© Ks. Stefan Radziszewski 2011

Opracowanie graficzne okładki

Justyna Kułaga–Wytrych

ISBN 978–83–62808-02-1

Wydawca

ARTEMIS

www.artemisbooks.pl

I

I wszyscy powiedzieli: jesteśmy mocni. Ale ich duch nie mógł się odważyć, aby stanąć w jego obecności, poza Judaszem Iskariotą¹. Będziesz trzynastym i będziesz przeklęty (…) Chodź, a pouczę cię o rzeczach ukrytych, których nie widział nikt z ludzi².

Wszyscy jesteśmy Judaszami
Zwycięstwo Judasza
w Ostatnim kuszeniu Chrystusa

Nikos Kazantzakis, autor Ostatniego kuszenia Chrystusa, obiecuje swoim czytelnikom prawie mistyczne doznania: „Jestem pewny, że każdy wolny człowiek, który przeczyta tę tak pełną miłości książkę, będzie bardziej niż kiedykolwiek i lepiej niż kiedykolwiek kochał Chrystusa” (s. 7)³. Finałowa scena powieści przynosi klimat zwycięstwa Mesjasza:

Jego głowa kiwała się na boki. Nagle przypomniał sobie, gdzie jest, kim jest i dlaczego czuje ból. Ogarnęła go dzika, nieposkromiona radość. Nie, nie jest tchórzem, dezerterem i zdrajcą! Wisi na krzyżu. Wytrwał do samego końca; dotrzymał słowa (…) Wydał z siebie triumfalny okrzyk: DOKONAŁO SIĘ!

I zabrzmiało to tak, jakby powiedział: Wszystko się zaczęło (s. 448).

Powieść Kazantzakisa nie jest jednak apokryfem, który głosi zwycięstwo Ewangelii miłości. Historia Jezusa staje się tylko kanwą do rozważań nad naturą człowieka, który nie wie dokąd iść, rozdarty pomiędzy niebem i ziemią próbuje ocalić swoją wolność, walczy o szczęście. Grecki pisarz–skandalista w bardzo dowolny sposób korzysta z danych biblijnych. W Ostatnim kuszeniu Piotr pojawia się z tatuażem (s. 149), Tomasz to chciwy żarłok (s. 182), Maryja idzie na ukrzyżowanie „ot tak, dla zabicia czasu” (s. 34). Jezus trzyma w zębach czerwony kwiat (s. 159), z Marią Magdaleną, jak u Chagalla, unosi się nad miastem (s. 205). Podobnie czas i miejsce nie są dla Kazantzakisa zbyt istotne: opis ocalenia jawnogrzesznicy, która jest prowadzona na ukamienowanie zawiera u Jana tylko 11 wersetów, zaś w powieści zamienia się w obszerny ciąg narracyjny (s. 162–175), w którego skład wchodzi… Kazanie na górze (Mt 5–7). Tak naprawdę bowiem dzieło Kazantzakisa nie jest historią Jezusa, ale opowieścią o snach⁴. Powieść rozpoczyna i kończy sen. W jednym i drugim śnie Jezus spotyka… Judasza. I to właśnie Judasz jest centralną postacią powieści – Judasz jest ostatecznym zwycięzcą⁵. Można nawet – czytając Ostatnie kuszenie Chrystusa – zaryzykować tezę: istnieje tylko Judasz, wszystko inne jest snem.

***

U Kazantzakisa Judasz istnieje od początku. Powieść otwiera sen z Judaszem w roli głównej, zaś finałowa scena snu–kuszenia na krzyżu zamyka powieść rozmową Jezusa z Judaszem. Ostatnie kuszenie Chrystusa wychodzi zatem od postaci Judasza i do Judasza powraca. To zastanawiające, ponieważ Ewangelia nie poświęca aż tyle uwagi ostatniemu z apostołów. Dla porównania, w czterotomowej powieści R. Brandstaettera Jezus z Nazaretu, Judasz pojawia się dopiero w końcu drugiego tomu:

Przechodząc przez Dziedziniec Pogan, nagle spostrzegł idącego mu naprzeciw Jezusa. Przystanął. Jezus również zatrzymał się. Spojrzeli sobie w oczy, po raz pierwszy na ziemi.

„…Oto on” – pomyślał Jezus.

„…Oto On” – pomyślał Juda (…)

– Jak się nazywasz? – spytał Jezus.

– Juda ben Symeon z Kerijoth.

A na to rzekł Jezus:

– Pójdź za mną, Judo z Kerijoth.

Twarz Judy rozpromieniła się. Padł do nóg Jezusowi, który położył na jego głowie rękę.

W tej chwili liczba dwunastu uczniów stała się doskonałą⁶.

U Brandstaettera Judasz nie tylko zostaje powołany przez Jezusa, ale otrzymuje jego błogosławieństwo (położył na jego głowie rękę) i przyjmuje to z wielką radością (twarz Judy rozpromieniła się)⁷.

Ostatnie kuszenie nie jest jednak powieścią, która wiernie opowiada historię Chrystusa, wprost przeciwnie! Pisarz pragnie opowiedzieć własną historię – bardziej niż Jezus intryguje go to, co w Ewangelii ukryte i niewypowiedziane. Dlatego tytuł powieści tylko pozornie odsyła do Chrystusa, bowiem dla Kazantzakisa istotniejsze są inne osoby dramatu. Kim jest ten, który kusi? Dlaczego kusi? W jaki sposób? I wreszcie – przez kogo? Stąd centralną postacią Ostatniego kuszenia Chrystusa nie jest Chrystus, ale Judasz. Kazantzakis przedstawia jego historię w sześciu odsłonach (w nawiasach odpowiednie rozdziały):

1. Judasz zelota (I–IX),

2. Judasz milczący (X–XIII),

3. Judasz towarzysz (XIV–XIX),

4. Judasz wierny pies (XX–XXV),

5. Judasz cień – czarna materia (XXVI–XXIX),

6. Ostatnie spotkanie (XXX–XXXIII).

1.

Powieść Kazantzakisa rozpoczyna się od snu. Jezusa nęka koszmarna wizja: ściga go grupa olbrzymów, które nagle przemieniają się w złośliwe karły:

Na szczycie pojawił się rudobrody mężczyzna. Miał bose stopy, czerwoną twarz i pocił się niemiłosiernie (…) śliniąc się z wysiłku i gniewu chciał cisnąć przekleństwo, ale opanował się i tylko wymamrotał ponuro:

– Jak długo, Adonai, jak długo?

(…)

Grupa olbrzymich, gniewnych mężczyzn wielkimi krokami podążała na szczyt (…) Nagle olbrzymy skarłowaciały, pomarszczyły się i poskręcały. Były teraz sapiącymi karłami, gnomami z trudem łapiącymi oddech, a ich brody wlokły się po samej ziemi. Każdy z nich miał dziwne narzędzia tortur (s. 10–11).

Tłumowi przerażających i okrutnych istot – niczym z obrazów Hieronima Boscha – przewodzi rudobrody przywódca, nazywany niekiedy kapitanem. Jezus jeszcze nie wie, że to Judasz. Ale podczas wizyty, którą przyszły zdrajca składa w jego domu w Nazarecie, już odczuwa wyraźny lęk:

Rudobrody zwrócił się do niego:

– Zamknij drzwi – warknął. – Mam ci coś do powiedzenia.

Młodzieniec zadrżał, gdy usłyszał pełen wściekłości głos.

Zamknął drzwi i usiadł pokornie na brzegu warsztatu.

– Przyszedłem – powiedział rudobrody. – Wszystko gotowe (…)

– A ty – ty też jesteś gotowy? (s. 19).

Dlaczego Judasz przychodzi do Jezusa? Przynosi Jezusowi–cieśli ostrzeżenie – jeżeli Jezus nie zaprzestanie ciosania krzyża dla zeloty, którego Rzymianie skazali na śmierć, wówczas spotka go kara. Jednak stanowczość Judasza napotyka na dziwny mur. Wątpliwości, które żywi dotyczą najbardziej istotnej kwestii, tzn. przyjścia Mesjasza. Judasz oczekuje na objawienie się Mesjasza, który będzie wyzwolicielem Izraela spod panowania Rzymian. I – nie jest to wykluczone – ten polityczny Mesjasz oczekuje na odpowiedni moment: pragnie zstąpić na ziemię podczas ukrzyżowania pojmanego zeloty. Wówczas misja Jezusa–cieśli jest jak najbardziej konieczna. Ktoś musi wykonać krzyż, aby dokonało się objawienie Mesjasza.

Judasz przychodzi do Jezusa także z innej przyczyny. Z niepokojem patrzy na młodzieńca z Nazaretu. Wyczuwa w nim tajemnicę, przedziwną moc, która pochodzi od Boga. Dla Judasza Jezus jest zagadką: z jednej strony to marzyciel, lunatyk i odszczepieniec, który pomaga Rzymianom w egzekucji zeloty, a z drugiej człowiek, którego nie można ogarnąć rozumem i którego powołaniem jest… bycie Mesjaszem! Ale niesamowite odkrycie dokonuje się nie tylko w Judaszu:

I wtedy, patrząc na rudego olbrzyma, który stał z szeroko rozpostartymi ramionami, wytrzeszczonymi oczami i nastroszoną czupryną, młodzieniec [Jezus] krzyknął głośno. Przerażający koszmar wychynął z głębi jego umysłu – cała gromada karłów niosących narzędzia używane przy ukrzyżowaniu i wznoszących okrzyki: Za nim chłopcy! Teraz rozpoznał ich rudobrodego kapitana – to był Judasz, Judasz kowal, który spieszył na czele z dzikim śmiechem (s. 24).

Jezus rozpoznaje Judasza, natomiast Judasz dokonuje innego odkrycia – młodzieniec z Nazaretu może być Mesjaszem. Jednak nie ośmiela się postawić pytania: „Jego głos był teraz przepełniony tęsknotą, błaganiem i strachem: Czy to ty… ty…?” (s. 25).

Już wówczas Kazantzakis podkreśla szczególną więź, która łączy Judasza z Jezusem. „Judaszu, Judaszu, mój bracie” – błagalnym głosem zwraca się do niebieskookiego kowala Jezus (s. 23). Choć wydaje się, że nie ma osób bardziej do siebie niepodobnych: Jezus – już za chwilę nauczyciel Ewangelii miłości, oraz Judasz – pełen nienawiści i żądzy zabijania. Jednak Judasz nie jest w Ostatnim kuszeniu pospolitym mordercą. Jest zelotą, czyli żydowskim patriotą walczącym o wyzwolenie Izraela. Kazantzakis wielokrotnie wskazuje na jego związek z ruchem zelotów:

Rudobrody rzucił się z pasją do przodu, tracąc panowanie nad sobą. Chciał krzyknąć Niech żyje wolność! i rozchylił już wargi, ale jego towarzysz Barabasz schwycił go i położył mu rękę na ustach (s. 46);

– Mówię ci, mam dość. Czułem dziś obrzydzenie do siebie. Idź przodem, Judaszu, i pokaż mi drogę. Jestem gotów.

Rudobrody rozejrzał się wkoło i zniżył głos:

– Filipie, potrafiłbyś zabić?

– Człowieka?

– Przecież nie owcę!

– Nie zabiłem jeszcze człowieka, ale chyba bym potrafił… Tak, bez wahania (…) Filip wzdrygnął się. Zrozumiał.

– Czy ty jesteś jednym z nich? Jednym z zelotów? (s. 106);

[Tomasz do Jezusa] Posłuchaj mnie: musimy poradzić sobie z pewnym człowiekiem – z nieuczciwym, po siedmiokroć przebiegłym człowiekiem. Przede wszystkim, strzeż się Judasza Rudobrodego. Zanim opuściłem Nazaret, widziałem jak szeptali z matką ukrzyżowanego zeloty. Później z Barabaszem, z dwoma czy trzema jego przyjaciółmi, nożownikami z Bractwa. Słyszałem, jak wymawiali twoje imię (s. 119–120).

Święte Bractwo wzywa do buntu przeciw Rzymianom i głosi nadejście Mesjasza, który poprowadzi cały naród do walki o wolność:

Nie płaćcie daniny niewiernym. Mamy tylko jednego Pana, Adonai. Zabijajcie każdego Żyda, który złamie święte Pismo, który śmieje się, rozmawia lub pracuje z wrogami naszego Boga, Rzymianami. Atakujcie, zabijajcie, oczyśćcie drogi, aby Mesjasz mógł przejść! Oczyśćcie świat i przygotujcie ulice – On nadchodzi (s. 106).

Judasz należy do Bractwa Świętych Zabójców i tak naprawdę to jedyny sens jego życia. Wyznaje to w przywołanej już rozmowie z Filipem:

Nie wtykaj nosa w nasze sprawy (…) Za kilka dni – trzy lub cztery – znów będę przechodził obok twego obozowiska. Przemyśl dobrze to wszystko, co dziś usłyszałeś. Nic nie rozpowiadaj. Nie zdradź tajemnicy nikomu. Sam musisz podjąć decyzję. Jeśli jesteś mężczyzną i zdecydujesz właściwie, powiem ci na kogo planujemy zamach (…) Do dziś byłeś niczym! Nikogo nie obchodziło, czy żyjesz, czy nie. Ja też taki byłem – nikt – do dnia, kiedy stałem się członkiem Bractwa. Teraz jestem kimś innym – stałem się mężczyzną. Nie ma już rudobrodego Judasza, kowala (…) Teraz służę wielkim rzeczom – słyszysz? – wielkim. A ktokolwiek służy wielkim celom, nawet jeśli jest najmniejszym z maluczkich, staje się wielki (s. 107–108).

Tym, którego ma zabić Judasz jest… Jezus! To on został skazany przez zelotów na karę śmierci. I Judasz – pomimo swoich przeczuć, iż Jezus może być Mesjaszem – jest zdecydowany wykonać wyrok. Judasz zelota rusza na spotkanie ze swoją ofiarą.

2.

Przełom w relacji Judasz – Jezus następuje na pustyni. Jezus udaje się tam, aby opat klasztoru wyjaśnił mu znaczenie snu „o dzikiej pogoni z rudobrodym na czele i biegnącymi za nim karłami z narzędziami tortur” (s. 126). Judasz idzie tam, aby zabić Jezusa. Spotkanie, które powinno być ostatnim, wszystko odmienia. Zbrodnia nie zostaje dokonana, pomimo że wszystko sprzyja Judaszowi: przekupił mnicha, który – jako odpowiedzialny za przyjmowanie w klasztorze gości – wyznacza Jezusowi miejsce nocnego spoczynku obok Judasza. Ta noc powinna być, dla jednego z nich, ostatnia. Morderstwo nie zostaje jednak popełnione.

Nagle Judasz zaczął syczeć – najpierw łagodnie i czule, potem coraz silniej, rozkazująco; syn Marii, który już ułożył się do snu, podskoczył ze strachu (…)

– Judaszu, mój bracie, to ty? – zapytał cicho.

– Oprawco! – warknął Judasz, uderzając gniewnie piętą w ziemię (…)

– Cieszę się, że cię widzę, Judaszu, mój bracie. Jestem gotów (…)

Kowal stęknął i ściągnął wargi. Wcale mu się to nie podobało – dotknięcie bezbronnego gardła napawało go obrzydzeniem. Chciał oporu, walki wręcz: śmierć miała przyjąć na końcu – jak u prawdziwych mężczyzn – jako sprawiedliwa nagroda za walkę.

Syn Marii wyciągnął szyję i czekał. Kowal odepchnął go swą ogromną łapą.

– Dlaczego się nie opierasz? – warknął. – Co z ciebie za mężczyzna. Wstań i walcz! (s. 142).

Dramat Jezusa zmienia się w dramat Judasza. On nie potrafi zrozumieć postawy Jezusa, pragnie być zelotą, a nie przyjacielem i bra–tem. Dlaczego Jezus nie walczy? Dlaczego pragnie oddać swe życie? Porażony bezbronnością swej ofiary Judasz ucieka⁸. Więcej, powoli dokonuje się w nich szczególna metamorfoza: „Od dnia ucieczki z klasztoru zmienił się nie do poznania” (s. 147).

Nie oznacza to jednak, że nastąpił w Judaszu tajemniczy cud. W miejsce planu zabicia Jezusa pojawia się nowa myśl. Być może rzeczywiście Jezus jest zapowiadanym przez proroków Mesjaszem. Być może to właśnie on – jako człowiek, który nie lęka się własnej śmierci – stanie na czele powstania przeciwko Rzymianom. Judasz postanawia to sprawdzić (zawsze przecież może zlikwidować Jezusa później – na razie „da mu jeszcze jedną szansę”). Z mordercy przemienia się w apostoła Mesjasza, który już nadchodzi. Zbrodniczy Judasz staje się Judaszem pobożnym, ale nadal zamiast modlitwy woli czyny i dlatego rzuca się w wir pracy konspiracyjnej, aby przygotować drogę dla Mesjasza, o którym Jan Chrzciciel nad Jordanem mówi, że jest już blisko. Judasz „krążył po wioskach (…) wchodził do domów, pracował, przysłuchiwał się rozmowom i rejestrował w pamięci słowa i czyny każdego człowieka, aby donieść o wszystkim Bractwu. Gdzież podział się dawny rudobrody – tamten kłótliwy awanturnik!” (s. 147).

Ta zmiana nie oznacza jednak zmiany natury Judasza, ale dotyczy jedynie sposobu postępowania. Judasz jest wciąż ten sam, ale postanawia działać inaczej. Dobrze ilustruje to rozmowa o Judaszu, którą prowadzi Filip ze starym Zebedeuszem:

Wrócił z klasztoru, zdaje się, że chce przywdziać habit. Nie słyszałeś o tym? Kiedy diabeł się zestarzeje, zostaje mnichem. Judasz odwrócił się i posłał Filipowi jadowite spojrzenie, ale nie odezwał się (s. 148),

oraz postawa Judasza do samego Zebedeusza, który „nie był złym człowiekiem, jeśli tylko nie przeszkadzano mu w osiąganiu zysków” (s. 153). Dla rudobrodego jest on symbolem chciwego wyzyskiwacza zainteresowanego tylko własną korzyścią i wygodą:

[Judasz] wzniósł swoje turkusowe oczy na Zebedeusza i ujrzał go pływającego na plecach we własnej krwi wypełniającej prasę do winogron. Całą twarz Judasza okrył uśmiech (s. 149)⁹.

Poprzednia odsłona w działalności Judasza to życie zeloty. Obecnie stał się milczącym agentem, który postanawia czekać na właściwą chwilę. Nadal Jezus jest dla niego tylko narzędziem w osiągnięciu własnych planów. Widząc, że wokół nauczyciela z Nazaretu zaczynają gromadzić się tłumy, Judasz postanawia oczekiwać na rozwój wypadków. Jego relacja do Jezusa jest ambiwalentna, z jednej strony patrzy na niego z pogardą:

[do Piotra, jako komentarz do wieści, że za Jezusem podążają żebracy:]

„Syn Marii” – odparł z szyderstwem rudobrody (s. 166),

kiedy patrzył na syna Marii w jego zimnych,

stalowych oczach igrały mordercze błyski (s. 167);

z drugiej zaś strony Judasz pełen jest niepokoju, nie wie, co sądzić o Jezusowej nauce o Bogu, który jest Miłością, o jego nieoczekiwanym wezwaniu do miłości nieprzyjaciół:

Judasz oparł się o sosnę i gniewnie tarmosił rudą brodę.

– A zatem, synu cieśli – powiedział sarkastycznie – przyszedłeś tu, aby nam właśnie to powiedzieć? Czy to jest ta wspaniała nowina? Chcesz, byśmy kochali Rzymian, co? Mamy nadstawiać karki, tak jak ty swój policzek i mówić: „Drogi bracie, proszę, zabij mnie” (s. 170);

Jezus dostrzegł zmarszczone czoło rudobrodego i odczytał ukryte myśli.

– Niebo i ziemia to jedno, Judaszu, bracie mój – mówił uśmiechając się do niego. – Kamienie i chmury to jedno. Królestwo niebieskie nie wisi w powietrzu – jest w nas, w naszych sercach. O sercu właśnie mówię. Zmieńcie swoje serca, a niebo i ziemia padną sobie w objęcia, Izraelici i Rzymianie także – i zapanuje jedność.

Ale rudobrody ukrył tylko głębiej swoje oburzenie, z trudem zmuszając się do dalszej cierpliwości. Ten człowiek nie wie, co mówi – mruczał pod nosem. – Żyje w świecie marzeń i pojęcia nie ma, co się wokół niego dzieje. Moje serce odmieni się tylko wraz ze światem wokół mnie. Dopiero gdy Rzymianie opuszczą ziemię Izraela, poczuję ulgę! (s. 179).

Jednak milczący i posępny Judasz nadal należy do grona uczniów Jezusa. Jest inny niż jego pozostali towarzysze, co często jest powodem rozmów apostołów. Jan domaga się interwencji mistrza:

– Wybacz, Rabbi – powiedział – ale nie znajduję w sercu miłości do Judasza. Kiedy się do niego zbliżam, z jego ciała bucha jakaś mroczna siła, jakby tysiące drobnych igieł; niedawno widziałem jak czarny anioł szeptał mu coś do ucha. Ciekawe co mu powiedział?

– Chyba wiem, co to było – westchnął Jezus.

– Co? Boję się, Rabbi. Co takiego?

– Dowiesz się we właściwym czasie. Sam nie wiem tego dokładnie.

– Dlaczego zabierasz go ze sobą, czemu pozwalasz, żeby był z tobą w dzień i w nocy? Dlaczego, gdy zwracasz się do niego, twój głos jest łagodniejszy, niż kiedy przemawiasz do nas?

– Tak musi być, Janie, mój bracie. On potrzebuje więcej miłości (s. 179–180).

Jezus faworyzuje Judasza, traktuje go jako najbliższego powiernika. Jednak niepokorny buntownik zamierza go opuścić:

Synu Marii, nie pasuję do twojej gromady (…) Jestem dziką, bezlitosną bestią. Jestem nieślubnym dzieckiem, moja matka porzuciła mnie w lesie, gdzie piłem mleko wilczycy. Tam stałem się twardy, surowy i szczery. Jeśli kogoś kocham, zrobię dla niego wszystko; gdy kogoś nienawidzę, zabijam go (…) Jestem nawet zdolny zabić kogoś, kogo kocham, jeśli zobaczę, że zbacza z drogi prawdy (s. 185).

Decyzja o porzucenia gromady Jezusa nie zostaje podjęta. Judasz wciąż żywi wątpliwości – nie jest przekonany, kim jest młodzieniec z Nazaretu. Napięcie w rozmowach tych dwóch narasta, Judasz próbuje przekonać Jezusa do walki z Rzymianami:

Nie jestem niewolnikiem, jestem wolnym człowiekiem. Tak to wygląda i lepiej o tym pamiętaj.

– Ale wolność, Judaszu, jest właśnie tym, czego i ja pragnę.

Rudobrody aż podskoczył.

– Chcesz wyswobodzić Izraela od Rzymian?

– Chcę wyswobodzić duszę od grzechu.

Judasz gwałtownie cofnął rękę z ramienia Jezusa i uderzył pięścią w pień oliwnego drzewa.

– Tu rozchodzą się nasze drogi – warknął mierząc Jezusa nienawistnym spojrzeniem. – Najpierw trzeba uwolnić ciało od Rzymian, a potem duszę od grzechu. To jest właściwa droga. Czy ty nią pójdziesz? Domu nie stawia się od dachu, lecz od fundamentów.

– Dusza jest fundamentem, Judaszu.

– Fundament to ciało – i od niego trzeba zacząć. – Uważaj, synu Marii. Już ci to raz powiedziałem, ale powtórzę raz jeszcze: uważaj, obierz właściwą drogę, powiadam ci. Jak myślisz, dlaczego chodzę za tobą? Może lepiej, żebyś się wreszcie dowiedział – po to, żeby wskazać ci drogę (s. 185–186).

– Milczący Judasz traci cierpliwość i przechodzi do natarcia. Teraz to on będzie dyktował warunki – nie pokora i czekanie, ale działanie, wzywanie do wielkiej wojny z okupantem. Jezus staje się jego najsilniejszą bronią. Lud oczarowany naukami nowego proroka zapewne ruszy za nim w walce przeciwko Rzymianom.

3.

Całkowita przemiana Judasza dokonuje się podczas nocnej rozmowy z Jezusem (s. 186–188). Judasz wyjawia, iż widzi w Jezusie zapowiadanego przez proroków Mesjasza. I podejmuje niezwykle ważną decyzję: postanawia udać się do Jana Chrzciciela, aby ten charyzmatyk, który głosi chrzest nawrócenia nad Jordanem, wydał opinię o Jezusie. Jezus… zgadza się:

Judaszu, bracie mój – powiedział – połóż się przy moim boku. Pan przyjdzie pod postacią snu i zabierze nas ze sobą. Jutro, jeśli Bóg tak zechce, wyruszymy o brzasku na poszukiwanie proroka z Judei i cokolwiek postanowi Bóg, tak się stanie. Jestem gotów (s. 187).

W Judaszu dokonuje się niesamowita odmiana. „Słońce padło na jezioro i rozjaśniło świat. Rudobrody szedł na przedzie torując drogę. Za nim podążał Jezus” (s. 188). A w innym miejscu: „Maszerowali przed siebie. Judasz, taszcząc zakrzywiony kij, szedł znowu na przedzie. Jemu śpieszyło się najbardziej” (s. 193) oraz „Odeszli. Przodem szedł Judasz” (s. 210). Jezus „co chwila przywoływał Judasza” (s. 208), zaś pozostali apostołowie coraz bardziej są zależni od niego, co słychać w pytaniu zaniepokojonego Piotra: „Judaszu, powiedz mi w końcu, do–kąd idziemy (…) Przestań sobie żartować, na miłość boską, powiedz mi dokąd idziemy. Boję się zapytać Nauczyciela” (s. 193).

Idą do Jerozolimy. Jednak wcześniej Jezus musi zjawić się przed Janem Chrzcicielem. Ta „próba” jest konieczna, ponieważ właśnie Jan jest dla Judasza prawdziwym prorokiem. A jeśli to nie Jezus jest Mesjaszem? Jeśli to Jan…? Albo cały naród, który musi chwycić za broń? Niepokój Judasza narasta…

Judasz zbliżył się i wziął Jezusa za ramię.

– Słyszysz? Słyszysz? Patrz! Tak przemawia Mesjasz! On jest Mesjaszem!

– Nie, Judaszu, mój bracie – odpowiedział Jezus. – Ten, kto trzyma topór i mówi w ten sposób, tylko toruje drogę dla Mesjasza (s. 214).

Pełen podniecenia Judasz popycha Jezusa i rozkazuje: „Idź, niech cię zobaczy (…) On osądzi” (s. 214). Podczas rozmowy dwóch proroków Judasz przechadza się nerwowo w ciemności. Nie słyszy słów Jana i Jezusa, myśli z lękiem, że oddala się od swojego celu – wywołania wielkiego powstania przeciw Rzymianom. Dlatego, gdy Jezus powraca od Jana, Judasz nie może czekać:

– Synu Dawida, zatrzymaj się! – zawołał. – Dlaczego mnie tak zostawiasz?

Jezus odwrócił się.

– Judaszu, mój bracie – powiedział błagalnym tonem – nie podchodź bliżej.

Muszę być sam.

– Chcę poznać twoją tajemnicę! – powiedział Judasz, podchodząc bliżej.

– Nie spiesz się tak. Poznasz ją we właściwym czasie. Teraz mogę ci tylko powiedzieć, Judaszu, mój bracie: raduj się, wszystko idzie dobrze!

– „Wszystko idzie dobrze” – to dla mnie za mało. Słowa nie zaspokoją głodu wilka. Może ty o tym nie wiesz, ale ja wiem.

– Jeśli mnie miłujesz, bądź cierpliwy. Spójrz na drzewa. Czy spieszą się, by wydać dojrzały owoc? (s. 222).

Zwraca uwagę zmiana tonu w wypowiedzi Judasza. Jezus nie jest już dla niego synem Marii, zwykłym cieślą z Nazaretu, ale – synem Dawida, zesłanym przez Boga Mesjaszem. Dlatego tym gwałtowniej próbuje wedrzeć się w tajemnicę jego misji:

– Nie jestem drzewem, jestem człowiekiem – sprzeciwił się rudobrody podchodząc jeszcze bliżej. Jestem człowiekiem, a człowiek to istota, której się spieszy. Kieruję się własnymi prawami.

Judaszu, prawo Boże jest jednakowe i dla ludzi, i dla drzew. Rudobrody zazgrzytał zębami.

– A jak się nazywa to prawo? – zapytał z przekąsem.

– Czas. Judasz stał bez ruchu, zacisnąwszy pięści (…)

– Bóg żyje wiele lat – zawołał. – Jest nieśmiertelny i dlatego może cierpliwie czekać. Ale ja jestem człowiekiem, istotą, której się spieszy. Nie chcę umrzeć, nie ujrzawszy tego, o czym teraz myślę. Chcę to nie tylko ujrzeć, ale też dotknąć własnymi rękami! (s. 223).

Ta nocna rozmowa jest jednak początkiem nowej epoki. Dla Judasza rozpoczął się czas realizacji jego planów. Chwila zwycięstwa jest blisko. Idzie samotnie na czele grupy apostołów (s. 256). Nawet wiadomość o śmierci Jana Chrzciciela, którą z lękiem przyjmują inni uczniowie, na nim nie wywiera żadnego wrażenia. Więcej, Judasz z wyższością patrzy na apostołów, bowiem czuje, że tylko on jest blisko prawdziwej tajemnicy Jezusa:

Dzięki ci, Boże Izraela, że nie stworzyłeś mnie na ich podobieństwo. Urodziłem się na pustyni, jestem wykuty z beduińskiego granitu, a nie z miękkiej gleby Galilei (…) ja – dzikus, diabeł, zabijaka – ja go nie opuszczę (s. 258);

Judasz splunął ze złością i walnął pięścią w drzwi.

– Przeklęci wyznawcy (…) Pewnego dnia każdy z was go zdradzi – zapamiętajcie sobie moje słowa – a ja jeden pozostanę mu wierny (s. 260).

Judasz podjął decyzję. Wraz z Jezusem dokona wyzwolenia Izraela. Dlatego nagłe spotkanie z Barabaszem¹⁰, który przypomina o konieczności zabicia Jezusa, nie zmienia sytuacji. Od tej chwili już nie przynależność do Bractwa, służba ojczyźnie w ramach ruchu zelotów, ale droga za Jezusem staje się dla Judasza najistotniejsza:

– Co zamierzasz? Bractwo pragnie jego śmierci, jeśli chcesz wiedzieć. To szpieg Rzymian: płacą mu, żeby wykrzykiwał o królestwie niebieskim i odwracał uwagę ludzi od ziemi i naszej niedoli. A ty… co zamierzasz?

– Nic. Mam własne rachunki di wyrównania. No już, wynocha! (s. 265).

Potężna i ślepa nienawiść do Rzymian zamienia się w Judaszu w nieoczekiwane uwielbienie dla Nazarejczyka. Jednak nadal niesie on w swoim sercu wątpliwości.

4.

Dla Judasza Jezus staje się nowym Janem Chrzcicielem. Stąd pełne napięcia oczekiwanie: „To on zabił Chrzciciela, on, on (…) zagrabił jego ciało, ale czy wziął także duszę i nieokiełznane słowa? Zaraz przemówi, a wtedy się okaże…” (s. 268). Pomimo wielu niewiadomych, Judasz już podjął decyzję – pójdzie za Jezusem aż do końca, tylko on jest w stanie dotrzymać mu kroku w wypełnieniu Bożego posłannictwa.

– Idziesz, Judaszu? – zagadnął [Jezus].

– Będę z tobą aż do śmierci. Wiesz o tym.

– To nie dosyć! Słyszysz? Nie dosyć. Po śmierci też! … Chodźmy! (s. 269).

Ta pewność – pomimo nieustannej walki, która toczy się w sercu Judasza – pozwala mu na podjęcie obowiązków apostoła. Judasz staje się przewodnikiem dla idących ku Jerozolimie apostołów.

Rudobrody Judasz znowu prowadził, pogwizdując. Od lat nie czuł w sercu takiego zadowolenia. Twarz Nauczyciela, jego głos i gwałtowność, którą przejawiał odkąd wrócił z pustyni, cieszyły go ogromnie. To on zabił Chrzciciela – powtarzał Judasz w duchu. – Przyjął go w swoje ciało – baranek i lew połączone w jednym. Czy Mesjasz może być jednocześnie barankiem i lwem, jak starożytne potwory?… (s. 270).

W sposób szczególny Judasz podziwiał siłę Jana Chrzciciela, który chrzcił wodą – teraz Jezus przynosi większy chrzest: chrzest ogniem. Stąd nawet w prostych słowach i gestach Judasz dostrzega znaki:

[Gdy Jezus wzniósł swoje ramię] wysoko i z całą mocą opuścił, towarzysze przelękli się. Twarz Judasza była lśniąca ze szczęścia i czerwona jak burak. Złapał dłoń Jezusa i ucałował ją.

– Rabbi! – krzyknął. – Widziałem! Widziałem! To topór Chrzciciela! (s. 272).

Powiernik Jezusa, który z wyższością (i dzikim wzrokiem) patrzy na resztę apostołów, śmieje się z nich, gdy po głoszeniu Ewangelii powracają pobici, staje się także jego strażą przyboczną, z zeloty zmienia się w ochroniarza, gdy Chrystusowi zagraża niebezpieczeństwo:

– Wynocha – warknął – albo będziecie mieli ze mną do czynienia (…)

Judasz złapał najsilniejszego z mężczyzn, przystawił mu nóż do gardła, ale Jezus w porę odciągnął rudobrodego.

– Judaszu, mój bracie – wykrzyknął. – Bez krwi! Żadnej krwi!

– A co, woda? – odparł wściekle rudobrody. – Zapomniałeś, że niesiesz topór?

Nadszedł czas (s. 282–283).

Dlatego nie dziwią pełne złości wyrzuty, które stawia Jezusowi:

Wiesz dobrze, że nie za tobą idę, a za tym toporem (s. 274);

(Po uzdrowieniu córki setnika)

Trwonisz swoją moc na niewiernych. Pomagasz naszym wrogom (s. 294);

Wpierw musimy wypędzić Rzymian (…) Rozpętaj powstanie!

Przypomnij sobie Machabeuszy! Wypędzili Greków. Teraz nasza kolej (s. 316).

Te, wypowiadane z gniewem i złością, słowa przeplatają się z przejawami uwielbienia. Gdy Chrystus głosi, że świat obróci się w popiół, a potem Bóg zasadzi nową winnicę,

Judasz rzucił się naprzód i uścisnął rękę Jezusa.

– Rabbi – wyszeptał z nieoczekiwaną czułością – mój Rabbi…

Nigdy w życiu Judasz nie zwracał się do nikogo tak czule (s. 322).

Począwszy od XXV rozdziału, mówiąc o Judaszu, Kazantzakis sięga po formułę „wierny pies”¹¹. Judasz stale towarzyszy Jezusowi i otacza go opieką. Wie, a może tylko intuicyjnie przeczuwa, iż stanie się coś wielkiego, wydarzy się coś najważniejszego w jego życiu i historii całego Izraela:

– Pójdę za tobą, Mistrzu, nie opuszczę cię – przerwał Judasz.

– Dobrze, chodź – powiedział Mistrz. – I ja ciebie nie opuszczę.

– I odeszli w stronę Jerozolimy, Jezus z centurionem, a za nimi, jak pies pasterski, szedł Judasz (s. 341).

Wraz z narastającą czułością i oddaniem, w Judaszu pojawia się nowy niepokój. Zaczyna dojrzewać w nim przekonanie, że został powołany do misji, której tylko on może podołać:

Pewnego dnia, gdy Judasz spytał go, kiedy w końcu odrzuci jagnięcą skórę, żeby lew mógł ukazać się w pełnej chwale, Jezus potrząsnął głową i uśmiechnął się z niewypowiedzianą goryczą. Od tego czasu Judasz nie opuszczał go na krok (s. 347–348).

Judasz czuje, że chwila ostatecznej rozgrywki jest już blisko.

5.

Punkt kulminacyjny relacji Judasz – Jezus w powieści Kazantzakisa stanowi rozmowa, w której Jezus powierza Judaszowi swoją tajemnicę. W Ewangelii „szatan wszedł w Judasza, zwanego Iskariotą, który był jednym z Dwunastu. Poszedł więc i umówił się z arcykapłanami i dowódcami straży, jak ma im Go wydać. Ucieszyli się i ułożyli się z nim, że dadzą mu pieniądze. On zgodził się” (Łk 22, 3–6). „Odtąd szukał dogodnej sposobności, jak by Go wydać” (Mk 14, 11). W Ostatnim kuszeniu inicjatywa należy do Jezusa – to on zleca ostatniemu apostołowi misję:

– Judaszu – odpowiedział Jezus po chwili głębokiego milczenia – powierzę ci straszliwą tajemnicę.

Judasz pochylił głowę, otworzył usta i czekał.

– Jesteś najsilniejszy z nas wszystkich. Chyba tylko ty będziesz w stanie to udźwignąć. Nie powiedziałem nic innym i nie powiem. Oni nie wytrzymaliby tego.

Judasz zaczerwienił się z zadowolenia.

– Dziękuję za zaufanie, Rabbi – powiedział. – Mów. Zobaczysz, nie przyniosę ci wstydu (…)

– Judaszu – powoli odpowiedział mu Jezus. – Mój bracie, ja jestem tym, który ma umrzeć.

– Ty? – spytał Judasz, wzdrygając się. – To nie jesteś Mesjaszem?

– Jestem.

– Nie rozumiem! – odparł Judasz, raniąc palce o kamienie.

– Nie krzycz, Judaszu. Tak ma być. Żeby ocalić świat, muszę umrzeć, całkowicie z własnej woli (s. 349–350).

Zdruzgotany Judasz jest o krok od załamania. Jezus jest Mesjaszem, ale nie na takiego czekał Judasz. „Pragnął Mesjasza z mieczem, na którego zawołanie pokolenia martwych powstałyby z grobów w dolinie Jozafata (…) Mesjasz siedziałby na tronie Dawida, a świat byłby poduszką pod jego stopami. To był Mesjasz, jakiego oczekiwał Judasz Iskariota” (s. 350). Ale zamiast wybuchu – Judasz odkrywa sens tajemnicy. Wszystko zostało już zdecydowane. To Bóg prowadzi Jezusa i Judasz musi wziąć udział w ostatniej odsłonie jego misji. Gwałtownik i zelota zmienia się w przyjaciela Mesjasza, współuczestnika jego ostatnich godzin:

Chciał wyrzucić z siebie ostre słowa sprzeciwu, które paliły mu język. Może udałoby mu się wpłynąć na Jezusa, żeby nie szedł drogą śmierci. Z ust wyrwał mu się jednak okrzyk przerażenia: postać Jezusa rzucała ogromny cień. Nie był to jednak cień człowieka, ale wielkiego krzyża.

– Spójrz – powiedział i wskazał na cień.

Jezus zadrżał.

– To nic, Judaszu, mój bracie. Nic nie mów.

I tak oto, w milczeniu, ramię w ramię, zaczęli wspinać się drogą wiodącą do Betanii. Pod Jezusem uginały się kolana i Judasz musiał go podtrzymywać. Nic nie mówili (s. 351).

Poczucie wyższości, bycia wybranym, narasta w Judaszu. Gdy apostołowie pytają go o rozmowę Jezusa z Piłatem, „Judasz nie chciał na nich nawet patrzeć (…) gardził nimi; mógł teraz rozmawiać tylko z Jezusem. Straszliwa tajemnica połączyła ich i oddaliła od innych” (s. 355).

W swojej powieści Kazantzakis czyni z Judasz postać, która coraz mocniej wchłania innych bohaterów opowieści o Jezusie. To Judasz zajmuje miejsce Marii Magdaleny (s. 355), zamiast Piotra pełni funkcję przywódcy w gronie apostołów (s. 193; 366) oraz jest umiłowanym uczniem Jezusa (s. 179–180; 374–375), choć Ewangelia w ten sposób określa Jana. Judasz Kazantzakisa z czarnego charakteru zmienia się w Judasza–czarną materię, która wchłania słabsze osobowości, stające na jego drodze do Jezusa. Staje się dla niego najistotniejszym towarzyszem:

Wśród nich było także wiele kalek, chorych i nędzarzy odzianych w łachmany. Od czasu do czasu Jezus odwracał głowę i patrzył za siebie. Nagle poczuł ogromną samotność. Odwrócił się i zawołał:

– Judaszu! – ale stroniący od ludzi uczeń szedł na samym końcu i nie słyszał go.

– Judaszu! – zawołał ponownie Jezus z rozpaczą w głosie.

– Jestem! – odpowiedział rudobrody. Rozepchnął na boki innych uczniów, żeby przedostać się do przodu. – Czego chcesz, Rabbi?

– Zostań przy mnie, Judaszu. Dotrzymaj mi towarzystwa.

– Nie martw się, Rabbi, nie opuszczę cię. – Wziął postronek z rąk Piotra i wysunął się na czoło.

– Nie opuszczaj mnie, Judaszu, mój bracie – powiedział ponownie Jezus (s. 368).

Oczywiście, uczniowie z niepokojem patrzą na rosnące znaczenie Judasza. Właściwie nie jest to tylko zwyczajna zazdrość – apostołowie wyczuwają, że coraz mocniej czarna materia, którą stanowi osobowość Judasza pochłania ich Mistrza. Wyraźnie ukazuje to dialog, w którym Judasz – używając liczby mnogiej nie możemy, za nas – podkreśla swoją wspólnotę z Jezusem:

Jan pochylił się blisko do piersi Jezusa.

– O czym myślisz, Rabbi? – zapytał.

Lecz Jezus odepchnął go od siebie.

– Judaszu, podejdź tutaj, stań koło mnie – powiedział i wsparł się na silnym ramieniu rudobrodego.

– Odwagi, Rabbi – szepnął Judasz. – Nadeszła godzina; nie możemy dopuścić, by się za nas wstydzili.

Jakub patrzył na Judasza z nienawiścią (s. 370).

Tylko Judasz rozumie Jezusa (s. 386). To on zostaje posłany do arcykapłana Kajfasza z ostatnią misją: „Powiedz mu, że w wigilię święta Paschy, po wieczerzy w Getsemani. Postaraj się być dzielny, Judaszu, mój bracie. Ja też postaram się taki być” (s. 372). I to Judasz otrzymuje błogosławieństwo, aby mógł dopełnić dzieła zdrady:

– Dzisiaj w nocy – powiedział – będziemy się modlić w gaju oliwnym Getsemani. Judaszu, mój bracie, idź już z Bożym błogosławieństwem. Bóg z tobą!

Judasz otworzył usta. Chciał coś powiedzieć, ale rozmyślił się. Drzwi były otwarte. Wyszedł szybko i słychać było stąpanie jego ciężkich stóp po kamiennych schodach (s. 387).

W Ewangelii Janowej Judasz podczas Ostatniej Wieczerzy „po spożyciu kawałka [chleba] zaraz wyszedł. A była noc” (J 13, 30). Echo tych słów słyszymy w Ostatnim kuszeniu: po wyjściu Judasza z wieczernika silny podmuch wiatru gasi światło świec płonących na menorze¹².

Sam moment zdrady (pocałunek Judasza) w Ewangeliach synoptycznych zostaje przedstawiony następująco:

Judaszu, pocałunkiem wydajesz Syna Człowieczego? (Łk 22, 48),

Zdrajca dał im taki znak: „Ten, którego pocałuję, to On; chwyćcie Go i prowadźcie ostrożnie!”. Skoro tylko przyszedł, przystąpił do Jezusa i rzekł: „Rabbi”, i pocałował Go (Mk 14, 44–45),

Zdrajca zaś dał im taki znak: „Ten, którego pocałuję, to On; Jego pochwyćcie!”. Zaraz też przystąpił do Jezusa, mówiąc: „Witaj, Rabbi”, i pocałował Go. A Jezus rzekł do niego: „Przyjacielu, po coś przyszedł?” (Mt 26, 48–50).

Wersja Kazantzakisa jest równie lakoniczna. Judasz wypowiada swoją kwestię, zaś Jezus… milczy:

Wydawało mu się, że wśród blasku i dymu płonących pochodni rozróżnił sylwetkę Judasza i dwa silne ramiona, które go niegdyś podtrzymywały i rudą brodę, która kłuła jego twarz. Krzyknął i na chwilę stracił przytomność – albo tak mu się przynajmniej wydawało. Ocknął się, gdy poczuł na ustach oddech Judasza i usłyszał chrapliwy, rozpaczliwy głos:

– Witaj, Rabbi.

Księżyc prawie dotykał już białoniebieskich gór Judei. Podniósł się wilgotny, chłodny wiatr. Paznokcie i usta Jezusa posiniały. Jerozolima była ślepa i blada w oddali (s. 392).

Pocałunek śmierci rozpoznajemy po sinych ustach i paznokciach Jezusa. Chociaż… Judasz nawet go nie pocałował! Oddech zdrajcy, jego rozpaczliwy i chrapliwy głos, niewyrażalny ból Judasza, jego tragedia kontrastuje z obojętnością gór i świętego miasta, które w oddali jest ślepe i blade. Niewinny Jezus i niewinny Judasz spotykają się, aby dokonać odkupienia – to spotkanie ma charakter kosmiczny. Tylko oni wiedzą, w czym uczestniczą. Więcej, Jezus szuka Judasza, który przychodzi nie tyle, by dokonać zdrady, ale – jak Mistrz – umocnić swojego ucznia. Judasz staje się ojcem ludzkiej rodziny, który składa w ofierze Baranka, aby odkupić winy świata.

6.

Ewangelia Judasza kończy się zapisem, w którym arcykapłani obiecują zdrajcy nagrodę za wskazanie Jezusa: „Judasz wziął pieniądze i wydał go im”¹³. Podobnie w powieści Kazantzakisa, narracja o Judaszu nagle urywa się. Judasz znika, by pojawić się dopiero w ostatnich kilku stronicach książki. Spośród pięciu istotnych wydarzeń, które relacjonuje Ewangelia w związku z Judaszem:

1. decyzja o zdradzie,

2. ostatnia wieczerza,

3. pocałunek w ogrodzie oliwnym,

4. opamiętanie (Judasz oddaje srebrniki),

5. samobójcza śmierć,

Kazantzakis nie wymienia dwóch ostatnich. Przemilcza zarówno opamiętanie i żal Judasza, jak też nie podaje informacji o jego śmierci¹⁴. Dla porównania popatrzmy na te same wydarzenia w wersji R. Brandstaettera¹⁵:

Następne informacje o Judaszu pojawiają się w tytułowym ostatnim kuszeniu, które w powieści stanowi – rozpisany na cztery końcowe rozdziały – sen Jezusa. Judasz, którego spotkał Jezus w swoim śnie na początku powieści, pojawia się, aby umocnić go w godzinie konania na krzyżu. Intrygujące, bowiem w rzeczywistości Judasz już nie żyje – jak podaje ewangelista Mateusz¹⁶: „Wtedy Judasz, który Go wydał, widząc, że Go skazano, opamiętał się, zwrócił trzydzieści srebrników arcykapłanom i starszym i rzekł: Zgrzeszyłem, wydawszy krew niewinną. Lecz oni odparli: Cóż nas to obchodzi? To twoja sprawa. Rzuciwszy srebrniki ku przybytkowi, oddalił się, potem poszedł i powiesił się” (Mt 27, 3–5). Początkowo informacje o Judaszu przekazuje Jezusowi anioł stróż, który opowiada o finale ukrzyżowania:

– A moi uczniowie? (…)

Pierzchli.

– Dlaczego?

– Ze strachu.

– Nawet Judasz?

– Wszyscy! Wszyscy! (s. 405).

Jezus zamieszkał w Betanii, w domu Łazarza, do którego upodobnił się fizycznie. Teraz jest Jezusem–Łazarzem (s. 412–422). Prowadzi spokojne, szczęśliwe życie i już ma odejść z tego świata, który właśnie toczy się ku nowej katastrofie. Jego rozmówca, początkowo we śnie jest to zielony anioł, który potem przybiera postać małego Murzynka (!), wyjaśnia mu sens życia, które było dobre, ponieważ było życiem w pełni ludzkim. We śnie, który jak każdy sen, wydaje się rzeczywistością, pojawiają się apostołowie. Przychodzą do Jezusa jako „gromada drobnych staruszków” (s. 439), którzy mają do niego pretensje. Gdyby został ukrzyżowany, mogliby pójść w cztery strony świata, by głosić Ewangelię, a tymczasem on – zdezerterował. Ale ich głosy są słabe – każdy z nich przeżył swoje życie i pogodził się ze swoim losem. Ich skargi bardziej śmieszą niż przerażają. Nadal są słabymi i tchórzliwymi ludźmi.

I wtedy pojawia się Judasz. Kazantzakis charakteryzuje go gwałtownymi pociągnięciami pióra: „olbrzym”, „jak uschnięte drzewo osmalone przez piorun”, „nieustępliwy i pełen życia”, „jego uparta czaszka aż paruje od gniewu” – „pustynny lew” (s. 442). Jego milczenie nie wróży nic dobrego. Jezus – a tak naprawdę Jezus–Łazarz – próbuje zainicjować rozmowę z umiłowanym uczniem:

Jezus wbił wzrok w swego starego, dzikiego towarzysza i przemówił do niego słodkim głosem.

– Judaszu (…) wróciłeś do Jerozolimy, pojmałeś zdrajców i zabiłeś ich co do jednego na ołtarzu Boga Izraela. Jesteś wielką, mroczną, zrozpaczoną duszą, Judaszu. Odkąd się rozstaliśmy, ani przez jeden dzień nie byłeś zadowolony. Judaszu, mój bracie, tęskniłem za tobą. Witaj! (s. 443).

Milczenie Judasz przeraża Piotra, Jana, Filipa, Nataniela, Tomasza, Marię i Martę. Przerażony jest także Jezus–Łazarz, który myśli, że cierpienie Judasza spowodowane jest zburzeniem Jerozolimy (z tego wniosek, że spotkanie ma miejsce w roku… 70!). I rzeczywiście, Judasz nie przybył, aby milczeć. Jego tyrada rozpisana jest na wiele głosów:

Nagle Judasz rzucił się do przodu (…) i wydał z siebie dziki okrzyk:

– Zdrajca! (…) Twoje miejsce było na krzyżu. Tam kazał ci walczyć Bóg Izraela. Ale przestraszyłeś się i gdy śmierć podniosła głowę uciekłeś (…) Zmieniłeś twarz i nazwisko, udawałeś Łazarza, żeby się ratować (s. 444).

Wydaje się, że Judasz przybył, aby zabić Jezusa – wykonać wyrok, który czterdzieści lat wcześniej został wydany przez zelotów. Apostołowie w popłochu uciekają, nie stają w obronie Nauczyciela; każdy tłumaczy, że jest już stary, a Judasz zbyt silny. Następuje ostateczna konfrontacja: „Judasz i Jezus stali twarzą w twarz” (s. 444). W kącie przerażeni apostołowie. Świat zatrzymał się, by oczekiwać na finał spotkanie. I nagle dzikość Judasza zmienia się w wyznanie miłości.

Złamałeś mi serce, synu cieśli – krzyknął Judasz – jak mam do ciebie mówić? Czasami mam ochotę wyć jak wdowa i walić głową w mur! Niech przeklęty będzie dzień, w którym się urodziłeś, dzień, w którym ja się urodziłem, godzina, kiedy cię poznałem i napełniłem moje serce nadzieją! Gdy chodziłeś z nami i mówiłeś

o ziemi i niebie, jaka to była radość, wolność i bogactwo (…) Wziąłeś mnie kiedyś w ramiona i błagałeś: Zdradź mnie, zdradź. Muszę zostać ukrzyżowany, żebyśmy mogli ocalić świat, pamiętasz?

Judasz przestał mówić i westchnął. Jego rany otworzyły się i zaczęły krwawić (…) Łza spłynęła z oka Judasza. Wytarł ją z gniewem i zaczął znów krzyczeć. Jego serce nadal nie było puste.

– Ja jestem barankiem Bożym – beczałeś. – Idę na rzeź, żeby ocalić świat. Judaszu, mój bracie, nie bój się. Śmierć to brama do nieśmiertelności. Trzeba przez nią przejść. Pomóż mi! A ja tak bardzo cię kochałem, tak bardzo ci ufałem, że zgodziłem się i zdradziłem cię. Ale ty.. ty… (…)

– Zamilcz! Zamilcz! – błagał Jezus. Krew zaczęła płynąć z jego pięciu ran (s. 445).

Jeszcze przez chwilę Jezus (Jezus–Łazarz) próbuje się usprawiedliwiać, lecz w końcu zostaje pokonany przez Judasza, który woła do innych apostołów:

Nic mu nie zrobię. Dlaczego miałbym podnosić na niego rękę? Jest już martwy i pogrzebany. Stoi jeszcze na nogach, mówi, płacze, ale jest już martwy: padlina. Niech mu Bóg przebaczy – Bóg, bo ja nie potrafię. Niech spadną na jego głowę krew, łzy i prochy Izraela! (s. 446).

Apostołowie uświadamiają sobie własny upadek. W ich imieniu Piotr mówi: „Judaszu, stań na przedzie i prowadź nas!” (s. 448). A Jezus? Łkając błaga:

– Judaszu, mój bracie, przebacz mi! – i chciał rzucić się w ramiona rudobrodego. Ale Judasz odskoczył, wyciągnął pięści i nie pozwolił mu się zbliżyć.

– Nie dotykaj mnie – krzyknął. – W nic już nie wierzę; w nikogo. Złamałeś mi serce! (s. 447).

Jezus upada na ziemię. W końcu zrozumiał: powinien zostać ukrzyżowany – zabrakło mu odwagi. Jest zdrajcą i tchórzem. Wszyscy patrzą na niego z gniewem i nienawiścią. Jan płacze. Piotr także ociera łzy: „Oszukałeś nas (…) Judasz ma rację: złamałeś słowo. Zmarnowaliśmy nasze życie” (s. 447).

I wówczas… sen się kończy.

Jezus jest sam. Pogrążony w ciemnościach wisi na krzyżu.

Jego głowa kiwała się na boki. Nagle przypomniał sobie, gdzie jest, kim jest i dlaczego czuje ból. Ogarnęła go dzika, nieposkromiona radość. Nie, nie jest tchórzem, dezerterem i zdrajcą! Wisi na krzyżu. Wytrwał do samego końca; dotrzymał słowa (…) Jego uczniowie żyli i mieli się dobrze. Rozeszli się w różne strony świata, żeby głosić Dobrą Nowinę. Wszystko było tak, jak być powinno, chwała Panu!

Wydał z siebie triumfalny okrzyk: DOKONAŁO SIĘ! (s. 448).

***

Czytając Ostatnie kuszenie Chrystusa odnosimy wrażenie, że istnieje tylko Judasz, wszystko inne jest snem. To właśnie on jest centralną postacią powieści i ostatecznym zwycięzcą. Nie jest bynajmniej zdrajcą, ale przewodnikiem i mentorem Jezusa. Młodzieniec z Naza–retu przed spotkaniem z nim był tylko Jezusem–cieślą – gdy opuścił Judasza (mówiąc wprost – zdradził) stał się Jezusem–Łazarzem. Jednak powieść Kazantzakisa nie jest opowieścią o Judaszu. Nie jest też, tym bardziej, historią Jezusa. Ostatnie kuszenie Chrystusa to opowieść o Nikosie.

Kim jest człowiek, piszący monumentalną powieść o Jezusie i Judaszu? Biografia Nikosa Kazantzakisa¹⁷ przedstawia pisarza, który jest człowiekiem zdecydowanym, porywczym, żądnym przygód i upartym. Grecki pisarz jest miłośnikiem Homera, Bergsona, Nietzschego i Zorby¹⁸. Do swoich „wodzów duchowych” zalicza Buddę, Chrystusa, św. Franciszka, El Greca i Lenina. Wśród ulubionych autorów jest Verne, Dante, Goethe, Tagore. Najbardziej cenione wartości – walka, czyste sumienie, szlachetność. W 1938 r. wydał (przygotowywany przez 13 lat) wielki poemat epicki Odyseja, liczący 33 333 wierszy pisanych siedemnastozgłoskowcem, „o walce człowieka, który nie wierząc w nic, nie przestaje walczyć, zbliżony jest w koncepcji ludzkiego losu do sartrowskiego egzystencjalizmu. Zasadniczą ideą tego największego eposu w literaturze światowej było szukanie Boga, którego zresztą nigdy i nigdzie nie znalazł”¹⁹. Główny bohater, po samotnej wędrówce, w której spotyka się z Managisem (Buddą), Kapetanem Jeden (Don Kichotem) i rybakiem (Chrystusem), to nietzscheański nadczłowiek, który ostatecznie umiera i dematerializuje się oraz osiąga całkowity spokój w nirwanie.

Nikos Chadzinikolau, mówiąc o religijnych poszukiwaniach autora Ostatniego kuszenia Chrystusa, stwierdza:

Nic nie istnieje! Ani życie, ani śmierć! Ten „bohaterski nihilizm” wywołał wiele nieporozumień. Kazantzakis nie walczył jak Syzyf ze swoim kamieniem. Dochodząc coraz wyżej, spostrzegał, że rośnie horyzont i jeszcze bardziej oddala się niebo. Jaki więc cel? Jaki obowiązek? Zatrzymać się, czy iść dalej? Bóg kiedyś był siłą, teraz jest słabością. Walczy, by uratować się. I człowiek musi walczyć, żeby poznać nie tylko wartość poświęcenia, ale i bezskuteczność poświęcenia, nie tylko pragnienie wolności, ale i fikcję wolności, żeby połączyć się z Bogiem, osiągnąć jedność. Bóg jest więc to stan, siła w człowieku, „płomień trawiący jego wnętrze”, nigdy jednak ponad człowiekiem, ponad jego pragnienia i żądania. Sensem naszego Boga – pisał – jest walka. W tej walce rozwijają się i nieustannie działają ból, radość i nadzieja²⁰.

Filozofia Kazantzakisa, łącząca idee Nietzschego, Lenina oraz elementy buddyzmu, od początku nie budziła sympatii środowisk kościelnych²¹. Agnostyk i antykonformista, na którego grobie – w rodzinnym Iraklionie – umieszczono epitafium: Nie oczekuję niczego. Nie boję się niczego. Jestem wolny, wiele niepokoju wzbudził Ostatnim kuszeniem Chrystusa. Moim zdaniem nie jest to apokryf, dzieło wzorowane na Ewangelii. Grecki pisarz–skandalista w bardzo dowolny sposób korzysta z danych biblijnych, aby tak naprawdę opowiedzieć o sobie. Zatem, nie tyle opowieść o Jezusie albo o Judaszu, ale historia Nikosa, który niesie w sobie i Jezusa, i Judasza.

Każdy z nas nosi w sobie Jezusa – zdaje się pouczać Kazantzakis – i każdy nosi w sobie Judasza. W duszy człowieka toczy się nieustanna walka. Sympatia autora wyraźnie towarzyszy Judaszowi. Jezus jest marzycielem, żyje w świecie idei, pięknych słów i kontemplacji Bożych tajemnic. Judasz, przeciwnie, to człowiek czynu, działania, służy ludzkim sprawom, jest aktywny i nieprzejednany²². Jeden i drugi kończy podobnie: w powieści nie odnajdziemy opisów śmierci Judasza i Jezusa, bowiem Kazantzakis pragnie, aby jego bohaterowie rozpłynęli się w nicości. Jezus rozpływa się w materii, a Judasz znika w świecie ducha. Dla Jezusa jest to nicość cielesna, jako Łazarz – po rezygnacji z mesjańskich aspiracji – wtapia się w świat materii. Judasz dostępuje innej nirwany – nicości duchowej. Wierny do końca szuka Jezusa, aby wszystko naprawić. Jako jedyny nie zdradził, jest wierny do końca. Wszyscy wokół patrzą na Judasza z szacunkiem i lękiem, ponieważ Judasz istnieje poza czasem, nie starzeje się, jest księciem niezłomnym (i nie jest istotne, jak nazywa się jego królestwo!).

I jeszcze jedno o Judaszu: jego pierwowzorem nie jest Judasz Iskariota z Ewangelii. Judasz Kazantzakisa jest bowiem… Kreteńczykiem! Tajemnica Judasza–zeloty, który nigdy się nie poddaje, walczy, nawet jeśli inni poddają się rozpaczy, rozjaśnia się, gdy czytamy charakterystykę Kreteńczyków:

Ludność tej wyspy tyle razy walczyła i cierpiała, że przyzwyczaiła się do śmierci, ba, nawet kpiła z niej. Kazantzakis dlatego mógł z Krety uczynić symbol dumy, walki, zmartwychwstania, bo rzuciła ona wszystko na jedną szalę, nawet gdy nie było nadziei ratunku, wystarczyło tylko nie paktować z najeźdźcą, nie poddawać się tragiczności losu²³.

Judasz, według Ewangelii Jana, „był złodziejem i mając trzos wykradał to, co składano” (J 12, 6). Wedle zapisu Ewangelii Judasza był trzynasty i był przeklęty. W Ostatnim kuszeniu Chrystusa „jeśli patrzyło się na niego z prawej strony, jego twarz miała wyraz posępny i pełen złośliwości; zaś lewa połowa wyrażała niepokój i smutek” (s. 147). On jest zwycięzcą. W finałowej scenie ostatniego spotkania z Jezusem „Judasz przestał mówić i westchnął. Jego rany otworzyły się i zaczęły krwawić (…) Zamilcz! Zamilcz! – błagał Jezus. Krew zaczęła płynąć z jego pięciu ran” (s. 445). To Judasz przywraca Jezusa do życia, budzi go z letargu–pokusy. Jezus wraca na krzyż, ponieważ nie chce zdradzić wiernego Judasza, nie chce, by on walczył sam.

Pozostaje jeszcze ostatnia kwestia. Czy powieść Nikosa Kazantzakisa²⁴ jest profanacją? Powiedzmy raczej – Ostatnie kuszenie Chrystusa jest rozpaczliwą prowokacją. Jest jak wołanie, które nosi w sercu wielu współczesnych: Boże, jeśli jesteś, przyjdź z pomocą mojej niewierze… i poślij mi kogoś, kto uleczy moje ciemności. To prawie jak Miłoszowe westchnienie do Stwórcy:

Jestem człowiek tylko, więc potrzebuję widzialnych znaków,

nużę się prędko budowaniem schodów abstrakcji (…)

zbudź więc jednego człowieka, gdziekolwiek na ziemi

(nie mnie, bo jednak znam co przyzwoitość)

i pozwól abym patrząc na niego podziwiać mógł Ciebie²⁵.

Taki jest cel każdego dzieła sztuki – zbudzić nas ze snu, który ośmielamy się nazywać życiem… Jeśli twierdzimy, że przyzwoitość Greka pozostawia wiele do życzenia, to znaczy, iż Kazantzakis jest prawdziwym mistrzem prowokacji! A cień Judasza w naszym lustrze – wyraźnie ciemnieje!

Każdy z nas nosi w sobie coś,
czego nie można nazwać,
ale co stanowi prawdę o nas samych¹.

Staram się uczynić moim słońcem światło cudzych oczu,
moją symfonią muzykę grającą w cudzych uszach
a moim szczęściem uśmiech na cudzych ustach².

Prowadź mnie, Światło, swą błogą opieką, Światło odwieczne!
Noc mroczna, dom mój tak bardzo daleko, Ty więc mię prowadź!
Nie proszę rajów odległych widoku, starczy promyczek dla jednego kroku³.

Lepiej nie wi(e)dzieć,
czyli Miasto Bez Imienia
Apokaliptyczna wizja ludzkości
w Mieście ślepców J. Saramago

Od początku świata, to znaczy od początku literatury, ludzie opisują to, co widzą. Człowiek pojawia się, aby patrzeć, podziwiać świat wokół siebie. Wszystko dociera do nas przez oczy. „Veni – vidi, ale sam nie wiem, czy odniosłem zwycięstwo” – mógłby powiedzieć jakiś przedstawiciel gatunku homo sapiens. Stąd wielką tragedię stanowi utrata wzroku. Nie oznacza ono jednak, że niewidomy musi zamilknąć. Homer, Milton i Borges (trójka genialnych pisarzy–ślepców) przemawiają do czytelnika z wielką siłą przekonywania. Paradoksalnie, to właśnie ślepiec może więcej zobaczyć! I jego opowieści naprawdę war–to posłuchać…

Tematyka ślepoty pojawia się w tekstach literackich nader często. Już w Biblii odnajdujemy historię starego Tobiasza, którego syn w towarzystwie archanioła Rafała wyrusza, aby ocalić ślepego ojca⁴. Inaczej przedstawiono historię biblijnego siłacza o sercu dziecka – Samsona. On, oślepiony przez wrogów, modli się: „Panie Boże, proszę Cię, wspomnij na mnie i przywróć mi siły przynajmniej na ten jeden raz!”⁵, aby mógł odpłacić Filistynom za swoje oczy. Natomiast Ewangelia podaje, iż Jezus pod Jerychem spotyka dwóch niewidomych, którzy proszą Go o przywrócenie wzroku⁶.

Wśród twórców, których fascynowała tematyka ślepoty na pierwszych miejscu należy wymienić Maurycego Maeterlincka. Jego dramat Ślepcy pokazuje bezradność grupy dwunastu ślepców, których przewodnik umarł. Finał przynosi śmierć biednych i osamotnionych ludzi, którym nikt nie przychodzi z pomocą. Inaczej tematykę ślepoty „widzi” Ernesto Sabbato w swojej powieści O bohaterach i grobach. Tajne Stowarzyszenie Ślepców sprawuje władzę na społecznością miasta i – paradoksalnie – wszystko widzi i wie! Jeszcze inny obraz ślepca ukazuje Orhan Pamuk, dla którego utrata wzroku stanowi dowód najwyższego wtajemniczenia (powieść Nazywam się Czerwień). Mistrzowie, pragnąc podkreślić własną wielkość, dokonują samooślepienia, aby zyskać nieśmiertelną sławę. Z kolei Aldous Huxley w swoim Niewidomym w Gazie sięga po biblijny motyw oślepionego Samsona.

Temat utraty wzroku przedstawia również portugalski prozaik, Jose Saramago, laureat nagrody Nobla (1998), w swojej książce Miasto ślepców (1995). Jego powieść to opis epidemii, która spada na całe miasto. Biała choroba (chorzy nie widzą bowiem ciemności, ale biel, która przypomina morze mleka) zatrzymuje funkcjonowanie społeczności miejskiej i zamienia ją w przerażające ludzkie stado, które walczy ze sobą o następną godzinę życia. Bohaterem powieści Samarago jest grupa ludzi, którzy w piekle upokorzenia stają do walki – pragną ocalić własną godność.

***

1.

Postawmy pytanie: kim są mieszkańcy Miasta ślepców? To ludzie, którym Saramago nie pozwolił nosić imion. Ich bezimienność jest niepokojąca – jakby ósemka bohaterów powieści pochodziła sprzed Księgi Rodzaju. A może na podobieństwo Stwórcy ich imiona stanowią rodzaj tabu, nie wolno ich wymawiać? Osiem osób niewidomych jest aluzją do liczby ocalonych z potopu, które znalazły schronienie w biblijnej arce. W powieści Saramago nieszczęście jest kataklizmem powszechnym niczym potop – nie sposób uniknąć zła, które dotyka zarówno sfery cielesnej (choroba), jak i sfery moralnej człowieka (ślepcy szybko wytwarzają zdehumanizowaną społeczność, w której – jak w świecie zwierząt – prawo stoi po stronie silniejszego). Popatrzmy uważniej na kolejne wydarzenia w Mieście ślepców:

1. Zaskakująca epidemia ślepoty.

2. Kwarantanna w szpitalu psychiatrycznym.

3. Widoki wolności.

4. Scena w świątyni.

5. Ostatnie spojrzenie.

Saramago rozpoczyna swoją opowieść od… skrzyżowania. Zapala się zielone światło, ale jeden z samochodów nie porusza się:

Wreszcie zapaliło się zielone światło. Samochody gwałtownie, choć nierówno ruszyły do przodu. Jedno z aut znajdujące się na środkowym pasie, tuż przed światłami, stało w miejscu (…) znajdujący się w środku człowiek bezradnie kręcił głową na wszystkie strony, widać było, że coś krzyczał, z ruchu warg można się było domyślić, że ciągle powtarza jedno, nie, dwa słowa, i rzeczywiście, gdy wreszcie ktoś wpadł na pomysł, by otworzyć drzwi, wszyscy usłyszeli krzyk, Jestem ślepy, jestem ślepy (s. 9–10).

Samochód pierwszego ślepca okazuje się puszką Pandory. Gdy „ktoś wpadł na pomysł, by otworzyć drzwi”, epidemia wylała się na zewnątrz. Chociaż scena inicjalna powieści zdaje się stanowić jedynie indywidualny problem:

Jestem ślepy, jestem ślepy, powtarzał zrozpaczony, gdy pomagano mu wyjść z samochodu, a toczące się po policzkach łzy nadawały jego martwym oczom nienaturalny blask. To minie, nie ma obawy, to pewnie nerwy, pocieszała go jakaś kobieta (…) Zakrył twarz, jakby w akcie rozpaczy próbował przypomnieć sobie ostatni obraz, który miał przed oczami, czerwony krążek światła na skrzyżowaniu (s. 10).

Wkrótce uruchomiona zostaje normalna procedura: ślepiec udaje się do znakomitego okulisty i tam poddaje się badaniu, które nie polega jedynie na zaglądaniu w oczy. Ślepiec zamiast ciemności widzi jasność, zaś lekarz próbuje przeniknąć do sfery duchowej swego pacjenta:

Czy to pierwszy raz, spytał lekarz, A może już przedtem zdarzyło się panu coś takiego. Nie, nigdy, panie doktorze, nawet nie noszę okularów, Mówi pan, że to się stało nagle, Tak, panie doktorze, Jakby zgasło światło, Nie, raczej tak, jakby zapanowała nagła jasność, Czy ostatnio widział pan gorzej, Nie, panie doktorze, Czy w pana rodzinie ktoś oślepł, Nie, panie doktorze, Wśród członków rodziny, których znam, nikt, Czy ma pan cukrzycę, Nie, Syfilis, Nie, panie doktorze, Czy ma pan nadciśnienie tętnicze lub wewnątrzczaszkowe, Co do tego drugiego, nie wiem, tętniczego nie miałem nigdy, wiem to, bo w pracy robią nam okresowe badania, A może wczoraj lub dzisiaj uderzył się pan w głowę, Nie, panie doktorze, Ile ma pan lat, Trzydzieści osiem, No dobrze, obejrzymy teraz pańskie oczy. Mężczyzna otworzył je szeroko, jakby chciał ułatwić lekarzowi zadanie, ale okulista wziął go za ramię i podprowadził do aparatu, który wydawał się pacjentowi czymś w rodzaju konfesjonału, gdzie oczy zastępują słowa, a spowiednik patrząc w nie zagląda w duszę grzesznika (s. 22).

Okazuje się, iż „rogówka, tęczówka, siatkówka oka, ciałko szkliste i żółta plamka, w porządku, nerw wzrokowy działa prawidłowo” (s. 22), a jednak chory nie widzi. Okulista bezradnie patrzy na ślepca:

Odsunął się od aparatury, przetarł oczy i bez słowa znów przystąpił do badania. Kiedy skończył, na jego twarzy malowało się bezgraniczne zdziwienie, Nie znalazłem żadnej nieprawidłowości, pańskie oczy są w znakomitym stanie (…) Skoro pan mówi, że wszystko jest w porządku, to dlaczego jestem ślepy, Nie potrafię panu odpowiedzieć, musimy zrobić szczegółowe badania (…) obawiam się, że w całej historii okulistyki nie zetknięto się z takim przypadkiem (s. 22)⁷.

2.

Pomijam sceny przedstawiające w powieści Saramago pobyt ślepców w szpitalu psychiatrycznym. Portugalski pisarz drobiazgowo opisuje upadek ludzkiego świata. Nawet najprostsze czynności fizjologiczne stanowią problem, więc po zaledwie kilku dniach kwarantanny ślepcy zamieniają szpital w ogromną kloakę. Nie istnieje żaden personel medyczny, nie przybywa na pomoc służba sanitarna, ponieważ wszyscy lękają się zarażenia tajemniczą chorobą. Ale nie higiena stanowi największą tragedię. Następuje całkowity upadek życia moralnego. Świat ślepców jest nie tylko pozbawiony ludzkich wartości. Panujące w nim przemoc i zbrodnia przemieniają go w demoniczną przestrzeń, w jakiej nie ma miejsca na jakąkolwiek moralność. „Tylko dusza pozostaje poza zasięgiem brudu i gnoju” (s. 181). Można stwierdzić, iż w takim świecie obowiązuje tylko jedna zasada: Skoro nikt nie widzi, więc wszystko wolno. Wówczas, niejako na dnie piekieł, następuje nieoczekiwane uwolnienie uwięzionych ślepców. „Drzwi więzienia” otwierają się, ponieważ wojsko, pilnujące odizolowanych od reszty miasta chorych, znika. Wszyscy żołnierze, od szeregowca do generała, oślepli. Całe miasto, być może całe państwo, zostało opanowane przez epidemię. Bohaterowie powieści (grupa ślepców, którzy jako pierwsi trafili do szpitala) zostają obdarzeni „wolnością”.

3.

Widoki wolności nie przynoszą ślepcom zasadniczej zmiany. Na wolności widzą wszak (tzn. nie widzą!) tyle samo, co w więzieniu, które opuścili. Ich ślepota okazuje się nawet korzystna, bowiem nie muszą oglądać apokaliptycznych ruin, w jakie zamieniło się ich miasto. Dlatego opis uwolnienia prowadzi do okrutnej konstatacji – ślepa wolność niczego nie zmienia w tragicznym położeniu ludzkości. Dokąd mam iść, skoro nie widzę drogi:

Kiedy ślepiec słyszy, Jesteś wolny, kiedy otwierają się przed nim drzwi więzienia, i znów padają słowa, Idź, jesteś wolny, on stoi jak wryty, tuląc się ze strachu do garstki towarzyszy, boi się, bez przewodnika, bez laski i psa nie wie, dokąd iść (s. 213).

W swych wędrówkach po mieście ślepcy (jak na płótnie Breughla) trzymają się razem. Dodajmy, iż Saramago pozostawił jednemu z powieściowych bohaterów możliwość „widzenia”. Żona okulisty nie oślepła – to również stanowi zagadkę. Dlaczego wszyscy inni oślepli, a ona jedna nie? Zapewne widzi, aby stać się przewodnikiem nie tylko dla ósemki ślepców, ale i dla czytelnika, który otrzymuje narrację widzianą oczyma tej kobiety. I to właśnie ona, w moim mniemaniu, widzi to, co najważniejsze w powieści Saramago. W kościele pełnym niewidomych (bardziej przerażonych niż pobożnych) rozgrywa się najistotniejsza scena historii ślepców.

4.

Scena w świątyni przynosi kwintesencję powieściowej filozofii Saramago. Bohaterka, która oprowadza czytelnika po Mieście ślepców,

podniosła głowę, spojrzała na strzeliste kolumny, na wysokie sklepienia i poczuła, że krew zaczyna swobodnie krążyć po jej ciele. Już mi lepiej, szepnęła, ale niemal w tej samej chwili przeraziła się, że zawroty głowy ustąpiły miejsca halucynacjom, nie mogła uwierzyć, że to, co widzi jest jawą, a nie snem. Ujrzała przed sobą ukrzyżowanego człowieka z białą opaską na oczach, obok kobietę z sercem przebitym siedmioma sztyletami, której oczy również zasłaniała biała przepaska, ale nie tylko oni mieli zasłonięte oczy, na wszystkich obrazach w kościele oczy świętych zakrywała gruba warstwa białej farby, a na głowach rzeźb zawiązane były chustki (s. 313–314).

Dlaczego Jezus, Matka Najświętsza i święci mają oczy zamalowane białą farbą⁸? Saramago skwapliwie wyjaśnia – słowami bohaterki, która stanowi porte–parole portugalskiego pisarza:

Wyobrażam sobie tego człowieka, który przekracza próg świątyni uciekając przed światem ślepców, mając świadomość, że i on wkrótce oślepnie (…) podchodzi do ołtarzy i szybkim ruchem pędzla zamazuje oczy świętym, by wtrącić ich w gęstą, nieprzenikniętą biel, ten ksiądz był chyba największym, a równocześnie najsprawiedliwszym i najbardziej ludzkim bluźniercą w historii, odważył się powiedzieć światu, że Bóg nie zasługuje na to, by patrzeć (s. 315).

Bóg nie zasługuje, aby patrzeć, ponieważ dopuścił do straszliwego cierpienia ludzi. Jest ślepy na ich tragedię, więc nie ma prawa nazywać się Bogiem. Nie jest dobrym i miłosiernym ojcem. Ślepy Bóg – w powieściowej filozofii Saramago – zasługuje co najwyżej na obojętność. Ale najlepszą postawą jest pogarda wobec demiurga. Człowiek powinien nienawiścią płacić na niegodziwość Stwórcy, który nie jest zainteresowany cierpieniem ludzi.

5.

Napiszę przewrotnie: to nie Bóg jest ślepy! Tak naprawdę w powieści Saramago bogiem jest Ślepy Los. Przypadek, który sprawia, że nie wiadomo dlaczego, nagle, pojawia się straszliwa epidemia ślepoty. Nie wiedzieć czemu, równie niespodziewanie i przypadkowo, choroba ustępuje. Ślepcy odzyskują wzrok w kolejności, w jakiej go stracili. Cóż… Jaki autor, takie dzieło. Saramago to przedstawiciel smutnej humanistyki, w której nie ma miejsca dla wiary w Boga. Samotny człowiek patrzy ze szczytu swej pychy w niebo i stwierdza, iż niebo jest puste. Jednak fakt, iż autor nie widzi Stwórcy, nie oznacza bynajmniej, że Boga nie ma. To jedynie dowód na to, że autor jest ślepy. Istotnie, Saramago reprezentuje nie tylko smutną humanistykę, ale – powiedzmy to wyraźnie – ślepą humanistykę, którą jest humanizm ateistyczny.

6.

Ostatnie spojrzenie skierujmy właśnie na autora Miasta ślepców. Kim jest Jose Saramago, portugalski prozaik, urodzony 16 listopada 1922, laureat Nagrody Nobla. Porównajmy daty:

1995 – „Miasto ślepców”.

1998 – literacka Nagroda Nobla.

– ???

Co wydarzyło się w 1991 roku? Saramago wydał powieść, apokryf, w którym z wyraźną lubością pluje na chrześcijaństwo. To książka, która jest po stokroć większą profanacją niż Ostatnie kuszenie Chrystusa Nikosa Kazantzakisa. W porównaniu z apokryfem Saramago opowieść Kazantzakisa jest słodką i niewinną historyjką. Portugalczyk – w przeciwieństwie do greckiego prowokatora – z wyraźnym zadowoleniem pluje na wiarę. Można by postrzegać jego dzieło jako przykład wojującego ateizmu. Rzeczywiście, słusznie św. Paweł apostoł pisał w pierwszym rozdziale swego Listu do Rzymian o tych, którzy Boga nienawidzą⁹. Nie dziwmy się jednak: jaki autor – takie dzieło. Skoro dzieło to zapis tzw. humanizmu ateistycznego (przejaw smutnej i ślepej filozofii pisarza, który zapatrzony we własną genialność – prawdziwą lub urojoną – stał się ślepy na obecność Boga w świecie), to postawmy istotne pytanie: czy można czytać bezkarnie dzieła bezbożne? Ewangelia mówi o „grobach pobielanych”¹⁰, po których krocząc zaciągamy winę. Czy istnieją księgi, które zabijają obecność łaski w sercach ludzi, aby pchnąć człowieka w ramiona ciemności. Księgi ściągające śmierć duchową, bardziej niebezpieczne niż księga opisana w Imieniu róży Umberto Eco? Wydaje się, iż taką toksyczną książką jest Miasto ślepców Jose Saramago.

Co jednak powinien czynić człowiek wierzący w obliczu literatury pełnej nienawiści do Boga? Posłuchajmy wskazówek autora obszernej pracy pt. Dramat humanizmu ateistycznego. „Według Henri de Lubaca dialog chrześcijanina z ateistą jest podjęciem walki duchowej. Sile niewiary trzeba przeciwstawić moc wiary oraz świadectwo miłości. Utrzymywał, że współczesny świat i wyzwania, przed jakimi stają ludzie, wymagają heroicznego chrześcijaństwa, w którym wiara potwierdzona jest świadectwem życia przemienionego działaniem Bożej łaski”¹¹. I nade wszystko módlmy się:

Panie, jeśli świat jest zwodzony tyloma bałwochwalczymi kultami, jeśli przeżywa on dziś tak zmasowany nawrót pogaństwa, to dlatego, że pozwoliliśmy, by zwietrzała sól Twojej nauki. Panie, tak dziś, jak i wczoraj i w każdym czasie, w Tobie tylko jest zbawienie – a kimże my jesteśmy, że ośmielamy się kwestionować i rewidować Twoje nauki? Panie, zachowaj nas od tej ułudy i przywróć nam, jeśli trzeba, nie tylko uległą wiarę, ale także żarliwy i konkretny szacunek dla Twojej Ewangelii!¹² .

***

Miasto ślepców to smutna opowieść o człowieku. Jego Bóg umarł. Nie patrzy na ludzi łaskawym okiem swojej Opatrzności. Człowiek pozostał sam. Jest wolny. Jest kowalem swojego szczęścia. Jednak nadal nie jest bezpieczny. Ślepy los stał się nowym, okrutnym bogiem, który z dziką radością wdycha woń ludzkiego cierpienia i ludzkiej krwi. Dlatego historia człowieka nie ma żadnego sensownego rozwiązania. Ciąg dalszy nie nastąpi. Ludzkość czeka już tylko na apokalipsę.

A zatem, drogi Czytelniku, a może drogi Obywatelu Miasta Ślepców, uśmiechnij się i zamknij oczy! Gdy je otworzysz, nie zobaczysz już nic…

1 Ewangelia Judasza, tł. W. Myszor, Katowice 2006, s. 38.

2 Tamże, s. 45.

3 Cytuję za: N. Kazantzakis, Ostatnie kuszenie Chrystusa, tł. J. Wolff, Poznań 1992; wszystkie cytaty opatrzone numerem stron odnoszą się do tego dzieła (o ile nie podano inaczej).

4 Nie jest to bynajmniej świat oniryczny, ale bardziej królestwo Doktora Freuda. Kazantzakisa intryguje świat lęków i skrytych pragnień, sen jako most między rzeczywistym a nierealnym, pomiędzy sferą aniołów i demonów. Potwierdza to haggada o snach: „Gdy Lucyfer zbuntował się przeciwko Bogu, sny nie mogły się zdecydować, po której stanąć stronie. Pozostały pomiędzy diabłami a aniołami i Bóg strącił je do piekła snu…” (s. 423-424).

5 Na temat Judasza zobacz ostatnie publikacje: J. Kudasiewicz, Próby nowego spojrzenia na winę i karę Judasza, „Obecni” 2 (2008), s. 71-78; W. M. Stabryła, Judasz – sprawiedliwy Starego Testamentu, RBL 2 (2007), s. 85-95; „Ethos” 1-2 (2004) – cały numer.

6 R. Brandstaetter, Jezus z Nazaretu, t. I-II, Poznań 2003, s. 399.

7 Przedstawiam dla porównania powieść Brandstaettera, która – podobnie jak u Kazantzakisa – jest apokryfem, jednak stanowi wersję kanoniczą wydarzeń ewangelijnych; Ostatnie kuszenie przeciwnie – to apokryf, który nie ma ambicji dochować wierności historii Jezusa.

8 Judasz nie tylko porzuca swój zbrodniczy plan. Zostaje w nim pokonany demonizm – przynajmniej na pewien czas – którego sygnałem w przywołanym fragmencie było syczenie oraz gniewne uderzanie piętą w ziemię (por. Rdz 3, 14-15; Ps 41, 10).

9 Podczas gościny u innego bogacza, Ananiasza, Jezus opowiada przypowieść o bogaczu i Łazarzu. Wobec reakcji gospodarza, przerażonego potępieniem bohatera przypowieści, Judasz śmieje się i mówi: „Dobrze mu tak (…) Kto objada się ponad miarę i za wiele pije na ziemi, ten wyrzyga wszystko w Hadesie” (s. 183). W innym miejscu Judasz-zelota podaje swoje dewizy życiowe – „nigdy nie piję” i „żadnych kobiet” (s. 209).

10 Okazuje się, że Judasz jest dowódcą Barabasza (s. 265).

11 Przed opisem śmierci Marii Magdaleny pojawia się „pies z wywieszonym językiem, czarny w rude łaty” (s. 408). Wąwóz, którym idzie Magdalena nagle pokrywają cyprysy i palmy, zaś krajobraz przypomina cmentarz. Judasz-wierny pies, którego często Kazantzakis nazywa rudobrodym wydaje się nie tylko obecny przy egzekucji, ale jest jej inicjatorem (symboliczny czarny pies w rude łaty).

12 Demoniczny mrok, który towarzyszy Judaszowi, można odnaleźć w kościele pw. Bożego Ciała w Nieświeżu, gdzie w ołtarzu głównym umieszczono obraz przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. Wszyscy apostołowie patrzą na Jezusa, zaś Judasz, trzymający sakiewkę, jako jedyny rzuca cień.

13 Ewangelia Judasza, dz. cyt., s. 52; 63.

14 Jest to zastanawiające, bowiem zarówno żal Judasza, jak i jego śmierć, są tak pełne dynamiki, iż ich brak w powieści nie jest przypadkowy.

15 R. Brandstaetter, Jezus z Nazaretu, t. III-IV, Poznań 2003.

16 W powieści Kazantzakisa Mateusz należy do ważnych bohaterów opowieści o Jezusie.

17 Dane biograficzne przytaczam za: N. Chadzinikolau, Literatura nowogrecka 14531983, Warszawa-Poznań 1985, s. 119-129; E. Fotiju, Kazantzakis, [w:] Encyklopedia katolicka, t. VIII, Lublin 2000, s. 1272-1274.

18 Giorgis Zorba, pierwowzór powieściowego Greka Zorby, którego rozsławił swoją aktorską kreacją Anthony Quinn w filmie Michalisa Kakojanisa.

19 N. Chadzinikolau, dz. cyt., s. 122.

20 Tamże.

21 Zagrożony ekskomuniką przez Kościół prawosławny (oficjalną ekskomunikę ogłosił Kościół starokalendarzowy w Grecji), autor zwraca się do biskupów: Rzuciliście na mnie klątwę, święci Ojcowie, ja do Was z życzeniem! Życzę, żeby Wasze sumienie było tak czyste jak moje, żebyście byli tak moralni i wierzący jak ja. N. K.; pisze także telegram do Watykanu (powieść umieszczono na indeksie) ze słowami innego odszczepieńca, wielkiego Tertuliana: Ad tuum, Domine, tribunal apello.

22 Parafrazując Prolog Ewangelii Janowej można bohaterów Kazantzakisa scharakteryzować następująco: Jezus to ten, który mówi: Na początku było Słowo, zaś Judasz – ten, który głosi: Na początku był Czyn.

23 N. Chadzinikolau, dz. cyt., s. 128.

24 A także wersja filmowa The Last Temptation of Christ Martina Scorsese (1988).

25 C. Miłosz, Veni Creator, [w:] Miasto bez imienia, Paryż 1969, s. 25.

1 J. Saramago, Miasto ślepców, tł. Z. Stanisławska, Warszawa 1999, s. 272; wszystkie cytaty opatrzone tylko numerem stron odnoszą się do tego dzieła (o ile nie podano inaczej).

2 H. Keller, Historia mojego życia, tł. J. Sujkowska, Warszawa 1967, s. 101.

3 J. H. Newman, Prowadź mnie, Światło…, [w:] tegoż, Rozmyślania i modlitwy. Sen Geroncjusza, tł. Z. Kubiak, Warszawa 1985, s. 5.

4 Zob. Tb 5, 4-23.

5 Sdz 16, 28.

6 Zob. Mt 20, 29-34.

7 Saramago z gorzką ironią zapisuje rozmowę ślepca z okulistą: „czy powinienem się leczyć, brać lekarstwa, Na razie nic panu nie przepiszę, nie warto robić niczego na ślepo, Dobrze to pan ujął, zauważył pacjent” (s. 23).

8 Dodajmy, iż wywołuje to gwałtowny sprzeciw ślepca, który krzyczy do żony okulisty: „Przysięgasz, że obrazy mają zamalowane oczy, A jaka przysięga cię przekona, Przysięgnij na swoje oczy” (s. 315). W powieści reakcja ślepców w kościele (stają w obronie wiary) nie ma jednak znaczenia – przecież są ślepi!

9 Zob. Rz 1, 30.

10 Zob. Mt 23, 27.

11 M. Wójtowicz, Wstęp, [w:] H. de Lubac, Dramat humanizmu ateistycznego, tł. A. Ziernicki, Kraków 2004, s. 7.

12 H. de Lubac, dz. cyt., s. 147-148.

POSŁOWIE

Jestem zaskoczony, iż ks. Stefan poprosił właśnie mnie o komentarz do swoich esejów. Rozumiem, że prawdziwa cnota krytyk się nie lęka, jednak prawdziwy krytyk nie lęka się nawet autora w sutannie. A zatem skreślam kilka zdań, w których wytknę autorowi to i owo. Wszak, kto się lubi… i takie tam.

Prezentowane szkice stanowią owoc pracy autora na przestrzeni ostatnich lat. Niektóre były pisane jako referaty w ramach różnych sesji naukowych, inne powstawały jako zapis jego poszukiwań badawczych jeszcze w czasie studiów polonistycznych. Autor – wredna i antypatyczna persona – przechowywał wszystko w swoich szufladach, aż do chwili, gdy ks. prof. Józef Kudasiewicz powiedział (po lekturze eseju o Judaszu): „To trzeba wydać…!”. W sumie więc to Profesor jest głównym winowajcą całego literackiego zamieszania z esejami z pogranicza teologii i literatury.

Już sam tytuł przynosi niepokojące skojarzenie – dobrze, że premiera Czarnego kota nie odbywała się w piątek 13–go! Lepszym pomysłem byłby zatem Kot biały lub – zapewniający zarazem sukces komercyjny – Kot różowy. A w ogóle – dlaczego „kot”? Koń by się uśmiał z takiego tytułu…

Autor sili się na oryginalność, próbuje „oczarować” czytelnika swoimi szerokimi horyzontami literackimi. Odnajdujemy zatem eseje z literatury powszechnej (Unamuno, Saramago, Kierkegaard), ale i teksty o dziełach polskich twórców (Norwid, Zagajewski, Świetlicki). Są eseje „pobożne”, jak na księdza przystało (Wojtyła, poezja maryjna, ks. Baka), są i prowokacje religijne (Kazantzakis, Miciński). Istnieją ciekawe refleksje o poezji Anny Kamieńskiej (chociaż nie dostrzeżono ostiumicznego charakteru jej pisarstwa) oraz przyzwoite interpretacje twórczości autora Siekierezady (przy okazji, nie rozumiem pomieszania imion w pracach na temat Edwarda Stachury – Grzegorz to jego syn, brat, ojciec?). A zatem, dużo hałasu o nic. Mam nadzieję, że następnym razem ks. Stefan postara się bardziej. I – oczywiście – polecam się z recenzją! Wszak pierwsze koty…

Marcin C. Słoń

O AUTORACH

Ks. Stefan Radziszewski (ur. 1971), dr teologii (homiletyka, 2005), dr nauk humanistycznych (filologia polska, 2009), prefekt kieleckiego Nazaretu.

Marcin C. Słoń (ur. 1971), autor opracowań Diabeł, tęcza i skowronki, Biedronki i takie tam, Tarcza moja i – opartej na opowiadaniu Akunina – sztuki teatralnej Świt: opowieść o wampirze (premiera 7.12.2010, Teatr WSD w Kielcach); miłośnik Rilkego i Eliota (nie licząc Miltona, Borgesa i Octavia Paza); twórca teorii dysjunkcji koniunkturalnej oraz znawca zagadnień hamartologicznych we współczesnej poezji polskiej; prowadzi zajęcia interpretacji tekstów kultury z przypadkowo spotkanymi ludźmi w ramach projektu: „Mędrcy uliczni, czyli ulicznicy”; nie otrzymał nagrody od Ministra Kultury, nie pretenduje do żadnych stanowisk i rad. Ale jest. Lubimy go.