Artur Oppman (Or-Ot)

LEGENDY WARSZAWSKIE

_______

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Władysław Podkowiński (1866-1895), Stare Miasto Zimą (1892),

(licencja public domain), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nowy_Swiat_zima.jpg
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Tekt publikacji według edycji: Artur Oppman, Legendy warszawskie,
Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1925
Zachowano oryginalną pisownię

Copyright © 2014 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-196-0

OTO LEGENDY WARSZAWSKIE

Noc srebrna śniegiem, wiatr mroźny dmucha, 

Na skrzypcach zimy gra zawierucha, 

Kłębami śniegu w okna uderza, 

To coś zaszepce, jakby z pacierza, 

To się rozjęczy nutą żałosną, 

Jakby tęskniła za cudną wiosną, 

To znów na chwilę płacz swój uciszy 

I gwiazd milionem błyśnie w tej ciszy. 

Jakże to miło w wieczór zimowy 

W cieple zacisznej siedzieć alkowy; 

W piecu się ogień dopala właśnie, 

W ciemnej czeluści mignie, to zgaśnie, 

Sypie iskierki czerwone, złote, 

W sercach nieznaną budzi tęsknotę 

Za czymś minionym, za czymś dalekim, 

Za dawnym światem, za dawnym wiekiem. 

Zimową nocą w alkowie starej 

Umarłych czasów snują się mary, 

W wielkim fotelu, z przed stu lat może, 

Wsłuchał się dziaduś w zamieć na dworze; 

Jakby ustami jakiegoś ducha 

Głos mu wichury gada do ucha, 

O tym, co było, co się prześniło, 

Co już — od kiedy! — śpi pod mogiłą... 

I nagle dziatwa przypadnie z wrzawą: 

— Powiedz nam, dziadziu, bajkę ciekawą! 

— Jak szedł Twardowski do piekieł bramy? 

— O, nie, dziadziusiu! Znamy to, znamy! 

— Więc o Madeju, co zbrodnie knował? 

— Ach, wiemy: Madej odpokutował! 

— To o Kopciuszku w zgrzebnej odzieży? 

— Na pamięć umiem, niech dziadziuś wierzy! 

— No, to już nie wiem, co rzec w tej sprawie! 

— Powiedz nam, dziadziu o... o Warszawie! 

Pochylił dziaduś głowę zmęczoną, 

Ale mu w oczach iskry zapłoną, 

Strudzone serce mocniej kołata, 

Bo swej młodości przypomniał lata: 

Jak to w ulicach starej Warszawy 

Gonił za widmem rycerskiej sławy, 

Jak każda cegła, każdy głaz w murze 

Wskrzeszały przeszłość w złocie, w purpurze. 

Na szarej Wiśle, na mętnej fali 

Piosnka syreny ulata wdali, 

W zapadłych w ziemię lochach zwaliska 

Zły bazyliszek ślepiami błyska, 

Męczeńska Praga krwią się zalała, 

W królewskim zamku łka Dama Biała... 

A nad główkami dzieciaków grona 

Cudowny Chrystus wznosi ramiona... 

Dali mu malcy myśl do gawędy: 

Starej Warszawy stare legendy...

SYRENA

I.

— A widzieliście ją, tę syrenę niby, kumie Szymonie? 

— Widzieć nie widziałem, kumie Mateuszu, bo drzewa przesłaniały źródełko, a bliżej podejść bałem się jakości, alem słyszał, jak śpiewa. 

— Alboż to syreny śpiewają? 

— Jakże to? — Nie wiecie o tym, kumie Mateuszu? śpiewają! I jak jeszcze! Głos to ci się tak rozchodził po Bugaju, po Wiśle, hen, aż za rzekę, jakoby właśnie dzwonek srebrzysty dzwonił. Słuchałbyś dniem i nocą. 

— No, i co dalej? Co dalej? 

— Ano, nic dalej. Słuchałem, słuchałem, lubość mi się jakowaś rozpływała po kościach, aż wkońcu śpiewanie ucichło: widać syrena schowała się na nocleg w źródełku, bo już i słońce zachodziło, a ja powlokłem się do chaty, alem całą noc spać nie mógł, inom o tej syrenie rozmyślał. 

— Ciekawość! Wartoby ją wypatrzeć, zobaczyć. 

— Ale jak? Toć, jeśli nas ujrzy, — umknie i skryje się w wodzie. A zresztą, może to i grzech przyglądać się takowej stworze niechrzczonej i kuszącego jej śpiewania słuchać. 

— Grzech nie grzech, — niewiada! Najlepiej zapytać o to ojca Barnaby, pustelnika. To człek mądry i pobożny; on powie i nauczy, co czynić nam należy. 

— Rzetelnie mówicie, kumie Mateuszu, chodźmy do pustelnika Barnaby. 

— Ano, to i chodźmy! Ryby przez ten czas z Wisły nie uciekną, a my się od duchownej osoby przeróżności dowiemy. 

Tak rozmawiali z sobą dwaj rybacy z nad Wisły w owych zamierzchłych czasach, gdy na miejscu dzisiejszej Warszawy, a właściwie jej Powiśla, leżała niewielka rybacka osada, otoczona gęstymi lasami, w których roiło się od grubego zwierza: łosiów, turów, wilków i niedźwiedzi. 

II.

— Więc powiadacie, że śpiewała? 

— A juści! śpiewała; gadałem przecie. 

— Hm! I często se tak podśpiewuje? 

— A co dnia! Jak tylko słoneczko Boże ma się ku zachodowi i czerwienią a złotem pomaluje Wisełkę, wraz ci się na Bugaju jej piosenka rozlega. 

— I długo też nuci? 

— Do zachodu. Jak się ino ciemno zrobi na świecie, już jej nie słychać. 

— To nocami nigdy ze źródła nie wychodzi? 

— Czy wychodzi, czy nie wychodzi, tego ja nie wiem, ale przepomniałem powiedzieć, że w pełnię miesiąca też śpiewa.

KOŚCIÓŁ PANNY MARJI

I.

Przed latami, przed dawnemi, 

Pewien młynarz żył w tej ziemi, 

A gdzie mieszkał? Prosta sprawa: 

Tam gdzie stoi dziś Warszawa. 

Domek miał nad Wisłą szarą, 

Cieszył się koników parą, 

Czwórką wołów pracowitych, 

Kur i kaczek rozmaitych 

Wielkiem mnóstwem... A miał przy tym 

Młyn zapchany zawsze żytem 

I pszenicą... Z tego zboża, 

Ani długo, ani krótko, 

Młynarz mąkę mełł bielutką 

I sprzedawał aż za morza.

BAZYLISZEK

W kuźni płatnerza.

W kuźni płatnerskiej imćpana Melchjora Ostrogi robota wrzała aż miło. Czeladzie pracowali nad wykończeniem przepysznej zbroi rycerskiej dla Jego Miłości pana kasztelana płockiego, a dwóch chłopaków dęło w wielkie miechy, podsycając ognisko w ogromnym kominie. W płomieniach purpurowych i złotych tego ognia sam we własnej osobie imćpan Melchjor Ostroga, świetny mistrz sławetnego płatnerskiego cechu, trzymał w cęgach potężnych sztabę żelazną, aby ją za chwilę na miecz na kowadle przekować. 

Miecz ten, wraz z pancerzem, z hełmem, z naramiennikami i nagolennikami stanowił właśnie całkowity rynsztunek bojowy, po który pan kasztelan miał dziś — jutro przyjechać. 

A cudnaż to była zbroica! z najprzedniejszej stali, wypolerowanej, jak zwierciadło, pokryta nabijaniami ze szczerego srebra, z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej, prześlicznie w złocie wyimaginowanym, i z krzyżem husarskim na kołnierzu.

CHRYSTUS CUDOWNY U FARY

I.

Był raz sobie prawowity Mazur, 

Bitny wojak z dziada i pradziada, 

Gdy wróg Polsce pokazywał pazur, 

On, bywało, na rumaka siada.

ZBÓJCY

Dwieście lat temu Nowe Miasto warszawskie otoczone było wielkiemi moczarami i gęstemi zaroślami, w których nierzadko ukrywał się zwierz dziki, tak że zdarzało się nieraz, iż mroźną zimą głodne wilki przybiegały na rynek nowomiejski i wyły po nocach przed jatkami rzeźników. 

W czas takiej to właśnie zimy długotrwałej, w wieczór zawieruchą śnieżną dmący, do jednej z gospód w pobliżu kościoła Panny Marji, przywlókł się stary, obdarty, skulony z zimna dziad. 

Rozejrzał się po izbie obszernej, o gościnę pokornie poprosił, że to — powiada — nie ma się gdzie schronić, a głodny jest taki, iż nogi go już nosić nie zdołają. 

Choć żebrakowi źle jakoś z oczu patrzyło, miłosierni gospodarstwo nie odmówili mu przytułku. Jeść dali, pić dali i na ciepłym przypiecku przespać się pozwoli. 

Wlazł ci dziadyga za piec, postękał, pokwękał i po krótkiej chwili zasnął widocznie, bo jął chrapać aż grzmiało.

BIAŁA DAMA

I.

Stanisław August siadł na tronie, 

Głośne mu „Wiwat” lud wykrzyka, 

I miecz Batorych ujął w dłonie, 

Lecz to nie dłonie wojownika.

ZŁOTA KACZKA

I.

Był sobie szewczyk warszawski. Nazywał się Lutek. Dobre było chłopczysko, wesołe, pracowite, ale biedne, jak ta mysz kościelna. Pracował ci on u majstra jednego, u majstra na Starem Mieście. Ale cóż? Majster, jak majster, grosz zbierał do grosza, z groszy ciułał talary i czerwońce, a u chłopaka bieda, aż piszczy. 

Nibyto mu tam pożywienie dawał. Boże, zmiłuj się: wodzianka, kartofle — i tyle! I odział go, mówi się, ale ta przyodziewa spadała z Lutka, boć to stare łachy majstrowskie, co ledwo się kupy trzymały. Dość, że w takim stanie i piesby nie wytrzymał, a cóż dopiero człowiek! Gadają mu: Miej cierpliwość, mityguj się, będzie lepiej, poczekaj ino! 

Co to lepiej! Kiedy? Rok za rokiem mija, lata lecą, a tu wciąż nędza i nędza.