Andrzej Rostworowski

Ziemia, której już nie zobaczysz

Wspomnienia kresowe

Wydanie rozszerzone

Opracowanie i przypisy
Stanisław Jan Rostworowski

Posłowie
Andrzej Garlicki

Czytelnik

Warszawa 2015

Przedmowa

To, że już dziś przystępuję do spisywania moich wspomnień, powodowane jest przede wszystkim tym, iż wkraczając w siódmy krzyżyk, raz po raz przyłapuję się na tym, że wiele szczegółów, nazwisk, nazw miejscowości uleciało z pamięci i trudno mi je sobie przypomnieć, a czasami staje się to wręcz niemożliwe.

Sam z zamiłowaniem rozczytuję się w dziełach pamiętnikarskich, widzę, jak właśnie szczegóły i nazwy ożywiają i urozmaicają opisy.

Żyłem w przełomowej epoce, za mego żywota miały miejsce cztery duże wojny: japońska, wielka wojna, wojna polsko-bolszewicka i druga wojna światowa, przeplatane mniejszymi. W moim dzieciństwie świeże były jeszcze echa wojen Burów, z przygodami kapitana Łamigłowy i pierwszymi wyczynami skautów; potem doszły inne teatry działań: wojny bałkańskie, japońsko-chińskie, Maroko, hiszpańska wojna domowa, Indochiny, Korea, Algier. Sam niczego wielkiego nie dokonałem, natomiast byłem świadkiem lub uczestnikiem wielu ciekawych i ważkich wydarzeń.

Widziałem i znałem wiele wybitnych osobistości, rozmawiałem z kardynałami i biskupami, generałami, politykami i działaczami, ministrami, wojewodami, uczonymi i profesorami, literatami, poetami i dziennikarzami, plastykami, malarzami i rzeźbiarzami, inżynierami i architektami.

Przeżyłem zmiany zasadnicze: przejście ze spokojnego świata kapitalistycznego, na początku stulecia nadwyrężonego i osłabionego przez pierwszą wojnę światową, do chwiejnego, nieustalonego, szarpanego wstrząsami i nieoczekiwanymi zmianami, pełnego absurdów świata socjalistyczno-komunistycznego.

Nie piszę dzieła historycznego. Są to wspomnienia o tym, co widziałem, a często tylko słyszałem, podane tak, jak informacje te dochodziły do mojej świadomości: niekiedy błędne, czasami zagmatwane, a prawda, zresztą nie zawsze, wyłaniała się nieraz dużo później. Ale w takim fałszywym świetle widziało wypadki setki i tysiące ludzi – to była ich rzeczywistość, serwowana przez propagandę: prasę, radio i kino, nieraz bardzo różna i odmieniona, często umyślnie spaczona i zakłamana, którą społeczeństwo brało jednak lub brać musiało za dobrą monetę. Kiedyś magistra vitae – historia – wydobędzie prawdę na światło dzienne, niestety już nie dla nas i bez nas.

Z założonego planu widzę, że samo spisywanie wspomnień, bez korekty, zajmie mi pewnie co najmniej cztery lata. Gdy rozejrzę się wkoło, widzę, ilu współczesnych mi, a nawet dużo młodszych ludzi już nas opuściło. Ja sam po tylu przejściach i wstrząsach nie czuję się najlepiej i nie jestem pewien, czy zdołam doprowadzić te zapiski do zamierzonego końca. To jest właśnie również jeden z powodów, że biorę już teraz za pióro.

Kraków, dn. 10 XI 1961 roku

ROZDZIAŁ I

Dzieciństwo

Urodziłem się w Wilnie dnia 30 maja 1899 roku, w hotelu Georges¹, który wówczas był własnością mego Ojca i gdzie na pierwszym piętrze mieszkali moi rodzice. Ojciec mój, Tadeusz², syn Romana³ i Marii z Glogerów⁴, urodzony w 1860 roku w Kowalewszczyźnie na Podlasiu, był architektem i do spółki z technikiem budowlanym Kazimierzem Zimmermanem prowadził w Wilnie biuro budowlane⁵. Matka moja, Zofia z Oskierków⁶, urodzona w roku 1873 w Wielkim Możejkowie, powiat Lida, była córką Aleksandra Oskierki⁷, członka Rządu Narodowego z 1863 roku na Wileńszczyźnie, i Teodozji z Grabowskich⁸. Dziadkowie moi Rostworowscy, po zlikwidowaniu Kowalewszczyzny, w czasie moich urodzin mieszkali już w Krakowie⁹, a dziadkowie Oskierkowie po powrocie z zesłania na Syberię (kopalnia w Usolu) mieszkali w Warszawie i w Nałęczowie. Niebawem mieli otrzymać zezwolenie na powrót do Wilna, gdzie zamieszkali we własnym domu (po Grabowskich) przy ulicy Wileńskiej 33.

Ojciec mój miał liczne rodzeństwo, które wymieniam kolejno: Jadwiga¹⁰ – panna, Stefan¹¹, żonaty z Lubieniecką, Stanisław¹², żonaty z Lubieniecką (siostrą poprzedniej), Michał¹³, ożeniony z baronówną Christin, Zofia¹⁴, zamężna Wesslowa, Leonia¹⁵, zamężna Wierusz-Kowalska, i Karol¹⁶, ożeniony z Fudakowską.

Matka moja miała tylko siostry, których imiona były takie: Kasylda – panna, umarła młodo, Jadwiga, zamężna Horwattowa, i Maria, zamężna Mineykowa¹⁷.

Kilka lat po urodzeniu wyjechałem z Wilna do majątku Narowla, będącego własnością wuja Horwatta¹⁸, i zasadniczo tam się wychowałem. Ojciec mój przebywał stale w Wilnie, gdzie był wziętym architektem. Ukończył w roku 1882 ze złotym medalem¹⁹ Akademię Sztuk Pięknych w Petersburgu i po kilkuletnim pobycie za granicą – Paryż, Monachium, Rzym – w 1890 roku osiadł na stałe w Wilnie.

Matka moja opiekowała się chorą na płuca swą siostrą Jadwigą Horwattową (ciocia Gusia) i wyjeżdżała z nią często za granicę: do Abacji²⁰, Merano, na Riwierę, a także do rozpoczynającego karierę uzdrowiskową Zakopanego.

Dzieci, to znaczy ja i młodsza ode mnie o cztery lata siostra Maria Róża²¹ oraz starsi ode mnie Horwattowie: Daniel²² (Dolo), o osiem lat, i Aleksandra²³ (Ola), o cztery lata, pozostawały w Narowli pod opieką licznych nauczycielek, wychowawczyń, bon i nauczycieli.

Narowla! – We wspomnieniach wydaje się najpiękniejszym i najmilszym miejscem na kuli ziemskiej. Położona nad prawym brzegiem Prypeci, o czterdzieści kilometrów od Mozyrza, a jakie sto pięćdziesiąt kilometrów od Kijowa. Istny raj dla dzieci, zważywszy, że wuj Edzio (Edward Horwatt) strasznie lubił dzieci i na wiele rzeczy pozwalał, a na jeszcze więcej patrzał przez palce.

Piękny empirowy pałac o dwudziestu kilku pokojach, piętrowy, stał na wysokim brzegu, o jakieś sto metrów od rzeki, tak iż z werandy i balkonów roztaczał się wspaniały widok na płynącą majestatycznie, szerokim łukiem Prypeć i leżące, jak okiem sięgnąć, po drugiej stronie „ługi”, czyli zalewne wspaniałe łąki, porosłe rzadkimi dębami i pełne mniejszych i większych jeziorek, bogatych w lilie wodne, ryby, a przede wszystkim w dzikie kaczki. Na wiosnę, gdy Prypeć rozlała, szerokość jej sięgała pięciu – sześciu kilometrów. Z wody tylko gdzieniegdzie sterczały korony dębów. Po ustąpieniu wód i gdy słońce przygrzało, całość zabielała się nagle od niezliczonych ilości kwitnących konwalii! Ługi nieznacznie przechodziły w „hało”, czyli część błotnistą, ale nie zalewaną.

Wokół pałacu był park, zapewne miał dwadzieścia albo i więcej hektarów. W znacznej części wspaniale utrzymany, ozdobiony klombami, pełen czarujących zakątków, szpalerów grabowych, grup drzew, przechodził z jednej strony w ogrody owocowo-warzywne, z drugiej, poprzez oranżerie i inspekta – w folwark i gospodarstwo rolne. Czworobok obór i stajen okalał majdan o szerokości prawie kilometra, na którego środku był dom rządcy wraz z kancelarią, otoczony z trzech stron sadem i warzywnikiem. Stała tu też wysoka, murowana gorzelnia, niedaleko której wyrastała tajemnicza, często dymiąca baszta: wędzarnia, miejsce naszych wypraw i punkt zbiórek. Z czasem w jej sąsiedztwie powstało nowe rozarium, bo stary ogród róż przy pałacu był za mały, by pomieścić pojawiające się wciąż nowe odmiany.

Od strony rzeki była tak zwana weranda, przybrana dwoma cementowymi sfinksami, wielkości największego byka. Z przeciwnej strony znajdował się ganek, czyli podjazd, którego znów strzegły dwa brązowe lwy ponadnaturalnej wielkości. Na wprost ganku w odległości około sześciuset metrów wyrastała piękna stylowa brama wjazdowa²⁴, a przy niej domek. Mieszkał w nim stróż, wspaniały chłop poleski z ogromną kwadratową brodą, zwany Lewonem. Brama była stale zamknięta i gdy zauważono manipulacje Lewona przy jej otwieraniu, był czas, aby zaalarmować wszystkich, że ktoś nadjeżdża, zwłaszcza że droga z bramy do ganku nie szła prosto, lecz dość wygiętym łukiem, omijając stajnie cugowe. Niebrukowany gościniec szedł równolegle do bramy. Na wprost niej ciągnęła się na dwa kilometry aleja topolowa jako droga gospodarcza do poszczególnych poletek. Wzdłuż niej rozciągał się zwykle chmielnik.

Najbliższa stacja kolejowa – Kalenkowicze – znajdowała się dwanaście kilometrów za Mozyrzem, czyli w odległości sześćdziesięciu dwóch kilometrów. O konie trzeba było telegrafować zawczasu. Na szczęście poczta i telegraf były na miejscu (o trzy kilometry) w miasteczku Narowla. Zresztą istniały już wówczas telefony, co przy tamtejszych odległościach było wielce pomocne. I dziwna rzecz, o ile chłopi kradli słupy wiorstowe²⁵, które co parę lat cierpliwie uzupełniano, to nie słyszałem o kradzieży słupów telefonicznych i drutów, choć te musiały być bardzo łakomą rzeczą. Widocznie odpowiedzialność za kradzież była surowa.

Często korzystano z komunikacji statkiem po Prypeci i Dnieprze. Statki chodziły regularnie: co dzień duży w obie strony, czyli na Mozyrz oraz na Kijów, i co dzień mały, lokalny, do Mozyrza i z powrotem. Statki były czyste i porządnie utrzymane, odznaczały się doskonałą kuchnią, a właściwie świetnie prowadzonym bufetem.

Do opieki nad dziećmi zaangażowane były: jedna nauczycielka Polka, ucząca wszystkich przedmiotów (była nią długie lata panna Teresa), jedna nauczycielka Francuzka – pani Dufour, a potem przez szereg lat mademoiselle Louise Chigniac. Osobna karta należy się pannie Luizie, która bądź co bądź przez kilka lat opiekowała się nami, głównie mną i Różą. Pochodziła z mieszczańskiej rodziny, miała ukończoną szkołę średnią. Dla mnie na zawsze pozostanie tajemnicą, w jaki sposób ta panna, wówczas dwudziestoparoletnia, nieznająca ani słowa w żadnym innym języku poza własnym, potrafiła punktualnie dojechać z Paryża do Kalenkowicz, przesiąść się do faetonu²⁶ zaprzężonego w czwórkę koni i nie umrzeć ze strachu, jadąc sześćdziesiąt kilometrów wśród błot i lasów. Trochę ją podniosły na duchu pierwsze wrażenia z pałacu w Narowli, gdy zobaczyła błyszczące posadzki, piękne obrazy na ścianach i łazienkę wykładaną kafelkami.

Wysoka, czarna i nie bardzo ładna potrafiła jednak utrzymać dyscyplinę, nauczyć się coś niecoś po polsku, a nas, mnie i Różę, swojego języka na tyle, że początkowo lepiej czytaliśmy i pisaliśmy po francusku niż po polsku, i właściwie z tą umiejętnością od niej otrzymaną przeszedłem przez życie, mając doskonałe podstawy i wyczucie poprawnej składni. Jedno pamiętam, że dla wyrobienia prawidłowej wymowy kazała nam się nauczyć i szybko deklamować wiersz V. Hugo: Mon père, ce héros au sourire si doux…²⁷. Wiersz ten, pełen litery „r”, miał wyrabiać dykcję.

Oczywiście z początku było wiele nieporozumień językowych i zatargów ze służbą, która jednolitym frontem nie upodobała sobie nowego „darmozjada”. Słynne były jej przeprawy z lokajem, od którego chciała „bużi”, jej przygody, gdy gwałtem uczyła się – dość długo – jazdy konnej na siwej klaczy Czajce, porwanie jej do swej wyłącznej dyspozycji i afekt do jamniczki Muszki. Po pewnym czasie, gdy się nieco oswoiła, upodobała sobie składanie wizyt u administratora, pana Leniewicza. Czy chodziło o romans, czy tylko o wspaniałą wyżerkę na serwowanych zawsze podwieczorkach, nie wiem, ale te wizyty musiały być źle widziane, gdyż panna Luiza zaczynała je nieodmiennie od słów: André, si vous dîtes à Maman que nous étions chez M. Leniewicz, vous recevrez une gifle – si vous ne dîtes pas, vous recevrez du chocolat!²⁸. U pana Leniewicza oglądałem wspaniałe dwumetrowe, obsypane owocami krzaki pomidorów oraz dwa psy bernardyny, bardzo złe, bo trzymane na łańcuchu. Kiedyś panna Luiza przychodzi do Mamy ze skargą, że ją lokaj zwymyślał i nazwał „kolera!”. Na to Mama zaczyna tłumaczyć, że ta „kolera” to było bezadresowe, tak jak francuskie sapristi²⁹, a ja z boku stojący: – Mais non, Maman – il a dit – vous choléra³⁰.

Po naszym wyjeździe jeszcze długo utrzymywała się korespondencja, z czasem pisaliśmy do Francji, i dopiero pierwsza wojna położyła jej kres.

W oficynie jakiś czas mieszkał pan Syrewicz – mierniczy. Opowiadał bardzo ciekawe historie, bo masę świata zwiedził, więc się tam wymykałem i przy herbacie słuchałem opowiadań. Wychodząc, dawałem zawsze chłopakowi usługującemu mierniczemu dwie kopiejki na piwo.

Kiedyś wymyśliłem doskonałe zajęcie – w basenie fontanny przed domem łapałem żaby na lasso. Ani się spostrzegłem, jak mi się noga na wilgotnej krawędzi pośliznęła, i wpadłem do środka. Byłbym się niechybnie utopił, bo wody było przeszło na metr, a ja wtedy jeszcze pływać nie umiałem, gdyby nie ogrodnik, pan Szawłowski, który sadził kwiaty na klombach opodal i posłyszawszy plusk, wyciągnął niefortunnego łowcę. Zaniesiony zostałem do pokoju dziecinnego, tam Róża na mój widok z emocji zaczęła jechać do Rygi. Biegła przez pokój i rzygała, co było dla mnie dotąd nieoglądanym zjawiskiem. Zostaliśmy położeni do łóżek i nie pojechaliśmy ze wszystkimi do lasu na grzyby czy jagody, a pewnie na jedno i drugie.

Kiedyś przywieziono jakiegoś barana, zapewne rasowego, pamiętam tylko, że był czarny. Z kolejki przypadł „na własność” Oli. Każda nowa rzecz musiała do kogoś z nas należeć i kolejka była ściśle przestrzegana. Barana zamknięto w sionce i słyszeliśmy, jak wuj wydał polecenie: – Przynieście trochę wyki i siana. – Zaraz po obiedzie pobiegliśmy do barana. Na podłodze leżały jakieś czarne kulki. – To pewno wyka, muszę spróbować! – zawołała Ola. Nabrała kulek do ust i zaraz cały obiad wyjechał, bo to nie była wyka, tylko wprost przeciwnie.

U wuja Horwatta na stole w kancelarii zawsze stał duży półmisek, na nim leszcz pieczony z kaszą hreczaną. Wolno nam było, w wypadkach głodu lub łakomstwa, nakładać sobie na talerzyk i zjadać.

Dla nauki Dola był pan Żuwal, nauczyciel, z czasem przyjaciel domu, po wielu latach, po pierwszej wojnie światowej, rezydujący jeszcze w Gorzyczkach. Pochodził z emigrantów francuskich, ale był całkowicie spolszczony, wielki myśliwy, czasami zapuszczał brodę.

Przy Róży była niańka Frania, a gdy ta wyszła za mąż za kucharza Leona, nastała Urszula. W ogóle personel zmieniał się bardzo rzadko, a najczęściej, jeśli chodzi o służbę, to stanowisko przechodziło z ojca na syna. W stajni rej wodził stary August, a jego dwaj synowie Karło i Franc byli furmanami.

W spiżarni królowała „apteczkowa”, pani Jadwiga. Pamiętam, że za lodownią w kształcie świątyni był budynek gospodarczy wyglądający jak mały pałacyk lub oficyna (zresztą w czasie pierwszej wojny służył za mieszkanie, gdy pałac zajęły Wojennyje Raboty na Riekie Pripiati³¹). Budynek ten to była „apteczka”. Ach, te znajdujące się w niej ilości słoi konfitur, słoi kompotów (wecków jeszcze nie znano), garnków glinianych z marmeladami, butli soków, serów i serków owocowych, owoców suszonych, kandyzowanych! A towary kolonialne: rodzynki, migdały, orzechy, figi, daktyle – to były tylko ingrediencje. Na święta sprowadzano oddzielnie bakalie. Apteczkowej podlegało również gospodarstwo mleczne dla potrzeb domu: mleko, śmietanka (do kawy), śmietana, masło, sery oraz pieczywo, chleb i bułki, co parę dni świeże.

Wielkim przyjacielem dzieci był gajowy, czyli „leśnik” Kulicki. Mieszkał w dalekim czworaku pod lasem. On to był wyrocznią wszystkich spraw łowieckich. Kierował polowaniami, a znał się na tropieniu zwierzyny, ciągach, tresurze psów, podkarmianiu. Już wtedy woziło się do lasu kartofle, kasztany i żołędzie oraz snopki owsa i wiązki siana. Kulicki jako jeden z pierwszych wtajemniczał mnie w arkana wiedzy myśliwskiej, na razie w odczytywanie tropów, przewidywanie pogody i zwyczaje zwierzyny.

Po każdym większym zimowym polowaniu biegliśmy do kredensu przyglądać się pewnemu obrządkowi. Z gorzelni przynoszono wiadro wódki (zapewne był to nieoczyszczony spirytus). Kulicki, po zdaniu zwierzyny do lodowni, wchodził, otrzepując śnieg z butów, a następnie wychylał jedną po drugiej pięć – sześć szklanek wódki, po czym otarłszy usta rękawem, mruczał jakieś podziękowanie i szedł spać na dwadzieścia cztery godziny.

Wspaniałym fachowcem musiał być pan Szawłowski, ogrodnik. Na czele plutonu dziewczyn tworzył istne cuda kwiatowe. Drogi i dróżki zawsze były wygracowane, w jesieni liście pozgrabywane, latem trawniki pokoszone. Do niego należały inspekta oraz nieduży sad specjalny: czereśnie, wiśnie, śliwki i grusze. Wielkie sady dzierżawili sadownicy – Żydzi albo dość często Ukraińcy. Na Wielkanoc, wraz z sałatą i pierwszymi rzodkiewkami, przynosił istne cuda – zamki, panteony albo kolumnady z kiełkującej rzeżuchy – pośrodku których stał baranek wielkanocny, z ciasta i lukru, nieraz naturalnej wielkości.

Do osób stale zatrudnionych należał Marian, malarz, okrągły rok malujący freski, najczęściej według wzorów mego Ojca. Pasją wuja Horwatta, przeniesioną z czasem wraz z Marianem do Gorzyczek, było stałe upiększanie, malowanie olejne ścian wraz z wypisywaniem sentencji i wersetów. W pewnych miejscach malowane były diabły i maszkary oraz sentencje w rodzaju: „Nie ma skutków bez przyczyny”, „Co się wysuszy, to się wykruszy”. Miało to ułatwiać pomyślny przebieg załatwiania spraw.

Zgodnie z panującymi wówczas kierunkami modne były sceny mitologiczne. Wielkie obrazy ścienne i panneau³²: Amor i Psyche, Sąd Parysa, Powrót Diany z polowania, malował mój Ojciec, przy czym modelami i modelkami były liczne ciotki i cioteczki, kuzynki, wujowie i kuzyni – i ja też często występowałem jako paź, amorek lub pacholę. W domu zresztą pełno było obrazów różnych szkół, a często miesiącami przesiadywali malarze, biorący udział w życiu domowym, wycieczkach do lasu i na wodzie, którzy zbierali tematy do swoich późniejszych arcydzieł. Za mojej pamięci bywali Fałat, Chełmoński, Ruszczyc³³, Ludomir Janowski³⁴, którego portrety moich ciotek otrzymały kilkakrotnie złote medale w Paryżu i innych miastach. Cudowny był portret mojej Mamy. Niestety spalił się w Wilnie w czasie drugiej wojny.

Poza godzinami lekcji dzieci mogły niczym niekrępowane biegać po całym parku, łowić ryby, chodzić do stajni, z daleka tylko i teoretycznie doglądane przez „pedagogium”, które miało swoje sprawy i zainteresowania. Pamiętam na tym tle dysputy, czy trzeba dzieci pilnować ściśle, czy nie? Oczywiście wuj był za najdalej idącą autonomią, przytaczając opowiadanie, jak w pewnym domu, gdzie było dwanaścioro dzieci chowanych dość luźno, o stracie jednego z nich dowiedziano się dopiero, gdy ojciec, wróciwszy z miasta, rozdawał prezenty i jeden został mu w ręku.

Sąsiedztwa nie leżały blisko, a składały się z bliższej lub dalszej rodziny. Najbliżej, bo o kilkanaście kilometrów, były Barbarów Aleksandra Horwatta³⁵ i Hołowczyce Stanisława Horwatta³⁶. A Chabno Stanisława (innego) Horwatta³⁷, nad Dnieprem już, było oddalone o czterdzieści kilometrów. Cała tak zwana Horwattowszczyzna były to skonfiskowane po 1794 roku majątki Oskierczyńskie³⁸, przy czym fundum³⁹ Oskierczyńskim był Barbarów. W rękach Oskierków pozostały jedynie Wodowicze⁴⁰, które w tym czasie należały do wdowy z dziećmi, i Rudaków⁴¹, który następnie drogą mariażu przeszedł na Wańkowiczów.

Do Rudakowa sześćdziesiąt kilometrów jechało się przez Wodowicze i to była połowa drogi. Zwykle wyjeżdżało się rano, zajeżdżało na obiad na popas do Wodowicz i na wieczór do Rudakowa. Kilka osób, między innymi Mama, jechało konno (panie po damsku), reszta, kilkanaście nieraz osób, wielkim drabiniastym wozem – wozy takie zwano karami – z czwórką, piątką, czasami nawet szóstką koni. Wiele emocji dawała zaraz na wstępie przeprawa promem przez Prypeć.

O kilkanaście kilometrów w bok od Wodowicz leżała Borysowszczyzna pana Jastrzębskiego⁴². O dwanaście kilometrów za Rudakowem były jeszcze Ostrohlady, dawny majątek Prozorowski⁴³, następnie w posiadaniu Gordziałkowskich⁴⁴. Majątki te były to bogate jednostki o wysokiej kulturze rolnej, z przeważnie dobrą ziemią oraz dużą ilością łąk i lasów. Przeciętny obszar wynosił dziesięć do piętnastu tysięcy hektarów. Wodowicze stanowiły swego rodzaju osobliwość, bo posiadanie ich oparte było na prawie lenna i mogły być dziedziczone tylko w linii męskiej. Wuj Horwatt opowiadał, że gdy miał dwadzieścia lat, jego ojciec postanowił przenieść się w Poznańskie do majątku żony w Gorzyczkach, a jemu przekazać Narowlę. Wówczas to staropolskim zwyczajem ruszyli na objazd linii granicznej i w zasadzie na każdym kopcu wuj powinien był dostać baty – a kopców, zważywszy na enklawy chłopskie, było kilkanaście tysięcy. Baty oczywiście ostały się w teorii, natomiast nierzadko w jakichś zapadłych osadach trzeba było odprawiać sądy, godzić zwaśnionych lub przeprowadzać działy. Ludność miejscowa wiejska była prawosławna, natomiast oficjaliści, służba dworska w przeważającej większości byli katolikami. Trafiali się też Tatarzy muzułmanie.

Z tego okresu pamiętam szereg wydarzeń charakterystycznych dla tamtych czasów i okolic.

Do Narowli należał tak zwany Sienoprasowalnyj Zawod w Michnowie. Była to osada, do której przez całe lato z kilku tysięcy hektarów łąk zwożono siano. Potem maszyny je prasowały w kostki wiązane drutem. Siano to, pierwszorzędnej jakości, albo ładowało się na barki – berlinki – i odstawiało wodą do większych kawaleryjskich garnizonów, albo zimą odwoziło się saniami na stację kolejową lub do majątku. Droga, ze względu na równość i gładkość, wiodła przeważnie rzeką, po lodzie. Kiedyś jechał taki transport – kilkanaście fur parokonnych, jedna za drugą. Parobcy dla ciepła i wesołości obsiedli jedną z ostatnich fur. Tymczasem woda podmyła w pewnym miejscu drogę, która załamała się i pierwsza para poszła pod lód. Ponieważ konie umieją drzemać, idąc w długim szeregu, za pierwszą furą poszła druga, trzecia i zatrzymało się dopiero na dziesiątej. Pamiętam rwetes wieczorem, jak parobcy zdawali relację z tej katastrofy wujowi.

Innym razem wuj jechał z Dolem do Wodowicz też zimą saniami i na którymś jeziorku konie lejcowe zapadły się pod lód. Wuj zdążył tylko wyrzucić Dola w śnieg i wyskoczyć, furman się skąpał. Dyszlowe konie i sanie udało się wyciągnąć, lejcowe utonęły. W Rudakowie w wozowni pokazywano wysokie ozdobne sanie żelazne na dwie osoby, którymi pradziad Oskierka⁴⁵ we dwójkę z furmanem czterema końmi „w lejc” jeździli do Kijowa.

Kiedyś wracałem chyba z Wilna, pod opieką ogrodnika. Na stacji w Kalenkowiczach nie było koni, tylko czekał bałaguła⁴⁶ z wiadomością, że wskutek słabego lodu konie nie przejechały przez rzekę i czekają w Mozyrzu. Przez Prypeć podróżnych przewoził po wyrąbanym w lodzie kanale tak zwany bat, czyli duża łódź, która od biedy zabierała nawet furmankę z koniem. Wieczór zapadał, był to chyba koniec lutego. Furman powiedział, że wuj czeka na nas w Barbarowie. Nałożyliśmy dachy⁴⁷; czwórka koni, dzwoniąc janczarami, szybko pomknęła po gładkiej drodze, która po pewnym czasie skręciła w dół i jechaliśmy rzeką. Zdążyłem się zdrzemnąć, gdy nagle trzask i krzyki, przednia para zapadła, tylko łby wystają z przerębla. Na szczęście dyszlowe konie mocno zaparły się, chrapiąc, i sanie pozostały na lodzie. Furman z ogrodnikiem odczepili konie lejcowe, skądś nadbiegli ludzie i pomogli wyciągnąć zestrachane konie. Dojechaliśmy syci wrażeń dobrze w nocy do Barbarowa, gdzie oczekiwał nas wuj Edward i wuj Oleś (Aleksander Horwatt).

Rewolucja 1905 roku. Pamiętam ogromne kary, zaprzęgnięte we wspaniałą czwórkę koni. Załadowano nas wszystkich, kilkanaście osób, a na wielkiej, pięknie heblowanej tyczce wił się za nami kilkumetrowy czerwony sztandar. Przejechaliśmy, krzycząc „hurra”, przez miasteczko i z powrotem. W kilka dni potem, wieczorem, zajechało znowu kilka kar, znowu nas wszystkich załadowano plus jeszcze kilkanaście osób starszych, wszyscy uzbrojeni w najrozmaitsze bronie palne, ja z dumą dzierżyłem ogromny pistolet pojedynkowy, ruszyliśmy w ciemną noc. Okazało się, że w kierunku na Barbarów. W Barbarowie, po krótkich pertraktacjach ze stróżem przy bramie, zajechaliśmy pod dom przy akompaniamencie strasznej strzelaniny. Mój pistolet brał żywy udział, strzelając co prawda samymi kapiszonami. Podobno wuja Olesia z trudem później wydostano spod kanapy w salonie.

Potem przyszło wojsko i mieszkało w namiotach. Pamiętam białe czapki i białe letnie rubaszki. W przedpokoju, w ogromnym holu, pełno zawsze było broni i amunicji. To mi dało okazję do sporządzenia swego rodzaju „bomby”. Do zwędzonej w garderobie pończochy wsypywałem, co tylko było pod ręką – rozkręcone naboje śrutowe, gwoździe, naboje sztucerowe, odłamki szkła – zapewne była to reminiscencja z wysadzenia kolubryny przez Kmicica: „Naści piesku kiełbasę”. Moja pończocha zapełniała się szybko, a nosiłem ją na sznurkach wzdłuż nogi pod spodniami. W tym czasie pojechaliśmy, tym razem oficjalnie, na obiad do Barbarowa. Tam po obiedzie ciocia Wiwa (z Krasickich Horwattowa) bierze mnie na kolana, a czując coś obcego, pyta: – A co tam masz takiego? – To bomba na Dzidzię⁴⁸. – Dzidzia to była jej córka jedynaczka, późniejsza Józefowa Jezierska. Szybciej niż myśl zostałem strzepnięty z kolan, bombę odebrał zaraz wuj Edzio i wśród krzyków oraz pisków cioć i pań wysypał jej zawartość na tacę do czarnej kawy. Potem kilkakrotnie mnie indagował z ciekawości nad pomysłowością, jak sobie wyobrażałem wybuch tej bomby.

Przyszła moda na proce, strzelaliśmy nawet dość celnie, tak że przy pewnej częstotliwości od czasu do czasu trafialiśmy wróbla w locie. Kiedyś zajęty takim obstrzałem, posłyszałem przez okno głos wuja, który mnie wołał do siebie. Wchodzę do ubieralni i od razu widzę malutką dziurkę w szybie (strzelaliśmy z procy grankulkami⁴⁹). Wuj gładzi mnie po głowie i chwali celność strzału, że go prosto w brzuch trafiłem przez okno. Nie pomogły moje tłumaczenia, że w ogóle go nie widziałem, a strzelałem w lot do wróbli. Długi czas występowało: „Jak ten Andrus świetnie z procy strzela”.

Wzrok w tym czasie miałem świetny, zresztą jako dalekowidz mam taki i obecnie. Na polowaniach zwykle pierwszy zauważałem nadciągającą zwierzynę, z łódki z daleka spostrzegałem kaczki na wodzie. Kiedyś wracając z grzybobrania, zauważyłem przez pole na skraju lasu borowika, dość dużego co prawda, ale z odległości chyba pięciuset metrów, którego nikt nawet przez lornetkę zobaczyć nie mógł. Dopiero przyniesiony przeze mnie grzyb potwierdził moją spostrzegawczość. Odtąd wuj mnie zawsze zabierał ze sobą na wszystkie przejażdżki i polowania, bo – jak mówił – przynoszę szczęście, a ja tylko zawsze jakoś wcześniej zdążyłem zauważyć i myśliwemu uwagę zwrócić.

Mimo posiadania doskonałych fortepianów muzykowano – poza lekcjami na fortepianie – raczej rzadko, chyba że przyjechał ktoś dobrze grający. Dolo ślicznie gwizdał, mój Ojciec śpiewał bardzo przyjemnie, zwłaszcza różne włoskie arie i kancony. Wszystkie panie natomiast rysowały i malowały, a i rzeźbiły doskonale, zwłaszcza gdy się pojawiła plastelina, także wypalały specjalnymi palnikami w drzewie, wreszcie haftowały i wyszywały.

Moja Matka kopiowała olejne obrazy, umiejąc trafić koloryt i patynę. Mój Ojciec malował wtedy dużo, robił cudowne portrety akwarelą oraz olejne obrazy mitologiczne i rodzajowe, między innymi namalował i mój portret, jako pacholęcia trzymającego sztandar. Pozowałem z tą samą tyką, z którą jeździliśmy do miasteczka, tylko że spomiędzy fałd amarantowego koloru na obrazie nawet nie bardzo dyskretnie wyglądały kontury i pióra orła białego. Obraz ten wisiał w kancelarii wuja na bardzo widocznym miejscu. Wielu urzędników przyjeżdżających interesowało się obrazem, ale nigdy na temat białego orła żadnych zahaczeń nie było.

Najbliższy kościół był w Mozyrzu albo w Ostrohladach. Co niedziela więc o godzinie jedenastej cały dom zbierał się „na pacierze”, w czasie których z książki do nabożeństwa odczytywano modlitwy odmawiane podczas mszy świętej oraz ewangelie przypadające na dane święto czy niedzielę. Teksty modlitw były staroświeckie i nieraz dość dla dzieci zabawne, tak że musieliśmy się mocno trzymać, aby przy niektórych odczytywanych fragmentach nie parsknąć śmiechem i nie dać się do tego sprowokować. Takie teksty, jak: „Sięgam do Twego boku, Panie, i biorę stamtąd tyle, ile na zapłacenie długów moich potrzebuję…” albo: „Czuję się jako liść jesienny w ziemską wdeptany kałużę” itp.

W parku nad brzegiem rzeki była kaplica, gdzie dwa albo trzy razy do roku przyjeżdżał ksiądz i odprawiał nabożeństwo, na które ściągały tłumy, bo katolików było jednak więcej, niż się na pozór zdawało. Przychodziło też sporo prawosławnych – byłych unitów. Pod kaplicą znajdowały się groby rodzinne i to motywowało jej istnienie jako grobowca. Co powstało wpierw, kaplica czy groby, trudno osądzić, ale musiało to być przedmiotem jakichś ważkich interpretacji, bo gdy w 1911 roku umarł mój dziadek Oskierka, to choć pochowany został w Wilnie na Rossie, na kaplicy pojawiły się duże cementowe litery: GROBOWIEC ALEKSANDRA OSKIERKI.

Dużo później, gdzieś w 1917 roku, pochowano tam Dola, który umarł na gruźlicę kiszek w Helsinkach.

Kaplica posiadała komplet ornatów, bielizny kościelnej, trybularze, fisharmonię, a w ołtarzu – obraz malowany przez mego Ojca.

Prypeć, tworząc łuk w stronę domu, podmywała brzeg i zbliżała się groźnie pod betonowe schody, którymi schodziło się na właściwy brzeg. Tu ustawiony był prowizoryczny debarkader⁵⁰ do wsiadania i wysiadania ze statków, które bardzo chętnie, może zresztą za jakąś opłatą, zatrzymywały się na wywieszony sygnał. Dla ratowania sytuacji sprowadzono robotników, Ukraińców, którzy prowadzili roboty zabezpieczające, budowali „chacie”, czyli to, co obecnie nazywa się materace i ostrogi. Robotnicy mieszkali w namiotach i wieczorami cudownie śpiewali na głosy, zwłaszcza kiedy wuj, amator śpiewu, posłał im wiadro gorzałki. Roboty zdawały egzamin, ale rzeka brała rewanż i rwała obok, tak że prace rokrocznie przesuwały się z biegiem rzeki i robotnicy przez parę lat z rzędu zamieszkiwali latem w namiotach. Co pewien czas przyjeżdżał na inspekcję „własnym”, a właściwie dyspozycyjnym statkiem „Pińsk” inżynier Skirmuntt⁵¹, zawiadujący drogą wodną Pińsk – Kijów – Elizabetpol. Inspekcja kończyła się zwykle dłuższą lub krótszą przejażdżką po Prypeci. Statek był urządzony luksusowo, z pięknymi boazeriami, dziełami sztuki, a inżynier Skirmuntt, który większość roku na nim mieszkał, miał kucharza i nieraz wydawał przyjęcia.

O jakieś dwa kilometry w górę rzeki, nad samym brzegiem znajdował się tartak pewnej spółki drzewnej, oczywiście żydowskiej. Od tartaku w głąb lądu prowadziła kolejka wąskotorowa, sięgająca daleko w las, która rokrocznie się przedłużała i rozgałęziała. Miała prawdziwe lokomotywki, wagony – głównie lory do wywozu drewna, ale też jeden cudny wagonik pasażerski dwukolorowy, pierwszej i drugiej klasy. Poza tym drezyny. Drezynami tymi jeździło się w głąb lasów jesienią na ciągi kaczek, a wiosną słonek. Zimą na polowania szedł „pociąg specjalny”, który oprócz osobowego ciągnął kilka wagoników towarowych dla nagonki.

W lesie były mijanki, a po piętnastu kilometrach nawet „prawdziwa” stacja kolejowa. Przez bagna usypywano groble lub stawiano długie mosty i to były najlepsze tereny na kaczki i słonki, które nie zmieniały toru lotu, do jakiego były przyzwyczajone.

W pałacu na dole był pokój przyrodniczy. W nim ogromne szafy pełne wypchanych ptaków i drobnych ssaków. Gady i płazy pływały w spirytusie, ryby były wypchane. Specjalny „wypychacz”, Niemiec, zamieszkiwał w suterenach i zajmował się wypychaniem, gdyż kolekcję stale uzupełniano. Był oczywiście wypchany wilk i ryś. Wilki nigdy nie występowały w nadmiernej ilości i nigdy nie słyszałem o jakiejś przygodzie z wilkami, choć na wiosnę zawsze opowiadano, że gdzieś tam znaleziono szablę i buty stójkowego, resztę zjadły wilki. Przy ówczesnym spożyciu alkoholu wypadki takie nie były wykluczone, trzeba jednak odwrócić kolejność faktów: najpierw zamarzł pijany stójkowy, a potem go wilki zjadły. Wuj Edward, który zawsze wszystko robił spontanicznie i z udziałem dzieci, parę razy brał nas na wyprawę z prosiakiem do lasu, saniami w nocy, jednak nie dało to efektów i wilki nie nadeszły.

Na Boże Narodzenie wjeżdżało do przedpokoju lub biblioteki drzewko pod sufit. Okazywało się, że fraucymer już od dawna lepił łańcuchy i inne ozdoby. Ciotki też kleiły piękne ozdoby prawdziwie artystyczne, ale gros wisiorów stanowiły cukierki, pierniki i ciastka. Pełno też było jabłek i orzechów. Na czwarty czy piąty dzień, pod wieczór przychodziły dzieci folwarczne. Każde dostawało torbę wypełnioną łakociami oraz chustkę albo skarpetki. Odbywała się jakaś deklamacja, śpiew kolędy i nagle, nigdy nie wiadomo kiedy, następował szturm na drzewko. W trzy minuty było już po wszystkim. Gdzieś z boku leżał goły pieniek, a z zawieszonych cudności ani śladu.

Na Wielkanoc pojawiało się święcone, coś jak w wierszu El…y’ego – jakie było to święcone za dziadunia dziadzi lat.

Przez całą długość biblioteki stał stół, chyba do dwudziestu metrów długi. W środku zielona altana, w niej baranek. Z dwóch końców stołu dwie głowy: świni pieczonej oraz dzika w skórze i z jajkiem w pysku. Głuszec, cietrzew, dzika kaczka w piórach, a potem już szynki gotowane i pieczone, całe stosy kiełbas, pieczone prosięta z kaszą, rolady, pieczone ptactwo, indyki nadziewane śliwkami albo kasztanami, jeszcze mięsiwa, galarety, auszpiki⁵², sałatki, chrzany, sosy. A potem szeregi bab, które rozpoczynał baumkuchen sękaty, z kolei szła baba szafranowa, jajowa skromna, jajowa bogata, według recepty cioci Andzi, z przepisu doktorowej, potem mazurki: królewski, cygański, przekładanych z dziesięć gatunków, pomarańczowy, śliwkowy – tu królowały przepisy babci Zosi⁵³, cioci Mani⁵⁴ albo po prostu z kalendarza. Wśród tego dobrobytu stały jeszcze misy kolorowych jajek, nierzadko pięknych pisanek – znowu arcydzieła ciotek. W jednym końcu na dostawionym z boku nieco niższym stoliku stały butelki, cały las butelek różnego formatu, koloru, o przeróżnych zawartościach, od wiekowej starki począwszy. Rozpoczynano od jajek i szynki, a po jakiejś godzinie wnoszono barszcz w filiżankach, którego zresztą było ad libitum. Dopiero długo po tym, jak już nawet jedzenie mazurków miało się ku końcowi, wnoszono herbatę i czarną kawę.

Koło godziny piątej po południu szło się na folwark do domu rządcy, gdzie rozpoczynano wszystko od nowa.

Któregoś roku, gdy w zamieszaniu świątecznym potrawy jadło się na stojąco – zaledwie parę starszych osób zasiadło do ustawionych z boku stolików – założyłem się z kuzynką Olą, że wypiję tyle samo co Kulicki, tylko że nie szklanką, a kieliszkiem; miałem wtedy sześć – siedem lat. Krążąc wokół stołu i odżywiając się solidnie, raz po raz podchodziliśmy do małego stolika i tam wybieraliśmy jak najbardziej niepozorne butelki, takie zabrudzone, dziś bym powiedział: omszałe, i kolejno kieliszek za kieliszkiem wypijałem, dążąc do ustalonego rekordu. Jeszcze mi ktoś ze starszych trochę dla żartu ofiarował ćwierć kieliszka wódki czy starki, na to wszystko przyszły pierwszy raz w życiu pomarańcze! Może by zresztą wszystko skończyło się szczęśliwie, chociaż niektórzy zwracali uwagę, że jestem nadęty i czerwony okropnie, ale szło to na karb święconego. Niestety, trzeba było iść do rządcy. Jak się szło, tak się szło, ale się doszło. Potraktowano jednak dzieci czymś bardzo słodkim i tu się poczułem niedobrze, chciałem wyjść na dwór, niestety w drzwiach wprawiony był niedawno ósmy cud świata, zamek zatrzaskowy (pierwsze yale). Ani rusz go otworzyć, nastąpiła katastrofa – wyjechało wszystko między drzwi, z pomarańczami łącznie. Gorzej, bo zaczęło przeciekać pod drzwiami do pokoju. Chcąc więc ukryć moje postępowanie, schwyciłem czyjś kalosz i zacząłem czerpać między drzwiami i nosić za kufer stojący pod ścianą – i na tym mnie przyłapano. Obudziłem się na drugi dzień dopiero koło dziesiątej. Zakład wygrałem.

Ulubionym moim zajęciem było łapanie ryb w rzece. Trzeba przyznać, że sprzęt miałem doskonały, własnej roboty, wykonany pod wskazówkami doświadczonych rybaków zasiadających na długie godziny pod wieczór i wcześnie rano wzdłuż brzegu. Ryb było mnóstwo: płotki, kiełbie, okonie, krasnopióry, szczupaki i inne przez nas samych cudacznie nazywane. Zazwyczaj stawiało się na „haci” w głębokim miejscu wędkę szczupakową na żywca, a samemu mniejszą wędką łowiło się w płytszych miejscach na robaka, muchę lub groch. To zwłaszcza na leszcze. Od czasu do czasu, raz na parę dni, brał na żywca szczupak i jeżeli nie zaplątał linki w faszynie, dostawało się go za pomocą podrywki. Z tych czasów pochodzi anegdotka opowiadana o mnie przez wuja Edzia: „Szukają Andrusa, nie ma, wołają, nie ma. Wreszcie znajdują na «haci» łowiącego ryby. – Czemu nie odpowiadasz na wołania?! – W odpowiedzi niewyraźny bełkot. – Bo robaki trzymam”. Ale to była nieprawda.

By już skończyć z rybami, przypominam wspaniałe zimowe połowy na starym korycie rzeki, czyli na tak zwanym Staryku. Na rzece wyrąbane były w poprzek przeręble około dwóch metrów długości w odstępach metrowych, na głównym nurcie, czy też nazwijmy to: na szlaku rybnym. Koło przerębla stawało dwóch ludzi z tyczkami, do których przymocowany był koniec dolny siatki, długości przerębla. Górny brzeg siatki opierał się na sznurku, który każdy z dwóch łowców miał zawinięty na palcu. Z daleka szła nagonka, strasząc ryby uderzeniami siekiery w lód i chlupotaniem w małych przeręblach. Uciekająca ryba uderzała nosem w siatkę, co się dało odczuć natychmiast na palcu przez sznurek. Wówczas zgrany i zgrabny ruch tyczkami i wyrzut siatki na powierzchnię niemal bez pudła dawał w rezultacie dwu-, trzykilogramową rybę – szczupaka, bieługę, leszcza, okonia.

Oczywiście stawiano i nas do tej roboty, a mnie kilka razy udało się wyciągnąć niezłe sztuki. Gdy nagonka dochodziła do przerębli, siatkarze przenosili się znów o pięćset – osiemset metrów dalej i następował ciąg dalszy – da capo al fine. Jednocześnie w miejscach niezamarzniętych czatowali ludzie z ościami i z piekielną wprawą oraz szalonym refleksem bili przepływające na otwartym polu okazy. Rezultat takiego odłowu z trudem mieścił się do skrzyń na dwoje sań parokonnych. Zresztą w pobliżu czatowali już kupcy i z miejsca zabierali rybę. Następował poczęstunek i odjazd przy blasku kaganków do domu.

W takich warunkach chowany chłopak pływał jak ryba, znał się na całym szeregu rzeczy dotyczących rzeki, lasu, ogrodu.

W ogrodzie był jeszcze plac tenisowy, betonowy, na zimę zasypywany na metr grubo zeschniętymi liśćmi, by nie pękał od mrozu. W tenisa grywali starsi – dzieci podawały piłki i szukały ich w trawie. Tylko w przerwach pozwalano im potrzymać rakietę, broń Boże dotykać rękami strun, które ładnie dźwięczały, jak się dało prztyczka. Za to w krokieta toczyły się homeryckie boje: partie przeciw partii, po trzy, cztery, pięć osób. Nierzadko bitwa kończyła się późno wieczorem przy blasku (nowość!) elektrycznych latarek. Kiedyś w ferworze walki dostałem w łuk brwiowy, tak iż trzeba było potem zszywać powiekę, ale partię kończyłem jako jednooki pirat Dżim.

Panie grywały jeszcze w serso – kółka na szpadach – oraz w korki z przymocowanymi do nich piórkami, odbijane małymi rakietkami, zapewne pierwowzór badmintona.

W tych czasach bawiono się również z całym zapałem w wiele gier towarzyskich, takich jak: pierścionek, dżenkins, szarady, fanty, cenzurowany. W pałacu i w ogrodzie wspaniale było bawić się w chowanego. Modne były żywe obrazy i inscenizowane deklamacje, zwykle połączone z czyimiś imieninami. W czasie jednych z imienin wędrowny sztukmistrz produkował pierwszy raz przeze mnie oglądane ognie bengalskie i rakiety.

W jakiś czas po rewolucji 1905 roku miał się odbyć w Narowli zjazd właścicieli ziemskich, przypuszczam, że chodziło tu o zebranie przedwyborcze. Spodziewano się przyjazdu około sześćdziesięciu panów. Wobec czego panie i dzieciarnia musiały wyjechać. Panie pojechały do Rudakowa, a my do Wodowicz. Wodowicze przedstawiały się zupełnie odmiennie od Narowli. Właścicielem był Ludomir Oskierka, żonaty z Pauliną z Piłsudskich. Ich najstarszy syn Witold⁵⁵ miał w tym czasie około dwudziestu lat, córka Janina (późniejsza Dobrowolska) koło osiemnastu, a Helena (późniejsza primo voto Gutowska, secundo voto Hallerowa) koło dziesięciu. Dwór leżał na wzgórzach daleko od rzeki, otoczony starymi drzewami. Sam dom duży, drewniany, parterowy. W środku z jednej strony podjazd i ganek, z drugiej duża kryta weranda od północy, z widokiem na klomby i folwark. Z dwóch końców ganeczki wejściowe, z zachodu do kredensu, ze wschodu do garderoby. Dom miał jakieś dwanaście pokoi i kilka zakamarków. Od strony podjazdu w odległości około czterdziestu metrów stała oficyna, w której znajdowała się kuchnia i pokoje gościnne; za kuchnią sad owocowy. Od północy za trawnikiem był tak zwany stary dom, gdzie mieszkał rządca.

I tu folwark zadziwiał przestrzenią. Rozległe i przestronne, zarośnięte zieloną trawą podwórze przytykało do szerokiej drogi. A ta prowadziła pod kątem prostym do właściwego traktu, idącego z miasteczka Jurewicze nad Prypecią do Chojnik, leżących w głębi kraju. Na wprost drogi wiatrak. Wiatraki zresztą widziało się wszędzie. W Rudakowie specjalny wiatrak w formie koła pompował wodę ze studni do rezerwuaru. W pobliżu wiatraków dalszy ciąg sadów owocowych w prawo, a z lewej droga do Małych Wodowicz, czyli do folwarku. Pan Ludomir większość dnia spędzał w gabinecie, pisząc na stojąco przy specjalnym pulpicie, kantorku. Był domatorem, nie lubił wyjeżdżać z domu, często dawał się uprosić i grał pięknie na fortepianie, zwłaszcza dzieciom do tańca.

Tu zaczęła się moja „nauka” jazdy konnej. Po prostu Ola z Helcią sadzały mnie na kuca, każda trzymała za jeden lejc, po czym biły konika batem po tylnych nogach. Kuc brykał, ja spadałem, sadzano mnie z powrotem i tak trwało godzinami w myśl zasady, że kto dziesięć razy nie spadł z konia, ten jeździć nie umie. Zresztą po pewnym czasie przestawałem spadać, poddając się chytrze rytmowi brykania i trzymając się grzywy. Za to zakradłszy się skrycie w salonie, łapałem moje instruktorki za włosy, a gdy one uciekały, ja jechałem za nimi, półwisząc na włosach.

W pokoju jadalnym, na lewo od przedpokoju, wisiało kilkanaście portretów rodzinnych, począwszy od Mieleszki Oskierki z Nieczajna, a na dziadkach obecnych właścicieli kończąc. Podobno według drzewa genealogicznego namalował je wędrowny malarz.

W tamtych czasach dużo się spotykało wędrujących ludzi. Przede wszystkim taki „Węgier”. Wnosił nagle do przedpokoju ogromne łuby, bardzo zmyślnie owinięte brezentem, za którego końce je dźwigał. W łubach znowu bardzo przemyślnie poukładane były wszelakie towary, które mogły znaleźć nabywcę we dworze. A więc chusty i chustki, nici, tasiemki, wstążki, koronki, jakieś perkale, jedwabie, sznurowadła, bielizna, a dla dzieci dekalkomanie⁵⁶, gwizdki i wspaniałe „srebrne” szpicruty! Towary przekładał z jednej łuby do drugiej, tak że zawsze były ułożone jednakowo. Zawsze miało miejsce kilkanaście transakcji, zwłaszcza gdy nadbiegły dziewczyny i fraucymer. Chodzili też zamawiacze róży i od ukąszeń, wreszcie Cyganki z wróżeniem z ręki i z kart. Od czasu do czasu pojawiał się kataryniarz z małpką lub papugą. Małpka dawała przedstawienie: chodziła z kijem niby z karabinem, pokazywała, jak stara baba wodę nosi.

1. St. Georges – hotel w Wilnie przy ul. Mickiewicza, wzniesiony wg projektu Tadeusza Rostworowskiego, który też jego budowę finansował; otwarty w styczniu 1894; po dwóch latach odsprzedany spółce obywatelskiej (T. Rostworowski zachował w nim apartament); w 1944 spalony przez Niemców; po wojnie odbudowany – od 1950 hotel Vilnius; od 2005 apartamentowiec. [wróć]

2. Tadeusz Rostworowski (1860–1928) – architekt, artysta malarz, ziemianin. W 1885 otrzymał stopień architekta drugiej klasy na Akad. Sztuk Pięknych w Petersburgu; po uzupełniających studiach zagranicznych osiadł w Wilnie. Budował dwory, pałace, kościoły, a po 1921 stacje kolejowe. Wzniósł pałac Puttkamerów w Bolciennikach, Wańkowiczów w Rudakowie, współpracował przy budowie pałacu w Białowieży, wybudował hotel St. Georges w Wilnie, kościoły w Landwarowie i Solecznikach, projektował budynek dworca kolejowego w Białej Podlaskiej, scenami o treści mitologicznej zdobił plafony sal pałacowych w Narowli i Dobośni, malował portrety i akwarele, zaprojektował plakietkę do odznaki Frontu Lit.-Biał. (1920). Był właścicielem maj. Leśna w gminie Lejpuny (dziś lit. Leipalingis) w parafii Liszków (dziś lit. Liškiava) z pięknym kościołem podominikańskim. Po I wojnie świat. mieszkał w Wilnie w swojej willi przy zaułku Montwiłłowskim. Zmarł w Wilnie, został pochowany na cmentarzu na Rossie. [wróć]

3. Roman Rostworowski (1826–1906) – ziemianin. Właściciel maj. Kowalewszczyzna z folwarkami Borzyska, Jeńki, wsią Waniewo, a także Dobroch (spadkowych dóbr żony). Kolator kościoła w Waniewie, od 1858 sędzia pokoju okręgu tykocińskiego; w 1877 sprzedał majątek, w l. 1877–1880 był zarządcą maj. Rachmanów pod Szumskiem, później sześć lat pracował w buchalterii Kolei Nadwiślańskich w Warszawie. Zmarł w Krakowie. [wróć]

4. Maria z Glogerów Rostworowska (1835–1911) – stryjeczna siostra etnografa Zygmunta Glogera; pochodziła z Dobroch pod Tykocinem; 2 II 1854 poślubiła Romana Rostworowskiego, z którym miała dziewięcioro dzieci, a wychowywała też pięcioro dzieci swego szwagra Adama Rostworowskiego (1824–1870). W l. 1871–1873 zarządzała dobrami Kowalewszczyzna, a po ich sprzedaniu, mieszkając w Warszawie, starała się dorabiać prowadzeniem pracowni krawieckiej czy dawaniem korepetycji. Zmarła w Krakowie. [wróć]

5. Biuro Budowlane Tadeusza Rostworowskiego i Kazimierza Zimmermana (vel Cymmermana – taka była pisownia tego nazwiska w latach międzywojennych) sporządzało projekty i kosztorysy domów czynszowych, kościołów, willi, pałaców, wnętrz oraz zapewniało nadzór techniczny. [wróć]

6. Zofia z Oskierków Rostworowska (1873–1953) – ziemianka, w 1898 zawarła związek małżeński z Tadeuszem Rostworowskim. Zmarła w Krakowie. [wróć]

7. Aleksander Oskierka (1830–1911) – ziemianin, działacz niepodległościowy. Właściciel maj. Rajewszczyzna k. Mołodeczna, skonfiskowanego przez władze rosyjskie. Studiował na uniwersytecie w Petersburgu; w Wilnie rozwinął działalność społeczną, publikował w „Kurierze Wileńskim”. Po wybuchu powstania styczniowego został w marcu 1863 czł. Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy (powstańczego rządu prowincjonalnego) i naczelnikiem Wilna. Aresztowany w czerwcu, został skazany na karę śmierci, a po ułaskawieniu zesłany na dożywotnią katorgę do Nerczyńska, potem do Usola za Irkuckiem. Powrócił, na mocy amnestii, po 12 latach; mieszkał w Warszawie i Nałęczowie. Był sekretarzem redakcji „Ateneum” warszawskiego. Zmarł w Wilnie jako ostatni czł. Rządu Narodowego. [wróć]

8. Teodozja z Grabowskich Oskierczyna (1846–1889) – pochodziła z Wielkiego Możejkowa; jako narzeczona udała się za Aleksandrem na zesłanie, by po pewnym czasie wziąć z nim ślub na Syberii; zmarła w Nałęczowie. Nie powróciła już na Wileńszczyznę, jak pośrednio sugeruje Autor, który podaną tu informację sprostował zresztą w dalszym toku swych wspomnień. [wróć]

9. Romanostwo Rostworowscy przenieśli się do Krakowa nie w roku urodzin Autora (1899), ale dopiero w 1904. [wróć]

10. Jadwiga Rostworowska (1854–1944) – niezamężna, zamieszkała w Krakowie, zmarła w Kwiatonowicach, pochowana w Zagórzanach. [wróć]

11. Stefan Rostworowski (1856–1889) – ukończył szkołę junkrów w Twerze, służył w wojsku ros., z którego wystąpił po 1880, gdy poślubił Józefę hr. Lubieniecką (1853–1899), I v. Ksawerową Jagnińską, właścicielkę maj. Garbacz w Sandomierskiem. Miał uzdolnienia malarskie. [wróć]

12. Stanisław Jakub Rostworowski (1858–1888) – artysta malarz. Studiował w Petersburgu i Rzymie. Laureat nagrody Akad. Sztuk Pięknych w Petersburgu. W 1885 poślubił Teresę hr. Lubieniecką (1857–1944). [wróć]

13. Michał Rostworowski (1864–1940) – prof. prawa UJ. W 1911 założył w Krakowie Polską Szkołę Nauk Politycznych; od 1917 był przedstawicielem NKN, a w 1918 Rady Regencyjnej w Bernie szwajcarskim; w l. 1925–1926 rektor UJ, a w l. 1931–1939 sędzia stały Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze. W 1891 poślubił Marie-Rose bar. Christin z franc. rodziny osiadłej w Bretanii. Zmarł w Gromniku k. Tarnowa. [wróć]

14. Zofia z Rostworowskich Wesslowa (1867–1929) – poślubiła w 1897 Stanisława Wessla (1848–1933), właściciela maj. Żyrzyn k. Puław. Projektowała wystrój parku w Żyrzynie, była czynna w Lubelskim Tow. Dobroczynności, prowadziła schronisko dla samotnych kobiet i dom opieki nad żebrakami w Lublinie, należała do Związku Katolickich Kobiet Polskich w Warszawie i tamże zmarła. [wróć]

15. Leonia z Rostworowskich Wierusz-Kowalska (1870–1946) – poślubiła w 1900 Józefa Wierusza-Kowalskiego (1866–1927), prof. uniwersytetu we Fryburgu szwajcarskim, później dyplomatę polskiego, z którym miała pięcioro dzieci. Zmarła w Krakowie. [wróć]

16. Karol Paweł Rostworowski (1874–1927) – muzyk i wojskowy. W l. 1895––1900 studiował na wydziale mechanicznym na Politechnice Ryskiej, był filistrem Arkonii; potem pracował jako urzędnik w Warszawie. W 1904 ożenił się z Teresą Fudakowską (1876–1964). W l. 1905–1908 studiował w konserwatorium w Lipsku, w l. 1908–1914 w Warszawie był prywatnym nauczycielem muzyki; komponował opery i pieśni. Podczas I wojny świat. najpierw pracował w Czerwonym Krzyżu, potem służył w armii ros. na Kaukazie, a po rewolucji – w armii gen. Denikina; w l. 1920–1921 przebywał w niewoli bolszewickiej. Po powrocie do kraju krótko pracował w Polskich Kolejach Państwowych w Wilnie. Zmarł w Warszawie, pochowany na Powązkach. [wróć]

17. Kasylda Oskierczanka (1872–1897) – zmarła w Wilnie. – Jadwiga (Gusia) Oskierczanka – urodzona na Syberii, poślubiła Edwarda Horwatta, po długiej chorobie zmarła na gruźlicę płuc w 1919 w Warszawie. – Maria (Maniusia) Oskierczanka (1878–1961) – poślubiła Władysława Mineykę, ziemianina z Wileńszczyzny, z którym miała czworo dzieci; po I wojnie była w separacji z mężem i mieszkała w Warszawie, w domu swego szwagra Józefa Mineyki na Starym Mieście. [wróć]

18. Edward Horwatt (1866–1935) – syn Artura (1831–1903); w l. 1883–1889 studiował agronomię na Politechnice Ryskiej, był też czł. korporacji Arkonia. Jego ojciec, po śmierci pierwszej żony, Heleny Woynicz-Sianożęckiej, w 1862 poślubił Karolinę Potworowską (1839–1921), właścicielkę maj. Gorzyczki pod Kościanem w Wielkopolsce. Edward objął najpierw maj. Narowla (35 km od Mozyrza), liczący 12 000 ha (1000 ha ziemi ornej, 2000 ha łąk, 2000 ha błot i nieużytków, 7000 ha lasów), w którym gospodarował do 1918. Potem zarządzał Gorzyczkami, gospodarkę prowadząc na wzór dóbr poleskich, założył dwustumorgowy sad i fabrykę cukierków, co spowodowało poważne zadłużenie majątku. Zmarł w Gorzyczkach. [wróć]

19. Przekonanie o przyznaniu złotego medalu jest raczej legendą rodzinną, w rzeczywistości dwa studenckie projekty Rostworowskiego zostały wyróżnione srebrnymi medalami (zob. Robert M. Kunkel, Rostworowski Tadeusz Maria, w: Polski słownik biograficzny, Wrocław 1989–1991, t. 32, s. 240). [wróć]

20. Abacja (wł. Abbazia) – miasto nad Adriatykiem, przed I wojną świat. należało do Austro-Węgier, obecnie znajduje się w granicach Chorwacji (Opatija). [wróć]

21. Maria Róża Rostworowska (1903–1961) – ukończyła Szkołę Gospodarstwa Domowego w Chyliczkach k. Piaseczna i pracowała na stanowisku naczelnej sekretarki w przedsiębiorstwie budowlanym w Wilnie, gdzie zastała ją wojna. Przetrzymała okupację lit., sow. i niemiecką. Po II wojnie mieszkała w Warszawie, była m.in. starszym radcą w Minist. Przemysłu Rolnego i Spożywczego. Zmarła w Warszawie, pochowana w Laskach. [wróć]

22. Daniel (Dolo) Horwatt (1891–1917) – zmarł w Helsinkach, pochowany w Narowli. [wróć]

23. Aleksandra (Ola) z Horwattów Wańkowiczowa (1895–1943) – poślubiła Stanisława Wańkowicza; w 1939 została wysiedlona z Gorzyczek do Warszawy, od 1940 mieszkała z mężem w Zbydniowie pod Rozwadowem. Podczas odbywającej się tam 24 VI 1943 uroczystości ślubnej jej córki Teresy z Iwonem Mierzejewskim została zamordowana, wraz z innymi uczestnikami wesela, przez oddział SS, działający w porozumieniu z Martinem Fullnerem, niem. przymusowym zarządcą polskich majątków ziemskich. [wróć]

24. Ową stylową bramę projektował architekt Tadeusz Rostworowski. [wróć]

25. Wiorsta (ros. wiersta) – miara odległości w ówczesnym systemie ros.; 1 wiorsta = 1066,8 m. [wróć]

26. Faeton (fajetonik) (z franc.) – lekki, czterokołowy powóz konny na resorach. [wróć]

27. Mon père… (franc.) – Mój ojciec to postać o uśmiechu tak słodkim… [wróć]

28. André, si vous… (franc.) – Andrzeju, jeśli powiesz mamie, że jesteśmy u pana Leniewicza, to dostaniesz po buzi, a jeśli nie powiesz, to dostaniesz czekoladę. [wróć]

29. Sapristi (franc.) – do licha. [wróć]

30. Mais non… (franc.) – Ależ nie, Mamo, on powiedział: „Ty cholero”. [wróć]

31. Wojennyje Raboty… (ros.) – Prace Wojenne na Rzece Prypeci. [wróć]

32. Panneau (franc.) – dekoracyjnie obramowana płaszczyzna (ściana) wypełniona malowidłami. [wróć]

33. Ferdynand Ruszczyc (1870–1936) – właściciel Bohdanowa w pow. oszmiańskim, żonaty z Reginą z Roucków. Malarz, grafik, scenograf, wykładowca sztuk pięknych w Warszawie, Krakowie i na USB w Wilnie. We wrześniu 1919 wybrany do Tymczasowej Rady Miejskiej Wilna z listy chrześcijańsko-narodowej. Miał roztoczyć opiekę nad zabytkami i życiem artystycznym Wilna. [wróć]

34. Ludomir Janowski (1862–1939) – artysta malarz. Studiował w Petersburgu (odznaczony srebrnym medalem) i w Wiedniu, wystawiał w Paryżu, Monachium i Krakowie, związany z Wilnem, potem z Warszawą. Znany jako portrecista, głównie kobiet, był autorem m.in. udanych portretów Jadwigi Horwattowej i Zofii Rostworowskiej. [wróć]

35. Aleksander (Oleś) Horwatt – syn Aleksandra (1831–1879) i Jadwigi z Gieczewiczów, właściciel maj. Barbarów (w pow. rzeczyckim), którego gospodarka nastawiona była na sadownictwo. W 1893 poślubił Jadwigę (Wiwę) z hr. Krasickich, właścicielkę maj. Płungiany (w pow. Telsze) i Niewierz (w pow. Kamień Koszyrski). W 1918 opuścił Barbarów i przebywał w Kijowie, gdzie udzielał poparcia rządom hetmana Skoropadskiego. Po wojnie mieszkał w Warszawie. [wróć]

36. Stanisław Horwatt (1878–1934) – syn Maurycego (1838–1903) i Marii z Horwattów, od 1916 żonaty z Francuzką Aliną hr. Paulens de la Roche. Właściciel maj. Hołowczyce, leżącego przy trakcie z Narowli do Mozyrza, obejmującego 8000 dziesięcin, nabytego od Oskierków dwa pokolenia wstecz. Studiował w Inst. Agronomicznym w Puławach. Był związany z tzw. krajowcami, czyli powstałym w 1907 Stronnictwem Krajowym Litwy i Białej Rusi. Z końcem I wojny przeszedł na pozycje aktywistyczne, popierał Aleksandra Lednickiego, należał do Rady przy prezesie Komisji Likwidacyjnej. Był prezesem Stronnictwa Pracy Narodowej na Rusi. W 1919 w Warszawie wszedł do zarządu Stronnictwa Pracy Konstytucyjnej, mającego reprezentację parlamentarną. [wróć]

37. Stanisław Horwatt (1865–1935) – syn Aleksandra i Jadwigi z Gieczewiczów, w 1894 poślubił Zofię (Sofinetę) z Jodko-Narkiewiczów. Właściciel maj. Chabno w gub. kijowskiej (po ojcu) oraz maj. Jewtuszkiewicze i Lipów w pow. mozyrskim (po stryju Ottonie); w 1917 opuścił swe dobra i przebywając w Kijowie, był prezesem Rady Ziemian; natomiast jego żona działała w Czerwonym Krzyżu i podróżowała pomiędzy Kijowem a Warszawą. W 1918 oboje zamieszkali w Warszawie, gdzie Stanisław został prezesem Związku Polaków z Kresów Południowych. Zofia Horwattowa (1867–1944) zginęła razem z córką Heleną pod gruzami domu przy ul. Puławskiej podczas powstania warszawskiego. [wróć]

38. Majątki Narowla, Konotopy i Barbarów były własnością Jana Mikołaja Oskierki (1735–1796), wojskiego mozyrskiego w l. 1777–1781 i strażnika polnego lit. w l. 1782–1790. Jak pisano, był to mąż wielkiego patriotyzmu i niezwykłego charakteru. W 1794 uczestnik akcji spiskowej na Litwie w czasie insurekcji kościuszkowskiej; aresztowany, zesłany na Syberię, jego majątki władze ros. skonfiskowały; zmarł w Tobolsku; wdowa zdołała odzyskać jedynie Konotopy. [wróć]

39. Fundum (łac.) – główny majątek pośród innych należących do tego samego właściciela. [wróć]

40. Wodowicze w pow. mozyrskim pozostały wówczas w rękach Barbary z Rokickich Oskierczyny, córki Franciszka, regenta wielkiego lit.; współcześnie były własnością Ludomira Oskierki (zm. 1917), syna Emiliana i Malwiny z Jeleńskich, żonatego z Pauliną Piłsudską (zm. 1922), zapalonego hodowcy koni, z usposobienia nieco dziwaka. [wróć]

41. Rudaków k. Rzeczycy w dawnym woj. mińskim stał się – przez mariaż Heleny z Oskierków, córki Henryka i Jadwigi z Węcławowiczów – własnością jej męża Stanisława Kostki Wańkowicza. Henryk Oskierka (1827–1866) był bratem Aleksandra, dziadka Autora. [wróć]

42. Michał Jastrzębski – ziemianin; absolwent Piotrowsko-Razumowskiej Akad. Rolniczej, z praktyki życiowej leśnik, właściciel maj. Borysowszczyzna w pow. rzeczyckim; w 1912 został wybrany wiceprezesem Mohylewsko-Rzeczyckiego Oddziału Mińskiego Tow. Rolniczego; później był członkiem Rady przy Aleksandrze Lednickim jako prezesie Komisji Likwidacyjnej, a w 1918 starostą rzeczyckim. Po nadejściu rządów bolszew. udał się do Warszawy i mając biuro w Dep. Leśnym w Minist. Rolnictwa, był do 1927 dyr. eksploatacji Puszczy Białowieskiej, potem do 1931 prezesem spółki eksploatacyjnej maj. leśnego Stęzarzyce k. Uściługu na Wołyniu. [wróć]

43. Karol Prozor (1759–1841) – właściciel dóbr na Żmudzi (odziedziczonych po ojcu) i wniesionych przez żonę na Polesiu (m.in. Chojniki i Ostrohlady). Oboźny wielki lit. (1787–1794) i marszałek Trybunału Głównego Lit. (w 1787). W 1792 przystąpił do konfederacji targowickiej, ale od 1793 należał akcji spiskowej (na którą przekazał milion złotych), a w 1794 był najwyższym pełnomocnikiem Tadeusza Kościuszki na Litwie; po upadku insurekcji działał (1794–1797) wśród emigracji polskiej w Wenecji i Paryżu. Po rozpoczęciu kampanii Napoleona I przeciwko Rosji był w 1812 min. skarbu w Rządzie Tymczasowym Wielkiego Księstwa Lit.; w 1821 należał do Tow. Patriotycznego; w l. 1826–1829 więziony. Władze ros. skonfiskowały znaczną część jego dóbr, które potem były odsprzedawane zasłużonym ludziom z wojska i administracji carskiej. [wróć]

44. Olgierd Gordziałkowski (1886–1965) – właściciel maj. rodowego Druck nad rzeką Druć, leżącego między Borysowem a Orszą (woj. witebskie), oraz Ostrohlad k. Mozyrza (odkupionych po kasacji dóbr Karola Prozora) i Kisielewicz k. Bobrujska. Żonaty z urodzoną w Petersburgu Wandą z Gordziałkowskich (1885–1978). Do 1917 prezes Tow. Ziemian na Kresach; w 1919 czł. Komitetu Obrony Kresów, który zorganizował 1 Dywizję Lit.-Biał., złożoną z 17 000 ochotników. Po 1921 nabył w Wielkopolsce maj. Łęg w pow. śremskim (1000 ha). Przyczynił się do oddłużenia miasta Chełm Lubelski. W czasie okupacji niem. przebywał w Warszawie, a po II wojnie był dyrektorem Zakładów Drobiarskich w Prochowicach k. Legnicy. [wróć]

45. Władysław Oskierka – żonaty z Jadwigą Gieczewiczówną. [wróć]

46. Bałaguła – najęty woźnica (furman) lub najęty wóz z furmanem. [wróć]

47. Dacha – obszerna szuba podbita futrem. [wróć]

48. Maria Gabriela (Dzidzia) z Horwattów (1896–1963) – w 1917 poślubiła Józefa Gołąbka-Jezierskiego (1885–1954), właściciela maj. Pobikry i Malec pod Ciechanowcem. Po powstaniu warszawskim została wywieziona do Auschwitz, potem do Ravensbrück, a następnie do fabryki Moiselwitz. Po wyzwoleniu powróciła do kraju, wyjechała jednak do Anglii, do syna Andrzeja, gdzie utrzymywała się z krawiectwa. Zmarła w Anglii. [wróć]

49. Grankulka – gruby śrut (mała kulka) z nabojów do broni myśliwskiej. [wróć]

50. Debarkader – pomost lub przystań (zwykle nadrzeczna). [wróć]

51. Bolesław Skirmuntt (Skirmunt) – inżynier dróg i mostów; pochodził z Wielotrzyc w pow. pińskim; w latach 30. mieszkał wraz z żoną Heleną i jej bratem Romanem Skirmunttem (senatorem RP w l. 1930–1935) w jego maj. Porzecze w pow. pińskim; 7 X 1939 został tam zamordowany wraz ze szwagrem przez chłopów białoruskich. [wróć]

52. Auszpik – potrawa z mięsa albo ryby w galarecie. [wróć]

53. Zofia Horwattówna (1838–1919) – zamężna za Józefem Tyszkiewiczem (1835–1891), właścicielem maj. Kretynga i Landwarowo. [wróć]

54. Maria Horwattówna – zamężna za Maurycym Horwattem, bratem Artura (ojca Edwarda Horwatta z Narowli). [wróć]

55. Witold (Tolcio) Oskierka (1884–1957) – żonaty z Marią z Hallerów de Hallenburg z Mianocic, późniejszy właściciel maj. Małe Wodowicze k. Mozyrza. Po 1921 zakupił resztówkę Hawinowicze pod Słonimem. Zajmował się transakcjami leśnymi. Miał pięcioro dzieci. [wróć]

56. Dekalkomanie – odbitki litograficzne, którymi można było przez naklejanie zdobić wyroby z porcelany i fajansu. [wróć]

ROZDZIAŁ II

W Leśnej

Koło roku 1908 Ojciec mój zamienił kamienicę wybudowaną przez siebie przy ulicy Zawalnej [w Wilnie] na majątek Leśna. Leśna leżała nad Niemnem, naprzeciwko Druskiennik, w gminie Lejpuny, powiat Sejny, w guberni suwalskiej. Miało to pewne znaczenie, bo gubernia suwalska należała do Królestwa Polskiego, w odróżnieniu od istinno ruskiej¹ guberni grodzieńskiej po drugiej stronie rzeki, gdzie znajdowały się Druskienniki. Znaczenie polegało na tym, że gdy na terenie Druskiennik nie wolno było publicznie deklamować i śpiewać po polsku, to wolno to było robić u nas w stodole i nierzadko tu się odbywały występy często odwiedzających Druskienniki artystów polskich.

Leśna posiadała około stu pięćdziesięciu hektarów pól i łąk, stu pięćdziesięciu hektarów ślicznego lasu oraz trzy jeziora, w sumie jakieś sześćset hektarów. Łąki i jeziora leżały poza granicami, nieraz dość daleko wśród gruntów chłopskich. Ludność po naszej stronie była litewska, katolicka, gdy po tamtej przeważała białoruska i prawosławna. Dom stał na wysokim brzegu, wśród świerkowego lasu, o jakieś sto kroków od wody, z widokiem na koniec parku, las sosnowy i fermę mleczną w Druskiennikach, vis à vis „Prababki”. Prababka była to jeszcze za mojej pamięci olbrzymia sosna. Po strzaskaniu jej przez piorun, pozostał pień około dwumetrowej średnicy. Przez ogród płynęła rzeczka Awernica, biorąca początek ze stawu, nad którym stał młyn i jeden gater², dzierżawiony przez „mielnika”, czyli młynarza. Koło młyna stał dość przyjemny domek młynarza z gospodarczymi budynkami. Dalsze jeziora były wydzierżawione, ale zawsze pojawiały się kłopoty, bo oficjalnie „na planie” nie było do nich dojazdu. Woda była nasza, ale ziemia wokoło należała do chłopów z Ryngieliszek. I jeżeli jeziora wydzierżawił ktoś nie z Ryngieliszek, to chłopi go nie dopuszczali do wody. Chyba że za specjalną opłatą czy poczęstunkiem któryś z sąsiadów pozwolił na dostęp. Do łąk prowadziły drogi, natomiast na naszym terenie leżała łąka Szumieliszki, należąca do wsi Bałtorzyszki, i do tej łąki oficjalnie dojazdu nie było. Lejpuny, gmina i majątek pana Balińskiego, a potem Dernałowiczów³, leżały odległe o dziesięć kilometrów, Sejny chyba o dwadzieścia pięć. Po naszej stronie sąsiedztwa bliskiego nie było. W ogóle Leśna (poprzednio należała do pani Świętorzeckiej⁴) powstała na terenie powittgensteinowskim. Księciu Ludwikowi Wittgensteinowi⁵ car Mikołaj I kazał w ciągu roku zlikwidować dobra posagowe żony Radziwiłłówny, nienależące do ordynacji, a rozsiane w kilkunastu powiatach. Kupcy leśni obłowili się przy tej okazji nieźle, kupując tanio drzewostany, a potem za bezcen sprzedając ziemię spod lasu, nieraz po rublu za dziesięcinę!

1. Istinno ruskiej (ros.) – prawdziwie rosyjskiej. [wróć]

2. Gater (od niem. das Gatter – krata, piła ramowa, trak tartakowy) – obrabiarka drewna do rozpiłowywania kłód na tarcicę. [wróć]

3. Stefan Doria-Dernałowicz (1862–1951) – żonaty z Zofią z Korwin-Koźniewskich (1866–1954), z początkiem XX w. nabył maj. Lejpuny, zapewne od Ignacego Balińskiego, właściciela maj. Regionów w Nowogródzkiem. Lejpuny po 1920 znalazły się po stronie lit. i uległy parcelacji, po której pozostało tylko niewielkie gospodarstwo ziemskie. Dernałowicz zarządzał nim do 1939, sam prowadząc też administrację folwarku pod Warką. Okres okupacji niem. spędził w Warszawie, zmarł w Laskach pod Warszawą. [wróć]

4. Świętorzeccy posiadali maj. Konstantów w woj. witebskim i Malinowszczyznę w woj. wileńskim. Byli skoligaceni z Oskierkami przez Mieczysława (1814–1862), męża Olimpii z Oskierków (zm. 1912). Olimpia i jej córka Józefa, za ukrywanie w 1863 komisarza powstańczego Michała Oskierki, zostały zesłane do gub. permskiej. Józefa poślubiła tam innego zesłańca Joachima Obiezierskiego. Po powrocie Olimpia gospodarowała w Konstantowie. [wróć]

5. Książę Ludwik Adolf Fryderyk Wittgenstein (1799–1866) – syn feldmarszałka ros. z czasów wojen napoleońskich; w 1828 poślubił Stefanię (1809–1832), córkę ks. Dominika Hieronima Radziwiłła (1786–1813), ordynata nieświeskiego, kleckiego i ołyckiego, płka wojsk Księstwa Warszawskiego i Gwardii Napoleona I, do końca wiernego cesarzowi Francuzów, poległego w bitwie pod Hanau. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Strona redakcyjna

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Maria Drabecka

NA OKŁADCE: dwór Andrzeja Rostworowskiego w Skobejkach k. Szczuczyna w Nowogródzkiem (rysunek według zdjęcia archiwalnego)

REDAKCJA: Mariusz Zwoliński

KOREKTA: Katarzyna Heidrich-Żurkowska

Wydanie I elektroniczne

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela jest zabronione.

Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”
ul. Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
www.czytelnik.pl

© Copyright by Witold Rostworowski, 2015

© Copyright by Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 2001, 2015

ISBN 978-83-07-03371-6