Dywan perski

Antologia arcydzieł dawnej poezji perskiej

zebrał, opracował, wstępem opatrzył Antoni Lange

Armoryka

Sandomierz 2010

Seria: BIBLIOTECZKA POETYCKA ARMORYKI, Nr 1

Autorzy przekładów: Aleksander Chodźko, Antoni Lange, Karol Mecherzyński, Tadeusz Miciński, Samuel Otwinowski, Mieczysław Gwalbert Pawlikowski,Albert (Wojciech) Szeliga hrabia Potocki, Fr. Xawery Pusłowski, Wacław Rolicz Lieder, Józef Szujski, Maryla Wolska

Redaktor serii: Andrzej Sarwa

Redaktor tomu: Władysław Kot

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Sa'di in a Rose garden, from a manuscript of the Gulistan (Rose garden) - fragment by Sa'di, India, Mughal dynasty, ca. 1645, (licencja public domaine), The Freer Gallery of Art Washington, D.C. źródło: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Sadi_in_a_Rose_garden.jpg

Niniejszy tekst stanowi fragment DYWANU WSCHODNIEGO i oparty jest na edycji:

DYWAN WSCHODNI

Wybór arcydzieł literatury Egipskiej, Asyro-Babilońskiej, Hebrajskiej, Arabskiej Perskiej i Indyjskiej

ułożył

Antoni Lange

Warszawa - MCMXXI - Kraków

Wydawnictwo J. Mortkowicza

Nakład T-wa Wydawniczego w Warszawie

Copyright © 2010 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27–600 Sandomierz

tel 15 833 21 41

e–mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978–83–62173–54–9

Konwersja:

Wprowadzenie

Literatura perska - dzieli się na dwa niezmiernie ostro oddzielone okresy. Pierwszy to prastara literatura zendzkim, odwiecznym pisana językiem, z X lub IX w. przed Chr.; druga to nowoperska poezya, która zakwitła w XXII w. po Chrystusie; jest to język no woperski, bardziej różny od starego, niż francuski od łaciny; raczej stosunek jego do dawnej mowy porównać można z angielszczyzną w stosunku do starego narzecza AngloSasów.

Jak zaś Hebrajczycy posiadali jedną tylko Biblię, tak Persowie mieli tylko jedną Zendawestę, i to była ich cała literatura. Ściśle biorąc - mało literacka. Starożytni Persowie nie byli obdarzeni bogatą fantazyą, a ich dualizm filozoficzny był nader sztywny i monotonny. Zendawesta niewiele posiada obrazów iście poetyckich (jak np. Wedy albo Biblia), natomiast jest to księga 10,000 przepisów.

Język Zendawesty, zwany Zend albo Alt-Baktrisch rychło zamarł, a na dworze Cyrusa już mówiono innem narzeczem: staro-perskiem.

Czy w tym języku istniały jakie utwory poetyckie - nie wiemy. Bądź jak bądź i ten język już po śmierci Aleksandra Wielkiego przestał istnieć i zaczął się przeradzać w inny - średnioperski, w różnych odcieniach, zwany pazend albo parsi albo huzwaresz lub najczęściej pehlewi czyli pehlewański. Tym językiem mówiono w Persyi prawie aż do czasów podboju ziemi Irańskiej przez Arabów i do wprowadzenia Islamu. Bądź jak bądź Firdusi język ten rozumiał, gdyż z baśni pehlewańskich korzystał, by je przerobić na język nowoperski.

Okres między Zendawestą a Firdusim nie był bezpłodny. Persya wystawiona na wpływy Babilonu, Indyi, Grecyi, Chrześciaństwa, Gnozy, Islamu - wsiąkała w siebie wszystkie wiary i filozofie, wszystkie materyały poetyckie. W języku pehlewańskim powstała bogata literatura, mająca na oku zarówno obronę wiary Zoroastra, jako też jej propagandę. Czciciele ognia w istocie byli w wojnie ze wszystkiemi innemi religiami. Stworzyli własną filozofię - a pominąwszy przekład Zendawesty na nowy język - ogłosili nadto Bundehesz t.j. Stworzenie, Dadistan i Dinik t.j. postanowienia religijne i t. d. Całkowity niemal zbiór ksiąg świętych pehlewańskich wydał Max Müller w swoich Sacred Books. W owym dopiero okresie powstawać zaczęły pieśni rycerskie, podania quasihistoryczne - o królach, wojownikach, pehlewanach (t. j. bohaterach) i t.d. Tak więc rozwijała się powoli u Persów zdolność do fantazyowania. Były to, zdaje się księgi rzadkie, gdyż choć miłośnicy starożytności je zbierali, to jednak poginęły. Prawda, że języka naród już zapomniał. W urywku z Firdusiego, który tu podajemy, autor opowiada, z jakim trudem gromadził materyał do swej Szach Nameh. Widać jednak, że owe legendy w ścisłym były związku ze starą Zendawestą - i jeżeli często ludzie przerabiają herosów na bogów, to pehlewany z bogów robili ludzi. Istotnie np. walka Feriduna z Zohakiem u Firdusiego to taż sama walka, którą maluje Awesta jako walkę Thraetony z Dahaką - smokiem.

Dopiero najazd arabski, Islam, Koran - rozwinął wyobraźnię Persów do rozkwitu tak bujnego, że śród literatur średniowiecznych jest ona zapewne najbogatsza i najbardziej interesująca na Wschodzie.

Pominęliśmy tu cały okres pehlewański - i przeskakujemy wprost do XII wieku po Chr. Dajemy urywek z SzachNameh, z przedmowy. Pozwoliliśmy sobie przełożyć ten fragment strofą KrólaDucha, gdyż o ile KrólDuch jest to polska Szach-Nameh, o tyle SzachNameh jest perskim Królem-Duchem. Następują dalej niesłychanie wytworne, skondensowane, pachnące, barwne poezye niezrównanych poetów jak AbuSaid, Saadi, Chakani, Dżelaleddin Rumi, Omar Khayyam, Hafiz i wielu innych, których każde słowo świadczy, że idą „z ojczyzny róż - Farsistanu”.

Imiona tłumaczów są tu również godne uwagi, gdyż, oprócz Mickiewicza, mamy tu kilku, co wprost z perskiego tłumaczyli autorów, jak Samuel Otwinowski z XVII w., Kazimirski, Aleksander Chodźko (niestety nie podał on nazwisk autorów perskich, których tłumaczy), Wacław Rolicz Lieder i Tadeusz Miciński posiłkował się oryginałem perskim. Pozostałe przekłady dokonane są podług tłumaczeń niemieckich lub innych.

Szach-Nameh jest wierszowaną przeróbką z doskonałego przekładu francuskiego w prozie p. t. Le livre des Rois par Abou lkasim Firdousi, traduit et commente par Jules Mohl. Paris 1876. Korzystaliśmy też z tłumaczeń F. Rückerta oraz z angielskiego przekładu Omar Khayyama.

Antoni Lange

Abu'Lkasim Firdusi¹

SZACHNAMEH.

(Z PRZEDMOWY).
JAK UŁOŻONĄ ZOSTAŁA TA KSIĘGA.

Dawne powieści śpiewały rapsody:

Żadnej nie minął wieszcz sprawy dostojnej.

Ja ci na nowo witeziów przygody

Powiem - i niegdyś opiewane wojny.

Wszystko już inni powiedzieli wprzódy,

Zrywając z drzewa wiedzy owoc hojny:

Lichej zaś mocy duch mój czy się wedrze,

By zerwać owoc na tym bujnym cedrze?

Lecz i ten, co się zatrzyma w cigęzi,

Próżny jest klęski pod wysokiem drzewem.

Może zasiędę na niższej gałęzi

Cyprysu, wiatrów muskanej powiewem,

Tak iż z tej księgi królów i witęzi

Pamięć o sobie zostawię swym śpiewem?

Słów moich kłamstwo ani fałsz nie mroczy,

Chociaż nie każdy taką drogą kroczy.

A jeśli słuchacz znajdzie się i taki,

Co będzie słowa me brał jako baśni,

Niechaj rozsądnie baczy lotne ptaki

Mych słów, co płyną nie dla wszystkich w jaśni

Że jeśli tutaj widzi jakie braki,

To mu się obraz wykładem rozjaśni.

Bierz, jak ci dają.

Lub, jeśli kto woli,

Niech tu w legendach poszuka symboli.

Istniała niegdyś księga - niemal święta,

W której spisano rozliczne powieści.

Każdy z Mobedów² chowa jej fragmenta,

Każdy Pehlewan³ znał nieco z jej treści.

Był rycerz z rodu Dikhan; ów pamięta

Niejedno co się w starej księdze mieści.

Mądry był, mężny - a podania sławne

Kochał i zbierał pieśni starodawne.

Mobedów z różnej sprowadził rubieży,

Co starej księgi posiadali szczątki;

Pytał o królów ród i ród rycerzy,

Jak wyłoniły się ziemi początki,

Która tak nędzna przed nami dziś leży,

Bo zmarły na niej odwieczne porządki,

Gdy co dzień idąc pod gwiazdą szczęśliwą

Rycerze zwycięstw zdobywali żniwo.

Jeden po drugim starzec siwogłowy

O królach prawił, co tworzyli dzieje.

Pehlewan słuchał objawień ich mowy

I wszystkie słów ich spisywał koleje.

Ze starych legend dywan uplótł nowy,

Który barwami tęczy promienieje.

Do dziś się imię pehlewana święci:

W takiej u świata pozostał pamięci!

O POECIE DACHIKI

Później śpiewali wszystkim wędrowniki

Wiele powieści z owej księgi starej.

I umiłował naród te kroniki

Rozum i serce znalazły w niej czary.

Był zasię młodzian, imieniem Dachiki,

Świetny wymowy przedziwnemi dary:

Ten w rym przyodziać tę księgę zamierzył,

I wszystkie serca radością poszerzył.

Lecz złe kamraty zgubiły młodzieńca:

Wiodą go w orgie i w pijane wrzaski,

Aż śmierć przedwcześnie wzięła go za jeńca

I w swoje czarne spętała potrzaski.

Szalona żądza ku grzechom go znęca

Iż w nich tonęła ta dusza bez łaski.

Krótko tym światem cieszył się Dachiki

Nożem przebiły go dwa niewolniki.

Tak zginął niby rażon od pioruna. 

Poemat jego urwany w połowie,

Zaś czuwająca nad zmarłym fortuna,

Jak płaczka siedząc przy zagasłej głowie,

Okrywa zwłoki zawojem całuna;

Bo on już żadnej pieśni nie opowie.

Boże, za grzechy daj mu przebaczenie

I tam w najwyższym umieść go Edenie.

ABULKASIM FIRDUSI ZAMIERZA NAPISAĆ TĘ KSIĘGĘ

Duch mój ten obraz opuszcza grobowy.

Kornie się zwracam przed tron chwały bożej.

Gdzie stara księga?

A na język nowy Pióro me słowa umarłe wyłoży.

Pytałem ludzi o księgi osnowy,

A ciągle szybki czasu bieg mnie trwoży,

Że gdy żywota mego nić strawiona

Spłonie, kto inny dzieło me wykona.

Mógłby mi skarb ten wyślizgnąć się z dłoni,

Mógłbym nie zyskać za mój trud nagrody

Bo czas wojenny był i w krwawej toni

I obojętne były mu rapsody.

W oczekiwaniu duch mój chwile roni,

A zamiar kryją wciąż tajemnic wody.

Bo nie widziałem na ziemi nikogo,

Komubym zwierzył tajemnicę drogą.

Nad dobre słowo - jakąż nam świat chowa

Rzecz lepszą? Znajdziesz - nie taj go przed nikiem.

Gdyby nam Ałłach nie objawił słowa,

Jakżeby prorok był nam przewodnikiem?

Mam przyjaciela. Dusza to gotowa,

Gdy trzeba, skórę oddać mi, pewnikiem.

Rzekł mi: Szlachetny plan twój i wysoki.

Szczęśliwie ciebie poprowadzą kroki.

Przyniosę tobie pehlewańską księgę.

Nie drzem! Masz słowa dar niewyczerpany.

Przepleć na nowo tę królewską wstęgę

Głoś, jak Irany waliły w Turany 

Na nowo śpiewaj rycerzy potęgę:

Chwałą na dworach będziesz powitany.

I oto wręczył mi te pergaminy

I radował się duch mój z tej przyczyny.

POCHWAŁA ABUMANSURA, SYNA MAHMUDA.

W dniach owych książę tu na Perskiej ziemi

Panował młody, przezorny, szlachetny;

Duszę miał zdobną cnotami wszelkiemi,

Pan dobrej rady, a w przemowach świetny,

Rzekł: Za wieszczami chcesz śpiewać staremi

Bieg bohaterskich wieków tysiącsetny?

Zrobię ci wszystko, a jest w mojej mocy

Nigdzie postronnej nie szukać pomocy.

Tak mię uchronił, niby owoc świeży

Przed wszelką burzą, zniszczeniem i słotą.

Z nizin uniosłem się ku gwiazd rubieży

Przez szczodrość pana, dla którego złoto,

Jest jak pył, co to na gościńcu leży!

Czemuż dni życia w kwiat mu się nie splotą?

Świat cały przy nim godny był pogardy,

Stał, jak śród krzewin stoi cyprys hardy.

Już mi nie zjawił się martwy ni żywy,

Odkąd wpadł w kleszcze zbójców krokodyli!

O, ta postawa! Ta moc! Nieszczęśliwy...

Osaczyli go, przebili, zdusili.

Ja, co mi serce podbił książę tkliwy,

Drżałem z rozpaczy jak liść, co się chyli.

Serce by pękło mi, lecz pilnie słucha

Rad, które dał mi dla ochrony ducha.

Rzekł mi: Gdy księgę tę napiszesz całą,

Królom ją Persyi chciej złożyć u tronu.

Serce me szczęściem od tych słów zadrżało

I dusza była radosna do skonu.

Więc, Królu Królów strojny wieczną chwałą,

Który nadajesz hart ludzkiemu łonu 

O władco świata i koron potęgi,

Boże, w Twe imię zaczynam te księgi!

przełożył Antoni Lange (1861 lub 1863-1929)

1 Abu'l Kasim Mansur Tusi Firdawsi, albo Hakīm Abu'l Qāsim Firdawsī Tūsī zwany Ferdousi bądź Firdausi (ok. 935 – ok. 1020) to najbardziej znany perski poeta, autor eposu Szahname (Księga królów) – przyp. red.

2 Mobed  kapłan, przechowywacz tradycyi i legend narodowych  przyp. A.L. (Antoni Lange). 

3 Pehlevan  szlachcic, rycerz, bohater.  Język perski z początków ery chrze ściańskiej do czasów podboju arabskiego nazywał się pehleui. Istniała w nim bogata literatura epicka, prawie zaginiona, której częściową przeróbką w mo  wie nowoperskiej jest Szach Nameh czyli Księga królów  bajeczne i półba  jeczne dzieje Persów  przyp. A.L.