© Ks. Stefan Radziszewski 2012

Opracowanie graficzne okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Opracowanie wersji elektronicznej

Piotr Duda

www.eskadruk.pl

ISBN ePub: 978-83-62808-03-8

ISBN MOBI: 978-83-62808-04-5

* * *

W Imię Ojca – potęgi i wszechmocy

I Syna – mądrości I Ducha Świętego – miłości

Amen

przyzwalam przyjmuję

wierzę

chcę

niech się tak stanie

(Anna Kamieńska, Notatnik 1973-1979)

I

Historia Malchusa, czyli o modlitwie, która się nie modli

Uwagi o wierszu Ucho Jana Darowskiego

Myślę, że nie ma zasadniczej sprzeczności między humorem a przygodą mistyczną – jedno i drugie odrywa nas od bezpośrednio danej rzeczywistości.

A. Zagajewski, Obrona żarliwości

A gdy [Baranek] otworzył siódmą pieczęć, zapanowała w niebie cisza jakby na pół godziny.

I ujrzałem siedmiu aniołów, którzy stoją przed Bogiem, a dano im siedem trąb.

Ap 8,1-2

Wertując dwa tomy poezji Jana Darowskiego, przesłane mi na początku lutego 2011 roku przez Jana Wolskiego, wpadły mi w oko, a potem oczy…wiście w ucho, strofy wiersza Ucho. Nade wszystko dlatego, iż raz po raz Darowski sięga w nim do fragmentów Pisma świętego, a pomimo to utwór nie staje się tekstem religijnym. Jak to możliwe, iż Ucho nieustannie odwołuje się do Biblii, a jednak nie kieruje czytelnika w stronę Boga? Czy wiersz utkany z wersetów biblijnych może stać się świeckim lirykiem, czy może zamienić się w modlitwę, która się nie modli? A może Ucho to właściwie nie-modlitwa, która się modli, ale trzeba uważnie ustawić własne ucho, aby usłyszeć to, co starannie ukryte, wstydliwie wyszeptane, bełkotliwie zająkliwe, solennie przemilczane? I co z tytułowym Malchusem, którego Jezus Darowskiego bierze w obronę, chociaż Gorzkie żale nazywają go srogim zbrodniarzem1? Należy z uwagą nadstawić ucha, aby usłyszeć, o czym właściwie mówi Ucho:

Wiecznie nas ciągną za ucho

przez łazienki szkoły

sypialnie do grobu

napisane jest: Oko

za oko ząb za ząb

– ucho

spod praw zemsty zostaje wyjęte

Nawet Jezus

z szacunkiem podniósł z ziemi

odrąbane ucho

(bo jak bez ucha Kazanie na Górze

na początku Słowo?)

oddał Malchusowi

a Szymona skarcił

i nazwał kamieniem

i klucze raju dał do trzymania na wieki

by mu zająć czymś ręce

Wybranym został Jan

On jeden

widział straszne ucho

które do nas przywiera

gdy mówimy o niczym2.

Wiersz Darowskiego zbudowany jest z aluzji biblijnych. Nie tyle cytatów, ale właśnie swoiście używanych aluzji: w sumie możemy ich odnaleźć aż siedem. Nie znaczy to, iż poeta sporządził wypisy z księgi świętej, aby pozyskać materiał do swojego wiersza. Raczej cytowane teksty mieszkają w jego pamięci, utkwiły mocno w poetyckim uchu i powtórzone zostały bez większej intencji wierności dla tekstu biblijnego. Ich celem nie jest skrupulatne przywołanie zdań z Ewangelii, ale zbudowanie odpowiedniej sytuacji lirycznej, która stanowi pretekst do poetyckiej medytacji Darowskiego. Wiersz Ucho nie opowiada bowiem o Bogu, który mówi lub milczy, ale o człowieku, chciwie wsłuchanym w swoje/nie-swoje słowa, we własną/nie-własną ciszę.

Rozszyfrujmy najpierw biblijne interteksty wiersza. Pierwszy z nich: „Napisane jest: Oko/ za oko ząb za ząb”, nawiązuje do Kazania na Górze, zapisanego w Ewangelii Mateusza (5,38), a przypominającego nakaz Prawa Mojżeszowego (Kpł 24,20). Fragment: „Nawet Jezus/ z szacunkiem podniósł z ziemi/ odrąbane ucho/ oddał Malchusowi” odnosi się do epizodu opisanego przez ewangelistów Łukasza i Jana. Dwie relacje z pojmania Jezusa przedstawiają scenę, w której sługa arcykapłana traci prawe ucho. W tym ewangelie są zgodne, chociaż tylko Łukasz informuje o cudownym uzdrowieniu sługi przez Jezusa:

Oto zjawił się tłum, a jeden z Dwunastu, imieniem Judasz, szedł na ich czele i podszedł do Jezusa, aby Go pocałować. Jezus mu rzekł: Judaszu, pocałunkiem wydajesz Syna Człowieczego? Towarzysze Jezusa widząc, na co się zanosi, zapytali: Panie, czy mamy uderzyć mieczem? I któryś z nich uderzył sługę najwyższego kapłana i odciął mu prawe ucho. Lecz Jezus odpowiedział: Przestańcie, dosyć! I dotknąwszy ucha, uzdrowił go. Do arcykapłanów zaś, dowódcy straży świątynnej i starszych, którzy wyszli przeciw Niemu, rzekł: Wyszliście z mieczami i kijami jak na zbójcę? Gdy codziennie bywałem u was w świątyni, nie podnieśliście rąk na Mnie, lecz to jest wasza godzina i panowanie ciemności3.

Z kolei Jan podaje imię sługi oraz identyfikuje Szymona Piotra jako znakomitego szermierza, który odciął Malchusowi ucho jednym zręcznym uderzeniem4:

Jezus wiedząc o wszystkim, co miało na Niego przyjść, wyszedł naprzeciw i rzekł do nich: Kogo szukacie? Odpowiedzieli Mu: Jezusa z Nazaretu. Rzekł do nich Jezus: Ja jestem. Również i Judasz, który Go wydał, stał między nimi. Skoro więc rzekł więc do nich: Ja jestem, cofnęli się i upadli na ziemię. Powtórnie ich zapytał: Kogo szukacie? Oni zaś powiedzieli: Jezusa z Nazaretu. Jezus odrzekł: Powiedziałem wam, że Ja jestem. Jeżeli więc Mnie szukacie, pozwólcie tym odejść! Stało się tak, aby się wypełniło słowo, które wypowiedział: Nie utraciłem żadnego z tych, których Mi dałeś. Wówczas Szymon Piotr, mając przy sobie miecz, dobył go, uderzył sługę arcykapłana i odciął mu prawe ucho. A słudze było na imię Malchos. Na to rzekł Jezus do Piotra: Schowaj miecz do pochwy. Czyż nie mam pić kielicha, który Mi podał Ojciec?5

Dalej w wierszu Darowskiego czytamy: „bo jak bez ucha Kazanie na Górze”. Dłuższą wersję Kazania na Górze, czyli najistotniejszej mowy Jezusa, która zaczyna się od Ośmiu Błogosławieństw, zapisał Mateusz (5,1 – 7,29), natomiast krótszą podaje Łukasz (6,17-49). Wersy „[bo jak bez ucha]/ na początku Słowo” stanowią aluzję do Prologu Ewangelii Janowej (1,1-18). Bardziej skomplikowany rodowód ma zdanie: „a Szymona skarcił/ i nazwał kamieniem/ i klucze raju dał do trzymania na wieki”. W Ewangelii św. Mateusza Szymon wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem, a w odpowiedzi otrzymuje od Jezusa nowe imię – Kefas, czyli Piotr (Skała), oraz obietnicę, iż do niego będą należeć klucze królestwa niebieskiego (Mt 16,18-19).

Poeta napisał: „Wybranym został Jan” – apostoł Jan nazywany jest w ewangelii „umiłowanym uczniem”; podczas ostatniej wieczerzy spoczywał na piersi Jezusa (J 13,23), zaś w testamencie z krzyża Maryja właśnie jemu zostaje oddana w opiekę (J 19,25-27). Zapewne nawiązaniem do objawienia, które otrzymał Jan apostoł na wyspie Patmos, opisanym w ostatniej księdze Pisma Świętego, jest stwierdzenie: „On jeden/ widział straszne ucho”. Początek Apokalipsy oznajmia, iż w objawieniu, jakie apostoł otrzymał w niedzielę, bardzo istotną rolę spełnia to, co można usłyszeć: „Doznałem zachwycenia w dzień Pański i posłyszałem za sobą potężny głos jakby trąby mówiącej: Co widzisz, napisz w księdze i poślij siedmiu Kościołom” (Ap 1,10). W listach do siedmiu Kościołów siedem razy powtórzony jest refren: „Kto ma uszy, niechaj posłyszy, co mówi Duch do Kościołów”. Natomiast wizje Janowe w Apokalipsie kończy inne przesłanie, skierowane „do ucha”:

Potem usłyszałem jak gdyby głos donośny wielkiego tłumu w niebie – mówiących: Alleluja! Zbawienie i chwała, i moc u Boga naszego (…) I wyszedł głos od tronu, mówiący: Chwalcie Boga naszego, wszyscy Jego słudzy, którzy się Go boicie, wielcy i mali! I usłyszałem jakby głos wielkiego tłumu i jakby głos mnogich wód, i jakby głos potężnych gromów, które mówiły: Alleluja (Ap 19,1.5-6)6.

„Nas” po raz pierwszy

Darowski zaczyna swój wiersz w iście Gombrowiczowskim stylu: wydaje się, iż za chwilę ujrzymy, jak Pimko ciągnie biednego Józia za ucho, a nawet pojawi się Miętus, by szeptać sprośności do uszu cnotliwych. Niepokój zostaje szybko opanowany: Ucho nie jest kontynuacją Ferdydurke. Czym jednak jest i dlaczego niepokoi, bowiem właśnie taki jest klimat pierwszej spośród siedmiu strof wiersza? Samo wyrażenie „ciągną za ucho” nie jest złowieszcze, wydaje się nawet dość infantylne – ciągnąć za ucho może jakaś stara ciotka, której dokucza niegrzeczny urwis. Trudno traktować poważnie psotnego brzdąca (z ciotkami bywa różnie). Tymczasem wyraźnie odczuwamy niepokój, pochodzący z dwóch niejako kierunków. Po pierwsze: kto ciągnie, kto wiecznie wlecze „nas” za ucho? Po drugie: dokąd jesteśmy prowadzeni przez nieznaną siłę?

Wiecznie nas ciągną za ucho

przez łazienki szkoły

sypialnie do grobu.

Intrygująca jest w tym fragmencie gra kategorią liczby, która pełni w trzech wersach różne funkcje. W liczbie mnogiej występują nieokreśleni oni (ciągną) oraz łazienki szkoły sypialnie. Równie tajemnicza jest społeczność poddana represjom, które trwają wiecznie. Natomiast w licznie pojedynczej pojawia się jedynie ucho i grób. Inicjalne wiecznie oraz finałowe do grobu nadają strofie-wprowadzeniu wymiar eschatologiczny nacechowany nieokreśloną grozą. Tak ukształtowana ekspozycja chwyta za… ucho i każe słuchać dalej opowieści o… o czym właściwie? Okazuje się, iż ucho, zbuntowane ucho ludzkie, nie chce słuchać jakiejkolwiek historii. Pragnie opowieści o sobie, autonomiczne ucho chce być w centrum uwagi, grać pierwsze skrzypce, chce być bohaterem pieśni, która wpada w ucho7. A może w wierszu tytułowe Ucho jest emblematem mocy, która trzyma mocną ręką ludzki los. Zawsze (wiecznie) i aż do końca (do grobu) sprawuje władzę nad światem ludzi. Wówczas ucho urasta do roli demiurgicznej siły, która mówi i słucha, żąda bezwzględnego posłuszeństwa, bowiem słyszy wszystko, cokolwiek mówimy (milczymy). Tak oto zbici z tropu, przystępujemy do lektury wiersza Darowskiego, w którym ucho nie jest ani zielone, ani różowe, lecz jak najbardziej biblijne.

Quod scripsi – prawo okulisty

Darowski każe czytelnikowi przenieść się do XVIII wieku przed Chr. Kodeks Hammurabiego w dziejach prawa był kamieniem milowym. Oko za oko i ząb za ząb oznaczało koniec epoki prawa zemsty. Kara powinna być wymierzona sprawiedliwie, nie można dokonywać zemsty, która jest ślepa i nieporównywalna. Stary Testament powtarza tę zasadę sprawiedliwości w Prawie Mojżeszowym. Natomiast w Nowym Testamencie prawo odwetu zostaje zastąpione logiką miłości:

„Słyszeliście, że powiedziano: Oko za oko i ząb za ząb! A Ja wam powiadam: Nie stawiajcie oporu złemu: lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi!” (Mt 5,38-39). Jezus wzywa do miłości nieprzyjaciół, a nie tylko do zaniechania zemsty. Wiersz jednak nie przypomina o miłości nieprzyjaciół, ale skupia się na swoistej zabawie językowej. Skoro Biblia wymienia jedynie oko oraz ząb, to znaczy, iż ucho nie zostało umieszczone na liście narządów objętych specjalną ochroną:

napisane jest: Oko

za oko ząb za ząb

– ucho

spod praw zemsty zostaje wyjęte.

Utrata oka lub wybicie zęba spowoduje natychmiastowe żądanie kary, a ucho – poczciwe i dobroduszne – nie będzie się bawić w skargi lub donosy. Prawo Mojżeszowe przemilcza sprawę ucha, zaś w Ewangelii sam Jezus odnosi się do narządu słuchu z szacunkiem. A zatem nie obowiązuje zasada: ucho za ucho? W świecie poetyckim logika wina – kara zostaje zniesiona, aby dokonało się wywyższenie ucha, apoteoza młoteczka, kowadełka i strzemiączka, uwielbienie trąbki Eustachiusza, o jakich świat nie słyszał. Skoro expressis verbis nie podano, iż sprawiedliwa odpłata dotyczy także ucha, więc… czego oko nie widziało, tego ucho nie słyszy. A zatem – logika poetycka jest w tym wypadku wyjątkowo przewrotna – skoro prawo nie mówi ucho za ucho, więc ucho jest wolne od nakazu odpłaty.

Trzy postawy słuchania

Ucho ewokuje proces komunikacji. Ktoś mówi, ktoś inny słucha. Można mówić na wiatr, można też mówić do ściany, jeśli adresat wypowiedzi jest głuchy. W wierszu Jana Darowskiego pierwsza strofa otwiera czytelnika na spotkanie z Księgą, w której zapisano słowa Jezusa. Sam Nauczyciel z Nazaretu jest głównym bohaterem strof 2 – 5, w których asystują Mu trzej inni słuchacze Jego słowa: Malchus, Szymon Piotr oraz Jan. On mówi, a oni słuchają.
Malchus to sługa arcykapłana, który znalazł się w Ewangelii w nietypowy sposób. Podczas pojmania Jezusa w ogrodzie oliwnym Malchus zostaje uderzony mieczem – odcięto mu ucho. To kuriozalne zdarzenie sprawiło, iż gdziekolwiek na świecie czytana jest Ewangelia, znane jest imię (i ucho) Malchusa. Nie wiemy, co stało się dalej z owym tajemniczym sługą arcykapłana. Nie wiemy, czy starał się poznać naukę Mistrza z Nazaretu, który – o czym pisze ewangelista Łukasz – uzdrowił jego zranione ucho. Darowski nie kreśli poetyckiego apokryfu, w którym poznamy bliżej historię Malchusa, ale zatrzymuje się nad motywacją gestu Jezusa, który Malchusowe ucho z szacunkiem (licentia poetica) podniósł z ziemi. Właściwie to nie Malchus i jego cierpienie poruszają Jezusa, ważne jest ucho – cud nie tylko ukazuje wielkość Jezusa, ale również Jego troskę o swoich słuchaczy:

Nawet Jezus

z szacunkiem podniósł z ziemi

odrąbane ucho

(bo jak bez ucha Kazanie na Górze

na początku Słowo?)

oddał Malchusowi.

Ucho potrzebne jest, aby człowiek mógł usłyszeć Kazanie na Górze. Więcej, nie chodzi jedynie o kawałek małżowiny usznej, ale o dar zrozumienia – człowiek powołany jest, aby przeczytać Prolog Janowy (Na początku było Słowo…) i usłyszeć (czyli zrozumieć) słowo (przyjąć Tego, który jest Słowem Boga). Malchus z przypadkowego świadka zdarzeń z Ogrodu Oliwnego zmienia się w wierszu Darowskiego w beneficjenta łaski. Śmieszny i żałosny stoi z „odrąbanym” uchem, a właściwie bez ucha, które leży na ziemi, ale za chwilę ponownie zdrowy może przysłuchiwać się podekscytowanym sporom wokół niego. Sam Jezus oddał mu ucho, więc Malchus musi dokonać szybkiej weryfikacji swoich poglądów. Czy prawdziwe są oskarżenia, wedle których Jezus z Nazaretu to bluźnierca i prowokator, czy też jest On prawdziwym prorokiem i zapowiadanym Mesjaszem? Wydaje się, iż przypadkowy Malchus najlepiej słyszy – do niego należy interpretacja słów Jezusa, które skierowane zostały do Piotra: „Schowaj miecz do pochwy. Czyż nie mam pić kielicha, który Mi podał Ojciec?” (wersja Janowa), oraz do tych, którzy przyszli, aby dokonać aresztowania w Ogrodzie Oliwnym: „Wyszliście z mieczami i kijami jak na zbójcę? Gdy codziennie bywałem u was w świątyni, nie podnieśliście rąk na Mnie, lecz to jest wasza godzina i panowanie ciemności” (wersja Łukasza). Co wybierze – stanie się uczniem Nazarejczyka, który zostanie przybity do krzyża, czy może pobiegnie za Jego uczniami, by odszukać i wymierzyć należną karę Piotrowi, który odciął mu ucho8. Wszak odrąbanego ucha nie wolno puścić płazem.

W porównaniu z Malchusem, którego Jezus potraktował z szacunkiem, Szymon Piotr wypada blado. Nawet bardziej śmiesznie niż groźnie. Mistrz z Nazaretu Malchusowi oddał ucho,

a Szymona skarcił

i nazwał kamieniem

i klucze raju dał do trzymania na wieki

by mu zająć czymś ręce.

Darowski dokonuje znakomitej reinterpretacji faktów dobrze znanych z Ewangelii, które wiążą się z tzw. sekretem mesjańskim. Żydzi oczekując na Mesjasza spodziewają się, iż przyjdzie z wielką mocą i wypędzi Rzymian ze świątyni i całej ziemi Izraela. Mniemają, że będzie wielkim królem, potężnym władcą w sensie militarnym, Zbawicielem w jak najbardziej doczesnym rozumieniu. Aby uniknąć tej politycznej konotacji Jezus mówi o sobie używając terminu Syn Człowieczy. Sekret mesjański polegał na tym, iż nie wolno ujawniać, że jest prawdziwym Mesjaszem, aby nie wywołać kolejnej fali entuzjazmu natury politycznej. Jedynie uczniowie są wtajemniczeni w sens misji Jezusa – Szymon wyznaje w imieniu pozostałych wiarę w bóstwo Jezusa, który jest dla apostołów Mesjaszem-Chrystusem. W odpowiedzi na to wielkie wyznanie wiary, Jezus nazywa Szymona Piotrem (greckie Kefas, łacińskie Petrus – oznacza skałę) i daje mu klucze królestwa niebieskiego9.

Poeta dokonał zabawnej modyfikacji powyższego zdarzenia. Z Ogrodu Oliwnego (Łk 22,47-53) przenosi czytelników pod Cezareę Filipową, gdzie Szymon Piotr wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem (Łk 9,18-21). Zamiast teologicznej głębi związanej z osobą pierwszego spośród apostołów, głowy Kościoła – poeta w symbolicznym kamieniu i kluczach widzi „karę” za atak na ucho Malchusa. W wierszu Darowskiego Jezus wręcza Piotrowi klucze, „by mu zająć czymś ręce”10.

Szymon Piotr jest przecież wyjątkowo niebezpieczny, biega z mieczem w ręku, a to oznacza zagrożenie (właśnie odrąbał Malchusowi ucho!)11. Właściwie odrąbane ucho to świadectwo, że apostoł nic nie zrozumiał z nauk Zbawiciela – jego serce jest kamieniem (to w formie bardziej literackiej), a mówiąc bardziej kolokwialnie: Szymon jest po prostu „porąbany”! W sumie – śmieszny, ponieważ prawdopodobnie nie widzi swojej winy, z dumą nosi nowe imię (Piotr) oraz pieczołowicie dzierży klucze do niewidzialnego królestwa12.

Jan, apostoł i ewangelista, podaje w scenie pojmania Jezusa w Ogrodzie Oliwnym imię sługi, któremu Szymon Piotr odciął ucho.

Malchus właśnie Janowi zawdzięcza, że ocalał od zapomnienia. Jego imię pojawia się w każdy Wielki Piątek podczas liturgii Męki Pańskiej.

O Malchusie słyszeli zapewne wszyscy miłośnicy muzyki klasycznej, wszak Jan Sebastian Bach jest autorem Pasji według świętego Jana (po raz pierwszy wykonanej w Lipsku w 1724). Darowski, wyraźnie zaprzyjaźniony z Malchusem, nie darzy sympatią Piotra, ale Jana przywołuje z wyjątkowym uznaniem:

Wybranym został Jan

On jeden

widział straszne ucho.

Apostoł nie tylko zapisał imię Malchusa, który stracił ucho, ale został przez Boga wybrany, by otrzymać widzenie na wyspie Patmos:

„On jeden/ widział straszne ucho”. Dlaczego właśnie ten apostoł stał się powiernikiem Bożego objawienia? W jaki sposób Jan stworzył apokalipsę – co zobaczył? co usłyszał? jak wielka tajemnica została przed nim objawiona? Spośród czterech kanonicznych wersji Ewangelii dzieło Janowe stanowi najbardziej duchowy zapis. Teologia Jana jest tak doskonała, iż w tradycji symbolem ewangelisty stał się orzeł (w odróżnieniu od lwa, woła i człowieka)13. Jan to umiłowany uczeń, którego Jezus darzył szczególnym zaufaniem. To jemu powierza Maryję pod krzyżem na Golgocie. Także Jan jest tym apostołem, który prosi Jezusa o wyjawienie, kto spośród Jego uczniów stanie się zdrajcą. Do późnej starości Jan głosi Jezusową Ewangelię miłości.

„Nas” po raz wtóry

To Jan widział straszne ucho, które stanowi znak jakiegoś wielkiego kataklizmu, apokaliptycznej zagłady, jaką przedstawił w swoich pismach. Straszne ucho to siła zdolna kontrolować każdego człowieka. Przywiera do nas, gdy mówimy o niczym. Na podobieństwo oka Opatrzności, ucho staje się atrybutem Boga, obecnego zawsze i wszędzie. Jan apostoł widzi Jego chwałę i przekazuje tajemnicę, która nie jest dostępna zwykłemu śmiertelnikowi. Został wybrany, aby wszystkim oznajmić czas apokalipsy:

On jeden

widział straszne ucho

które do nas przywiera

gdy mówimy o niczym.

Dramatyczne zjawisko „przywierania”, przyssania się, przylepienia, które straszne ucho wykonuje w sposób nieunikniony i nieodwołalny, to oznaka nieustającej inwigilacji, jakiej poddano mieszkańców świata. To tyrania i terror, które nie pozwalają na jakiekolwiek działanie, jakiekolwiek słowo, jakąkolwiek myśl, śledzą człowieka i nie dają mu ani chwili spokoju. Podobne imperium ucha – jednak w innej (ludzkiej) skali – przedstawia Cesarz Kapuścińskiego:

ważniejszy jest ten, kto ma częściej ucho cesarskie. Częściej i dłużej. O to ucho koterie staczały najbardziej zacięte walki, ucho było najwyższą stawką w grze. Wystarczyło – ale nie było to łatwe! – dosunąć się do przemożnego ucha i szepnąć. Szepnąć i już – tylko tyle14.

Donosiciele w Cesarzu biegną za władcą i starają się przekazać jak najwięcej informacji o ewentualnych spiskach i zdradach. Kuriozalnie wygląda wędrówka władcy, podczas której gromada szpiclów donosi, a sam Hejle Sellasje „medytuje” nad zmiennością ludzkich losów:

Dostojny pan o nic nie pyta, niczego nie komentuje, idzie i słucha. Czasem zatrzyma się przed klatką z lwami, aby rzucić im podany przez służbę udziec cielęcy. Patrzy na lwią drapieżność i wtedy uśmiecha się. Potem zbliży się do uwiązanych na łańcuchu lampartów i da im żeber wołowych. Tu pan musi być ostrożny, bo podchodzi blisko drapieżników, które potrafią być nieobliczalne (…) Nasz pan znowu o nic nie pyta i niczego nie komentuje, tylko idzie i słucha z rękami założonymi do tyłu. Bywa, że zbliży się do stada flamingów, ale płochliwe to ptactwo zaraz ucieka i cesarz uśmiecha się na widok stworzenia, które odmawia mu posłuszeństwa15.

W wierszu Darowskiego ucho ma znaczenie uniwersalne. To nie ucho jakiegoś tyrana, pozującego na boga, lub okrutnego władcy, od którego humoru zależy los poszczególnych ludzi. To nie ucho psychopaty, który podejrzliwie patrzy na każdego, z gniewem nasłuchuje wszystkich głosów i wszędzie wietrzy zagrożenie – jak mówi Hejle Sellasje, „jeśli dobrze się wwąchać, to wszędzie śmierdzi”16.

Ucho Darowskiego ma kształt metafizyczny: młoteczek uderza mocno w kruche serce człowieka, kowadełko ściera na proch ludzki rozum, a strzemiączko skutecznie zaciska się na biednej duszyczce. Trąbka Eustachiusza oznajmia, że nastąpił koniec, apokalipsa się dokonała – umilkły pieśni życia, a śmierć rozpoczęła już swój monolog. Darowski kończy z wielkim hukiem poetyckie rozważanie o sensie ludzkiego życia – po wszystkim nastąpi koniec, nic więcej. Bohaterski egzemplarz homo sapiens okazuje się żebrakiem, niczym w wierszu Leopolda Staffa z tomu Ucho igielne (1927): „Z zawiązanymi oczy/ Przez pustą idę ziemię […] Ślepiec, w ramionach niosę/ Do grobu własne zwłoki”17.

Gadulstwo nicości

Ostatni wers wiersza Jana Darowskiego stanowi rodzaj ukrytego oskarżenia: człowiek osuwa się w nicość, w nihilistyczną pustkę („gdy mówimy o niczym”). To mówienie o Niczym (nie idzie bynajmniej o Fryderyka Nietzschego) jest oznaką wewnętrznej pustki, duchowej klęski człowieka, który nie ma o czym mówić. Skoro nie słuchał słów wielkich i pięknych, nie umie mówić o tym, co ma sens i prowadzi do prawdziwego celu. Kresem ludzkiego losu jest – jak wieści w Wieści Czesław Miłosz – bezradne milczenie:

O ziemskiej cywilizacji cóż powiemy?

Że był to system kolorowych kul, z zadymionego szkła (…)

Migotanie, trzepotanie, świergot naszej mowy (…)

Albo może o ziemskiej cywilizacji nic nie powiemy,

Bo nikt naprawdę nie wie co to było18.

Miłoszowe „nic nie powiemy” oraz „mówimy o niczym” Darowskiego to wyraz apatii w obliczu tajemniczej siły, która wcale nie musi sprzyjać człowiekowi. Wprost przeciwnie, może mówi w nieznanym języku, którego nie potrafimy odczytać. Nasze ludzkie poczynania są bezradne i niezdarne, a język niczego istotnego nie przekazuje, jest jedynie formą ucieczki przed prawdziwym dialogiem. Właściwie „to nie człowiek mówi językiem, tylko język przemawia przez człowieka (…) jedyne, co warto by powiedzieć, nie zostanie powiedziane”19. Gadulstwo nicości wdziera się do świata ludzi, podczas gdy prawda milczy i zostaje zepchnięta na peryferie świata mistyków bądź szaleńców.

Darowski wskazuje na tajemnicze ucho, które widzi w swojej Apokalipsie Jan, jako na miecz Damoklesa. Jeżeli człowiek trwoni czas na miałkie i puste słowa, jeśli służy nicości i donikąd nie zmierza – wisi nad nim straszne ucho. Nie sposób przed nim czmychnąć, bowiem to przerażające i potężne ucho – bardzo podobne do ludzkiego sumienia, którego głos upomina, gdy czynimy zło – „do nas przywiera/ gdy mówimy o niczym”.

Sekrety poetów

Czy ucho poety może ocalić świat? Czy współczesnej „kulturze” potrzebne jest ucho wrażliwe na piękno i czujne, aby nie zgubić prawdy? Wydaje się, że poeci wobec powyższych kwestii nie grzeszą nadmiernym optymizmem. Słowo poety wobec gadulstwa nicości zdaje się być na przegranej pozycji. Więcej, współczesny poeta sceptycznie spoziera na świat wokół siebie i na możliwość wprowadzenia w jego krwioobieg prawdziwych wartości. „Prawda jest największym z sekretów/ do którego nie mamy dostępu”20 – pisze w tomie Gorzkie żale Julia Hartwig – i… trudno spierać się z mądrością poetki. Podobnie agnostycznie wypowiadał się pół wieku wcześniej Jan Darowski:

W kluczu bramy niebieskiej

w kluczu od przepaści

przekręcam się w sobie przekręcam

– nic się nie otwiera…

Jak to pięknie że nic się nie otwiera

Jak to pięknie że zostaje zamknięte

Choć coś nie do zaśmiecenia!21

Darowski zachowuje jednak wiarę w pewien wewnętrzny świat, którego nic nie jest w stanie zniszczyć. Gadulstwo nicości z wiersza Ucho przynosi śmieci, które potrafią zniszczyć to, co prawe i szlachetne we wnętrzu człowieka. Jednak istnieje ocalająca moc poezji, która nie pozwala na unicestwienie tego, co od wieków prowadziło ludzkość ku zbawieniu – istnieje prawda, dobro i piękno. Wielkie tematy ludzkości wskazują drogę do zbawienia, to znaczy do ocalenia tego, co w człowieku najcenniejsze, co stanowi iskrę nieśmiertelności ludzkiego ducha. Jednocześnie sam poeta sceptycznie patrzy na współczesną kulturę – Florian Śmieja wspomina, iż autor Drzewa sprzeczki był „poetą bez złudzeń (…) Dworował, że ludzie dzisiaj wcale nie chcą być zbawiani, ale zabawiani”22.

Ta wielkość człowieka ujawnia się nade wszystko w postawie wobec śmierci. Klucz śmierci otwiera bramę życia – poza werbalną rzeczywistością nastąpi dialog spotkania.

Bo naprawdę klucz jest

od kluczenia i do wykluczenia

a bramę niebieską otwiera wiatr

dzwoniący wytrychami śmierci umęczonych w południe23.

Nie idzie jedynie o ostatnią godzinę życia – śmierć dla poety to stan powszedni człowieka, jeden z istotnych elementów jego natury. Człowiek jest tym, który odchodzi (abiturus) – jak pisze Adam Zagajewski: „w naszej bogatej codzienności zderzają się ze sobą chwile śmiertelne z chwilami nieśmiertelnymi”24. Ponieważ „rzeczy nieprzemijające płyną w powietrzu, zmieszane z tym, co nie będzie trwałe, ktoś musi je rozdzielić”25, dlatego poezja nie może milczeć wobec śmierci człowieka i śmierci kultury.

Wydaje się, iż Darowski nie wzywa do wielkiej krucjaty o odnowę kultury współczesnej. Nie należy do żadnej szkoły starej bądź nowej moralistyki. Nie ma zamiaru pouczać i nawracać. Zamiast programu zbiorowej edukacji głuchych i ślepych, poeta chce obudzić jednego człowieka – niczym Miłosz w swoim Veni Creator26 – tego, który czyta wiersz, który stawia pytanie o sens swego życia. Tym czytelnikiem jest jakiś późny wnuk Malchusa, który próbuje odpowiedzieć na pytania: kim jestem? dokąd podążam? dlaczego muszę umierać? Zwłaszcza w obliczu śmierci (in articulo mortis) człowiek musi zdobyć się na powagę. Właściwie tylko śmierć pozostała problemem, który jest w stanie zmusić współczesnego człowieka do głębszej refleksji. Wstrząsająco przedstawia to Aldous Huxley w powieści Niewidomy w Gazie (tytuł stanowi aluzję do biblijnego Samsona, bohatera Księgi Sędziów, którego Filistyni uwięzili w Gazie):

Jesteśmy podobni do psów na jakimś akropolu, biegamy wkoło z niewyczerpanymi pęcherzami i tylko czyhamy na sposobność, aby podnieść łapę przy każdym posągu. To się nam przeważnie udaje: sztuka, religia, bohaterstwo, miłość – zostawiliśmy wszędzie nasze bilety wizytowe. Ale śmierć… śmierci nie możemy dosięgnąć. Nie zdołaliśmy jeszcze zbrukać tego posągu (…) Śmierć pozostała nietknięta, egzorcyzmy jej się nie imają. Jest więcej niż nietknięta. Nasze dymne zasłony są lepsze i gęściejsze niż te, którymi rozporządzali nasi ojcowie, ale wróg ukryty za dymem jest groźniejszy. Powiem, że śmierć spotężniała, odkąd pozbawiono nas pociechy i nadziei. Urosła, stała się niemal tak wielka jak w czasach, kiedy ludzie naprawdę wierzyli w piekło. Bo jeśli człowiek zajmuje się chodzeniem na filmy, patrzeniem na futbol, zjadaniem czekolady, jeśli jest człowiekiem współczesnym, wówczas śmierć naprawdę jest piekłem. Za każdym razem gdy zasłona dymu rzednie, ludzie przez mgnienie oka dostrzegają coś niecoś i ogarnia ich przerażenie27.

To przerażenie staje się tym większe, im bardziej dostrzegamy, że śmierć nie oznacza jedynie rzeczywistości w wymiarze biologicznym. Istnieje śmierć duchowa – człowiek porusza się, je, śpi, rozmawia, a jednak jest duchowo martwy. Jedynym dialogiem, który prowadzi, stały się jego bałamutne rozmowy z nicością. Z takiej iluzji życia budzi nas realna groźba śmierci, stąd myśl Huxleya o pożytku płynącym ze śmierci: „Pocieszająca jest myśl, że śmierć pozostała nam wierna. Wszystko inne zniknęło, ale śmierć pozostała nam wierna”28. Okazuje się, iż eschatologia jest kołem ratunkowym dla znajdującego się w śmiertelnym niebezpieczeństwie humanizmu29. Gdyby dodać do powyższego kategorię wiary – śmierć jawi się jako pascha (przejście) do nowego życia: „Ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują” (1 Kor 2,9). Właśnie dlatego wiara staje się naturalną drogą ocalenia z nihilistycznej pustki – jak pisał Thomas Merton (oczywiście w przekładzie Jana Darowskiego): „Wierzymy: nie dlatego, że chcemy wiedzieć, lecz dlatego, że chcemy być”30. Wierzymy (rozwińmy myśl Mertona), ponieważ warto czekać na cud! Być może poeci jako jedyni zachowali tę cudowną intuicję, która pochodzi od biblijnych proroków, aby w świecie pełnym kłamstwa rozpoznać drogę do prawdy31.

* * *

Powróćmy do kwestii tytułowej: czy wiersz utkany z wersetów biblijnych może zamienić się w modlitwę, która się nie modli? A może Ucho to właściwie nie-modlitwa, która się modli, ale trzeba uważnie ustawić własne ucho, aby usłyszeć to, co starannie ukryte. Czy istnieje Ucho, które chce słuchać naszej opowieści? Bóg, który wysłuchuje ludzkich próśb, albo jakiś surowy Sędzia, który jest głuchy na nasze wołanie, a jego straszne ucho tylko podsłuchuje, aby wszystko osądzić? Odległy i tajemniczy Bóg rozdaje cukierki czy też daje klapsy? Ach, nie jest to kwestia, o którą warto się spierać. Darowski to „poeta pytań” – jak podczas debat konferencyjnych w Rzeszowie stwierdziła Magdalena Rabizo-Birek – uwielbia grę słów i zabawy w mylenie tropu. Modyfikacje semantyczne i zmiana dykcji to ulubione danie, które serwuje fanom literatury.

A zatem, co z tym Uchem? Oto stają przy czytelniku dwaj preceptorzy: jeden to profesor teologii, drugi – bardzo dystyngowany ateista o rodowodzie racjonalistycznym. Przez chwilę panuje cisza… ale powoli rozpoczynają swoje umizgi: mrugają okiem i strzygą uszami. Wargi toczą tony słodkiej waty. Uciekaj, miły czytelniku, twoje uszy to łakomy kąsek!

zapamiętałem tę twarz

błogosławioną1

Text copyright © 2012

Wszystkie prawa zastrzeżone

All rights reserved