Ding Chao
Song Binghui

CHINY I EUROPA

Środkowo-Wschodnia

HISTORIA KONTAKTÓW LITERACKICH

Redakcja naukowa i koordynacja przekładu:

Małgorzata Religa

Wydawnictwo Akademickie

WARSZAWA 2020

Tytuł oryginału:

中外文学交流史·中国-中东欧卷

Redakcja naukowa:

dr Małgorzata Religa

Redakcja językowa i korekta:

Bernadeta Lekacz

Skład i łamanie:

Agata Mościcka

Konwersja do EPUB/MOBI:

http://www.gigaproject.pl/

Projekt okładki:

Wiktor Dyndo

© Shandong Education Press 2016

The Chinese edition is originally published by Shandong Education Press. This translation is published by arrangement with Shandong Education Press, Jinan, China.

All rights reserved. No reproduction and distribution without permission.

© 山东教育出版社 2016

本作品原由山东教育出版社出版。

波兰文翻译版经山东教育出版社授权独家出版发行。

保留一切权利。未经书面许可，任何人不得复制、发行

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN: 978-83-8002-917-0

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Sp. z o.o.

00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel. 22 620 87 03

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

http://www.wydawnictwodialog.pl

ZESPÓŁ TŁUMACZY Z JĘZYKA CHIŃSKIEGO

Rafał Darasz

Artur Ganczarski

Kazimierz Michalik

Łukasz Mrugała

Michał Nita

Paulina Uznańska

SŁOWO O TRANSKRYPCJI

W zapisie słów chińskich posługujemy się przyjętą niemal powszechnie na świecie transkrypcją pinyin, o której wiedzieć trzeba, że:

q – czyta się jak polskie ćś, zatem qing wymawia się jak ćsing,

x – czyta się jak polskie si (np. w wyrazie siła), zatem xing wymawia się jak sing,

j – czyta się jak dzi (np. w wyrazie dziwny), zatem jing wymawia się dzing,

r – na początku wyrazu wymawia się jak polskie ż, zatem ren wymawia się jak żen, ri wymawia się jak ży (np. w wyrazie żyto)

sh – czyta się jak sz (np. w wyrazie szary), zatem shan wymawia się jak szan,

ch – czyta się jak czch, zatem chao wymawia się jak czchao; przed i ch czyta się jak czsz, zatem chi wymawia się jak czszy,

zh – czyta się jak dż, zatem zhang wymawia się jak dżang, zhi wymawia się dży,

spółgłoski p, t, k – czyta się z przydechem jak pch, tch, kch, zatem pang wymawia się jak pchang, tang – tchang, kang – kchang,

spółgłoski b, d, g – czyta się bez przydechu, w sposób zbliżony do ich bezdźwięcznych odpowiedników p, t, k,

w – czyta się jak ł, zatem wang wymawia się łang,

pozostałe spółgłoski czyta się jak w języku polskim,

c – czyta się jak cch przed wszystkimi samogłoskami z wyjątkiem i, przed którym wymawia się jak cs, zatem can wymawia się cchan, cun wymawia się cchun, ale ci wymawia się csy,

s – czyta się jak po polsku, ale zawsze twardo, zatem san wymawia się san, a si wymawia się sy (np. w wyrazie syfon)

z – wymawia się jak dz, zawsze twardo, zatem zan wymawia się dzan, a zi wymawia się dzy (np. w wyrazie rdzy)

ng – czyta się jak w języku angielskim,

ong – czyta się ung, zatem zhong wymawia się dżung, hong wymawia się hung,

samogłoski a, o, e – wymawia się jak w języku polskim,

u – czyta się jak w języku polskim z wyjątkiem sytuacji, kiedy stoi po x lub q i wówczas wymawiane jest jak ü, zatem lun wymawia się lun, ale qun wymawia się ćśün, xun wymawia się śün,

y – stoi zawsze w nagłosie i wymawiane jest jak j; kiedy stoi przed i, wymawiane jest po prostu jak i, zatem yang wymawiane jest jang, yin wymawiane jest in,

i – czyta się jak w języku polskim z wyjątkiem sytuacji, kiedy stoi po c, s, z, ch, sh, r lub zh, wówczas wymawiane jest jak polskie y, zatem zhi wymawia się jak dży, shi wymawia się jak szy (jak w wyrazie szybki), chi wymawia się jak czszy, ri wymawia się jak ży,

dyftongi stojące w wygłosie:

ian (yan) wymawia się jak ien lub jen; zatem nian wymawia się jak nien, xian wymawia się jak sien, jian wymawia się jak dzien, yan wymawia się jak jen,

iu – czyta się jak ioł, zatem niu wymawia się nioł, jiu wymawia się dzioł,

ou – czyta się jak oł, zatem Zhou wymawia się dżoł, you wymawia się joł,

ai – wymawia się aj, zatem zhai wymawia się dżaj,

ei – wymawia się jak ej, zatem wei wymawia się łej,

ui – wymawia się jak łej, zatem chui wymawia się jak czchłej, rui wymawia się jak żłej, hui wymawia się jak hłej.

Kilka przykładowych nazwisk: Liang Qichao wymawia się Liang Ćsiczchao; Ba Jin wymawia się Pa Dzin, Qian Linsen wymawia się Ćsien Linsen, Yi Lijun wymawia się I Lidźün, Kang Youwei wymawia się Kchang Jołłej, Li Hongzhang wymawia się Li Hungdżang.

WSTĘP DO WYDANIA POLSKIEGO

Książka Chiny i Europa Środkowo-Wschodnia. Kontakty literackie, którą oddajemy dzisiaj polskiemu Czytelnikowi, jest częścią siedemnastotomowej serii zatytułowanej Historia kontaktów literackich między Chinami a zagranicą, której redaktorami jako całości są literaturoznawcy – profesorowie Qian Linsen z Uniwersytetu Nankińskiego i Zhou Ning z Uniwersytetu Xiameńskiego. Tom poświęcony naszemu regionowi jest efektem dziesięciu lat pracy kilkunastoosobowego zespołu składającego się głównie ze specjalistów od poszczególnych języków i literatur Europy Środkowo-Wschodniej (wymienionych z nazwiska w autorskim posłowiu), a jego autorami są profesor Ding Chao z Pekińskiego Uniwersytetu Języków Obcych, który specjalizuje się w języku i literaturze Rumunii, oraz profesor Song Binghui, literaturoznawca i komparatysta z Szanghajskiego Uniwersytetu Studiów Międzynarodowych.

Teoretyczne założenia książki zostały szczegółowo omówione zarówno w Przedmowie od redaktorów serii, jak i we Wprowadzeniu odnoszącym się konkretnie do prezentowanego tu tomu, warto jednak od razu zwrócić uwagę na dwa z nich. Po pierwsze, historia kontaktów literackich (czyli głównie tłumaczeń, ale także innych przejawów wzajemnego zainteresowania) została umieszczona na szerszym tle sytuacji historycznej oraz kontaktów dyplomatycznych i politycznych między Chinami a szesnastoma państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Po drugie, kontakty te przedstawiane są w opisie „dwustronnym” – otrzymujemy zatem informacje zarówno o tym, w jaki sposób w Chinach przejawiało się zainteresowanie naszym regionem i jego literaturami, jak i o tym, co pisano na temat Chin i jakie utwory piśmiennictwa chińskiego tłumaczone były w państwach środkowoeuropejskich. Od razu można też dodać, że najwięcej uwagi poświęcono tu takim państwom, jak Polska, Czechy, Węgry i Rumunia; nieco rzadziej wspomina się o Bułgarii, krajach dawnej Jugosławii i Albanii oraz o państwach bałtyckich, które pojawiają się dopiero w rozdziałach ostatnich.

Przyczyn, dla których prezentowana przez nas książka może być interesująca dla polskiego czytelnika, jest kilka. Już sama ilość i różnorodność zawartych tu informacji jest imponująca, a ich zakres czasowy ogromny – obejmuje około dwóch tysięcy lat od najwcześniejszych kontaktów między Azją a Europą Środkową aż do dziś. W ułożonych według klucza chronologicznego rozdziałach omawiane są (oczywiście w zarysie) pierwsze domniemane kontakty między cywilizacjami w starożytności, najazdy Hunów i Mongołów, początki dyplomatycznych i kulturalnych kontaktów między obydwoma regionami, pojawianie się najwcześniejszych informacji i pierwsze oznaki wzajemnego zainteresowania, pierwsze wzajemne tłumaczenia i ich kontekst na początku i w pierwszej połowie XX wieku, a później na tle powojennych kontaktów dyplomatycznych i politycznych w latach pięćdziesiątych do momentu ich zerwania na skutek oziębienia stosunków chińsko-radzieckich. Omówione zostało również (bardzo ogólnie i skrótowo) pojawianie się i rozwój sinologii środkowoeuropejskich, a wreszcie wzajemne tłumaczenia literackie w ostatnich czterdziestu latach po normalizacji wewnętrznej sytuacji w Chinach i ich stosunków z krajami Europy Środkowo-Wschodniej.

W pewnym sensie ważniejsza nawet niż sama ilość zgromadzonego tu materiału jest jednak ofiarowana nam przez tę książkę możliwość spojrzenia na naszą literaturę chińskimi oczami. Mamy więc okazję dowiedzieć się, kiedy i jak Polska po raz pierwszy trafiła do świadomości Chińczyków, a także czy i dlaczego polska literatura była dla Chińczyków interesująca w przeszłości i czy jest dla nich interesująca nadal¹. Co więcej, mamy też okazję zobaczyć siebie na tle innych krajów regionu, które pojawiły się w chińskiej świadomości w zbliżonym czasie i postrzegane były jako interesujące punkty odniesienia do sytuacji chińskiej. Miało to miejsce na przykład na początku XX wieku w przypadku Polski i Węgier, które wzbudziły zainteresowanie jako podbite państwa uparcie walczące o wolność, a ich literatura cenna była dla Chińczyków głównie jako świadectwo i jedno z narzędzi tej walki, albo w latach osiemdziesiątych XX wieku w przypadku literatury czeskiej, która w wychodzących z traumy rewolucji kulturalnej Chinach wzbudziła zainteresowanie ostrością i głębią krytyki politycznych wypaczeń okresu komunistycznego.

Książka ta umożliwia nam też bezpośrednie zapoznanie się ze stylem i zainteresowaniami chińskiej komparatystyki. W Przedmowie redaktorzy podkreślają potrzebę przyjęcia „chińskiego punktu widzenia”, czyli wytworzenia własnych narzędzi opisu i kryteriów oceny, wolnych od podejścia „europocentrycznego” czy w ogóle „zachodniocentrycznego”. W niniejszym tomie ta kwestia jest nieco słabiej akcentowana niż w pozostałych, ponieważ żaden z opisywanych w nim krajów nigdy nie pełnił wobec Chin roli „hegemona” ani politycznego, ani literackiego, ale „chiński punkt widzenia” jest i tutaj wyraźnie zauważalny w języku opisu niektórych wydarzeń historycznych i w często wspominanej potrzebie wyprowadzenia chińskiej literatury „na świat”. Ten „chiński punkt widzenia” obejmuje też jasno deklarowane nastawienie polityczne i ideologiczne (szczególnie jaskrawo widoczne w rozdziałach 9 i 10), ale w całości książki widoczne jest dążenie do obiektywizmu w traktowaniu przedstawianej materii, nawet tam, gdzie mowa jest o kwestiach wciąż drażliwych wewnątrz samych Chin.

Książka oczywiście zasypana jest chińskimi tytułami, nazwiskami i odwołaniami do historii, z których spora część może być dla polskiego Czytelnika raczej obca. Nie ma tu miejsca nawet na zarys opisu chińskiej historii i piśmiennictwa, ale być może kilka informacji okaże się przydatnych. Szczególnie w pierwszych rozdziałach częste jest odwoływanie się do okresów dynastycznych, co jest pozostałością po tradycyjnym chińskim sposobie datowania. W dawnych, a nawet i współczesnych historiach przyjęte jest określanie roku przez podawanie dynastii i kolejnego roku panowania władcy albo roku tzw. ery panowania posiadającej swoją własną nazwę. Najstarsza z wymienianych w książce jest dynastia Zhou, której panowanie obejmuje siedemset lat od połowy XI do końca III wieku p.n.e. i która dzieli się na Zachodnią (XI–VIII wiek p.n.e.) i Wschodnią (VIII–III wiek p.n.e.). Na panowanie Zhou przypada okres wspaniałego rozkwitu najważniejszych chińskich szkół filozoficznych, których myśl nakreśliła intelektualny krajobraz nie tylko samych Chin, ale całej Azji Wschodniej. W okresie nazywanym czasem „klasycznym” (VI–III wiek p.n.e.) nauczał najważniejszy ze wschodnioazjatyckich myślicieli Konfucjusz (551–479 p.n.e.). Kolejna wymieniana jest dynastia Han (206 p.n.e.–220 n.e.), także dzieląca się na Zachodnią (lub Wcześniejszą, 202 p.n.e.–9 n.e.) i Wschodnią (Późniejszą, 25–220), pod której panowaniem ukształtował się ostatecznie ideologiczny i administracyjny wzorzec cesarstwa chińskiego, odtwarzany później z modyfikacjami przez cały cesarski okres w Chinach, czyli do początku XX wieku. Po upadku Hanów w Chinach nastąpił 300-letni okres rozpadu, w którym na północy i południu chińskiego terytorium pojawiały się i upadały kolejne dynastie panujące nad różnymi obszarami. Chiny zostały ponownie zjednoczone pod koniec VI wieku przez krótkotrwałą dynastię Sui, po której nastąpiły dwa wielkie okresy rozkwitu kultury chińskiej pod panowaniem dynastii Tang (618–907) i Song (960–1279). Po upadku Songów panowanie nad Chinami przejęli Mongołowie (dynastia Yuan, 1271–1368), a po nich ostatnia etnicznie chińska dynastia w dziejach cesarstwa – Ming (1368–1644). Po obaleniu Mingów do władzy w Chinach doszli Mandżurowie, którzy utworzyli ostatnią dynastię cesarską Qing (1644–1912), a po jej upadku powstała Republika Chińska.

Panowanie Qingów jest z punktu widzenia naszej książki najważniejsze, ponieważ to na nie przypada nasilenie kontaktów Chin z Zachodem i pojawienie się w Chinach pierwszych informacji o Europie Środkowo-Wschodniej. Tak zwane wojny opiumowe (1839–1842, 1856–1860) rozpoczynają okres nazywany w Chinach „stuleciem upokorzeń”, w którym Chiny znalazły się pod presją mocarstw zachodnich siłą przejmujących kontrolę nad niektórymi (głównie nadmorskimi) obszarami Państwa Środka i wymuszających na Chinach rozmaite gospodarcze i polityczne przywileje. Jest to także czas pojawiania się w Chinach pierwszych tłumaczeń piśmiennictwa zachodniego i zapoznawania się Chińczyków z polityką, kulturą i myślą Zachodu. W naciskanych od zewnątrz przez obce mocarstwa i targanych wewnętrznymi niepokojami Chinach rozpoczął się okres politycznego i intelektualnego wrzenia. Próby „samowzmocnienia” i zreformowania cesarstwa przez wprowadzanie różnych technicznych, organizacyjnych, a w końcu i politycznych zdobyczy Zachodu nie powiodły się. Po tzw. rewolucji sinhajskiej 1911 roku i abdykacji ostatniego cesarza powstała Republika Chińska i rozpoczęto mozolny proces budowy nowoczesnego państwa już pod innym ustrojem.

Powstanie Republiki nie przyniosło Chinom uspokojenia. Pierwsze burzliwe lata okresu republikańskiego doprowadziły ostatecznie do trwającego ponad dekadę faktycznego rozpadu Chin, kiedy różne prowincje rządzone były przez przywódców wojskowych. Obok zmian politycznych w Chinach zachodziły też ogromne zmiany pod względem społecznym i kulturalnym. Elity intelektualne dążyły do stworzenia nowego społeczeństwa i nowej kultury, w tym również nowej literatury. Tłumaczono bardzo wiele literatury zachodniej i poszukiwano sposobów odnowienia własnej twórczości. Jednym z najważniejszych ówczesnych posunięć w dziedzinie kultury było zastąpienie w literaturze tzw. języka klasycznego (czyli języka używanego wyłącznie w piśmie, opartego na starożytnych tekstach klasycznych i odległego od współczesnych języków chińskich pod względem gramatyki i słownictwa) nowym językiem literackim, opartym głównie na współczesnych językach północnych. Był to początek nowej literatury chińskiej, a także nowego myślenia o literaturze. Intelektualne zainteresowania ówczesnych elit wykraczały oczywiście poza literaturę i odnosiły się również do historii Chin, którą zaczęto badać i pisać na nowo, a przede wszystkim do wypracowania nowego modelu państwowości chińskiej i określenia miejsca Chin we współczesnym świecie. W naszej książce Czytelnik wiele razy spotka się z takimi terminami, jak Ruch Czwartego Maja 1919 roku, Ruch Nowej Kultury i Ruch Nowej Literatury, które odnoszą się właśnie do tego okresu. Ich znaczenie dla chińskiej współczesności jest nie do przecenienia.

W 1919 roku odtworzona została Chińska Partia Narodowa, czyli Kuomintang (albo Guomindang), a w 1921 powstała Komunistyczna Partia Chin. Te dwie siły i dwie propozycje polityczne i społeczne zdominowały niespokojną scenę polityczną Chin. Po krótkotrwałym okresie współpracy między obiema partiami, pod koniec lat dwudziestych rozpoczęła się między nimi faktyczna wojna domowa trwająca z krótkim przerwami do roku 1949. W 1925 roku władzę w Kuomintangu przejął Czang Kaj-szek, który po tzw. ekspedycji północnej w 1928 roku zjednoczył pod rządami swojej partii większość Chin, a w połowie lat trzydziestych przywództwo nad Komunistyczną Partią Chin ostatecznie przejął Mao Zedong. W 1931 roku Japonia zajęła prowincje w północno-wschodnich Chinach i utworzyła na nich marionetkowe państwo Mandżukuo, a w 1937 roku wybuchła wojna chińsko-japońska. Kuomintang i KPCh formalnie zawiesiły walki między sobą na czas wojny z Japonią, ale w rzeczywistości starcia między nimi trwały niemal przez cały czas. Po zwycięstwie aliantów i kapitulacji Japonii w 1945 roku wojna domowa w Chinach wybuchła ze wzmożoną siłą i zakończyła się zwycięstwem KPCh. Czang Kaj-szek ze swoim rządem, większością wojska i dużą grupą inteligencji zmuszony został do ucieczki na Tajwan, a 1 października 1949 roku Mao Zedong ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej.

Lata pięćdziesiąte pod rządami KPCh przyniosły w Chinach kolejną falę ogromnych zmian społecznych i kulturalnych. Wzorców literackich i artystycznych szukano już nie na Zachodzie, ale w Związku Radzieckim i krajach obozu socjalistycznego. Sytuacja zmieniła się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, kiedy doszło do rozłamu między ChRL i ZSRR. Pogarszające się coraz bardziej stosunki chińsko-radzieckie wpłynęły oczywiście na stosunki z niemal całą socjalistyczną Europą Wschodnią, a wraz z początkiem rewolucji kulturalnej w połowie lat sześćdziesiątych stosunki te praktycznie zamarły i przywrócone zostały dopiero w latach osiemdziesiątych. Dekada rewolucji kulturalnej od 1966 do 1976 roku spowodowała w Chinach straszliwe spustoszenie kulturalne – szkoły i uniwersytety w praktyce przestały funkcjonować, nękano i prześladowano przedstawicieli inteligencji, w tym również pisarzy. Wielu z tych, których z wielką rewerencją wymienia się w tej książce, w czasie rewolucji kulturalnej znalazło się w więzieniach albo w obozach, poddawanych było brutalnym sesjom krytyki albo kierowanych do fizycznej, wycieńczającej pracy. Twórczość artystyczna i literacka w tym okresie ustała niemal całkowicie, a dostęp do jakiejkolwiek twórczości zagranicznej był niemożliwy. Dopiero po śmierci Mao Zedonga w roku 1976 sytuacja w Chinach zaczęła się zmieniać na lepsze, także w dziedzinie kultury. Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte przyniosły ogromne ożywienie intelektualne i w Chinach rozpoczęła się gorąca dyskusja na temat kultury chińskiej, jej korzeni i miejsca wśród kultur świata. Znowu zaczęto tłumaczyć – i to w wielkich ilościach – literaturę zagraniczną, pojawiły się nowe prądy literackie i nowi pisarze, którzy zdobyli sławę nie tylko w Chinach, ale i za granicą.

Takie jest przybliżone tło chińskich kontaktów literackich z Europą Środkowo-Wschodnią opisanych w tej książce. Nie ma tu możliwości omówienia nawet najważniejszych postaci i nazwisk, które pojawiają się na jej kartach, trzeba jednak wspomnieć przynajmniej jedną z nich. Chodzi o „ojca współczesnej literatury chińskiej” Lu Xuna (1881–1936, prawdziwe nazwisko Zhou Shuren), który w historii chińskiej literatury zajmuje pozycję wyjątkową. Jego autorytet jako największego pisarza chińskiego XX wieku i jako wzoru postawy moralnej i intelektualnej jest niepodważalny i przetrwał nawet w czasie rewolucji kulturalnej, kiedy wielu innych pisarzy prześladowano, a ich twórczość usunięto z bibliotek i księgarni. Lu Xunowi przypisuje się zasadniczą rolę w ukształtowaniu się współczesnej chińszczyzny literackiej, a także ogromny duchowy wpływ na pisarzy i intelektualistów okresu republikańskiego, a nawet okresów późniejszych. W tej książce wspomina się o nim wielokrotnie jako o pionierze przekładów literatur naszego regionu Europy i jako jednym z pierwszych, który dostrzegł ich wartość i przedstawił je swoim rodakom, ale pamiętać należy, że jego pozycja i znaczenie w literaturze chińskiej wykracza daleko poza jego zasługi jako tłumacza. Dotyczy to również innych wymienianych w książce pisarzy-tłumaczy, takich jak Mao Dun czy Ba Jin, by wymienić tylko najważniejszych.

Na koniec kilka słów na temat samego tłumaczenia, które jest dziełem kilkorga tłumaczy. Autorzy w Posłowiu przyznają, że wielojęzyczna materia książki była dla nich źródłem wielu trudności w opracowaniu i to samo można powiedzieć o tłumaczach, którzy musieli zmagać się nie tylko z chińszczyzną i odmienną od polskiej stylistyką chińskiej humanistyki, ale i z kilkoma innymi obcymi językami. Biorąc pod uwagę wielojęzyczny i wielokulturowy charakter tematu, zdecydowaliśmy się na następujące rozwiązania: w przypadku tytułów i nazwisk chińskich przy ich pierwszym pojawieniu się podajemy je w transkrypcji i w znakach chińskich, przy czym nazwiska chińskie podajemy zgodnie z konwencją chińską, to znaczy nazwisko stoi zawsze przed imieniem; w przypadku tytułów w innych językach obcych podajemy je najpierw w tłumaczeniu polskim, a następnie w wersji oryginalnej; w przypadku tłumaczeń na chiński tytułów obcojęzycznych podajemy najpierw tłumaczenie na polski, potem wersję oryginalną, a następnie tłumaczenie na chiński w transkrypcji i znakach. W rozdziale 3, w którym pojawiają się dziewiętnasto- i wczesnodwudziestowieczne teksty chińskie o krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w transkrypcji i znakach podajemy także różne nazwy geograficzne odnoszące się do tych regionów, ponieważ odbiegają one znacznie od przyjętego współcześnie nazewnictwa. Ich identyfikacja była zresztą dość czasochłonna, a momentami bardzo trudna, ponieważ nazwy te zapisywane były znakami w oparciu o wymowę angielską, niemiecką lub francuską, a znaki użyte do zapisu dobierane były czasami według ich wymowy w dialektach południowych, znacznie różniącej się od standardowej wymowy w języku ogólnonarodowym. Podobnych trudności przysparzała również identyfikacja niektórych nazwisk i tytułów nie tylko w językach obcych, ale nawet w języku polskim. Autorzy dość niekonsekwentnie podawali oryginalne wersje tytułów i nazwisk, czasami w ogóle je pomijając, a czasami podając je w błędnym zapisie. Było to szczególnie kłopotliwe w przypadku mniej znanych postaci z przełomu XIX i XX wieku i w kilku przypadkach ich identyfikacja okazała się niemożliwa. Jeżeli mimo starań nie udało nam się uniknąć omyłek, prosimy Czytelnika o wyrozumiałość.

Oddając tę książkę Czytelnikowi, mamy nadzieję, że znajdzie w niej wiele interesujących informacji o literaturze naszego regionu w Chinach, o literaturze chińskiej u nas i o chińskim podejściu do literatury.

Małgorzata Religa

Przypisy:

1 Książką specjalnie poświęconą literaturze polskiej i jej recepcji w Chinach jest Literatura polska w Chinach autorstwa Li Yinan, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego i Wydawnictwo Gnome, Katowice 2017.

PRZEDMOWA

1

Studia poświęcone związkom między literaturą chińską i obcą stanowią w Chinach wielki obszar badań literacko-porównawczych. Prekursorzy tej dziedziny, badacze starszego pokolenia, tacy jak Fan Cunzhong (范存忠 1903–1987), Qian Zhongshu (钱锺书 1910–1988)¹ czy Fang Zhong (方重 1902–1991), skupiali się na związkach między literaturą chińską i brytyjską, Wu Mi (吴宓 1894–1978) – literaturą amerykańską, Liang Zongdai (梁宗岱 1903–1983) – francuską, Ji Xianlin (季羡林 1911–2009) – indyjską, zaś Ge Baoquan (戈宝权 1913–2000) – rosyjską. Porównawcze studia nad literaturą rozwijały się znakomicie w pierwszej połowie XX wieku, a w jego drugiej połowie, po przerwie wymuszonej sytuacją w kraju, nastąpił ich renesans. Ostatnie trzy dekady przyniosły dalszy rozwój i popularyzację tej dziedziny badawczej, a najnowsze plony tej pracy są uważane przez historyków badań akademickich za realizację „własnej i oryginalnej” drogi naukowej² i stanowią efekt odrodzenia studiów porównawczych nad literaturą w Chinach³.

Wszelka tradycja akademicka jest owocem wysiłków wielu uczonych i ciągłej akumulacji ich osiągnięć. Od połowy lat osiemdziesiątych XX wieku w obszarze badań nad relacjami literackimi między Chinami i zagranicą powstały trzy ważne serie opracowań omawiające rozwój tej dziedziny:

1. Seria pod redakcją profesor Yue Daiyun (乐黛云) zawierająca Zarys historii chińsko-japońskich stosunków literackich w starożytności (Zhong Ri gudai wenxue jiaoliu shigao: 中日古代文学交流史稿) autorstwa Yan Shaodanga (严绍璗), Zarys historii współczesnych chińsko-japońskich relacji literackich (Jindai Zhong Ri wenxue jiaoliu shigao: 近代中日文学交流史稿) opracowaną przez Wang Xiao-pinga (王晓平) oraz Źródła i kierunki w relacjach literackich między Chinami i Indiami (Zhong Yin wenxue guanxi yuan liu: 中印文学关系源流) autorstwa Long Youyu (郁龙余). Profesor Yue Daiyun i inni autorzy serii z jednej strony korzystali z wyników wcześniejszych badań całego pokolenia uczonych, z drugiej zaś posłużyli się w opracowaniu nowymi metodami badawczymi.

2. Na początku lat dziewięćdziesiątych uczeni z Uniwersytetu Pekińskiego i Uniwersytetu Nankińskiego wspólnie opracowali dziesięciotomowy zbiór Literatura chińska za granicą (Zhongguo wenxue zai guowai: 中国文学在国外) pod redakcją Yue Daiyun i Qian Linsena (钱林森) opublikowany przez wydawnictwo Hua Cheng (花城), obejmujący szerszy zakres badań i opracowany w oparciu o nowe teorie i metody badawcze.

3. Dwadzieścia lat później, na początku obecnego stulecia, w krótkich odstępach czasu wydano trzy wielkie serie z dziedziny komparatystyki: Pisarze zagraniczni a kultura chińska (Waiguo zuojia yu Zhongguo wenhua: 外国作家与中国文化) w dziesięciu tomach (pod redakcją Qian Linsena, Ludowa Oficyna Wydawnicza Ningxia: 宁夏人民出版社), Studia indywidualnych przypadków komunikacji międzykulturowej (Kuawenhua goutong gean yanjiu: 跨文化沟通个案研究 pod redakcją Yue Daiyun, Pekińska Oficyna Wydawnicza: 北京出版社) i Humanistyka japońska na nowo (Renwen Riben xinshu: 人文日本新书 pod redakcją Wang Xiaopinga, Ludowa Oficyna Wydawnicza Ningxia).

Te opracowania stanowią coraz bardziej szczegółowe i pogłębione wejrzenie w dziedzinę, zawierają systematyczny przegląd stanu badań i proponują nowatorskie ujęcia badawcze.

Studia nad chińsko-zagranicznymi relacjami kulturowymi sprzyjają również studiom literacko-porównawczym. Od dyskusji wokół wydanej w 2011 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Fudan książki Elementy ogólnoświatowe w dwudziestowiecznej literaturze chińskiej (Ershi shiji Zhongguo wenxuede shijiexing yinsu: 20 世纪中国文学的世界性因素) po wprowadzenie „genetyki literatury” do badań nad relacjami literackimi między Chinami a zagranicą; od filozoficznego oglądu tych relacji i prób ożywienia rozwoju literatury przez dialog międzykulturowy po imagologię komparatystyczną i postkolonialną krytykę kulturową – wszystkie te intelektualne poszukiwania przyczyniły się do rozwoju chińskiej komparatystyki, a także zaowocowały poszerzeniem perspektyw i pojawieniem się nowych propozycji metodologicznych.

2

Dalszy rozwój badań nad relacjami literackimi między Chinami i zagranicą stał się dla nas rodzajem naukowej misji. Na początku lipca 2007 roku Wydział Literatury i Kultury Porównawczej Uniwersytetu Nankińskiego i Wydawnictwo Edukacyjne Prowincji Shandong (山东教育出版社) zorganizowały w nankińskim New Era Hotel pierwszy panel komitetu redakcyjnego serii „Chińskie relacje kulturowe z zagranicą”. Było to zainicjowaniem prac nad serią wydawniczą poświęconą kontaktom literackim między najważniejszymi krajami i regionami świata, takimi jak Chiny, Europa, Azja i Ameryka.

Studia nad historią chińsko-zagranicznych relacji literackich obejmują zarówno same badania, jak i refleksję nad tymi badaniami, co jest niejako oznaką świadomego uprawiania dyscypliny. Badacze powinni mieć całkowitą jasność w takich kwestiach, jak „co badamy”, „jak badamy” oraz „dlaczego badamy”.

Od końca XX wieku międzynarodowe badania porównawczo-literackie nieustannie stają przed problemem zmiany paradygmatu. Pojawianie się różnych paradygmatów i zasadność wprowadzania takich zmian związane są ze zmiennością zasadniczych wątków problematyki. Pojawienie się komparatystyki literackiej jako dyscypliny naukowej, która wyłoniła się po powstaniu na Zachodzie państw narodowych, samo w sobie jest produktem ideologii państwa narodowego. Prawdziwym założeniem studiów nad wpływami literackimi jest odnalezienie literackiego „suwerena” i ukazanie, jak określone literatury wpływają na innych oraz jak ci „inni” czerpią umiejętności i doświadczenia z „literatury obcej”. Tak zwane parallel studies kwitły w okresie zimnej wojny jako próba wyjścia poza zewnętrzne i historyczne uwarunkowania literatury skupiona na badaniu wewnętrznych, estetycznych sensów i wartości wspólnych różnym tradycjom literackim. Następująca po nich metoda nie posiada powszechnie przyjętej nazwy, lecz jest wyraźnie związana z tzw. krytyką postkolonialną. Można wręcz powiedzieć, że krytyka postkolonialna jest właściwie trzecią metodą studiów komparatystycznych. Metoda ta zapożyczyła od poststrukturalizmu takie pojęcia, jak „dyskurs” czy „władza”, i koncentruje się na rozliczeniu z towarzyszącymi kapitalizmowi imperializmem i kolonializmem, szczególnie w aspekcie kulturowym. Cząstka „post” w terminie „krytyka postkolonialna” implikuje zarówno znaczenie „sprzeciwu wobec”, jak i znaczenie zjawiska występującego „po zakończeniu” innego: „Przesłanką krytyki postkolonialnej jest to, że epoka imperializmu/kolonializmu formalnie należy już do historii. Taki był konsensus po II wojnie światowej, kiedy najcięższą obelgą, którą obrzucały się różne obozy polityczne, było oskarżenie o imperializm. Ten konsensus jest warunkiem koniecznym dla zwycięskiej pozycji krytyki postkolonialnej”⁴. Wraz z pojawieniem się pod koniec lat siedemdziesiątych krytyki postkolonialnej w porównawczych studiach literackich na Zachodzie zainteresowanie „tekstem społecznym” zaczęło niemal wypierać wcześniejsze zainteresowanie tekstem literackim. Przekład, kobieta, ekologia, mniejszości etniczne, gender studies, film, media, polityka tożsamości, subkultura, „badania porównawcze w dobie neoimperializmu” – wszystko to niemal kompletnie odmieniło wzorce literackiej komparatystyki⁵. Przykładowo znana specjalistka w dziedzinie tłumaczeń kulturowych, Susan Bassnett, w wydanej w 1993 roku Comparative Literature: A Critical Introduction wyraźnie stwierdza, że „postkolonializm” to bardzo trafny termin odwołujący się do powstałej w ostatnich latach nowej krytyki międzykulturowej, „a zresztą komparatystyka literacka nie posiada obecnie innego zastępczego terminu”⁶.

W początkach obecnego stulecia próby budowania teorii dla takiej dyscypliny jak komparatystyka nadal zamykają się w kręgu prób wyrwania się z europocentryzmu. W roku 2000 sławna w Ameryce i w Azji uczona, prawdziwa gwiazda akademii Gayatri Chakravorty Spivak opublikowała serię wygłoszonych na Uniwersytecie Kalifornijskim wykładów pod szokującym tytułem Death of a Discipline. Rzeczona dyscyplina to właśnie komparatystyka. W rzeczywistości Spivak nie zamierzała ogłosić końca komparatystyki, lecz zwrócić uwagę na obecny dylemat, przed jakim stoi ona w Europie i Ameryce, tzn. na brak równowagi w transgranicznej wymianie literackiej i na fakt, że wciąż dominuje w niej kulturowa świadomość euro-amerykańska. Podzieliwszy się swoimi obawami co do niemożności zdefiniowania istoty humanizmu, Spivak wyraziła wszakże nadzieję na możliwość przeformułowania komparatystyki i utworzenia dla niej nowego paradygmatu, który włączyłby w siebie badania nad kulturą i byłby w stanie sprostać wyzwaniom kulturowym w kontekście globalizacji⁷.

Musimy jednak mieć świadomości faktu, że pomimo iż kulturowa krytyka postkolonialna usiłuje obalić system wartości, na których oparto komparatystykę, jednak sama także nie wyzwoliła się z jej teoretycznych założeń. Ponieważ badania porównawcze zwracają szczególną uwagę na związki między literaturami różnych narodów i krajów, ich podstawowym założeniem teoretycznym jest to, że te literatury stanowią niezależne i zwarte systemy oddzielone językiem. Co więcej, badania porównawcze zawsze traktują swoją własną literaturę jako punkt wyjścia, zakładając tym samym, że związek między literaturami w kontekście porównawczym to związek między podmiotowym „ja” a przedmiotowym „innym”, tyle tylko że influence studies mówią o podporządkowaniu i dopasowaniu, a krytyka postkolonialna kładzie nacisk na bunt i opozycję. Na pełną akceptację „inności” jest jeszcze za wcześnie.

Uczciwie mówiąc, badania nad stosunkami literackimi między Chinami i zagranicą nadal odbywają się w zgodzie z paradygmatem tradycyjnym i muszą stawić czoła nowym problemom i wyzwaniom związanym z nowymi koncepcjami. Potrzeba więc odwagi i wytrwałości, by w erze trzeciego, a nawet czwartego modelu badawczego trzymać się wciąż pola badań pierwszego modelu, który – jak to ujęła Bassnett – przypomina „prehistorycznego dinozaura”⁸. Pod koniec XX wieku dzięki ścisłej interakcji międzynarodowej środowisk akademickich transgraniczne nastawienie komparatystyki amerykańskiej dotarło również do Chin. Jakkolwiek współczesna chińska komparatystyka włączyła do swego arsenału teoretyczne narzędzia krytyki kulturowej i przekroczywszy granice pojedynczej dyscypliny literaturoznawczej, otworzyła drzwi dla wielu dynamicznych i perspektywicznych dziedzin akademickich, jednak ona sama w ostatnich latach nie miała się zbyt dobrze. Z jednej strony granice obszaru badań rozszerzają się i zacierają, z drugiej zaś strony coraz częściej pojawiają się wzmianki o kryzysie i odchodzeniu badaczy. W takiej sytuacji większość uczonych, którzy są zaangażowani w naszą serię, to ci najlojalniejsi, którzy pozostali jeszcze na posterunku. Powodem, dla którego kontynuujemy nasze badania w tej dziedzinie, nie jest ślepy konserwatyzm, lecz fakt, że „nie wszystko zostało jeszcze zrobione”.

Przede wszystkim kontynuujemy wysiłki na polu „rodzimej komparatystyki” przez wzgląd na głęboko zakorzenioną tradycję akademicką zbudowaną na fundamencie osiągnięć naszych poprzedników W dzisiejszej niespokojnej rzeczywistości jest to postawa akademicka wyjątkowa. Ponadto w dziedzinie komparatystyki kwestia relacji między literaturą chińską i obcą pozostaje sprawą podstawową, ale ważną, która nieustannie przyciąga uwagę, zachęca do dogłębnych badań i stale ujawnia coś nowego. Widać to choćby w opublikowanych już tomach niniejszej serii, która nie tylko jest opracowaniem opartym na solidnych podstawach, poszerzającym wiedzę na temat historii chińsko-zagranicznych kontaktów literackich, lecz stanowi również pogłębienie naszej dziedziny poprzez aktywną absorpcję i integrację osiągnięć innych dziedzin, a także przez eksplorację nowych teorii i metod.

Ponadto w okresie dzisiejszym, kluczowym dla historii Chin jako rosnącej światowej potęgi ekonomicznej, ponowne przemyślenie kwestii stosunków literackich między Chinami a resztą świata bezpośrednio dotyka kwestii świadomego uprawiania badań komparatystycznych jako dyscypliny naukowej. W istocie chodzi tu przede wszystkim o to, jak na nowo umieścić pojęcie „literatura chińska” w krajobrazie literackim świata, a inaczej mówiąc – chodzi o to, jak współczesna chińska literatura na nowo kreuje własną tożsamość i pozycję w świecie. Dzięki badaniom związków między literaturą chińską i zagraniczną możemy ożywić duchową atrakcyjność, poczucie misji oraz tożsamości chińskiej literatury i kultury. Dzięki wzmożonej uwadze, jaką świat poświęca tej tematyce, możemy wykorzystać literaturę jako nośnik wartości, odkryć możliwości komunikacji i przestrzeń dla negocjacji między różnymi kulturami, a ostatecznie uczestniczyć w kształtowaniu nowego globalnego spojrzenia na świat.

3

Badania relacji między literaturą chińską a zagraniczną jako dyscyplina naukowa z samej swojej istoty należą do kategorii badań empirycznych, a z punktu widzenia swego paradygmatu badawczego i tradycyjnej klasyfikacji w ramach komparatystyki należą one do „studiów nad wpływami”, dlatego też kładą nacisk na drobiazgowe poszukiwanie faktów i materiałów. Całościowe przedstawienie historii relacji i kontaktów literackich między Chinami a zagranicą wymaga całościowego, opartego na bazie kompletnych i dobrze opracowanych materiałów opisu ewolucji, przemian i rozwoju bilateralnych kontaktów, relacji oraz historii. Ma dostarczyć współczesnym wzorów do naśladowania przez ukazanie historycznych doświadczeń i praw rządzących rozwojem literatur narodowych. Dlatego badania te wymagają wiarygodnych, kompletnych i autentycznych materiałów i źródeł z pierwszej ręki.

Rozwój, pogłębianie i unowocześnianie badań nad relacjami między literaturą chińską i zagraniczną nie obędą się bez udoskonalenia teorii i metod badawczych oraz dyskusji nad ich zasadniczym paradygmatem. Nowe teorie i koncepcje badawcze mają pomóc w reinterpretacji i zbadaniu nowych materiałów dotyczących historii relacji literackich; a nowe perspektywy i strategie interpretacyjne mogą nam pomóc zrekonstruować i uwydatnić historyczny obraz kontaktów literackich między Chinami a zagranicą, umożliwiając tym samym ich głębsze poznanie. Już w początkach okresu reform i otwarcia⁹, kiedy odradzała się chińska komparatystyka, nasi poprzednicy Ji Xianlin i Qian Zhongshu podkreślali wagę i konieczność „rozjaśnienia” relacji między literaturą chińską i zagraniczną, nadając temu zadaniu wielką wagę w kształtowaniu charakteru chińskiej komparatystyki i nadaniu jej „prawa głosu”. W ciągu ostatnich trzydziestu lat¹⁰ chińscy uczeni wielokrotnie dyskutowali zarówno na temat koncepcji, jak i metody takich badań. Seria Pisarze zagraniczni a kultura chińska pod redakcją profesora Qian Linsena¹¹ była udaną próbą zastosowania oglądu filozoficznego oraz metody międzykulturowego dialogu literackiego w badaniach relacji literackich między Chinami i zagranicą. Zawarte w tej serii idee dają się ująć w pięciu punktach:

1. Przy założeniu istnienia komplementarnej komunikacji między cywilizacjami problematyka stosunków kulturowych i literackich między Chinami a zagranicą zasadniczo skupia się na kwestii komplementarnej wymiany poglądów i wartości filozoficznych, jest zatem w pewnym sensie problematyką z dziedziny wymiany kultury duchowej. W tym znaczeniu badanie interakcji między kulturą i literaturą chińską a kulturą i literaturą zagraniczną zasadniczo jest badaniem myśli zarówno chińskiej, jak i obcej oraz badaniem ich wzajemnego przenikania się i oddziaływania na siebie duchowego i filozoficznego, wymaga więc dokładnej analizy w warstwie filozoficznej.

2. Badając związek między przyswajaniem a oddziaływaniem (wpływem) zachodzącym między dwiema stronami, konieczne jest wyjście od materiałów oryginalnych. Należy nie tylko badać duchowe inspiracje chińskiej kultury wśród zagranicznych pisarzy i w literaturze zagranicznej, nie tylko próbować uchwycić, co w kulturze (myśli) chińskiej stało się dla nich inspiracją i jaki rodzaj literackiego krajobrazu ujawnia się w ich dziełach, lecz należy także przyjrzeć się, jak obce dzieła, stanowiące „nowy konstrukt” takiego krajobrazu, dostarczają literaturze chińskiej nowej kulturowej informacji zwrotnej.

3. Historia stosunków literackich między Chinami a zagranicą nie jest dziś odgałęzieniem dawnej historii literatury, ale przeformułowaniem międzykulturowych badań porównawczych nad literaturą w dobie wielokulturowego współistnienia i wzajemnego przenikania się myśli filozoficznej Wschodu i Zachodu. Nie jest to jednak porównywanie prowadzone dla samego porównania. Dopiero osiągnięcie w toku badań porównawczych dialogu, a przez dialog – wzajemnego poznania, odnalezienia punktów wspólnego zainteresowania oraz wzajemnego uzupełniania się stanowi właściwy sens teoretycznej strony badań nad chińsko-zagranicznymi stosunkami literackimi.

4. Badanie związków między chińską i zagraniczną literaturą i kulturą powinno więc metodologicznie opierać się na dialogu i przestrzegać zasady „dialogu równoprawnego”. Dla badacza dialog jest nie tylko metodologią konkretnych działań, ale wyznacza on również jego postawę badawczą i światopogląd, stanowi wręcz rodzaj „naukowego wyznania”. Praktyka badawcza to nie tylko ponadczasowy i międzykulturowy dialog między badaczem a przedmiotem jego badań, ale także synchroniczny dialog między badaczem a potencjalnymi czytelnikiem. Praktyka ta przez swą wielowarstwową i wielowymiarową analizę indywidualnych przypadków oraz przez wzajemną interaktywną obserwację i dialog wprowadza duchowe ożywienie w dziedzinie kultury i podnosi poziom badań nad wpływami kulturowymi.

5. Znaczenie dialogu jako podstawy metodologicznej zawiera się w tym, że jest on przekroczeniem obydwu wcześniejszych modeli, tzn. wykracza zarówno poza badania nad wpływem, jak i parallel studies. Jest to typ badania twórczy, ale też pełen wyzwań dla wszystkich badaczy, których wysiłki skupiają się na studiowaniu stosunków między literaturą chińską i zagraniczną.

Z perspektywy historii badań naukowych dyskusja na ten sam temat często przejawia się jako proces ciągłego pogłębiania badań i przecierania dróg. Studia nad historią stosunków literackich Chin z zagranicą mają już w Chinach długą historię akademicką i posiadają pokaźną bazę naukową. Niniejsza seria, Historia kontaktów literackich między Chinami a zagranicą, jest kolejnym krokiem bazującym na badaniach wcześniejszych, ale dążącym do wyższych standardów teoretycznych. W 2005 roku na zebraniu komitetu redakcyjnego redaktor naczelny Qian Linsen następująco sformułował akademickie cele serii: „W oparciu o makroogląd literatury i kultury światowej seria ta ma ukazywać przebieg dwustronnej i wielopoziomowej wymiany między literaturą i kulturą chińską a literaturą i kulturą zagraniczną. W kontekście dialogu międzykulturowego, globalnej integracji i pluralizmu kulturowego próbujemy następująco uchwycić duchową istotę kontaktu oraz łączenia się ze sobą literatury chińskiej i zagranicznej:

1. Jaka jest recepcja literatury chińskiej wśród pisarzy zagranicznych i jaki wpływ na nich wywiera? Konkretnie chodzi nam tu o takie kwestie, jak: recepcja i krytyka chińskiej literatury wśród pisarzy zagranicznych, obraz Chin w ich oczach (w tym także ewentualne nieporozumienia i mylne interpretacje), rozpowszechnienie i oddziaływanie literatury chińskiej zagranicą, tematyka chińska jako egzotyka w dziełach pisarzy zagranicznych etc.

2. W kontraście do powyższego interesuje nas również, jak chińscy pisarze przyswajają literaturę zagraniczną, a zatem jest to prowadzenie badania dwukierunkowego, obejmującego też zmiany w twórczość pisarzy chińskich pod wpływem literatury obcej.

3. Ukazanie odbywających się w różnych kulturowych kontekstach przemyśleń i refleksji pisarzy chińskich i zagranicznych oraz ich różne poglądy w kwestiach ideologicznych. Należy w to włączyć zarówno analizę dzieł literatury chińskiej, jak i zagranicznej, co umożliwi wzajemne poznanie się, odnalezienie punktów wspólnego zainteresowania oraz wzajemne uzupełnianie się. W rezultacie umożliwi to poznawanie charakteru literatury chińskiej i zagranicznej na głębszym poziomie.

4. Wychodząc od rozpowszechniania i recepcji literatury obcej w chińskim kontekście kulturowym (szczególnie w XX wieku), próbujemy nakreślić obraz zagranicy w oczach chińskiego czytelnika (w tym krytyka) i przeanalizować, w jakim stopniu i na jakim poziomie chiński czytelnik, zapożyczając wzory z literatury obcej, jest ograniczany swoją własną kulturą, a także jak dokonuje się przeobrażeń i jak dopasowuje się literaturę obcą do chińskiego paradygmatu kulturowego.

5. Należy pamiętać, że »tezy czerpie się z historii« i że konieczne jest uświadomienie sobie, jakie pytania mamy stawiać. Na bazie bogatych danych historycznych musimy wyselekcjonować pytania istotne, które odnoszą się do istoty komunikacji kulturowej i jej zasad, ale musimy również dobierać dane odpowiednio do zadawanych pytań, by stworzyć właściwe ramy interpretacyjne dla historii komunikacji między literaturami w różnych językach i krajach.

6. Seria ta winna odzwierciedlać najlepsze osiągnięcia badawcze komparatystyki minionego stulecia oraz nowe chińskie osiągnięcia w tej dziedzinie z ostatnich dwóch dekad”.

4

Wychodząc od istniejących już opracowań, musimy więc na nowo przemyśleć i zbadać historię relacji literackich między Chinami a zagranicą. To właśnie stanowi główny wątek niniejszej serii, obecny w całym procesie jej powstawania: począwszy od planowania, przez zbieranie materiałów, aż po samo pisanie. Studia nad tymi relacjami obejmują trzy kwestie: I. Pojęcia podstawowe, II. Źródła i materiały oraz III. Paradygmat badawczy.

I. POJĘCIA PODSTAWOWE

Badania chińsko-zagranicznych relacji literackich, jak wynika z samej nazwy, zajmują się „relacjami”, a ich kwestią centralną są zarówno ogólnoświatowe elementy w literaturze chińskiej, jak i jej współczesny charakter. Wychodząc z tej przesłanki, tzw. narracja historyczna dotycząca relacji między literaturą chińską i zagraniczną winna dokonywać się na trzech poziomach:

1. Historyczne kontakty literackie Chin z innymi państwami, regionami i obszarami językowymi, włączając w to przekłady utworów i prądów intelektualnych (czyli tzw. biblioteka wyobrażeń, do której pisarze sięgają po lekturę i inspiracje twórcze), a także wszelkie wizyty i bezpośrednie kontakty między pojedynczymi osobami bądź grupami.

2. Dwukierunkowy proces wzajemnych wpływów i twórczego oddziaływania między literaturą chińską i obcą, w tym recepcja literatury zagranicznej w literaturze chińskiej, która dzięki temu zyskuje możliwość rozwoju i utwierdzenia się w swojej tożsamości; a także wkład i współudział literatury chińskiej jako literatury narodowej w twórczość literacką innych krajów, regionów i języków.

3. W literaturze chińskiej i literaturze różnych krajów, regionów i języków istnieją ogólnoświatowe zjawiska/wzorce literackie. Skłania to do zaproponowania pojęcia „przestrzeni międzyliterackiej” i rozpatrywania kształtowania się „literatury światowej” w oparciu o to pojęcie, a nie o koncepcję uniwersalnej hegemonii pojedynczego państwa, regionu czy języka.

Kolejną ważną kwestią w studiach nad relacjami literackimi między Chinami i zagranicą jest objaśnienie naszego ujęcia „literatury chińskiej i zagranicznej”:

1. Studia nad relacjami między literaturą chińską i obcą to nie tylko studia nad relacjami zachodzącymi między różnymi podmiotami, lecz – co ważniejsze – studia nad historią literatur poszczególnych państw, regionów i języków. Na przykład w badaniach nad wpływami literatury francuskiej na współczesną literaturę chińską najistotniejsze jest pytanie o współczesną literaturę chińską (podobnie byłoby w przypadku odwrotnym).

2. Jakkolwiek nasz opis relacji literackich między Chinami i zagranicą kładzie nacisk na dwukierunkową komunikację w ramach binarnej opozycji między pojęciami „chiński” i „zagraniczny”, nie może jednak odbywać się inaczej niż z chińskiego punktu widzenia. Nawet jeśli nasze badania nad literaturą chińską i obcą pozornie są dwukierunkowe i neutralne, w rzeczywistości niezaprzeczalnie reprezentują stanowisko chińskie, a nawet są „scentrowane” na Chiny. Dlatego też w „badaniach nad literaturą chińską i zagraniczną” stawianie wszelkich pytań musi zawsze się odbywać pod kątem literatury chińskiej i wychodzić od niej.

3. Założenia teoretyczne prowadzonych z chińskiego punktu widzenia badań nad relacjami między literaturą chińską i zagraniczną obejmują również badania zarówno nad światowym oddziaływaniem literatury chińskiej, jak i nad światowymi inspiracjami, z których ona czerpie. Obejmuje to dwa pytania: a) jak Chiny inspirowały i współtworzyły literaturę zagraniczną oraz b) jak literatura zagraniczna oddziaływała na światowy i współczesny charakter literatury chińskiej.

Ostatnim pojęciem wchodzącym w skład „historii relacji między literaturą chińską i zagraniczną” jest „historia”. Historia tych związków należy do obszaru historii literatury i wymaga całościowego ujęcia chronologicznego, empirycznego i pojęciowego. Sama chronologiczna dokumentacja kontaktów literackich (np. mapy podróży literackich) nie konstytuuje jeszcze ich historii. Poniżej proponujemy podstawowe warunki dla powstania prawdziwej historii kontaktów literackich między Chinami i zagranicą:

1. Historia kontaktów literackich musi w swoich badaniach brać pod uwagę wymiar czasowy, który staje się dla niej miernikiem albo „zasadą kodowania”, według której określi początek, główną problematykę, podstawowe reguły oraz przewidywany kierunek i wartości historii tych kontaktów.

2. Jednym z zagadnień wchodzących w obszar historii jest rzeczywista obecność elementów ogólnoświatowych w literaturze chińskiej i jej usytuowanie we współczesnym kontekście. To znaczy: kiedy i w jaki sposób literatura chińska uczestniczyła w kształtowaniu literatury poza Chinami, jak przyjmowała literaturę obcą albo jak na nią wpływała oraz kiedy i w jaki sposób kształtowana była przez czynniki spoza Chin.

3. Historia kontaktów literackich między Chinami i zagranicą objawia się jako proces kształtowania się światowego charakteru literatury chińskiej i jej uwspółcześnienia w toku jej kontaktów i wymiany z zagranicą. „Globalizacja” literatury chińskiej dzieli się na dwa etapy: jej „azjatyzację” w obszarze cywilizacyjnym posługującym się pismem chińskim oraz jej „rzeczywistą globalizację” w czasach nowożytnych. „Uświatowienie” literatury chińskiej pojawia się równocześnie z jej uwspółcześnieniem.

II. MATERIAŁY HISTORYCZNE

Materiały i źródła historyczne stanowią podstawę naszych badań. W pewnym sensie sukces albo porażka tych badań zależą od bogactwa i szczegółowości źródeł historycznych stanowiących owoc prac prowadzonych na przestrzeni wielu lat. Obfitość źródeł jest jednak zaledwie wymogiem ilościowym. Materiały muszą zostać poddane weryfikacji i starannie dobrane, przy czym w miarę możności należy gromadzić materiały źródłowe z pierwszej ręki, co stanowi z kolei wymóg jakościowy. Oczywiście im więcej źródeł się zgromadzi, tym lepiej, jest to jednak zwykle niekończący się proces, zatem obfitość i kompletność materiałów jest zawsze rzeczą względną. Kwestią kluczową natomiast jest to, czy i na ile materiały te mogą stanowić podstawę do dyskusji. Dlatego też właściwy sposób postępowania wobec materiałów źródłowych polega nie tylko na ich gromadzeniu, lecz także na ich odpowiednim doborze i analizie w ramach określonych koncepcji badawczych.

Materiały źródłowe są oczywiście niezbędne, ale one same nie wystarczą. Studia nad historią relacji literackich między Chinami i zagranicą prowadzone są w Chinach już od wielu lat, lecz większość ogranicza się do gromadzenia i opisowej prezentacji materiałów. Jeśli nasza seria chce dokonać czegoś więcej, nie możemy się zadowolić samym zbieraniem, porządkowaniem i opisem źródeł.

Badania i opis relacji między literaturą chińską i zagraniczną muszą być prowadzone na trzech poziomach. Na poziomie pierwszym należy ustalić pochodzenie materiałów i zebrać dane z pierwszej ręki na tyle, na ile to tylko możliwe; a następnie dokonać ich selekcji, analizy i objaśnienia. Dopiero wtedy dotrzeć można do podstawowych zagadnień zdatnych do badania. Na poziomie drugim należy je uporządkować chronologicznie. Na tym poziomie nie ma ani logicznego punktu wyjścia, ani punktu dojścia. Materiały odkryte najwcześniej będą bowiem stanowiły punkt wyjściowy, który jest zawsze tymczasowy, ponieważ wciąż przybywa nowych materiałów; punkt ciężkości badań także jest tymczasowy, a punkt dojścia znajduje się po prostu w tym miejscu, na którym kończą się materiały. Na trzecim poziomie natomiast konieczne jest nadanie historii komunikacji literackiej określonej „struktury myślowej”, tzn. że na bazie przebadanych źródeł i materiałów kształtują się ostatecznie zróżnicowane tematycznie koncepcje historii komunikacji literackiej i w oparciu o taką właśnie strukturę wątkową możliwe jest utworzenie „narracji”.

III. PARADYGMAT BADAWCZY

I w końcu trzecią kwestią odnośnie do studiów nad kontaktami literackimi między Chinami i zagranicą jest paradygmat lub model badawczy. Drogą do nowych osiągnięć w nauce jest właśnie odkrywanie nowych źródeł i materiałów, kształtowanie nowych idei i proponowanie nowych paradygmatów badawczych.

Model badawczy ma swoje źródło w ustaleniu podstawowych pojęć i zgromadzeniu źródeł. Badanie przeprowadza się tam, gdzie pojawiają się pytania. Model badawczy obejmuje więc ustanowienie podstawowych pojęć, zebranie i objaśnienie materiałów oraz wybór metod badawczych. Wszelkie badania w pierwszym rzędzie powinny mieć określony model, tzn. w ostatecznej analizie powinno być jasne, co się bada i jak się to bada. Podstawowe pojęcia badawcze wyznaczają zakres naszych badań, już zatem w czasie gromadzenia materiałów należy się zastanowić nad tym, jak je badać. Studia nad kontaktami literackimi między Chinami i zagranicą jako dojrzała dziedzina badawcza muszą świadomie przyjąć określone zasady i stanowisko, z którego będą prowadzone.

Po pierwsze zatem, musimy mieć jasność, co jest przedmiotem naszego badania. „Kontakty literackie” można rozumieć w znaczeniu wąskim i szerokim. W znaczeniu wąskim badania obejmują tylko kontakty między jedną literaturą a drugą, tzn. kontakty i wymianę obejmujące utwory literackie lub kierunki intelektualne w ramach literatury. Takie badania w większości zajmują się kwestiami formalnymi (np. badanie związków między anglo-amerykańskim imagizmem a chińską poezją klasyczną, między Burzą a Królem Edypem). W szerokim znaczeniu natomiast kontakty literackie obejmują szeroki zakres treści społecznych i kulturowych związanych z literaturą – badane teksty są tekstami literackimi, lecz ich treść i problematyka wykraczają daleko poza ramy literatury (jak w przypadku np. poglądów pisarzy oświecenia na kulturę chińską). Zakres naszej książki niewątpliwie obejmuje chińsko-zagraniczne kontakty literackie w szerokim znaczeniu tego terminu, a nasze studia dotyczą wszelkich kulturowych kontaktów między Chinami a zagranicą przejawiających się w doświadczeniach, faktach i zagadnieniach literackich.

Jednak nie zawsze możemy w naszych badaniach nad wpływami literackimi przyjmować postawę afirmacji ani używać samego pojęcia wpływów literackich w sensie wyłącznie pozytywnym, jak gdyby takie wpływy i kontakty zawsze zasługiwały na uznanie. W rzeczywistości istnieją dwa typy badań nad kontaktami kulturowymi między Chinami i zagranicą w obrębie literatury. Pierwszy to typ reprezentujący podejście afirmatywne, skupiające się na pozytywnym znaczeniu wpływów literackich. Ten typ badań w swojej historycznej narracji kontaktów literackich wychodzi od wartości oświeceniowych i koncepcji literatury narodowej. Pytania pojawiające się z tego punktu widzenia dotyczą przede wszystkim tego, jak tłumaczyć i przenosić literackie utwory i kierunki myślowe z jednej tradycji literackiej do drugiej. Badania skupiają się więc na kwestii komunikowalności literatur pisanych w różnych językach i są wyrazem optymistycznej nadziei na uzyskanie pozytywnych efektów, jak przyjaźń, równość i wzajemność. Co więcej, włączają one do swego wyobrażenia literatury światowej poczucie dumy narodowej i starają się zaobserwować, jak literatura chińska wpływa na świat. Większość poprzednich studiów komparatystycznych prowadzono u nas właśnie w oparciu o ten model.

Drugi model koncentruje się na negatywnym znaczeniu wpływów i dekonstruuje obecny w nim czynnik „hegemonii”. Podstawą tego modelu są wartości przejęte z postmodernizmu i postkolonializmu, kieruje on swą uwagę na kwestie niekomunikowalności między różnymi tradycjami literackimi, błędnego odczytania i dominacji kulturowej. Optymistyczne założenie dwukierunkowej i równorzędnej komunikacji zostaje tutaj podane w wątpliwość. Przykładowo: im większy wpływ jednej tradycji literackiej na drugą, tym słabszy jest efekt przeciwny. Kontakty literackie to często proces dominacji stanowiący wstrząs dla literackiej tradycji. Model ten obnaża elementy „zdrady” zachodzącej w kontaktach między literaturami w różnych językach, a także hierarchiczną strukturę tych kontaktów uniemożliwiającą ich dwukierunkowość. Takie ujęcie usiłuje zdekonstruować społeczne i kulturowe mechanizmy, które wytwarzają taką hierarchiczność.

Rozwijanie, pogłębianie i odnawianie badań relacji między literaturą chińską i zagraniczną wymaga ciągłego ulepszania metod badawczych i dyskusji na temat teoretycznych paradygmatów badawczych. Nowe pomysły badawcze i teorie pomagają w reinterpretacji i badaniu nowych materiałów dotyczących kontaktów literackich, a nowe perspektywy i strategie interpretacyjne mogą zrekonstruować i uwydatnić historyczny obraz wymiany literackiej między Chinami i zagranicą, a tym samym „rozjaśnić” te kontakty i pogłębić studia nad nimi. W przeszłości nasze studia nad chińsko-zagranicznymi kontaktami literackimi czerpały w większości z pierwszego wspomnianego modelu, a problematyka modelu drugiego rzadko spotykała się z zainteresowaniem. W niniejszej serii mamy nadzieję odnieść się do obu. „Równorzędny dialog” to ideał etyki naukowej, nie wolno nam jednak ukrywać problemów historycznych i rozmaitych nierówności w kontaktach i wymianie literackiej. Musimy zatem przeanalizować istniejącą w nich potencjalnie hegemonię i ucisk, a także kwestię inności i self-othering, samoświadomości i „pisania od drugiej strony” (write back).

Jednocześnie jednak musimy być świadomi sprzeczności potencjalnie istniejącej w naszym modelu badawczym: Jak możemy identyfikować się z tym, co nazywamy „badaniami ze stanowiska chińskiego” lub „sinocentryzmem” naszych badań, jednocześnie propagując koncepcję „literatury światowej” i „przestrzeni międzyliterackiej”? Czy między nimi istnieje sprzeczność? W gruncie rzeczy w opisie historii chińsko-zagranicznych kontaktów literackich, którego przesłanką jest istnienie w literaturze chińskiej elementów ogólnoświatowych i współczesnych, literatura chińska sama znajduje się w dość niekorzystnym położeniu, a „deficyt” jej oddziaływania wobec państw zachodnich jest aż nadto widoczny. Możemy np. napisać jedną książkę o wpływie literatury chińskiej na literaturę zachodnią, ale wpływ literatury zachodniej na współczesną literaturę chińską jest tak przemożny, że przekłada się on niemal na całą jej historię. A zatem pisanie „ze stanowiska chińskiego” jest już samo w sobie rodzajem „pisania od drugiej strony” (write back). Ponadto w istocie rzeczy nie ma w historii literatury uniwersalnego stanowiska wychodzącego poza ramy literatury narodowej. Pochodzące z oświeceniowej mitologii pojęcie „literatury światowej” lub „literatury uniwersalnej” zawiera w sobie element zachodniocentrycznej hegemoni, być może więc rozsądniejsze jest odwoływanie się do „przestrzeni międzyliterackiej”. Prowadzimy dyskusję nad „kontaktami” i „relacjami” w „przestrzeni publicznej” przy założeniu, że literatura światowa jest wieloaspektowym procesem rozwoju i interakcji, który toczy się w międzykulturowej i międzyjęzykowej „sferze publicznej” lub „przestrzeni publicznej” w dziedzinie literatury. To nie tylko literatura zachodnia kształtuje współczesną chińską literaturę, ale w pewnej mierze literatura chińska bierze również udział w tworzeniu i kształtowaniu współczesnej literatury zachodniej. Pomimo pewnych rzeczywistych „nierówności” w kontaktach i wymianie literackiej między różnymi krajami, narodami i regionami każda literatura partycypuje w kształtowaniu literatury światowej w wyjątkowy dla siebie sposób, a literatura światowa nie może stać się owocem ekspansji literackiej jednego kraju, narodu czy języka.

Nieustannie próbujemy więc od nowa przemyśleć, określić i zdefiniować podstawowe pojęcia, metody i teoretyczne modele badawcze dla kontaktów i wymiany literackiej między Chinami i zagranicą, a także ustalić właściwe miejsce niniejszej serii w historii nauki. Jej wartość naukowa polegać ma na poszerzeniu pola badawczego, bogactwie materiałów, jasnym wyznaczeniu obszaru problemowego i pogłębionej analizie oraz na wyznaczeniu całościowych ram kontaktów literackich między Chinami i zagranicą. Mamy nadzieję, że ukończenie naszej pracy przyczyni się do większej dojrzałości badań nad chińsko-zagranicznymi kontaktami literackimi w ramach komparatystyki. Jest to nie tylko kwestia samotranscendencji w badaniach indywidualnych, lecz również samotranscendencji całego obszaru literaturoznawstwa porównawczego.

5

Jak wcześniej powiedziano, profesor Qian Linsen wydzielił w studiach nad kontaktami literackimi Chin z zagranicą pięć kategorii problemowych, które przyjęliśmy za podstawę dla naszej serii. Pisanie każdej jej części było nierozerwalnie z nimi związane, a przemyślenie badań i praca nad serią pomogły nam uchwycić podstawy modelu badawczego właściwego dla historii kontaktów literackich. W czasie prac nad serią profesor Qian Linsen wielokrotnie przewodniczył dyskusjom na temat historii stosunków literackich Chin z zagranicą, co umożliwiło refleksję nad podstawowymi zagadnieniami i modelami teoretycznymi. Większość uczonych uczestniczących w naszych pracach prezentowało swoje przemyślenia z różnych punktów widzenia, co wzbudziło zainteresowanie wielu badaczy w Chinach.

W grupie zainteresowanych znalazł się m.in. profesor Wang Ning (王宁), który omawiając zgłębianie historii chińsko-zagranicznych stosunków literackich z perspektywy krajowej strategii kulturalnej, stwierdził: „Przyswajanie i rozpowszechnianie chińskiej kultury i literatury za granicą powinno w nowym stuleciu stać się dla chińskich komparatystów ważnym tematem badań. Dzięki takim badaniom będziemy mogli nie tylko zasadniczo obalić zachodniocentryzm od lat funkcjonujący w studiach nad chińsko-zagranicznymi kontaktami literackimi i podnieść poczucie narodowej godności i dumy wśród chińskich badaczy, ale także przyczynić się do realizacji strategii «wyprowadzania chińskiej kultury na świat». Chińscy komparatyści powinni stanąć w pierwszych szeregach tego przedsięwzięcia”.

Inaczej niż profesor Wang Ning, który podszedł do tematu z bardzo wysokiego pułapu, profesor Ye Jun zajął stanowisko pragmatyczne i zadał pytanie o zasadność tworzenia uniwersalnego modelu badań nad stosunkami literackimi jako dyscypliny naukowej. Podał w wątpliwość prawomocność komparatystyki jako dyscypliny naukowej pod trzema względami: ogólnonaukowej świadomości historycznej komparatystyki, stopnia, w jakim historia myśli odgrywa rolę w komparatystyce, oraz „literacko-historycznego fundamentu" i podstawowych celów komparatystyki jako konkretnej dyscypliny.

Profesor Ge Guilu (葛桂录) omówił kwestie związane z tematem materiałów i źródeł: „Z perspektywy tradycyjnego komparatystycznego modelu badawczego badanie relacji literackich Chin z zagranicą należy do kategorii «studiów nad wpływami» i przywiązuje ogromną wagę do pozyskiwania i interpretacji faktów i materiałów. Charakterystyka tej dziedziny zasadniczo ukazuje, że należy ona do historiografii, a gromadzenie, identyfikacja, interpretacja i wykorzystanie źródeł i materiałów to podstawa wszystkich badań historycznych. Punktem wyjścia i bazą dla badań relacji między chińską i zagraniczną literaturą są starania o pozyskanie obszernych i kompletnych materiałów historycznych, badanie i weryfikacja dynamiki historycznego procesu ich powstawania i ewolucji, rozróżnienie źródeł pierwotnych i wtórnych oraz rozpoznanie ich wartości i autentyczności. Brak źródeł historycznych uniemożliwia pracę, ale one same nie wystarczą. W badaniach stosunków literackich między Chinami i zagranicą niezbędne jest uświadomienie sobie pytań i problemów. Stawianie pytań jest przewodnikiem i kompasem każdego badania”. I dalej: „Umiejętność formułowania tematów badawczych na podstawie pytań wyłaniających się w czasie prac nad oryginalną dokumentacją jest kamieniem probierczym dla stwierdzenia dojrzałości badacza kontaktów literackich. Przemyślenie całościowych ram historycznej narracji związków literackich między Chinami a zagranicą na podstawie wydzielonego «zakresu problematyki», ujawnienie historycznych doświadczeń i reguł tych kontaktów, odkrywanie dróg dla przyszłych pokoleń, by mogły się z nich uczyć i rozwijać własną literaturę narodową – oto, co stanowi podstawowy cel badania literackich relacji między Chinami i zagranicą”.

Źródła i materiały, zakres problematyki i przyjęte stanowisko badawcze to trzy główne elementy w badaniu związków między literaturą chińską i zagraniczną. Bogactwo materiałów, nakreślenie zakresu problematyki, poszerzenie obszaru badań i pogłębione podejście koncepcyjne są ostatecznie wyznaczane i ograniczane przez przyjęte stanowisko badawcze. Teoretycznie rzecz biorąc, badanie literackich związków między Chinami a zagranicą powinno być dwukierunkowe i interaktywne. Jednak zgłębienie duchowej istoty tej dwukierunkowej komunikacji wymaga pewnej subiektywności w ocenie i osądzie. Dla chińskich uczonych oznacza to stanięcie na stanowisku kultury chińskiej i uświadomienie sobie problematyki chińskiej. Punktem wyjścia i punktem dojścia dla pytań wyłaniających się w badaniach literatury chińskiej i zagranicznej jest ostatecznie literatura chińska. Z tego punktu widzenia teoretyczne nastawienie w badaniach związków między literaturą chińską i zagraniczną nakierowane jest na znalezienie odpowiedzi na pytanie o światowy i współczesny charakter literatury chińskiej, tzn. w jaki sposób literatura (kultura) chińska wzbogaca i inspiruje literaturę obcą w długiej historii stosunków między Wschodem i Zachodem oraz w jaki sposób literatura zagraniczna aktywuje i kształtuje światowy i współczesny charakter literatury chińskiej. Jest to ważna przesłanka dla naszych rozważań o historii kontaktów literackich między Chinami i zagranicą, a zwłaszcza o tym, jak literatura chińska w procesie tych kontaktów ujawnia swój charakter światowy i buduje swoją współczesność.

6

W liście do komitetu redakcyjnego niniejszej serii Yue Daiyun zaproponowała, aby uznać ją za „trzecią falę” badań nad stosunkami literackimi między Chinami a zagranicą: „Jeśli seria Literatura chińska za granicą stanowi pierwszą falę, a Pisarze zagraniczni a kultura chińska drugą, to Historia kontaktów literackich między Chinami a zagranicą powinna stanowić trzecią. Jej charakterystyka jako trzeciej fali powinna moim zdaniem przede wszystkim przejawiać się w słowie «kontakty». Seria ta bowiem nie tylko koncentruje się wokół literatury chińskiej i zajmuje się badaniem jej wpływów za granicą, i nie tylko omawia recepcję chińskiej kultury wśród zagranicznych pisarzy, ale także skupia uwagę na «objaśnianiu dwukierunkowym», to zaś nie tylko wymaga nowego spojrzenia, ale również nowych metod. Ogólnie rzecz biorąc, wpływ literatury chińskiej na literaturę obcą ogranicza się głównie do literatury starożytnej, podczas gdy wpływ literatury obcej odnosi się przede wszystkim do chińskiej literatury nowożytnej. Połączenie tych dwóch trendów w całościową historię stanowi dużą trudność, ale jest też kluczem do udanego przedstawienia historii wzajemnych kontaktów. Praca nad tą serią to poważna misja powierzona autorom przez stulecie chińskiej komparatystyki, a jej ambicją jest nie tylko opisanie relacji literackich między Chinami a ważniejszymi krajami świata, ale także skonstruowanie «uniwersalnego systemu literackich wyobrażeń» ze stanowiska literatury chińskojęzycznej. Kluczowym zagadnieniem są tu «kontakty literackie», dlatego też kwestią centralną staje się «objaśnianie dwukierunkowe». Jeśli będziemy prowadzić badania pod tym kątem, związek między literaturą chińską i zagraniczną przestaje być prostą kwestią tłumaczenia i popularyzacji, istotą problemu staje się bowiem wzajemne poznanie się, wzajemny wpływ i tworzenie literatury chińskiej i zagranicznej”.

Yan Shaodang w liście do redaktora głównego Qian Linsena także sformułował swoje oczekiwania wobec niniejszej serii. Jego zdaniem studiowanie historii kontaktów literackich powinno wyjść poza opis „widzialnych zjawisk”, wniknąć głębiej i poszukiwać „istoty” zawartej w „faktach literackich”: „Mam nadzieję, że każdy z tomów tej serii nie tylko jak najpełniej ukaże na bazie potwierdzonych faktów rozprzestrzenianie się kultury chińskiej na świecie, ale również realistycznie przedstawi pozytywny wpływ różnych narodowych kultur na bogactwo i różnorodność kultury i cywilizacji chińskiej, a także prawidłowo ukaże «chińsko-zagraniczne stosunki literackie» jako historyczny dyskurs kulturowej interakcji świata i Chin”. Badania relacji literackich często sprowadzane są do poziomu «studiów nad rozprzestrzenianiem» i «studiów nad recepcją». W rzeczywistości w ostatnich trzydziestu latach porównawcze badania literackie, a w szczególności chińskie badania porównawcze przełamały te ograniczenie i osiągnęły poziom «genologii», «imagologii», «semiotyki», «hermeneutyki» i «narratologii». Badania prowadzone na tych poziomach mogą być bliższe prawdzie relacji literackich i ukazywać ich wewnętrzną żywotność. Mam nadzieję, że wszystkie tomy serii Historia kontaktów literackich między Chinami i zagranicą będą umiały przejść od zwykłego opisu «reprezentacji» do eksploracji i wyrażania istoty «prawd» związanej z faktami literackimi”.

Po konferencji w Nankinie w 2005 roku oficjalnie rozpoczęły się prace nad serią. Wybitni uczeni: Lü Tongliu (吕同六), Li Mingbin (李明滨), Zhao Zhenjiang (赵振江) Yu Longyu (郁龙余), Zhi Puhao (郅溥浩) i Wang Xiaoping wraz z innymi, młodszymi uczonymi rozpoczęli prace nad poszczególnymi rozdziałami. Lü Tongliu początkowo przewodniczył pracom nad tomem poświęconym kontaktom między Chinami a Włochami, ale zmarł wkrótce po ich rozpoczęciu z wielką szkodą dla opracowania. Skład piszących zmieniał się w trakcie prac, niektórzy odchodzili, niektórzy dołączali. Między innymi sukcesywnie dołączyli do nas: Zhang Xiping (张西平), Liu Shunli (刘顺利), Liang Lifang (梁丽芳), Ma Jia (马佳), Qi Hongwei (齐宏伟), Du Xin-yuan (杜心源) i Ye Juan (叶隽), którzy wnieśli ogromny wkład swoimi wybitnymi osiągnięciami.

W całym procesie prowadzenia badań i pisania wielu kolegów z kraju i zagranicy wielokrotnie udzielało nam pomocy i wskazówek, na czym wielce skorzystaliśmy. Po konferencji w Nankinie komitet redakcyjny zorganizował kolejne cztery spotkania w Jinanie, Pekinie, Xiamenie i ponownie w Nankinie, na których omawiane były konkretne zagadnienia. Przez cały czas trwania naszych prac konsekwentnie wspierani byliśmy przez wydawnictwo Shandong Education Publishing House. Praca nad serią początkowo zaplanowana była na pięć lat (w tym czasie wydawało się, że to okres wystarczający), ostatecznie jednak zajęły aż dziewięć lat. Badania były długie i żmudne, i to dokładnie widać. Seria jest już kompletna i obejmuje następujące tomy pisane przez różnych autorów:

• tom chińsko-arabski (autorzy: Zhi Puhao, Ding Shuhong 丁淑红, Zong Xiaofei 宗笑飞),

• tom Chiny–Europa Północna (autor: Ye Juan),

• tom chińsko-koreański (autor: Liu Shunli),

• tom chińsko-niemiecki (autorzy: Wei Maoping 卫茂平, Chen Hongyan 陈虹嫣 i in.),

• tom Chiny–Azja Południowo-Wschodnia (autor: Guo Huifen 郭惠芬),

• tom chińsko-radziecki (autorzy: Li Mingbin 李明滨 i Cha Xiaoyan 查晓燕),

• tom chińsko-francuski (autor: Qian Linsen),

• tom chińsko-kanadyjski (autorzy: Liang Lifang i Ma Jia),

• tom chińsko-amerykański (autorzy: Zhou Ning 周宁, Zhu Hui 朱徽, He Changsheng 贺昌盛, Zhou Yunlong),

• tom chińsko-portugalski (autor: Yao Feng 姚风)),

• tom chińsko-japoński (autor Wang Xiaoping),

• tom chińsko-grecko-hebrajski (autorzy: Qi Hongwei 齐宏伟, Du Xinyuan 杜心源 i Yang Qiao 杨巧),

• tom Chiny–państwa hiszpańskojęzyczne (autorzy: Zhao Zhenjiang 赵振江 i Teng Wei 滕威),

• tom chińsko-włoski (autorzy: Zhang Xiping i Federico Massini),

• tom chińsko-indyjski (autorzy: Yu Longyu i Liu Chaohua 刘朝华),

• tom chińsko-brytyjski (autor: Ge Guilu),

• tom chińsko-środkowo-wschodnio-europejski (autorzy: Ding Chao 丁超 i Song Binghui 宋炳辉).

Wartość tej serii tkwi w zmobilizowaniu kolektywnej wiedzy badaczy przedmiotu, ponownym przemyśleniu dotychczasowych osiągnięć, rewaluacji i refleksji nad istniejącymi modelami badawczymi, metodami, teoriami i badaniami, a także na podjęciu próby ich przesiania i wyselekcjonowania w celu lepszego zbadania i całościowego przedstawienia relacji między chińską i zagraniczną literaturą.

Qian Linsen

Zhou Ning

Przypisy:

¹ Pisarz, literaturoznawca, eseista; najlepiej znany dzięki swej powieści satyrycznej Oblężona forteca (Wei Cheng: 围城) z 1947 roku uważanej za arcydzieło XX-wiecznej literatury chińskiej (przyp. tłum.).

² Wang Xiangyuan (王向远), Dwadzieścia lat badań porównawczych nad literaturą w Chinach – Przedmowa (Zhongguo bijiao wenxue yanjiu ershinian, qianyan: 中国比较文学研究二十年·前言), Wydawnictwo Szkolne Jiangxi (江西教育出版社), Nanchang 2003.

³ Wang Xiangyuan w swoim szerokim opracowaniu Dwadzieścia lat badań porównawczych nad literaturą w Chinach w rozdziałach 2–10 omawia stosunki między różnymi państwami w sferze twórczości literackiej. Jeśli włączymy do tego rozdział 17: Związki między głównymi trendami w twórczości literackiej za granicą z literaturą chińską (Zhongwai weny sichao yu Zhongguowenxue guanxi: 中外文艺思潮与中国文学关系) oraz rozdział 18: Studia nad historią związków literackich między Chinami i zagranicą (Zhongwai wenxue guanxishide zongti yanjiu: 中外文学关系史的总体研究), w sumie otrzymamy jedenaście rozdziałów, a więc prawie połowę całego opracowania.

⁴ Chen Yangu (陈燕谷), Literatura porównawcza a cywilizacja neoimperialna (Bijiao wenxue yu‘xin diguo wenming’: 比较文学与“新帝国文明), „Pismo Chińskiej Akademii Nauk Społecznych” („Zhongguo Shehui Kexueyuan Yuanbao”: 中国社会科学院院报) z 24 lutego 2004 roku.

⁵ Chen Yangu zauważa: „Teraz chyba możemy zasadnie zaproponować czwarty schemat badań porównawczych w dziedzinie literatury, tj. studia porównawcze w obliczu neoimperializmu […] Kiedy «imperium» powraca, w sposób naturalny jest kojarzone z krytyką postkolonialną, która nie posiada już znamion oczywistości. Taką właśnie sytuację mamy obecnie. W obliczu pojawienia się neoimperializmu studia porównawcze muszą od nowa zdefiniować swoje zadania i kierunek”. Ibidem.

⁶ Susan Bassnett, Comparative Literature: A Critical Introduction, Blackwell, Oxford–Cambridge 1993, s. 10.

⁷ Gayatri C. Spivak, Death of A Discipline, Columbia University Press, Nowy York 2003.

⁸ Susan Bassnett, Comparative…, s. 5.

⁹ Okresem reform i otwarcia nazywa się rozpoczęty w 1978 roku przez Deng Xiaopinga (邓小平) proces przemian w gospodarce chińskiej i połączonych z nimi zmian w polityce wewnętrznej i zagranicznej (przyp. tłum.).

¹⁰ Na początku lat osiemdziesiątych Qian Zhongshu zasugerował: „Aby rozwinąć własne porównawcze badania nad literaturą, jednym z istotnych zadań jest rozjaśnienie relacji literackich między Chinami i zagranicą”. Ji Xianlin w publikacji Praca z materiałami jako podstawa do badań nad wpływem (Ziliao gongzuo shi yingxiang yanjiude jichu: 资料工作是影响研究的基础) podkreśla: „Najpierw należy wykonać gruntowne badania wpływów bezpośrednich, z wielką drobiazgowością gromadzić materiały i zbierać dowody wpływów bezpośrednich tak na Zachodzie, jak i na Wschodzie, przede wszystkim zaś między Wschodem i Zachodem, w dziełach poszczególnych autorów zarówno w twórczości literackiej, jak i akademickiej. Materiały te należy rygorystycznie selekcjonować, wybierać najlepsze, najbardziej wiarygodne i dobrze ugruntowane. Nie wolno polegać na niepotwierdzonych opowieściach i pogłoskach. Dopiero na takiej podstawie można wyprowadzać konkretne konkluzje”. Ji Xianlin jest wyraźnie przeciwny badaniom, którym – jak mówi – „po pierwsze, brak podstaw, a po drugie, brak materiałów; które całkowicie bazują na jakimś osobistym talencie czy inspiracji; w których pisze się byle co, jakieś bezczelne fanfaronady, a mówiąc dobitniej, po prostu mami się i siebie, i innych tzw. badaniami nad rozwojem równoległym”. Zob. Wang Xiangyuan, Dwadzieścia lat badań…, s. 9.

¹¹ Qian Linsen (钱林森) (red.), Pisarze zagraniczni a kultura chińska (Waiguo zuojia yu zhongguo wenhua: 外国作家与中国文化), praca w dziesięciu tomach, Ningxia renmin chubanshe (宁夏人民出版社).

WYKAZ NAZWISK CHIŃSKICH

Ba Jin (巴金)

Cha Xiaoyan (查晓燕)

Chen Hongyan (陈虹嫣)

Chen Yangu (陈燕谷)

Czang Kaj-szek (蒋介石)

Deng Xiaoping (邓小平)

Ding Shuhong (丁淑红)

Du Xinyuan (杜心源)

Fan Cunzhong (范存忠)

Fang Zhong (方重)

Ge Baoquan (戈宝权)

Guo Huifen (郭惠芬)

He Changsheng (贺昌盛)

Ji Xianlin (季羡林)

Le Daiyun (乐黛云)

Li Mingbin (李明滨)

Liang Lifang (梁丽芳)

Liang Zongdai (梁宗岱)

Liu Chaohua (刘朝华)

Liu Shunli (刘顺利)

Lü Tongliu (吕同六)

Lu Xun (鲁迅)

Ma Jia (马佳)

Mao Dun (茅盾)

Mao Zedong(毛泽东)

Qi Hongwei (齐宏伟)

Qian Linsen (钱林森)

Qian Zhongshu (钱锺书)

Song Binghui (宋炳辉)

Teng Wei (滕威)

Wang Xiangyuan (王向远)

Wang Xiaoping (王晓平)

Wei Maoping (卫茂平)

Wu Mi (吴宓)

Yan Shaodang (严绍璗)

Yang Qiao (杨巧)

Yao Feng (姚风)

Ye Juan (叶隽)

Yu Longyu (郁龙余)

Zhang Xiping (张西平)

Zhao Zhenjiang (赵振江)

Zhi Puhao (郅溥浩)

Zhou Ning (周宁)

Zhu Hui (朱徽)

Zong Xiaofei (宗笑飞)

WYKAZ POZOSTAŁYCH NAZWISK

Bassnett Susan

Spivak Gayatri Chakravorty

Mapa państw Europy Środkowo-Wschodniej

Źródło: Mapy wiedzy o Europie, nowe wydanie, Chińskie Wydawnictwo Kartograficzne, Pekin, maj 2014.

WPROWADZENIE
Rekonstrukcja i współczesna interpretacja wymiany i kontaktów literackich między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią

Przedmiotem niniejszej książki jest zbadanie historii kontaktów oraz wymiany literackiej i kulturalnej między Chinami a szesnastoma krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Ma ona na celu prześledzenie powstawania i ewolucji zjawiska dialogu międzykulturowego w różnych kontekstach historycznych, etnicznych, kulturowych i społecznych, co chcemy osiągnąć przez ukazanie faktów historycznych i uporządkowanie ich kontekstu, przez interpretację dzieł i przybliżenie ważnych postaci, a także przez wyszukiwanie reguł i praw, sukcesów i porażek zachodzących w tym procesie. Ponadto w oparciu o cząstkowe materiały mikrohistoryczne nasze opracowanie stara się ukazać kulturowe związki zachodzące między narodami i państwami od czasów starożytnych do czasów współczesnych. Chcemy również odtworzyć czasoprzestrzenną trajektorię wymiany kulturalnej między Chinami i narodami Europy Środkowo-Wschodniej oraz z perspektywy zarówno narodowego charakteru, jak i ogólnoświatowych cech tych literatur pokazać wyjątkowość, z jaką literatura komunikuje świat duchowy różnych narodów.

Już od dawna „literatura wschodnioeuropejska” stanowi względnie stałą podkategorię w dziedzinie chińskich badań nad literaturą zagraniczną. Jakie jest odniesienie tego terminu do pojęcia „Europa Środkowo-Wschodnia”, którym posługujemy się w naszym opracowaniu? Czy konotacje i denotacje tych dwóch terminów są identyczne? Innymi słowy, dlaczego chcemy potraktować szesnaście państw Europy Środkowo-Wschodniej jako całość i czy da się zweryfikować zasadność takiej decyzji z naukowego i akademickiego punktu widzenia? I dalej, jak w ujęciu komparatystycznym traktować zachodzące w różnych okresach historycznych relacje literackie między Europą Środkowo-Wschodnią i Chinami? Czym różnią się te badania pod względem obserwacji i metody od innych podobnych studiów? Oto szereg pytań, które musimy omówić i wyjaśnić, zanim przejdziemy do właściwego tematu.

1. „Europa Środkowo-Wschodnia” w polityce międzynarodowej a „Europa Wschodnia” w literaturze

„Europa Środkowo-Wschodnia” i współpraca grupy 16 + 1

Termin „Europa Środkowo-Wschodnia” to wariant terminu „Europa Wschodnia” z okresu zimnej wojny (pojęcie odnosiło się do krajów socjalistycznych regionu). Jest to kategoria regionalna z dziedziny polityki międzynarodowej o określonych konotacjach geopolitycznych, politycznych, historycznych i kulturowych. Jest to ważne pojęcie geopolityczne, które po dramatycznych zmianach w Europie Wschodniej w 1989 roku zostało przyjęte przez Chiny w kontaktach dyplomatycznych z tymi państwami w celu osłabienia ideologicznych skojarzeń z socjalizmem i jako wyraz poszanowania dla wybranej przez nie ścieżki rozwoju. Jest to nazwa o charakterze geograficznym odzwierciedlająca jednocześnie zmiany polityczne na scenie międzynarodowej, zgodna z terminologią przyjętą przez politologów w odniesieniu do tego regionu. Zgodnie z obecnym rozumieniem „Europy Środkowo-Wschodniej” tak przez rząd chiński, jak i przez chińskich uczonych region ten obejmuje: Republikę Albanii, Republikę Estońską, Republikę Bułgarii, Bośnię i Hercegowinę, Rzeczpospolitą Polską, Czarnogórę, Republikę Czeską, Republikę Chorwacji, Republikę Łotewską, Republikę Litewską, Rumunię, Republikę Macedonii, Republikę Serbii, Republikę Słowacji, Republikę Słowenii oraz Węgry. Jest to w sumie szesnaście państw, które przeszły kompleksową transformację instytucjonalną pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych. Obszar Europy Środkowo-Wschodniej obejmuje około 1,35 miliona kilometrów kwadratowych, a całkowita liczba ludności wynosi 123 miliony. Jedenaście państw regionu od 2015 roku jest członkami Unii Europejskiej, a dwanaście przystąpiło do NATO.

Kraje Europy Środkowo-Wschodniej należą do pierwszych, które uznały i nawiązały stosunki dyplomatyczne z Nowymi Chinami (ChRL)¹. Mają one długą tradycję przyjaźni z naszym krajem i prowadzą z Chinami szeroką współpracę w zakresie polityki, wojskowości, gospodarki i handlu, a także kultury, nauki i technologii, edukacji, wymiany młodzieżowej i sportu oraz dziennikarstwa i innych dziedzin. W ostatnich latach kwitnie Współpraca Grupy 16 + 1 obejmująca Chiny i kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Współpraca ta prowadzona jest na coraz wyższych szczeblach i w coraz szerszym zakresie. Szesnaście krajów Europy Środkowo-Wschodniej stało się ważnymi partnerami Chin w bieżących międzynarodowych przedsięwzięciach i w stosunkach z Europą.

Używane po prostu jako terminy geograficzne „Europa Wschodnia” i „Europa Środkowo-Wschodnia” pojawiały się w literaturze europejskiej i w różnych publikacjach przed i po I wojnie światowej, a nawet wcześniej. Po II wojnie światowej termin „Europa Wschodnia” w międzynarodowej nomenklaturze politycznej posiada już konotacje geopolityczne. W szerokim znaczeniu jest to zbiorcza nazwa dla Związku Radzieckiego i wschodnioeuropejskich państw demokracji ludowej powstałych po II wojnie światowej; w ściślejszym znaczeniu odnosi się głównie do ośmiu państw socjalistycznych, czyli Polski, Niemieckiej Republiki Demokratycznej², Węgier, Czechosłowacji, Rumunii, Jugosławii, Bułgarii i Albanii, które kiedyś znajdowały się w sferze wpływów Związku Radzieckiego. Jako rezultat sytuacji ustalonej przez konferencję jałtańską zawiązały one i przez ponad czterdzieści lat utrzymywały sojusz polityczny i wojskowy zwany Układem Warszawskim³ oraz sojusz gospodarczy, tj. Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej⁴, stanowiące na scenie międzynarodowej przeciwwagę dla Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej. W latach dziewięćdziesiątych w wyniku dramatycznych zmian w Europie Wschodniej, zjednoczenia Niemiec i rozpadu Związku Radzieckiego ten regionalny sojusz polityczny upadł. Narody Europy Wschodniej odrzuciły panujący system i wybrały nowe drogi rozwoju, rozpoczynając całościową transformację ustrojową w kierunku demokracji parlamentarnej, trójpodziału władzy, gospodarki rynkowej i „powrotu do Europy”. Od tego momentu termin „Europa Wschodnia” stał się terminem historycznym, a w stosunkach międzynarodowych i badaniach akademickich zaczęto używać terminu „Europa Środkowo-Wschodnia” odnoszącego się do regionu i pozbawionego zabarwienia ideologicznego. Ta zmiana terminologii odzwierciedla transformację uprzedniej rzeczywistości w nowym środowisku historycznym, a ponadto stanowi adaptację do złożonych stosunków regionalnych i międzynarodowych w kontekście globalizacji.

W nowej sytuacji międzynarodowej od połowy lat dziewięćdziesiątych stosunki Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej weszły w nowy etap rozwoju. 10 lipca 1995 roku podczas wizyty na Węgrzech prezydent Chin Jiang Zemin (江泽民) wymienił Pięć Zasad rozwoju długoterminowych przyjaznych i wzajemnie korzystnych stosunków współpracy Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Są to: 1) poszanowanie wyborów poszczególnych narodów i państw i nieingerencja w wewnętrzne sprawy innych państw; Chiny od zawsze stoją na stanowisku, że ustrój społeczny, wartości, droga i model rozwoju stanowią wewnętrzne sprawy suwerennych państw, w które żaden inny kraj nie ma prawa ingerować; 2) w oparciu o Pięć Zasad Pokojowego Współistnienia należy rozwijać przyjazne, oparte na współpracy i sprawiedliwości stosunki ze wszystkimi krajami; różnice w systemach społecznych, ideologii i wartościach nie powinny stanowić przeszkody dla rozwoju stosunków międzypaństwowych; 3) nie ma fundamentalnego konfliktu interesów między Chinami a krajami Europy Środkowo-Wschodniej; rozwój stosunków Chin z krajami tego regionu w żadnym wypadku nie jest wymierzony przeciwko krajom trzecim, ale opiera się całkowicie na dążeniu do osiągnięcia wspólnego dobrobytu i propagowaniu pokoju i stabilności w Europie i na świecie; 4) należy zgodnie z zasadą równości i wzajemnych korzyści zintensyfikować współpracę gospodarczą i handlową Chin z państwami tego regionu oraz promować rozwój gospodarczy obu stron korzystny dla narodów każdego z krajów; 5) mamy szczerą nadzieję, że region Europy Środkowo-Wschodniej będzie stabilny, a wszystkie jego narody będą żyły w przyjaźni i harmonii, będą wspierać pokojowe rozstrzyganie sporów między sobą oraz szanować i wspierać dążenia wszystkich krajów regionu w kierunku wzmocnienia współpracy regionalnej⁵.

W czerwcu 2004 roku prezydent Chin Hu Jintao (胡锦涛) w czasie wizyty w Polsce, na Węgrzech i w Rumunii wygłosił przemówienie w rumuńskim parlamencie, w którym stwierdził: „Europa Środkowo-Wschodnia zajmuje ważną pozycję strategiczną. Tutaj stykają się ze sobą różne narody, wielobarwne cywilizacje i religie. Narody tego regionu mają za sobą okresy trudne, lecz nie ustają w wysiłkach na rzecz jak najlepszej przyszłości. Stąd wywodzą się tak wielkie postaci historyczne, jak Mikołaj Kopernik, Maria Curie-Skłodowska, Fryderyk Chopin, Antonin Dvořak, Franciszek Liszt i Mihai Eminescu. Jest to region, który wniósł ogromny wkład w cywilizację całej ludzkości”⁶. Ta wypowiedź odzwierciedla podstawową polityczną orientację i stanowisko Chin wobec Europy Środkowo-Wschodniej w kontekście cywilizacji światowej w XXI wieku.

26 kwietnia 2012 roku premier Chin Wen Jiabao (温家宝) spotkał się w Warszawie z liderami szesnastu państw Europy Środkowo-Wschodniej i w imieniu rządu chińskiego ogłosił „Dwanaście Kroków Promujących Przyjazną Współpracę Chin z Krajami Europy Środkowo-Wschodniej”, umieszczając tym samym współpracę Chin z krajami tego regionu na nowym poziomie strategicznym. Po sprecyzowaniu w 2012 roku przez rząd chiński zakresu współpracy z krajami Europy Środkowo-Wschodniej zgodnie z duchem dokumentów ze spotkania w Warszawie, 6 września 2012 roku w Pekinie formalnie powołano nową chińską agendę i nowy mechanizm współpracy międzyrządowej: Sekretariat Współpracy Chin z Europą Środkowo-Wschodnią, którego sekretarzem został wiceminister spraw zagranicznych Song Tao. Główną rolą Sekretariatu jest koordynacja działań instytucji chińskich oraz współpraca z odpowiednimi instytucjami rządowymi państw Szesnastki w celu wdrażania rezultatów rozmów przywódców Chin i państw Europy Środkowo-Wschodniej, planowania kluczowych kierunków i obszarów przyszłej współpracy między Chinami i tym regionem, a także organizowania i promowania współpracy. Koordynatorzy, przedstawiciele i ambasadorowie szesnastu krajów Europy Środkowo-Wschodniej wzięli udział w ceremonii inauguracyjnej i pierwszym posiedzeniu Sekretariatu, po którym opublikowano „Podsumowanie konferencji w sprawie ustanowienia sekretariatu współpracy Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej oraz pierwszego posiedzenia krajowych koordynatorów”. Wszystko to wskazuje, że stosunki Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej wkroczyły w okres wszechstronnej i konkretnej współpracy.

26 sierpnia 2013 roku prezydent Chin Xi Jinping (习近平) podczas rozmów z prezydentem Serbii Tomislawem Nikolićem podkreślił, że Chiny przywiązują dużą wagę do znaczenia państw Europy Środkowo-Wschodniej w rozwoju Europy, i wyraził nadzieję, że dzięki platformie współpracy między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej dojdzie do podniesienia poziomu obustronnej współpracy między Chinami a Unią Europejską i równomiernego jego wzrostu.

26 listopada 2013 roku premier Li Keqiang (李克强) wziął udział w spotkaniu przywódców Chin i krajów Europy Środkowo-Wschodniej w Bukareszcie. W swoim przemówieniu powiedział, że między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej panuje głęboko zakorzeniona tradycja przyjaźni. Nigdy nie było między nimi konfliktów interesów, istnieją natomiast solidne podstawy do rozszerzenia współpracy. Współpraca Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej jest przejrzysta i otwarta, leży w interesie obu stron i będzie odgrywać pozytywną i konstruktywną rolę w pogłębianiu kompleksowego partnerstwa strategicznego Chin i Unii Europejskiej. Li Keqiang zaproponował także Trzy Zasady i Sześć Sugestii dla pogłębienia współpracy Chin i Europy Środkowo-Wschodniej. Chiny i szesnaście państw Europy Środkowo-Wschodniej wspólnie opublikowały „Bukareszteński zarys współpracy między Chinami i państwami Europy Środkowo-Wschodniej”.

16 grudnia 2014 roku premier Li Keqiang uczestniczył w trzecim spotkaniu przedstawicieli władz Chin i krajów Europy Środkowo-Wschodniej w Belgradzie. W swoim wystąpieniu poczynił pięć sugestii dotyczących dalszego promowania współpracy między Chinami i tym regionem. Po spotkaniu Chiny wspólnie z szesnastoma państwami opublikowały „Belgradzki plan współpracy Chin i Europy Środkowo-Wschodniej”. 24 i 25 listopada 2015 roku w Suzhou odbyło się czwarte spotkanie przywódców Chin i państw Szesnastki. Premier Li Keqiang i przywódcy pozostałych krajów zgromadzili się ponownie nad jeziorem Tai, aby na najwyższym szczeblu wypracować projekt współpracy w zakresie wzajemnej komunikacji, wymiany handlowej i inwestycji, finansów, rolnictwa i wymiany kulturowej oraz nakreślić dalszy szkic jego realizacji. Podczas spotkania opublikowano dwa ważne dokumenty: „Średniookresowy plan współpracy między Chinami a krajami Europy Środkowo-Wschodniej” oraz „Suzhouski zarys współpracy między Chinami a krajami Europy Środkowo-Wschodniej”, w których rok 2016 ogłoszono „Rokiem Kontaktów Kulturalnych między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią”.

26 listopada 2015 roku prezydent Xi Jinping spotkał się w Chinach z przywódcami szesnastu krajów Europy Środkowo-Wschodniej w ramach czwartego walnego spotkania, które odbyło się w Wielkiej Sali Ludowej (siedzibie chińskiego parlamentu). Prezydent Xi wyraził uznanie dla pozytywnych działań rządów Europy Środkowo-Wschodniej na rzecz rozwoju „współpracy w formacie 16 + 1”. Zwrócił uwagę, że od czasu utworzenia grupy „16 + 1” powstał kompleksowy, szeroko zakrojony i wielopoziomowy model współpracy, który otworzył nowe ścieżki rozwoju dla stosunków Chin z tradycyjnie przyjaznymi krajami, przeniósł stosunki Chin z Europą na nowy szczebel i ustanowił nową platformę współpracy Południe–Południe w formacie współpracy Północ–Południe⁷. Następnym krokiem powinno być wzmocnienie w duchu otwartości i tolerancji obopólnie korzystnej współpracy Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej we wszystkich możliwych dziedzinach. Oznacza to potrzebę koordynacji „współpracy w formacie 16 + 1” z realizacją projektu „Nowego Szlaku Jedwabnego”⁸, a także z partnerstwem strategicznym Chiny–Unia Europejska. Należy również efektywnie skoordynować „współpracę w formacie 16 + 1” z odpowiednimi strategiami rozwoju poszczególnych państw⁹.

Przegląd i podsumowanie historii stawia sobie za cel zrozumienie teraźniejszości i otwarcie się na przyszłość. Chiński rząd i jego przywódcy cenią kraje Europy Środkowo-Wschodniej i stawiają sobie za cel skoordynowaną współpracę korzystną dla wszystkich stron. Powstają więc nowe historyczne możliwości i perspektywy dwustronnej i wielostronnej współpracy, a także bezprecedensowa nowoczesna platforma wymiany i współpracy kulturalnej i literackiej. Ta tendencja rozwojowa w stosunkach międzynarodowych daje nam również nowe możliwości historycznej retrospekcji kontaktów literackich i kulturowych między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią. Mamy też nadzieję, że treść tej książki dostarczy przykładów i perspektywy kulturowej dla rozwoju tego rodzaju stosunków międzynarodowych.

Literacka Europa Wschodnia

Kategoria ta też może być rozumiana na różne sposoby. Przez wiele lat chińskie badania nad literaturą Europy Wschodniej ograniczały się do siedmiu krajów: Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii i Albanii. Zakres tego terminu był zasadniczo zgodny z jego ówczesnym użyciem w polityce międzynarodowej obejmującym takie aspekty, jak polityka, społeczeństwo, historia i kultura czy rozwój gospodarczy. Wszystkie te kraje są geograficznie bliskie i posiadają wiele cech wspólnych w sferze religii, edukacji, kultury i obyczajów. Narody tego regionu były stosunkowo nieliczne i politycznie słabe, dlatego też wielokrotnie były atakowane przez dominujące w regionie potężniejsze państwa. Podziały wprowadzone po II wojnie światowej na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku, dyktowane interesami zwycięskich mocarstw, wprowadziły Europę Wschodnią do strefy wpływów Związku Radzieckiego. Wyznaczyło to powojenny ustrój państwowy i ścieżki rozwoju tych krajów, a ostatecznie stało się źródłem dramatycznych zmian historycznych w 1989 roku i ich późniejszej transformacji.

Zasadniczo nie ma różnicy między zakresem dawnego pojęcia „Europa Wschodnia” a Europą Środkowo-Wschodnią w jej obecnym rozumieniu. Takie kraje, jak Białoruś, Ukraina czy Mołdawia, również powinny zostać włączone do tej kategorii, lecz ze względu na zwyczajowe podziały polityczne i dyplomatyczne w poprzednich opracowaniach były one raczej klasyfikowane jako państwa członkowskie Wspólnoty Niepodległych Państw.

Termin „Europa Wschodnia” jest dobrze znany chińskim czytelnikom. Literatura Europy Wschodniej została wprowadzona do Chin z początkiem XX wieku. Podczas studiów w Japonii Lu Xun (鲁迅 1881–1936)¹⁰ zainteresował się literaturą „słabych i niewielkich narodów”. W cyklu esejów z 1907 roku O sile poezji demonicznej (Moulo shili shuo: 摩罗诗力说)¹¹ przedstawił kilku pisarzy wschodnioeuropejskich, takich jak Adam Mickiewicz czy Sándor Petőfi, a w przedmowie do Harfy (Shuqin: 竖琴)¹² oświadczył, że chciałby przedstawić Chinom literaturę Europy Wschodniej¹³.

Lu Xun oraz wielu pisarzy i tłumaczy związanych z Ruchem Czwartego Maja¹⁴ i Ruchem Nowej Literatury¹⁵ zainicjowało nową ścieżkę w historii chińskiego przekładu i utworzyło tradycję, która trwa do dziś. Można powiedzieć, że literatura Europy Wschodniej znalazła się w chińskiej świadomości wcześniej niż Europa Wschodnia w sensie geopolitycznym. Literatura chińska XX wieku posługiwała się m.in. takimi pojęciami, jak „literatura słabych i niewielkich narodów”, „literatura narodów uciskanych”, „literatura narodów uciskanych i gnębionych”, „narody poniżane i gnębione”. W ostatnich latach w badaniach nad relacjami literackimi między Chinami i zagranicą niektórzy uczeni, wprowadzając poprawki terminologiczne, zaproponowali termin „literatura narodów marginalizowanych”¹⁶. Te terminy z jednej strony odnoszą się do sytuacji tych krajów, z drugiej zaś – odzwierciedlają stanowisko współczesnej literatury chińskiej w jej roli obserwatora i podmiotu przyjmującego. Dotyczą więc raczej konkretnych sytuacji historycznych niż konkretnych krajów lub regionów, innymi słowy – są to terminy relatywne, a nie obiektywne terminy opisowe. W pewnym sensie przez porównanie zmieniającej się terminologii możemy w miarę obiektywnie ukazać, jak zmieniała się świadomość Chińczyków i jak dokonywała się ciągła rewizja ich rozumienia świata, bowiem zmiany terminologiczne i pojęciowe mają swoje uzasadnienie w okresach historycznych, w których powstawały. Definicja pojęć powinna być podstawowym warunkiem teoretycznej dyskusji i analizy, jednak nasze opracowanie jako historyczny opis wymiany literackiej i kulturalnej dotyczy całości kontaktów literacko-kulturalnych między Europą Środkowo-Wschodnią a Chinami. Skupiamy się przede wszystkim na krytycznej selekcji materiału, badaniu tekstów oraz odtwarzaniu i interpretowaniu faktów historycznych.

Zakres terminu „literatura Europy Środkowo-Wschodniej” jest zasadniczo zgodny z zakresem terminów „literatura wschodnioeuropejska” albo „literatura Europy Środkowej, Południowej i Wschodniej” używanych przez naszych poprzedników w latach sześćdziesiątych XX wieku¹⁷ z tą różnicą, że został poszerzony o trzy kraje bałtyckie: Estonię, Łotwę i Litwę. Geograficznie pokrywa się więc z regionem, który współczesna chińska dyplomacja określa jako Europa Środkowo-Wschodnia. W naszym opracowaniu terminy „literatura Europy Środkowo-Wschodniej” oraz „literatura wschodnioeuropejska” będą używane naprzemiennie w kontekście historycznym, najczęściej jednak będzie się pojawiać pojęcie „literatura Europy Środkowo-Wschodniej”, ponieważ przystaje ono do faktycznych relacji Chin z krajami tego obszaru nie tylko w zakresie polityki, wojskowości i gospodarki, ale także w dziedzinie kultury oraz nauk humanistycznych i społecznych. W pewnym stopniu odzwierciedla ono odnowę dyskursu akademickiego i jego metod badawczych. Wobec szeregu znaczących zmian w świecie powinniśmy na nowo rewidować ustalone koncepcje w oparciu o nowe ramy poznawcze i nowe materiały źródłowe.

2. Literatura Europy Środkowo-Wschodniej i jej historyczne implikacje

Europa Środkowo-Wschodnia, podobnie jak wiele innych części świata, posiada długą historię. Liczne odkrycia archeologiczne dowodzą, że człowiek żył tu już w dalekiej prehistorii. Pod koniec epoki lodowcowej (od 20 000 p.n.e. do 8000 p.n.e.) na obszarach dzisiejszej Polski istniały już dość stabilne wspólnoty rodowe. Około 5500 p.n.e. rolnictwo wywodzące się z Grecji i obszaru Morza Egejskiego dotarło do regionu Dunaju i dzisiejszych Węgier.

W Europie Środkowej i Wschodniej jest wiele narodów zasadniczo wywodzących się od prastarych ludów kontynentu europejskiego. Słowianie podzieleni są na dwie gałęzie: Słowian Zachodnich i Słowian Południowych¹⁸. Pierwsza z nich zamieszkuje tereny dzisiejszej Polski, Czech, Słowacji i Słowenii¹⁹, a druga z Bułgarii, Serbii, Chorwacji, Czarnogóry i Macedonii. Między 3000 p.n.e. a 2000 p.n.e. Słowianie osiedlili się na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego na północy, w regionie Karpat na południu, nad Odrą i Wisłą na zachodzie oraz na rozległych równinach naddnieprzańskich na wschodzie. W tym okresie wybrzeża Bałtyku zamieszkiwały plemiona ugrofińskie i bałtyckie, które przybywały z dorzecza Wołgi. Począwszy od epoki brązu (od XVIII do VIII wieku p.n.e.) Trakowie (pradawny lud indoeuropejski w północnej części Bałkanów) zaczęli zajmować rozległy obszar pomiędzy Karpatami, Dunajem i Morzem Czarnym. Północna gałąź Traków, Geto-Dakowie, to dalecy przodkowie dzisiejszych Rumunów²⁰. Trakowie zamieszkujący rozległe tereny na południe od Dunaju do Morza Egejskiego byli najwcześniejszymi mieszkańcami ziemi bułgarskiej. Mniej więcej w tym samym czasie Ilirowie i Trakowie, którzy dali początki dzisiejszym Albańczykom, osiedlili się na zachodnich Bałkanach. Trakowie – dalecy przodkowie Rumunów, Bułgarów i Albańczyków²¹ – nie pozostawili po sobie zabytków pisanych, jednak odkrycia archeologiczne wskazują, że „mieli oni rozwiniętą kulturę, a ich poezja i muzyka były dobrze znane”²². Starożytny grobowiec tracki w Kazanlak, odkryty w środkowej Bułgarii w 1944 roku, jest jednym z najważniejszych zabytków kultury Traków. Cała konstrukcja ma powierzchnię czterdziestu metrów kwadratowych. Malowidła naścienne w niszach grobowych i korytarzach pochodzą z przełomu IV i III wieku p.n.e. Przedstawiają one sceny z bitew, w których pochowany tu władca Traków brał udział za życia, a także sceny z życia świeckiego i wyobrażenia życia pozagrobowego. Dziś zabytek ten został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Język tracki jako substrat rumuńskiego, bułgarskiego i albańskiego przyciąga uwagę językoznawców.

Europa Środkowo-Wschodnia to piękny i bogaty region. Znajdują się tu łagodnie wznoszące się wyżyny, a także majestatyczne Karpaty porośnięte iglastym lasem. Szumiące sosny, świerki i modrzewie wznoszą się ku niebu. Król rzek, błękitny Dunaj o rozśpiewanych falach, pędzi niepowstrzymanie na Wschód. Są tu rozsiane jak gwiazdy jeziora, urokliwe i pełne czaru, każde inne od drugiego. Są tu połacie fioletowej lawendy i czerwone maki, są tu spokojne wioski, przepiękne pałace i owiane tajemnicą zamki, strzeliste kościoły, posągi lwów i kawiarnie przy uliczkach i na miejskich skwerach, a wszystko to jest pełne uroku przeszłości i przesiąknięte pięknem harmonii między Naturą i człowiekiem. Europa Środkowo-Wschodnia jest też jednym z najważniejszych obszarów cywilizacji europejskiej. Edukacja i nauka, sztuka i literatura, tradycja i kultura zapuściły tu głębokie korzenie. Ludzie są tu szczerzy i uczciwi i nie brak wśród nich genialnych talentów. Są to narody niezwykle twórcze, które wniosły wielki wkład w światową cywilizację.

Czechy, Polska, Litwa, Węgry i inne kraje tego regionu posiadają długą historię edukacji. Uniwersytet Karola w Pradze, założony w 1348 roku, był pierwszym uniwersytetem w Europie Środkowej. Pod koniec XVII wieku w Czechach pojawił się myśliciel i wychowawca Jan Amos Komeński (lub Johann Amos Comenius, 1592–1670), ojciec nowoczesnej edukacji. W swojej Didactica magna przedstawił szereg idei i zasad wychowawczych, które wywarły głęboki wpływ na edukację nie tylko w Czechach, lecz również na świecie. W czasach dużo późniejszych językoznawcza szkoła praska, która powstała w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, stała się jedną z głównych szkół językoznawstwa strukturalnego.

W 1364 roku powstała Akademia Krakowska, znana dzisiaj jako Uniwersytet Jagielloński. Jest on równie sławny jak Uniwersytet Karola w Czechach i cieszy się renomą w takich dziedzinach, jak astronomia, matematyka i medycyna. Wyszło z niego wielu światowej klasy uczonych – jej studentem był np. Mikołaj Kopernik. Rok 1367 to czas powstania na Węgrzech Uniwersytetu w Peczu; rok 1578 przyniósł Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytet Wileński w Rzeczypospolitej, obecnie na Litwie, w 1632 roku utworzono Uniwersytet Dorpacki²³, w 1635 roku kardynał Péter Pázmány w Trnawie na terenie obecnej Słowacji założył Uniwersytet Loranda Eötvösa (późniejszy Uniwersytet Budapeszteński), w 1669 roku w dzisiejszej Chorwacji powstał Uniwersytet w Zagrzebiu. Te mające kilkaset lat historii uczelnie nadal należą do czołówki uniwersytetów na świecie. W średniowieczu były to teologiczne, naukowe i edukacyjne centra Europy Środkowo-Wschodniej, zaś w czasach nowożytnych stanowią kuźnię talentów i uczonych na skalę światową.

Literatura narodów Europy Środkowo-Wschodniej ma długą historię i od starożytności aż po czasy nowożytne może się poszczycić pokoleniami wyśmienitych pisarzy. W czasach antyku ludy tego regionu tworzyły bogatą i różnorodną ustną tradycję literacką odznaczającą się wielością form i obejmującą szeroki wachlarz tematów: koczownictwo, rolnictwo, walkę z naturą i klęskami naturalnymi, prapoczątki tych narodów i heroiczne legendy. Celem tej tradycji było zachowanie zbiorowej pamięci o przodkach, ich zwyczajach, przeżyciach i dążeniach. Ta bogata twórczość oralna stała się źródłem i podstawą późniejszej literatury.

Od IX wieku w Europie Środkowo-Wschodniej współistniały różne systemy pisma, jak cyrylica (stworzona przez dwóch braci-mnichów Cyryla [826/827–869] i Metodego [815–885] na kanwie alfabetu greckiego w 863 roku) oraz pismo łacińskie. Stały się one nośnikami dla kultur narodowych.

Wysoko rozwinięte cywilizacje starożytnej Grecji, Rzymu, Bizancjum, Europy Zachodniej i Dalekiego Wschodu wpływały w różnym stopniu na kultury ludów Europy Środkowo-Wschodniej. W takiej atmosferze powstawała wczesna literatura, która następnie rozwijała się nieprzerwanie od średniowiecza do czasów współczesnych. Jej treść można podzielić na cztery główne kategorie: kroniki, literatura religijna, literatura świecka i poezja heroiczna (patriotyczna)²⁴.

Kronikarstwo dostarcza treści o wartości historycznej i literackiej. Na początku XII wieku Czesi, Polacy i Węgrzy zaczęli kompilować swoje najstarsze kroniki, które obejmowały ważne wydarzenia polityczne. Kosmas, kanonik praski (1045–1125), opracował pierwszą Kronikę Czechów (Chronica Boëmorum) w języku łacińskim, opisując dzieje narodu od czasów prehistorycznych do czasów autora. Gall Anonim żyjący na przełomie XI i XII wieku stworzył po łacinie pierwszą trzytomową Kronikę polską (Cronica et gesta ducum sive principum Polonorum). Oprócz historycznych, politycznych i społecznych warunków swoich czasów opisał także mity i legendy oparte na polskich podaniach ludowych. Gesta Hungarorum powstały na przełomie XII i XIII wieku i opisują historię Węgrów od czasów starożytnych aż do ich osiedlenia się nad Dunajem. Ich autor pozostaje anonimowy, sam mówi tylko o sobie, że jest „drobnym skrybą wielkiego Króla Beli”. Od czasu opublikowania Anonimowej kroniki Mołdawii (Letopisetul anonim al Moldovei) w drugiej połowie XV wieku kronikarze księstw rumuńskich byli stosunkowo aktywni, pozostawiając po sobie wiele ważnych dzieł historycznych.

Literatura religijna jest ściśle związana z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa wśród narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Pod koniec XII wieku pojawiło się najstarsze dzieło religijne w języku węgierskim Mowa pogrzebowa i modlitwa (Halotti beszéd és könyörgés), a następnie rymowany utwór Starowęgierski lament Maryi (Ómagyar Mária-siralom), który został przetłumaczony z łaciny²⁵. Najstarszy polski utwór religijny, Bogurodzica, powstał w XIII wieku. Wykonywano go nie tylko w kościołach, ale również jako pieśń wojenną przed wyprawami wojennymi. Pierwszy drukowany utwór w języku litewskim to Katechizm w prostych słowach (Catechismusa prasty Szadei). Książka została opracowana i opublikowana w 1547 roku przez Martynasa Mažvydasa (1510–1563) i dała początek literaturze litewskiej. Gjon Buzuku (XVI wiek) opublikował pierwszy mszał katolicki Meshari po albańsku w 1555 roku. Literatura religijna posiada wysokie walory artystyczne. Nie tylko głosi Słowo Boże, ale ma też znaczenie dla rozwoju duchowego i wzmacnia poczucie przynależności narodowej, jednocześnie zaś jest kamieniem węgielnym późniejszej literatury narodowej.

Treść i forma literatury świeckiej tego okresu bywa różna w różnych krajach, ale w większości dąży ona do zrzucenia okowów religii oraz obnażenia hipokryzji i chciwości Kościoła i arystokracji feudalnej, opowiada o oporze wobec obcej agresji, mówi o życiu i uczuciach zwykłego człowieka. Przykładami literatury świeckiej mogą być XIV-wieczny czeski Chorał świętego Wacława (Svatováclavský chorál)²⁶, XVI-wieczny Raj duszny polskiego pisarza Biernata z Lublina, pierwszy polski modlitewnik opublikowany w 1513 roku czy twórczość Mikołaja Reja (1505–1569). Literatura ta wywarła wielki wpływ w średniowieczu i renesansie.

Poezja heroiczna (patriotyczna) czerpie tematy z opowieści o bohaterskich walkach z obcym agresorem i staje się ogromną siłą inspirującą ducha narodowego. Jest to szczególnie widoczne w narodowej literaturze południowo-wschodniej Europy, która doświadczyła okupacji imperium osmańskiego i imperium Habsburgów. Węgierski szlachcic i poeta Miklós Zrínyi (1620–1664), autor narodowego eposu Oblężenie Szigetváru (Szigeti veszedelem) z XVII wieku, wzywał lud węgierski do stawienia czoła tureckiej agresji, przypominając o dzielnych czynach bohaterów Szigetváru w obronie ojczyzny. W drugiej połowie XVIII wieku pisarz rumuński Ioan Budai-Deleanu (około 1763–1820) napisał poemat Cyganiada (Ţiganiada), który również opisuje opór wobec obcego najeźdźcy. Literatura epicka Serbii i Bułgarii dotyczy podobnej tematyki. W 1795 roku miał miejsce rozbiór Polski przez Rosję, Prusy i Austrię, a wkrótce potem w roku 1797 Józef Wybicki (1747–1822) napisał utrzymaną w tonie patriotycznym Pieśń Legionów Polskich we Włoszech²⁷ nawołującą do walki o wyzwolenie ojczyzny. Kraje nadbałtyckie mogą się poszczycić estońskim eposem narodowym Syn Kalewa (Kalevipoeg) ostatecznie zredagowanym przez estońskiego pisarza Friedricha Reinholda Kreutzwalda (1803–1882). Został opublikowany w latach 1857–1861 i wywarł istotny wpływ na przebudzenie świadomości narodowej Estończyków.

Od XVIII wieku do początku XX wieku trajektorie rozwoju państw narodowych i ich literatury w Europie Środkowo-Wschodniej są niezupełnie jednakowe. Wszystkie one znajdowały się pod wpływem europejskiego oświecenia i ruchów odrodzenia narodowego. Wybuchały rewolucje społeczne przeciwko feudalnej tyranii i dominacji obcych narodów. Z ideologicznego punktu widzenia motywem przewodnim literatury Europy Środkowo-Wschodniej w tym okresie były losy narodu i przebudzenie świadomości narodowej. Trzon ówczesnej literatury brał się z duchowej potrzeby wyzwolenia narodowego i społecznego, ale napędzały ją też główne trendy literackie i kulturowe ówczesnej Europy. Ówcześni pisarze tłumaczyli i przyswajali literaturę obcą, poznawali też rodzimą literaturę ludową, z której czerpali wzory dla swojej twórczości. W połowie XIX wieku w trzech krajach bałtyckich zaczęły powstawać stowarzyszenia literackie, które odegrały ważną rolę w krzewieniu idei przebudzenia narodowego i kształtowaniu tożsamości narodowej.

Na początku XIX wieku ideały romantyzmu zaczęły wkraczać do Europy Wschodniej, niosąc ze sobą niebywały rozkwit poezji narodowej. Pojawiło się wielu wybitnych poetów. Wielki polski poeta Adam Mickiewicz (1798–1855) w takich w utworach, jak Dziady czy Pan Tadeusz, przedstawia tragiczne losy i nieugięty opór Polaków przeciw uciskowi caratu, a także krytykuje feudalną tyranię i system poddaństwa w Rosji. Jego emanująca patriotyzmem poezja wywarła przemożny wpływ na dalsze losy polskiej literatury. W Czechach poeta romantyzmu Karel Hynek Mácha (1810–1836) wykorzystywał w swoim pisarstwie wątki historyczne i odwołując się do przeszłości jako metafory teraźniejszości, wyrażał rewolucyjne dążenia narodu przeciwko agresji, feudalizmowi i tyranii. Słynny węgierski poeta Mihály Vörösmarty (1800–1855) napisał epos heroiczny Ucieczka Zalana (Zalán futása) i zainspirował narodowe odrodzenie i rewolucję. Rumuński poeta narodowy Mihai Eminescu (1850–1889) podejmował szeroki wachlarz tematów; ten wielki patriota i niespokojny duch pozostawił po sobie dla potomności takie dzieła, jak liryczny poemat filozoficzny Gwiazda wieczorna (Luceafărul), i stał się najbardziej wpływowym poetą swojego kraju w późnym okresie romantyzmu. Słoweński poeta France Prešeren (1800–1849), poeta z Czarnogóry Piotr II Petrowić-Niegosz (1813–1851), nowy twórca literatury albańskiej, poeta Naim Frashëri (1846–1900) to najwybitniejsi przedstawiciele poezji romantycznej swoich narodów. Ci mistrzowie romantycznej liryki Europy Środkowo-Wschodniej przyczynili się do udoskonalenia języka, wzbogacenia form literackich i z jednej strony wynieśli literaturę swoich narodów na wyższy poziom, z drugiej zaś wzbogacili możliwości artystycznej ekspresji swoich języków.

W XIX wieku nowy nurt w literaturze europejskiej – realizm – przyczynił się do rozwoju powieściopisarstwa w literaturach narodowych Europy Środkowo-Wschodniej. Czeska pisarka Božena Němcová (1820–1862) w powieści Babunia (Babička) maluje obraz życia społecznego w ojczyźnie. Zbiór opowiadań czeskiego pisarza Jana Nerudy (1834–1891) Opowiadania z Małej Strany (Povídky malostranské), powieści historyczne polskiego pisarza Henryka Sienkiewicza (1846–1916) Ogniem i mieczem, Potop czy też Krzyżacy bądź powieść rumuńskiego pisarza Ioana Slavici Młyn szczęścia (La Moara cu noroc) odegrały znaczącą rolę w tworzeniu powieści realistycznej. Realizm jako kierunek literacki wpływał też na twórczość poetycką. Światowej sławy poeta węgierski Sándor Petőfi (1823–1849) jest typowym przedstawicielem tego nurtu. W swoim krótkim życiu był patriotą, wojownikiem i rewolucyjnym poetą, który wyrażał w poezji rewolucyjną myśl demokratyczną i wzywał do walki o narodowe wyzwolenie.

W XX wieku, szczególnie po I wojnie światowej, z nadejściem niepodległości i wyzwolenia, literatura krajów Europy Środkowo-Wschodniej wykazała się wielką witalnością. Literatura realizmu nie traciła wigoru. Naturalizm, symbolizm, ekspresjonizm, modernizm i wiele innych szkół literackich i artystycznych w różnym stopniu przeniknęły do literatury tego regionu. Opierając się na zagranicznych wzorach literackich, pisarze tworzyli wiele i w swoim własnym stylu. Twórczość literacka stawała się tu coraz bogatsza, a wielu pisarzy i ich dzieła zyskały renomę na świecie. Władysław Stanisław Reymont (1867–1925) stał się pierwszym w literaturze polskiej i w ogóle w literaturze Europy Środkowo-Wschodniej laureatem Nagrody Nobla²⁸. Czeski pisarz Jaroslav Hašek (1883–1923) i jego arcydzieło Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej, Karel Čapek (1890–1938) i jego dramat fantastyczno-naukowy Uniwersalne roboty Rossuma (Rossumovi univerzální roboti), jak też powieść Inwazja jaszczurów to autorzy i dzieła tłumaczone na wiele języków, cieszące się popularnością na całym świecie.

Trzy państwa bałtyckie uzyskały niepodległość i ustanowiły państwa narodowe pod koniec I wojny światowej w 1918 roku, jednak radziecko-niemiecki pakt o nieagresji²⁹ podpisany w 1939 roku przekazał je Związkowi Radzieckiemu na drodze tajnych porozumień³⁰. Od czerwca do sierpnia 1940 roku Armia Radziecka zajęła i włączyła te trzy kraje do swojego terytorium. Inne kraje w Europie Środkowej i Wschodniej zostały włączone do obozu socjalistycznego po II wojnie światowej i ustanowiono tam tzw. demokrację ludową. W okresie powojennym do lat pięćdziesiątych wszystkie kraje Europy Środkowo-Wschodniej (z wyjątkiem Jugosławii) powszechnie realizowały socrealistyczne wzorce literackie pochodzące ze Związku Radzieckiego. Powstawała wówczas literatura poświęcona tematyce życia pod okupacją i zbrojnego oporu przeciw faszyzmowi, powojennej odbudowy, nacjonalizacji przemysłu i kolektywizacji obszarów wiejskich. Ówczesny model literatury był dogmatyczny i sztywny, ponadto był to okres politycznych prześladowań.

Literatura w krajach Europy Środkowo-Wschodniej zawsze wysuwała na pierwszy plan dziedzictwo narodowe i rozwój tradycji, podkreślając narodową tożsamość. Niezależnie od tego, czy była to twórczość odzwierciedlająca oficjalne stanowisko władzy, czy też twórczość alternatywna, literatura podziemna, literatura wygnania, czy twórczość postmodernistyczna (postmodernizm pojawił się w latach osiemdziesiątych i do tej pory nie był obecny w naszych badaniach i tłumaczeniach), zawsze zasadniczo odzwierciedlała realia społeczne, ludzką kondycję i świat duchowy. Pisarze, ujmując te kwestie na różne sposoby i za pomocą różnych środków, krytykują świat zewnętrzny wrogi ludzkiej naturze i niszczący dla kultury narodowej.

W literaturze tego regionu istnieje również różnorodność i bogactwo szkół literackich i środków artystycznych. Rozwój literacki krajów Europy Środkowo-Wschodniej po II wojnie światowej przechodził różne okresy, ale ogólnie rzecz biorąc – był czasem wielkich osiągnięć. Wśród pisarzy tego regionu znaleźli się laureaci literackiej Nagrody Nobla: pisarz jugosłowiański Ivo Andrić (1892–1975), czeski pisarz Jaroslav Seifert (1901–1986), polski poeta Czesław Miłosz (1911–2004) i polska poetka Wisława Szymborska (1923–2012), węgierski pisarz Imre Kertész (1929–2016), niemiecka pisarka pochodzenia rumuńskiego Herta Müller (1953–). Wszyscy ci pisarze nadali literaturze swych narodów międzynarodowy rozgłos.

Niektórzy wschodnioeuropejscy pisarze emigrowali do Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Na przykład Witold Marian Gombrowicz z Polski (1904–1969), Milan Kundera z Czech (1929), Eugène Ionesco (1909–1994) i Emil Cioran (1911–1995) z Rumunii, Ismail Kadare z Albanii (1936). Oni również przez swoją twórczość znaleźli honorowe miejsce na światowej scenie literackiej.

Twórczość pisarzy Europy Środkowo-Wschodniej bez wątpienia wnosi do literatury światowej własne cechy narodowe i specyficzne walory estetyczne. Ta twórczość została w różnym stopniu doceniona w Chinach i innych krajach świata i to stanowi dla nas podstawę i motywację do omawiania kontaktów między tą literaturą i literaturą chińską. Badania nad historią wymiany literackiej między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej mogą dostarczyć nowych ram poznawczych dla analizy i charakterystyki literatury tego regionu, związanych z nią konotacji ideologicznych i okoliczności, w jakich się rozwijała i rozwija. Może też pomóc nam zrozumieć, jak odbywa się przekład i rozpowszechnianie literatury w złożonych relacjach międzynarodowych, jak wykorzystuje się i rozwija różnorodność zasobów kulturalnych, jak dziedziczy się tradycję i jak się ją modernizuje w wymianie literackiej czy też jak w dobie globalizacji propaguje się kulturę przez przekład literacki.

3. Amalgamat metod, modeli i horyzontów

Historia kontaktów literackich między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią stanowi ważny rozdział w historii literackich kontaktów między Chinami i zagranicą. Przyjrzenie się tym kontaktom posiada wartość poznawczą i pionierskie znaczenie w badaniu rozpowszechniania literatury chińskiej na świecie i badaniach nad literaturą krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Jako pierwsza monografia w kraju i za granicą poświęcona kompleksowemu omówieniu kontaktów literackich między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej, nasza pozycja skupia się na badaniu długotrwałych powiązań i nakreśleniu związków między literaturą chińską a najważniejszymi dziełami literatury Europy Środkowo-Wschodniej. Naszym zamiarem jest odsłonięcie i opisanie oryginalnych, żywych, ale dziś często niejasnych i nieznanych okoliczności, w jakich kontakty te zachodziły. Usiłujemy je systematycznie i obiektywnie rekonstruować lub notować, by utrwalić ślady wymiany literackiej między Chinami i krajami Europy Wschodniej. Mamy nadzieję, że dzięki tej pracy będziemy mogli wspólnie z Czytelnikami odbyć podróż w czasie i przestrzeni i zrozumieć, jak literatury różnych krajów wykraczają poza własny język, stykają się ze sobą i wpływają na siebie wzajem, jak zmieniają się w różnych momentach historycznych i kontekstach kulturowych i jakie osiągają rezultaty przez interakcję. Być może umożliwi nam to lepsze zrozumienie kwestii tłumaczenia i popularyzacji różnych autorów oraz okoliczności towarzyszących ich twórczości. Rozwój tych badan będzie miał także praktyczne znaczenie w podsumowaniu doświadczeń historycznych, popularyzowaniu tradycji literackich oraz promowaniu nowych kierunków rozwoju w zakresie stosunków i wymiany między Chinami a krajami Europy Środkowo-Wschodniej.

Podejmowany przez nas temat wchodzi w zakres literatury porównawczej. Literaturoznawstwo porównawcze jako międzykulturowe i interdyscyplinarne badania nad literaturą pojawiło się po raz pierwszy we Francji w pierwszej połowie XIX wieku i stopniowo ukształtowało się jako dyscyplina uznawana w Europie i Stanach Zjednoczonych w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Francuski uczony Marius-Francois Guyard sformułował to następująco: „Literatura porównawcza to historia stosunków międzynarodowych koncentrująca się na wymianie tematów, książek i emocji między dwoma lub kilkoma krajami”³¹.

Badania porównawcze skupione na literaturze zachodniej rozpoczynają się w Chinach od okresu panowania dynastii Qing (1644–1912)³². Wtedy właśnie tacy uczeni, jak Liang Qichao (梁启超 1873–1929)³³, Wang Zhongqi (王钟棋) czy Su Manshu³⁴ (苏曼殊 1884–1918), jako pierwsi zajęli się porównywaniem literatury chińskiej i obcej. W latach trzydziestych XX wieku Fan Cunzhong³⁵ i Chen Shouyi (陈受颐 1899–1978) zainteresowali się wpływem chińskiej literatury klasycznej na Europę Zachodnią. Nieco później Zhu Guangqian (朱光潜 1897–1986) w Rozprawie o poezji (Lunshi: 论诗), Qian Zhongshu w Rozmowach o sztuce (Tan yilu: 谈艺录), Zhu Ziqing (朱自清 1898–1948) w Kilku uwagach o poezji (Shi zahua: 诗杂话) i Li Guangtian (李广田 1906–1968) w Sztuce poetyckiej (Shide yishu: 诗的艺术) także podjęli się porównań między literaturą chińską i zachodnią, a Dai Wangshu (戴望舒 1905–1950) jako pierwszy zaczął tłumaczyć zachodnie opracowania teoretyczne z dziedziny komparatystyki. W latach pięćdziesiątych, wkrótce po powstaniu Chińskiej Republiki Ludowej, tacy badacze, jak Ge Baoquan i Ye Shuifu (叶水夫 1920–2002), zainteresowali się kontaktami chińskiej literatury z literaturą rosyjską i radziecką oraz literaturą wschodnioeuropejską.

Wielki rozwój badań komparatystycznych w Chinach nastąpił po zakończeniu rewolucji kulturalnej (1966–1976). W 1979 roku Qian Zhongshu opublikował serię Guanzhuibian (管锥编)³⁶, która odegrała ważna rolę w chińsko-zagranicznych studiach porównawczych. W 1985 roku wydano angielską wersję ważnej dla utworzenia teoretycznych podstaw komparatystyki książki Wang Zuo-lianga (王佐良) O podobieństwach (论契合: Lun qihe) pod tytułem Degrees of Affinity: Studies in Comparative Literature. W latach osiemdziesiątych XX wieku w Chinach kontynuowano teoretyczne badania komparatystyczne, wtedy także zaczęły się pojawiać monografie na temat stosunków literackich między Chinami i zagranicą. Dzięki tym publikacjom możemy ponownie prześledzić szczególną rolę literatury w procesie komunikacji i porozumienia między państwami i narodami, rozważyć różnice wynikające z doświadczeń literatury chińskiej w różnych kontekstach językowo-kulturowych, a także zastanowić się, jak zachować tożsamość kulturową w erze globalizacji i jak propagować harmonijny rozwój świata poprzez kontakty literackie.

Nietrudno jednak zauważyć, że w ostatnich latach w badaniach relacji literackich Chin z innymi krajami – niezależnie, czy dotyczą one rozważań ogólnych, czy stanowią studium konkretnych przypadków – główny nacisk położony jest na kraje sąsiednie, posiadające długą historię wymiany kulturalnej z Chinami, a także na ważniejsze kraje zachodnie, które mają wielkie wpływy w polityce, gospodarce i kulturze. Ze względu na barierę językową i niewystarczające możliwości badawcze uczeni w Chinach niewiele wiedzą na temat kontaktów kulturalnych między Chinami a państwami, których języki nie są w powszechnym użyciu i których kultura nie jest dostatecznie dobrze promowana.

Problemem są również błędy pojawiające się w niektórych specjalistycznych opracowaniach lub w ich rozdziałach. Pozyskiwanie i weryfikacja materiałów historycznych też ma swoje braki. W podstawowych informacjach pojawia się sporo błędów, które bywają powtarzane w kolejnych publikacjach. Gdzieniegdzie pojawiają się nawet jawnie subiektywne tezy, które nie tylko wprowadzają czytelników w błąd, ale mają negatywne skutki w późniejszych opracowaniach.

Z tego względu w serii Historia kontaktów literackich między Chinami i zagranicą pod redakcją profesorów Qian Linsena i Zhou Ninga (którą Wydawnictwo Edukacyjne prowincji Shandong wpisało na listę Krajowych Projektów Publikacji Priorytetowych i która uzyskała wsparcie Narodowego Funduszu Wydawniczego) znalazło się miejsce dla oddzielnego tomu poświeconego kontaktom literackim między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią. Jest to przedsięwzięcie bezprecedensowe w kraju i za granicą. Weterani komparatystyki, jak Yue Daiyun i Yan Shaoling, wnieśli ogromny wkład do tego opracowania; wielu specjalistów i uczonych połączyło siły, by zaprezentować różne punkty widzenia, co miało wielkie znaczenie metodologiczne dla początkowej fazy badań nad historią literackiej wymiany między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią³⁷. Uważamy, że aby spisać się dobrze w tym pionierskim przedsięwzięciu łączącym różne dziedziny badawcze uprawiane w kraju i za granicą, powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na rozwiązanie następujących problemów w kwestii teorii, metod i praktyki, aby poprowadzić prace badawcze we właściwym kierunku i osiągnąć założone cele.

Metody badań historycznych a bazy danych

Odtworzenie historii kontaktów literackich między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią opiera się przede wszystkim na badaniach historycznych i wymaga świadomego zastosowania metodologii takich badań. Już w II wieku n.e. w swoim słowniku paleograficznym Objaśnienia znaków prostych i złożonych (Shuowen Jiezi: 说文解字)³⁸ wielki badacz pisma chińskiego Xu Shen (许慎) opatrzył znak shi (史, „historia”) następującym objaśnieniem: „Shi – historia to zapisywanie faktów i zdarzeń”. Rejestrowanie faktów historycznych stanowi zatem priorytet w naszym opracowaniu.

Historia ludzkości jest historią zderzania się i przenikania różnych narodów i ich kultur. Chociaż Chiny i Europa Środkowo-Wschodnia są geograficznie od siebie oddalone, ich kontakty i wymiana doświadczeń sięgają odległej przeszłości. W 374 roku Xiongnu/Hunowie, których kolebką jest Wyżyna Mongolska w dzisiejszych północnych Chinach, całymi hordami powędrowali na zachód przez Wielki Step i ostatecznie pojawili się w dorzeczu Dunaju i na zielonych stepach Węgier. Hunowie obalili wschodnie królestwo Gotów na północ od Morza Czarnego, powodując wielką migrację ludów europejskich, która przyspieszyła upadek Cesarstwa Rzymskiego. W XIII wieku Czyngis-chan i jego synowie poprowadzili trzy zachodnie ekspedycje, które wstrząsnęły cała Europą i dotarły aż po dzisiejszą Polskę, Węgry i Rumunię. Wojna wprawdzie niszczyła materialne wytwory cywilizacji, ale jednocześnie promowała wymianę i integrację narodów i kultur. Od XIII wieku do Chin zaczęli przybywać ciekawi Dalekiego Wschodu śmiałkowie z Polski, Węgier, Czech i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. W czasach późnej dynastii Ming (1368–1644) i wczesnej dynastii Qing do Chin dotarło wielu jezuickich misjonarzy z Europy Środkowo-Wschodniej. Niektórzy z nich zostawali w Chinach, by służyć na dworze cesarskim, który zapoznawali ze zdobyczami zachodniej nauki. Pozostawili po sobie doniesienia na temat kultury chińskiej i zachodniej, które wywarły wpływ zarówno na współczesnych, jak i późniejsze pokolenia.

Większość krajów Europy Środkowej i Wschodniej dopiero w XIX wieku zaczęła na dobre poznawać chińską kulturę, ale prawdziwe kontakty literackie między Chinami i krajami Europy Środkowej i Wschodniej rozpoczynają się z nadejściem XX wieku. Henry H.H. Remak (1916–2009), specjalista w dziedzinie literatury porównawczej i profesor Uniwersytetu Indiana w Stanach Zjednoczonych, powiedział: „W wielu przypadkach literatura mniejszości nie jest bynajmniej drugorzędna. Jej tak zwana drugorzędność bierze się z rzekomej pierwszorzędności większości żyjącej w atmosferze dufnego samozadowolenia i samouwielbienia albo stąd, że musi się ona porównywać z większą siłą, czy to polityczną, czy kulturową”³⁹. Przez długi czas literatury narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej były w pewnym stopniu w takiej właśnie sytuacji, lecz przez swoją niezmożoną żywotność zachowały własny charakter, a dzięki walorom artystycznym i intelektualnym zyskały popularność na świecie. W XX wieku wiele utworów literatury Europy Środkowej i Wschodniej doczekało się tłumaczeń i znalazło w kręgu zainteresowania twórców chińskich. W okresie Ruchu Czwartego Maja 1919 roku, przez pierwsze dziesięć lat po powstaniu Nowych Chin oraz w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, w okresie reform i otwarcia Chin na świat, miały miejsce trzy wielkie fale przekładów literatury i publikacji z Europy Środkowo-Wschodniej, a niektóre z nich cieszyły się w Chinach nawet większą popularnością niż u siebie. To właśnie przez te utwory chińscy czytelnicy lepiej poznawali kraje i narody Europy Środkowo-Wschodniej.

Jeśli przyjrzymy się sytuacji w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, okaże się, że zapoznawanie ich z kulturą chińską również ma już długą historię. Elity intelektualne narodów wschodnioeuropejskich miały styczność z kulturą chińską już od XVII wieku, a od początku XX wieku literatura chińska nieustannie i w coraz większych liczbach docierała do Europy Wschodniej. Tego rodzaju międzyjęzykowa, międzynarodowa, międzykulturowa i nieograniczona ani czasem, ani przestrzenią wymiana literacka stała się najbarwniejszą i najpiękniejszą wizytówką w historii relacji Chin z krajami Europy Środkowo-Wschodniej.

Zasadniczą treść tej książki stanowić będą wszelkie fakty historyczne dotyczące kontaktów literackich między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią w ich historycznym i kulturowym kontekście. Układ i opis faktów są nierozerwalnie związane z odkrywaniem i analizą materiałów historycznych. Wszelkie badania historyczne muszą się opierać na materiałach źródłowych, a ich celem jest historyczna rzetelność i prawda. W latach osiemdziesiątych XX wieku Qian Zhongshu poczynił następującą uwagę: „Aby rozwinąć nasze własne badania komparatystyczne, jednym z istotnych zadań jest rozjaśnienie związków między literaturą chińską i zagraniczną”⁴⁰. Podobnie Ji Xianlin miał wiele cennych spostrzeżeń w odniesieniu do literatury porównawczej, szczególnie zaś podkreślał problem gromadzenia danych: „Komparatysta musi czerpać materiały z twórczości literackiej dwóch krajów, w tym zarówno literatury pisanej, jak i ustnej, oraz zbierać materiały związane z wzajemnymi wpływami bezpośrednimi zachodzącymi między tymi krajami. Minimum, jakiemu winien sprostać, jest dobra orientacja w literaturze obu państw, powinien być także szeroko oczytany i mieć wyśmienitą pamięć. Dopiero na bazie tych umiejętności uda mu się ustalić podobieństwa tematyczne, językowe i treściowe w literaturze dwóch krajów”⁴¹. Poglądy te przypominają w zarysie zagraniczny model „studiów nad wpływem”.

Obecnie ogólna analiza stosunków Chin z Europą Środkową i Wschodnią jest wciąż w powijakach i wiele luk należy jeszcze wypełnić. Dlatego szczególnie ważne jest odpowiednie opracowanie podstawowych danych. Wszelkie dokumenty i materiały dotyczące kontaktów państw Europy Środkowo-Wschodniej z Chinami, dane źródłowe na temat propagowania kultury chińskiej za granicą oraz tłumaczenia i rozpowszechniania tam literatury chińskiej (w tym: archiwa, tłumaczenia, literatura, raporty z podróży, fotografie, listy, przemówienia, wszelkie informacje na temat różnorakich kontaktów, rekwizyty materialne, a także tradycja ustna) powinny w całości znaleźć się w obszarze uwagi badacza. Dotyczy to również sytuacji literatur Europy Środkowo-Wschodniej w Chinach. Na tej bazie przez szczegółową lekturę klasyków i innych dzieł danej kultury zarówno w oryginale, jak i w przekładzie możemy próbować całościowo zrozumieć wzajemne stosunki historyczne i kontakty kulturalne, uchwycić polityczne, kulturowe i społeczne tło różnych epok i ostatecznie dokonać analizy i omówienia ich wzajemnego wpływu.

Objaśnianie dwustronne a kompleksowy przegląd

Zdaniem Yue Daiyun przedmiotem historii relacji literackich między Chinami i zagranicą nie jest jedynie badanie chińskich wpływów literackich za granicą, lecz przede wszystkim kwestia poznawania chińskiej kultury przez pisarzy obcych. Kieruje się ona także zasadą „objaśniania dwustronnego”, co wymaga nie tylko nowego spojrzenia na przedmiot, ale i nowych metod. Kontakty literackie między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej to kontakty dobrowolne i równoprawne, które oczywiście muszą całkowicie różnić się od narzucania „słabszemu” kultury „silniejszego”. Dwustronność tych kontaktów szczególnie uwidoczniła się w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, następnie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych i wreszcie z początkiem XXI wieku. Osiągnięcie poziomu prawdziwej historii kontaktów literackich staje się możliwe jedynie dzięki „dwukierunkowości” lub „dwustronności” badań, na drodze logicznego i całościowego ujęcia tego złożonego procesu. „Dwustronność” powinna zawierać w sobie dwa elementy: wzajemne kontakty między Chinami i poszczególnymi krajami oraz wzajemne kontakty między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią potraktowaną jako całość. Szesnaście krajów Europy Środkowo-Wschodniej utrzymuje ze sobą ścisłe sąsiedzkie kontakty, co umożliwia przeprowadzenie porównania diachronicznego i synchronicznego. Tworzą one zwarty system danych wzajemnie uzupełniających się i weryfikujących.

Choć można powiedzieć, że kompleksowe potraktowanie w jednym opracowaniu literatury narodów szesnastu krajów Europy Środkowo-Wschodniej zdaje się dość wymuszone (zwłaszcza że można ją różnie definiować i rozumieć), nie sposób jednak zignorować jej istnienia jako określonego zjawiska w historii relacji literackich między Chinami i zagranicą. Kompleksowa historia wymiany literackiej między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią może nam przynajmniej dostarczyć szerszej perspektywy niż analiza wymiany z jednym tylko państwem i uzupełnić naszą wiedzę na temat mniej znanych i słabszych krajów, które w innym wypadku w ogóle nie stałyby się przedmiotem badań. Jeśli uznamy, że jest to rodzaj badań regionalnych, powinniśmy korzystać z metod badawczych odpowiednich dla historii regionalnej i obserwować zjawiska literackie i ich zawiłe relacje z perspektywy antropologii, geografii, religii, ekonomii, kultury, sztuki i innych dyscyplin. Powinniśmy zatem zebrać i uporządkować wiele rozproszonych i skomplikowanych danych i materiałów historycznych w przejrzyste kompendium.

Podstawą metody kompleksowej jest synteza wcześniejszych wyników badań⁴². Choć jak dotąd nie pojawiła się monografia na temat historii kontaktów literackich między Chinami i krajami Europy Środkowo-Wschodniej, jednak prace specjalistów i uczonych w Chinach w dziedzinie międzynarodowych kontaktów literackich zaowocowały już zebraniem dużej ilości danych oraz analizą relacji z poszczególnymi krajami.

W pierwszej połowie XX wieku twórcy chińscy odegrali poważną rolę we wprowadzeniu literatury wschodnioeuropejskiej do Chin. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych pojawiła się monografia Literatura Związku Radzieckiego i krajów demokracji ludowej w Chinach (Sulian he renmin minzhu guojiade wenxue zai Zhongguo: 苏联和人民民主国家的文学在中国)⁴³ pod redakcją Ye Shuifu. Ge Baoquan jako szef Instytutu Literatury w Chińskiej Akademii Nauk Społecznych angażował się w propagowanie literatury Europy Wschodniej przez wydawanie tłumaczeń i tekstów krytycznych młodszej kadry specjalistów. W 1997 roku Wydawnictwo Edukacyjne Hubei opublikowało Słownik tłumaczeń w Chinach (Zhongguo fanyi cidian: 中国翻译词典) pod redakcją Lin Huangtiana (林煌天), w którym znalazły się artykuły tłumaczy i badaczy literatury wschodnioeuropejskiej, takich jak Lin Hongliang (林洪亮) i Gao Xing (高兴), na temat wymiany kulturowej i przekładu.

W nowym milenium wiele dokonano w badaniach porównawczych nad literaturą chińską i wschodnioeuropejską. Wydana w 2007 roku monografia Songa Binghuia (宋炳辉) Chiny a literatura narodów marginalizowanych (Ruoshi minzu wenxue zai Zhongguo: 弱势民族文学在中国) z perspektywy komparatystyki systematycznie podsumowuje zagadnienia przekładu, popularyzacji i wpływów literatury „narodów uciśnionych” (w tym literatur Europy Środkowo-Wschodniej) w Chinach w XX wieku oraz omawia jej relacje z kulturą i tożsamością Chińczyków. Owocem dalszych prac Song Binghuia jest jego książka Perspektywy i metody: studia nad kontaktami literackimi między Chinami, a zagranicą (Shijie yu fangfa: Zhong wai wenxue guanxi yanjiu: 视界与方法: 中外文学关系研究). W roku 2010 Gao Xing opublikował artykuł Sześćdziesiąt lat serpentyn – przekłady literackie i badania nad literaturą Europy Wschodniej (Liushi nian quzhede daolu – Dong Ou wenxue fanyi he yanjiu: 六十年曲折的道路——东欧文学翻译和研究), w którym podsumował dotychczasowe osiągnięcia na polu popularyzacji i przekładu literatury wschodnioeuropejskiej w Chinach. Pierwszym przykładem metody ujęcia dwustronnego jest monografia Ding Chao (丁超) Badania nad historią chińsko-rumuńskich stosunków literackich (Zhong Luo wenxue guanxi shitan: 中罗文学关系史探, 2008) przedstawiająca recepcję i wzajemne oddziaływanie literatur obu krajów z perspektywy interdyscyplinarnej i międzykulturowej. Prezentuje ona bogaty i barwny obraz chińsko-rumuńskich relacji literackich.

Wielu młodych uczonych z Wydziału Języków i Kultur Europejskich Pekińskiego Uniwersytetu Języków Obcych również zaangażowało się w studia porównawcze, wykorzystując swoje kompetencje językowe. Wiele artykułów poświęconych nowym materiałom i zawierających nowe spostrzeżenia publikuje się w piśmie akademickim „Studia nad Językami i Kulturami Europejskimi” („Ouzhou yuyan wenhua yanjiu”: 欧洲语言文化研究) wydawanym przez wydział⁴⁴.

W 2013 roku Zhang Xiping (张西平) wraz z Imre Hamarem, węgierskim sinologiem i współredaktorem Wydawnictwa Naukowego Języków Obcych (Waiyu jiaoxue yu yanjiu chubanshe: 外语教学与研究出版社), opublikowali monografię Popularyzacja i recepcja kultury chińskiej w Europie wschodniej (Zhongguo wenhua zai Dong Ou: chuanbo yu jieshou yanjiu: 中国文化在东欧:传播与接受研究), w której znalazły się referaty zaprezentowane przez chińskich i zagranicznych naukowców na międzynarodowym sympozjum poświęconym dawnym i obecnym kontaktom kulturalnym między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią, które odbyło się w Budapeszcie w 2009 roku, a także artykuły publikowane wcześniej we wspomnianym piśmie akademickim „Studia nad Językami i Kulturami Europejskimi”. Ten ogromny dorobek naukowy stanowi podstawowy materiał, którym posiłkuje się niniejsza monografia.

Podmiotowość a kontekst globalny

W komparatystyce trudno uniknąć subiektywnej perspektywy podmiotowej i ten problem zawsze trzeba mieć na uwadze. W filozofii termin „podmiotowość” oznacza „pewien przymiot istoty ludzkiej jako podmiotu, który wyraża się w relacji podmiotowo-przedmiotowej”. W Oxford Companion to Philosophy subiektywność definiuje się jako właściwość: „pertaining to the subject and his or her particular perspective, feelings, beliefs, and desires”⁴⁵, a więc odnoszącą się do podmiotu i przynależnej mu perspektywy, uczuć, przekonań i pragnień. W Chinach najwięcej uwagi tematowi stanowiska subiektywnego i świadomości subiektywnej w badaniach nad relacjami między literaturą chińską i zagraniczną poświęcił Song Binghui. Ponieważ literackie badania porównawcze dotyczą literatury i kultury oraz dialogu między różnymi narodami, które stanowią niezależne podmiotowości, Song uważa m.in., że „określenie świadomości podmiotowej (zarówno indywidualnego badacza jako podmiotu, jak i domniemanego podmiotu w sensie narodowej wspólnoty kulturowej) jest głównym warunkiem dialogu i komunikacji, kluczem do międzykulturowych studiów porównawczych oraz podstawą do ustalenia modelu badawczego”⁴⁶.

Procesy powstawania literatury narodowej w krajach Europy Środkowo-Wschodniej pokazują, że jest ona owocem przebudzenia świadomości narodowej i duchowych potrzeb narodów, ich dążeń politycznych i kultury. Procesy te odzwierciedlają wyraźnie świadomość podmiotową. Narody te wchłaniają obce kultury – w tym kulturę chińską – na własnych zasadach. Ich historia i kultura dyktują zarówno ich preferencje wobec literatury obcej, jak i sposób, w jaki ją odczytują. To samo odnosi się do Chin. W pierwszej połowie XX wieku, kiedy zaczęto przekładać i wprowadzać literaturę zagraniczną na grunt chiński, subiektywna świadomość podmiotowa zaznaczyła się bardzo wyraźnie w tym procesie modernizacji chińskiej kultury i literatury. Dlatego też w badaniach nad wymianą literacką między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią powinniśmy zwrócić uwagę właśnie na podmiotową perspektywę kulturową obecną w literaturze każdego narodu, zrozumieć jego szczególne potrzeby w procesie rozwoju jego kultury, uwzględniając przy tym jego charakter regionalny, a także rozmaite czynniki społeczne, kulturowe, czasowe i losowe. W ten sposób będziemy mieli możliwość obiektywnie spojrzeć na specyficzny charakter kontaktów kulturowych w ich różnorodności.

Z tematu i tytułu książki wynika, że jako badacze w istocie założyliśmy relację „jeden wobec wielu”, co jest w istocie odzwierciedleniem naszej podmiotowej perspektywy. Kluczem jest propagowana wśród komparatystów za granicą zasada egalitarnego dialogu między kulturą narodową i literaturą, co sprowadza się do poszanowania obiektywnego wyboru wielu podmiotów i ich wzajemnych relacji jako podmiotów, usunięcia hegemonii dyskursu ideologicznego i powrotu do literatury jako nauki o człowieku.

Studia nad historią kontaktów literackich między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią powinny w pełni uwzględniać światowy charakter tych literatur, co wymaga od badaczy holistycznego ujęcia literatury na świecie. Sama literatura Europy Środkowo-Wschodniej ma swoje korzenie w europejskiej cywilizacji i tradycji kulturowej. Po okresie średniowiecza odziedziczyła ona idee humanizmu zrodzone w renesansie i oświeceniu. A gdy idee romantyzmu, realizmu i modernizmu przeniknęły do literatury Europy Środkowo-Wschodniej, zaowocowało to z jednej strony wspaniałą twórczością literacką, a z drugiej pobudziło powstawanie różnych ruchów literackich. W czasach nowożytnych zarówno literatura chińska, jak i literatura Europy Środkowo-Wschodniej znalazły się pod silnym wpływem zachodnich trendów literackich, zachodnich pisarzy i ich warsztatu, ale również pod wypływem socjalistycznej literatury Związku Radzieckiego. Istnieje między nimi dość złożona bezpośrednia relacja. Rozprzestrzenienie się kultury kolonialnej i nowoczesności w XX wieku czy narzucanie kultury Zachodu krajom Trzeciego Świata spowodowały, że zarówno literatura Chin, jak i krajów Europy Środkowo-Wschodniej stała się częścią ogólnoświatowej mozaiki kulturowej i tylko w takim kontekście można ją właściwie zrozumieć i zinterpretować.

Jeśli zjawiska literackie mają być badane w kontekście globalnym, to koncepcja „czynników ogólnoświatowych” zaproponowana przez Chen Sihe do zastosowania w perspektywie i metodzie badawczej nabiera donioślejszego znaczenia. Mówiąc dokładniej: „czynniki ogólnoświatowe w historii literatury chińskiej to czynniki, które bada się, porównuje i analizuje w kontekście literatury światowej w ramach relacji literackich między Chinami i zagranicą w XX wieku. Badania takie z natury muszą być wielojęzykowe i dotyczyć wielu różnych krajów i narodów”⁴⁷. Ten pogląd odegrał wielką rolę w naszym studium, bowiem wykracza on poza badania empiryczne nad wzajemnymi wpływami, a jednocześnie integruje te badania z badaniami poszczególnych literatur. Nie ma wątpliwości, że „czynniki ogólnoświatowe” w literaturach różnych narodów mają charakter obiektywny i wiarygodny, dzięki czemu łatwiej jest nam zrozumieć dialektyczne zależności między indywidualnymi odrębnościami i całościowymi podobieństwami, między cechami narodowymi i cechami ogólnoświatowymi.

Krytyka kulturowa a mentalność

Badanie kontaktów literackich między Chinami a Europą Środkowo-Wschodnią nie powinno ograniczać się jedynie do wstępnego rekapitulowania faktów i rekonstrukcji historycznych ani do opowiadania o przeszłości i jej ewaluacji. Takie badanie przede wszystkim powinno okazać się odkrywcze na płaszczyźnie analityczno-teoretycznej. Literatura jako zwierciadło życia pod woalem „klasyki”, „elegancji”, „powagi” czy „świętości” ujawnia szeroki wachlarz problemów społecznych, złożoność wpływów ideologicznych, kulturowych i politycznych. Przeplatają się w niej ze sobą rozmaite wątki kulturowe, historyczne i artystyczne. W latach powojennych, a zwłaszcza w późniejszym „okresie przejściowym”, który rozpoczął się w roku 1989, literatura Europy Środkowo-Wschodniej stała się w dużej mierze wyrazem buntu przeciwko tradycyjnym wzorcom literackim oraz oporu wobec przestarzałego systemu. Literatura ta często posługuje się metaforą i wyraźnie czerpie z postmodernizmu zarówno w teorii, jak i w technice. Tradycyjne teorie literackie okazują się już nieadekwatne dla zrozumienia funkcjonowania i odczytania wielu współczesnych tekstów literackich. Widać coraz wyraźniej, że zrozumienia ich istoty nie da się już oddzielić od teorii opartej na teorii i metodologii krytyki kultury.

W dziedzinie badań nad kulturą i krytyki kultury pojawiło się wiele nowych pojęć i teorii, które stanowią niezbędne narzędzie w naszych badaniach. Ich rozważne zastosowanie w żmudnym procesie selekcjonowania, badania i interpretacji materiałów źródłowych umożliwia bardziej dogłębną, wieloaspektową analizę relacji między literaturą a jednostką i społeczeństwem. Ufamy, że solidny ekwipunek teoretyczny może dokonać przełomu w studiach nad związkami między literaturą Europy Środkowo-Wschodniej i literaturą chińską.

W studiach nad historią kontaktów literackich między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią chodzi nie tylko o przedstawienie złożoności uwarunkowań historycznych i wypływającej z nich prawdy, nie chodzi też tylko o orientacyjne naszkicowanie przebiegu takich kontaktów. Rzecz w tym, by przede wszystkim ukazać zbieżności w umysłowości różnych narodów, by dostrzec i przedstawić podobne wartości kulturowe, które powstały w różniących się od siebie warunkach historycznych i wyrażone zostały w różniącej się od siebie twórczości literackiej. Ostatecznym celem takich studiów jest osiągnięcie na bazie tych podobieństw wzajemnego zrozumienia i przyjaźni, a ostatecznie kreowanie świata, w którym zapanują pokój, harmonia i tolerancja. Mamy szczerą nadzieję, że nasza monografia stanie się znaczącym przyczynkiem w wymianie literackiej z Europą Środkowo-Wschodnią, przyczyni się do szerzenia ducha humanizmu, pogłębi dialog, którego stronami jesteśmy jako różne narody, różne cywilizacje i kultury, a także wzmocni nasze kontakty i duchowo zbliży nas ku sobie.

Przypisy:

¹ Nowe Chiny to w oficjalnej nomenklaturze chińskiej częsty zastępnik ChRL, kładący nacisk na nowe ideologiczne podstawy, na których zbudowano państwo w 1949 roku (przyp. tłum.).

² Zarówno w polityce międzynarodowej, jak i w odniesieniu do kultury i literatury NRD często było włączane do tego samego obszaru badań co RFN i inne kraje niemieckojęzyczne, i nie było faktycznie zaliczane do Europy Wschodniej.

³ Układ Warszawski (oficjalna nazwa: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej) został podpisany w Warszawie 14 maja 1955 roku przez kraje europejskiego obozu socjalistycznego (w tym NRD), ustanawiając tym samym sojusz wojskowy i polityczny. Poza Jugosławią wszystkie kraje socjalistyczne w Europie Wschodniej dołączyły do Układu Warszawskiego. Organizacja została oficjalnie rozwiązana 1 lipca 1991 roku.

⁴ Rada do spraw Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) została założona 8 stycznia 1949 roku. Miała swoją siedzibę w Moskwie i była wspólnotą gospodarczą państw obozu socjalistycznego jako przeciwwaga dla Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Rozwiązana oficjalnie w Budapeszcie 28 czerwca 1991 roku.

⁵ Pięć Zasad Rozwoju Stosunków między Chinami a Krajami Europy Środkowo-Wschodniej – kompleksowe objaśnienie przewodniczącego Jiang Zemina (Jiang Zemin zhuxi zai Xiongyali quanmian chanshu Zhongguo yu Zhongdong Ou guojia faz han guanxi wu yuanze: 江泽民主席在匈牙利全面阐述中国与中东欧国家发展关系五原则), artykuł zamieszczony w „Dzienniku Ludowym” („Renmin Ribao”: 人民日报) z 12 lipca 1995 roku.

⁶ Hu Jintao, O wzmacnianiu tradycyjnej przyjaźni i rozwijaniu wzajemnie korzystnej współpracy – przemówienie w rumuńskim parlamencie (Gonggu chuantong youyi, kuoda huli hezuo – zai Luomaniya yihuide yanjiang: 巩固传统友谊, 扩大互利合作——在罗马尼亚议会的演讲), „Dziennik Ludowy” z 15 czerwca 2004 roku.

⁷ Współpraca Południe–Południe to model współpracy ekonomicznej między państwami rozwijającymi się położonymi w południowej części półkuli północnej i na półkuli południowej. Model został zainicjowany przez Chiny w 1955 roku. Współpraca Północ–Południe w politycznej terminologii władz chińskich odnosi się do współpracy ekonomicznej między krajami rozwijającymi się (Południe) i rozwiniętymi (Północ) (przyp. tłum.).

⁸ Chodzi o tzw. inicjatywę „Pasa i Szlaku”, czyli sformułowaną przez prezydenta Xi Jinpinga w 2013 roku strategię globalnego rozwoju gospodarczego kładącą nacisk na inwestycje w rozbudowę, rozwój i unowocześnienie infrastruktury łączącej Chiny z państwami Azji Środkowej, Bliskiego Wschodu i Europy, a także Afryki i obu Ameryk. „Nowy Jedwabny Szlak” ma obejmować zarówno połączenia lądowe (Pas), jak i morskie (Szlak) (przyp. tłum.).

⁹ Xi Jinping spotkał się z grupą przywódców krajów Europy Środkowo-Wschodniej uczestniczących w czwartym walnym spotkaniu przywódców państw środkowo-wschodnio-europejskich i Chin (Xi Jinping jiti huijian chuxi disici Zhongguo – Zhongdong Ou guojia lingdaoren huiwude Zhongdong Ou guojia lingdaoren: 习近平集体会见出席第四次中国 – 中东欧国家领导人会晤的中东欧国家领导人), „Dziennik Ludowy” z 27 listopada 2015 roku.

¹⁰ Lu Xun (prawdziwe nazwisko Zhou Shuren: 周树人), pisarz i reformator literatury chińskiej, uważany za ojca współczesnej literatury w Chinach i najwybitniejszego pisarza chińskiego XX wieku. Jego twórczość przyczyniła się do ukształtowania współczesnej chińszczyzny literackiej, która zastąpiła tzw. język klasyczny używany w chińskim piśmiennictwie oficjalnym i literaturze „wysokiej” przez dwa tysiące lat. W swoich opowiadaniach i esejach bardzo krytycznie odnosił się do tradycyjnej kultury i społeczeństwa chińskiego, a także do sytuacji społecznej i politycznej swoich czasów, piętnując ciemnotę, bierność, okrucieństwo i opresję. Poza twórczością oryginalną Lu Xun angażował się także w tłumaczenia (więcej o jego tłumaczeniach literatur Europy Środkowo-Wschodniej w rozdziałach 6 i 7). Jego styl, język, a także zainteresowania intelektualne w twórczości literackiej i okołoliterackiej (krytyka, nowe spojrzenie na historię literatury chińskiej) miały ogromny wpływ na całą współczesną literaturę chińską. W ostatnich latach po polsku ukazały się jego Opowiadania i Prawdziwa historia A Q w przekładzie Katarzyny Sarek, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2015 i 2017 (przyp. tłum.).

¹¹ Więcej na temat tego cyklu esejów w rozdziałach 6 i 7.

¹² Jest to artykuł omawiający literaturę rosyjską i wschodnioeuropejską, opublikowany w zbiorze esejów Lu Xuna Nanqiang beidiao ji (南腔北调集) w 1934 roku (przyp. tłum.).

¹³ Lu Xun, Dzieła zebrane (Lu Xun Quanji: 鲁迅全集), t. 4, Renmin wenxue chubanshe (人民文学出版社), Pekin 2005, s. 446.

¹⁴ Ruch Czwartego Maja – seria wydarzeń zapoczątkowanych 4 maja 1919 roku, uważanych za przełomowe w kształtowaniu się współczesnego społeczeństwa i kultury chińskiej albo inaczej mówiąc, w procesie modernizacji obejmującej wszystkie aspekty życia w Chinach. W wąskim znaczeniu odnosi się do ruchu politycznego rozpoczętego przez studentów uczelni pekińskich protestujących przeciwko niekorzystnym dla Chin ustaleniom traktatu wersalskiego; protesty te natychmiast podjęte zostały przez studentów w innych miastach, dołączyli do nich też robotnicy, kupcy i intelektualiści. W tym znaczeniu Ruch Czwartego Maja uważany jest za symbol przebudzenia nowej chińskiej świadomości narodowej. W szerszym znaczeniu łączony jest on z Ruchem Nowej Literatury (o którym poniżej) i Ruchem Nowej Kultury dążącym do usunięcia ideologicznych podstaw tradycyjnego społeczeństwa chińskiego (głównie konfucjanizmu) i zastąpienia ich fundamentami nowoczesnego państwa reprezentowanymi przede wszystkim przez naukę i demokrację (przyp. red.).

¹⁵ Ruch Nowej Literatury – związany jest z Ruchem Nowej Kultury, a jego celem było utworzenie nowej literatury chińskiej, odpowiedniej dla nowej kultury i nowego społeczeństwa. Ruch Nowej Literatury kładł nacisk na rewaluację całej chińskiej spuścizny literackiej, wydobywając z niej gatunki i utwory niedoceniane i lekceważone wcześniej (takie np., jak tradycyjne powieści pisane przynajmniej częściowo w żywym języku swoich czasów), badania historii literatury i języka za pomocą nowoczesnych metod zachodnich (co przyczyniło się np. do nowego odczytania klasyki chińskiej), otwarcie literatury chińskiej na nowe formy, gatunki i techniki literackie z zagranicy (głównie zachodnie), a przede wszystkim na zastąpienie obowiązującego w chińskim piśmiennictwie „języka klasycznego” zrozumiałego tylko dla wykształconych elit żywym językiem „potocznym” (baihua), zrozumiałym dla wszystkich (przynajmniej w założeniu). Lu Xun był jedną z czołowych postaci Ruchu Nowej Literatury, podobnie jak wielu innych pisarzy i intelektualistów wymienianych w tym i dalszych rozdziałach (przyp. red.).

¹⁶ Zob. Song Binghui (宋炳辉), Chiny a literatura narodów marginalizowanych (Ruoshi minzu wenxue zai Zhongguo: 弱势民族文学在中国), Nanjing daxue chubanshe (南京大学出版社), Nankin 2007. Song Binghui pisze, że pojęcie „literatury narodów marginalizowanych”, podobnie jak pojęcie „narodu” u Benedicta Andersona, to rodzaj „wspólnoty wyobrażonej”. Chodzi tutaj konkretnie o zmiany w relacjach między Chinami a zagranicą w konsekwencji burzliwych transformacji historycznych XX wieku oraz idące za nimi osłabienie pozycji jednych narodów i umocnienie pozycji drugich. Pojęcie „narodów marginalizowanych” nie jest zatem nigdy niezmienną stałą, lecz musi być rozpatrywane w kontekście aktualnej sytuacji danego narodu i jego wpływu na świecie (s. 17).

¹⁷ Zob. rozdział napisany przez Ge Baoquana w: Yang Zhouhan (杨周翰), Wu Dayuan (吴达元), Zhao Mengrui (赵梦蕤) (red.), Historia literatury europejskiej (Ouzhou wenxue lishi: 欧洲文学史), wydanie poprawione, Renmin wenxue chubanshe, Pekin 1982.

¹⁸ Autorzy wyróżniają dwie gałęzie ludów słowiańskich, tymczasem zgodnie z przyjętym tu kryterium geograficznym należy wyróżnić trzy odłamy: Słowian Zachodnich, Wschodnich i Południowych. Omyłka wynika być może z faktu, że kontakty z grupą Słowian Wschodnich nie są tu omawiane (przyp. red.).

¹⁹ Słoweńców zalicza się do Słowian Południowych (przyp. red.).

²⁰ Geto-Dakowie zajmowali obszar współczesnej Rumunii, nie są jednak bezpośrednimi przodkami Rumunów – podczas wielkiej wędrówki ludów ich etnos raczej zanikł pośród ludności napływowej różnego pochodzenia (przyp. red.).

²¹ Analogicznie do Geto-Daków, Trakowie rozpłynęli się pośród ludności napływowej, mogli mieć większy udział w etnogenezie Albańczyków.

²² Yang Yanjie (杨燕杰), Kultura Bułgarii (Baojialiya wenhua: 保加利亚文化), w: Liu Zuxi (刘祖熙) (red.), Kultury słowiańskie (Silafu wenhua: 斯拉夫文化), Zhejiang renmin chubanshe (浙江人民出版社), Hangzhou 1993, s. 294.

²³ W Tartu, tj. w dzisiejszej Estonii (przyp. tłum.).

²⁴ Autor używa tu czterech terminów: „kroniki lub literatura annalistyczna” (bianianshi wenxue: 编年史文学), „literatura religijna” (zongjiao wenxue: 宗教文学), „literatura świecka” (shisu wenxue: 世俗文学) oraz „literatura epicka” (shishi wenxue: 史诗文学). Termin „epos” pojawił się w Chinach w czasie Ruchu Nowej Kultury i jego chińskie tłumaczenie znaczy dosłownie „poezja historyczna”. Podane dalej w tekście przykłady w niektórych miejscach nie odpowiadają jednak tym kategoriom. Na przykład Chorał świętego Wacława i Raj duszny to z pewnością nie jest literatura świecka i wydaje się, że autorowi chodzi raczej o literaturę w językach narodowych. Podobnie Pieśń legionów polskich Wybickiego to nie jest poezja epicka, a raczej patriotyczna. Dlatego też dla chińskiego terminu shishi wenxue wybieramy tłumaczenie „poezja heroiczna lub patriotyczna”, bo wydaje się ono na tyle szerokie, że może zawrzeć w sobie zarówno pojęcie eposu narodowego, jak i pieśni patriotycznych (przyp. tłum.).

²⁵ Było to luźne tłumaczenie Planctus Mariæ Virginis autorstwa Francuza Godefroya de Breteuil, podprzeora klasztoru św. Wiktora w Paryżu (przyp. tłum.).

²⁶ Modlitwa do św. Wacława.

²⁷ Mazurek Dąbrowskiego. W 1927 roku stał się hymnem narodowym Polski.

²⁸ W rzeczywistości jako pierwszy Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury otrzymał Henryk Sienkiewicz w 1905 roku, o czym autorzy sami piszą w rozdziale 12 tej książki (przyp. red.).

²⁹ Pakt Ribbentrop-Mołotow podpisany 23 sierpnia 1939 roku (przyp. tłum.).

³⁰ Ten tajny protokół dodatkowy stanowił załącznik do oficjalnego dokumentu umowy i dotyczył rozbioru terytoriów lub rozporządzenia niepodległością suwerennych państw: Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Rumunii (przyp. tłum.).

³¹ Cytat z chińskiego tłumaczenia rozdziału książki Marius-Francois Guyarda, Przedmiot i metoda literatury porównawczej (Bijiao wenxuede duixiang yu fangfa: 比较文学的对象与方法) w przekładzie Wang Jianlianga (王坚良) w: Liu Jiemin (刘介民) (red.), Wybór tłumaczeń z literatury porównawczej (Bijiao wenxue yiwenxuan: 比较文学译文选), Hunan renmin chubanshe (湖南人民出版社), Changsha 1984.

³² Ostatni dynastia cesarska w Chinach, etnicznie mandżurska, obalona na przełomie 1911 i 1912 roku przez tzw. rewolucję sinhajską, która doprowadziła do powstania Republiki Chińskiej (przyp. tłum.).

³³ Chiński uczony, myśliciel polityczny i reformator, jedna z najważniejszych postaci końca okresu cesarskiego i wczesnego okresu republikańskiego. Jeden z twórców i uczestników tzw. stu dni reform roku 1898, których celem było m.in. utworzenie monarchii konstytucyjnej, a przede wszystkim unowocześnienie i uprzemysłowienie kraju i wprowadzenie nowoczesnej edukacji. Był też założycielem kilku wpływowych chińskich gazet, do których pisywał na różne tematy, wierzył bowiem, że prasa ma do odegrania ogromną rolę w polityce i edukowaniu mas. Tłumaczył lub przyczynił się do tłumaczeń na chiński zachodnich dzieł filozoficznych i politycznych; dążył także do odnowienia literatury chińskiej przez przewartościowanie podejścia do literatury i zaadaptowanie do literatury chińskiej niektórych wzorów zachodnich (był m.in. wielkim zwolennikiem tłumaczenia i naśladowania powieści europejskiej, którą uważał za potężne narzędzie kształtowania charakteru społeczeństwa) (przyp. red.).

³⁴ Pisarz, poeta, tłumacz i malarz. Znał wiele języków obcych, w tym: angielski, francuski, japoński i sanskryt, tłumaczył m.in. Byrona (przyp. tłum.).

³⁵ Jako anglista wykształcony w Stanach Zjednoczonych, wydał kilka książek poświęconych literaturze angielskiej, np. Zbiór esejów o literaturze angielskiej (Yingguo wenxue lunji: 英国文学论集) czy Samuel Johnson a kultura chińska (Yuehan xunsun boshi yu Zhongguwenhua: 约翰逊博士与中国文化), w których podejmuje temat wpływów chińskiej literatury klasycznej na literaturę zachodnią (przyp. tłum.).

³⁶ Zbiór artykułów omawiających klasyczną literaturę chińską przy zastosowaniu metod komparatystycznych zapożyczonych z Zachodu. Tytuł, stanowiący elegancką aluzję do różnych tekstów klasycznych, można by przetłumaczyć jako Piórem albo Spod pióra, ale Wang Zuoliang tłumaczy to jako Perspectives on Literature (bibliografia do Wang Zuoliang, Dzieła zebrane, Wang Zuoliang quanji: 王佐良全集, t. 7, Waiyu jiaoxue yu yanjiu chubanshe: 外语教学与研究出版社 2016) (przyp. tłum.).

³⁷ Związane z tą tematyką artykuły pochodzą z konferencji „Rozmowy przy okrągłym stole: Teoria i metoda w komparatystyce literackiej w Chinach” (Yuanzhuo bitan: Zhongwai wenxue guanxi yanjiude lilun yu fangfa: 圆桌笔谈: 中外文学关系研究的理论与方法) i zostały opublikowane w: Dialog międzkulturowy (Kuawenhua duihua: 跨文化对话), t. 26, Pekin 2010.

³⁸ Najstarszy słownik chiński prezentujący graficzną i semantyczną analizą znaków pisma chińskiego, objaśniający ich etymologię i porządkujący znaki w grupach połączonych wspólnymi częściami składowymi, tzw. kluczami albo pierwiastkami (co jest do dzisiaj wykorzystywane w słownikach chińskich). Podzielił także znaki chińskie na sześć typów w zależności od ich budowy (przyp. tłum.).

³⁹ Cytat za chińskim tłumaczeniem artykułu Henry’ego H.H. Remaka, Literatura porównawcza: stojąc znów przed wyborem (Bijiao wenxue: zaici mianlin xuanze: 比较文学: 再次面临选择), tłum. Jiang Yuan (姜源), w: Cao Shunqing 曹顺庆 (red.), Nowy etap w komparatystyce – szósty zjazd Chińskiego Towarzystwa Komparatystycznego, zbiór referatów z konferencji międzynarodowej (Maixiang bijiao wenue xin jieduan – Zhongguo Bijiao Wenxue Xuehui diliujie nianhuiji, Guoji xueshu yantaohui lunwenxuan: 迈向比较文学新阶段—— 中国比较文学学会第六届年会暨, 国际学术研讨会论文选), Sichuan Renmin chubanshe (四川人民出版社), Chengdu 2000, s. 25.

⁴⁰ Zob. Zhang Longxi (张隆溪), Wykłady Qian Zongshu o komparatystyce literackiej i „porównywaniu literatur” (Qian Zhongshu tan bijiao wenxue yu „wenxue bijiao”: 钱钟书谈比较文学与“文学比较””), „Czytamy Książki” („Dushu”: 读书) 1981, nr 10.

⁴¹ Ji Xianlin, Praca z materiałami jako podstawa do badań nad wpływem (Ziliao gongzuo shi yingxiang yanjiude jichu: 资料工作是影响研究的基础), w: Literatura porównawcza a literatura ludowa (Bijiao wenxue yu minjian wenxue: 比较文学与民间文学), Beijing daxue chubanshe (北京大学出版社), Pekin 1991, s. 197.

⁴² Du Weiyun (杜维运), Metodologia historyczna (Shixue fangfalun: 史学方法论), Beijing Daxue chubanshe (北京大学出版社), Pekin 2006, s. 83.

⁴³ W „Literaturze Światowej” („Shijie wenxue”: 世界文学) 1957, nr 1.

⁴⁴ Ukazały się w nim np.: Podroż chińskiej literatury do Kraju Róży (中国文学的玫瑰国之旅) Chen Ying (陈瑛), Wołanie znad Morza Czarnego: recepcja literatury bułgarskiej w Chinach (Chuan zi Heihaide huhao: Baojialiya wenxue zai Zhongguo de jieshou: 传自黑海的呼号: 保加利亚文学在中国的接受) Lin Wenshuanga (林温霜), Rozprzestrzenianie się chińskiej kultury na Węgrzech (Zhongguo wenhua zai Xiongyalide chuanbo: 中国文化在匈牙利的传播) Guo Xiaojing (郭晓晶), Tłumaczenia literatury chińskiej w Albanii (Zhongguo wenxue zai Aerbaniyade yijie: 中国文学在阿尔巴尼亚的译介) Chena Fenghua (陈逢华), Recepcja literatury polskiej pierwszej dekady nowego milenium w Chinach (Xin shiji shinian Bolan xiandai wenxue zai Zhongguode jieshou: 新世纪十年波兰现代文学在中国的接受) autorstwa Li Yinan (李怡楠).

⁴⁵ Oxford Companion to Philosophy, Oxford University Press, USA 1995.

⁴⁶ Zob. Song Binghui (宋炳辉), który we Wprowadzenie: Podmiotowość i metodologia w chińskiej komparatystyce literackiej (Xulun: Lun Zhong wai wenxue guanxi yanjiude zhuti lichang ji qi fangfa: 绪论: 论中外文学关系研究的主体立场及其方法) zwraca uwagę na kwestię stosunku autora do historii relacji między państwami i narodami, istoty i skuteczności literackich badań komparatystycznych, typów komparatystyki literackiej w Chinach oraz ograniczeń metodologicznych w tej dziedzinie. Perspektywy i metody: studia nad kontaktami literackimi między Chinami, a zagranicą (Shijie yu fangfa: Zhongwai wenxue guanxi yanjiu: 视界与方法: 中外文学关系研究), Fudan daxue chubanshe (复旦大学出版社), Szanghaj 2013, s. 1.

⁴⁷ Chen Sihe (陈思和), Nowa literatura: Kalejdoskop literacki – dodatek (Xin wenxue zhengtiguan xubian: 新文学整体观续编), Shandong jioayu chubanshe (山东教育出版社), Jinan 2010, s. 297–298.

WYKAZ NAZWISK CHIŃSKICH

Chen Shouyi (陈受颐)

Dai Wangshu (戴望舒)

Ding Chao (丁超)

Du Weiyun (杜维运)

Fan Cunzhong (范存忠)

Gao Xing (高兴)

Ge Baoquan (戈宝权)

Hu Jintao (胡锦涛)

Ji Xianlin (季羡林)

Jiang Zemin (江泽民)

Li Guangtian (李广田)

Li Keqiang (李克强)

Liang Qichao (梁启超)

Lin Hongliang (林洪亮)

Lin Huangtian (林煌天)

Liu Zuxi (刘祖熙)

Lu Xun (鲁迅)

Qian Zhongshu (钱钟书)

Su Manshu (苏曼殊)

Wang Zhongqi (王钟棋)

Wang Zuoliang (王佐良)

Wen Jiabao (温家宝)

Wu Dayuan (吴达元)

Xi Jinping (习近平)

Xu Shen (许慎)

Yang Yanjie (杨燕杰)

Yang Zhouhan (杨周翰)

Ye Shuifu (叶水夫)

Yongli (永曆)

Zhang Xiping (张西平)

Zhao Mengrui (赵梦蕤)

Zhu Guangqian (朱光潜)

Zhu Ziqing (朱自清)

WYKAZ POZOSTAŁYCH NAZWISK

Andrić Ivo

Breteuil Godefroy de

Budai-Deleanu Ioan

Buzuku Gjon

Čapek Karel

Cioran Emil

Curie-Skłodowska Maria

Cyryl

Czyngis-chan

Dvořák Antonín

Eminescu Mihai

Eötvös Lorand

Frashëri Naim

Gall Anonim

Gombrowicz Witold Marian

Hamar Imre

Hašek Jaroslav

Ionesco Eugène

Kadare Ismail

Kertész Imre

Komeński Jan Amos (lub Johann Amos Comenius)

Kopernik Mikołaj

Kreutzwald Friedrich Reinhold

Kundera Milan

Liszt Franciszek

Mácha Karel Hynek

Mažvydas Martynas

Metody

Mickiewicz Adam

Miłosz Czesław

Müller Herta

Němcová Božena

Neruda Jan

Pázmány Péter

Petőfi Sándor

Prešeren France

Remak Henry H.H.

Reymont Stanisław

Seifert Jaroslav

Sienkiewicz Henryk

Slavici Ioan

Szopen Fryderyk

Szymborska Wisława

św. Wacław

Vörösmarty Mihály

Wybicki Józef

Zrínyi Miklós

Rozdział I
Pierwsze kontakty między Chinami i Europą Środkowo-Wschodnią

From before the dawn of recorded history
this region of human accumulation
between the Danube and China had been, as it were,
intermittently raining out tribes southward and westward.

H.G. Wells, The Outline of History,
Being a Plain History of Life and Mankind,
George Newnets Limited, London 1919, s. 241.

By zbadać historię kontaktów kulturalnych i literackich między Chinami a krajami Europy Środkowo-Wschodniej, trzeba najpierw zająć się najwcześniejszymi informacjami na temat kontaktów między Chińczykami i ludami Europy Środkowo-Wschodniej na szerszym tle kontaktów między Chinami a Zachodem. Możemy tego dokonać z jednej strony w oparciu o literaturę pozostawioną przez starożytnych i odkrycia dawniejszych badaczy, z drugiej zaś poprzez odkrywanie i selekcję niezbadanych dotąd materiałów. Najważniejsze pytanie brzmi: kiedy i jak cywilizacja chińska nawiązała kontakty z ludami Europy Środkowo-Wschodniej i ich kulturą?

1. Relikty starożytności: domniemania i wyobrażenia

Historia ludów Eurazji sięga odległego antyku. Kultura stepowa ma swoje zalążki na Zachodzie nad brzegami Dunaju i rozwijała się na obszarze od północnych wybrzeży Morza Czarnego po wschodnie rubieże dzisiejszej Polski, dalej przez stepy Rosji, zachodniej i środkowej Azji, sięgając dalej ku wschodowi aż po brzegi Bajkału. Dzisiejsze kraje Europy Środkowo-Wschodniej oraz północne Chiny znajdują się na dwu krańcach Wielkiego Stepu. Archeolodzy znaleźli tu wiele reliktów kultur prehistorycznych i świadectw wczesnej cywilizacji w tej części świata. W swojej książce Imperium stepów francuski orientalista René Grousset mówi o rozprzestrzenianiu się ceramiki przez stepy Eurazji na wschód już w późnej epoce neolitu. W oparciu o badania niektórych europejskich uczonych podaje on:

Na początku drugiego tysiąclecia p.n.e. najprawdopodobniej z Ukrainy przez Syberię dotarła do Chin pięknie malowana ceramika z wzorami wstążkowymi i spiralnymi, wywodząca się z Trypola pod Kijowem, ze wsi Szypeńce na Bukowinie, z Petren w Besarabii (Mołdawii) i z Cucuteni w Mołdawii. Jej ponowny rozkwit widzimy na terytorium Chin w wiosce Yangshao w Prowincji Henan około 1700 roku p.n.e. i później w Banshan, w Prowincji Gansu¹.

Kultura Cucuteni, która powstała w Rumunii w okręgu Jassy w okresie między 4500 rokiem p.n.e. a 3500 rokiem p.n.e., rozprzestrzeniła się w Mołdawii, północno-wschodniej Czarnogórze, południowo-wschodniej części późniejszego Siedmiogrodu i rozległym obszarze między Prutem i Dniestrem. Jej główną cechą jest ceramika malowana o gładkiej powierzchni i różnorodnych kształtach, zdobiona wykwintnymi wzorami; podstawowe kolory, których używa, to biały, czerwony i czarny, a linie ozdobne są spiralne. Świadczy to o wybitnym poziomie sztuki garncarskiej tego obszaru w epoce neolitu. W archeologii garncarstwo stanowi ważne kryterium określenia poziomu danej kultury i klasyfikacji odkryć archeologicznych. Powszechnie uważa się, że kultury neolityczne znajdujące się w tych samych lub sąsiadujących obszarach mają ze sobą ścisły związek. Gdyby powyższa hipoteza Grousseta okazała się słuszna, mielibyśmy do czynienia z najwcześniejszym kontaktem kulturowym między Europą Wschodnią a Chinami. Chińscy archeolodzy podają jednak tę hipotezę w wątpliwość. Wykopaliska w Yangshao² zdają się dziś potwierdzać lokalne pochodzenie kultury Yangshao z Równiny Środkowochińskiej i przeczą tezie importu z Zachodu³.

1-1. Kielich, waza i dzban: neolityczna kultura Cucuteni w Rumunii (około 4300–4000 p.n.e.). Zbiory Muzeum Narodowego Mołdawii, Yassi, Rumunia 2001

Specjalistów i naukowców z Chin i Rumunii w ostatnich latach ponownie zafrapowało zadziwiające podobieństwo pod względem kształtu, wzoru dekoracyjnego i koloru ceramiki malowanej kultury Cucuteni oraz ceramiki neolitycznych kultur Yangshao, Dawenkou i Majiayao w Chinach. Nadal nie ma jednak archeologicznych dowodów bezpośrednich kontaktów między tymi kulturami. Kwestia z pewnością zasługuje na dalsze badania zarówno w Chinach, jak i za granicą.

1-2. Ceramika malowana: podwójny (łączony) dzban neolityczny, kultura Yangshao, z wykopalisk w wiosce Dahe, Prowincja Henan 1972. Z kolekcji Museum w Zhengzhou

1-3. Ceramika z ornamentem spiralnym: dzban na alkohol o zwężonej podstawie, neolityczna kultura Majiayao, z wykopalisk w Lujiaping, Longxi, Prowincja Gansu 1971. Ze zbiorów Muzeum Prowincji Gansu

Europa Wschodnia jest jedną z kolebek kultury. Zamieszkiwało ją historycznie wiele ludów koczowniczych. Stanowi ona również trasę licznych migracji ludów. Wiele cywilizacji i kultur wchodziło tu w kontakty bądź konflikty i mieszało się ze sobą. Związki między ludami i cywilizacją Dalekiego Wschodu a tym regionem są wynikiem długotrwałych migracji. W starożytności w Eurazji żyło wiele niezależnych plemion koczowniczych, których ścieżki wiodły przez rozległe obszary Europy Wschodniej aż po Azję Północno-Wschodnią. Jako nomadzi, stali się oni najstarszymi pośrednikami w handlu i wymianie informacji między Chinami a odległymi greckimi poleis, miastami-państwami.

Plemiona rozproszone w Europie Wschodniej, Syberii i Azji Środkowej Grecy nazywali Scytami, Persowie i Hindusi Sakami, a w Chinach ludzi zamieszkujących zachodni brzeg Rzeki Żółtej oraz na północ i południe od masywu Tianshan nazywano sairen. Za panowania Zachodniej Dynastii Zhou (1046–771 p.n.e.) Scytowie mieszkali w okolicach Dunhuangu. W tzw. okresie Wiosen i Jesieni (771–476 p.n.e.), pod naporem potężnych plemion Yuezhi, ruszyli wzdłuż gór Tianshan. Shen Fuwei (沈福伟) tak mówi o tym w swojej Historii kontaktów kulturowych między Chinami a Zachodem (Zhongxi wenhua jiaoliushi: 中西文化交流史):

W VIII wieku p.n.e. część Scytów żyjących w północnej części Azji Środkowej pod naporem irańskojęzycznych plemion sarmackich przeniosła się z północno-zachodniej Azji Środkowej na północny zachód od Morza Czarnego. W VI wieku p.n.e. nawiązali oni trwałe kontakty handlowe z greckimi miastami kolonialnymi w obszarze Morza Czarnego. Dzięki tym plemionom pasterskim mówiącym dialektem północno-irańskim trakt do Azji Środkowej i południowej Rosji od północnych podnóży masywu Tianshan stanął otworem. W czasach starożytnych wiódł on przez rozległą, niekończącą się dolinę stepową. Scytowie stali się w ten sposób najstarszymi pośrednikami handlowymi między Chinami a odległym greckim polis, a przemierzane przez nich stepy Kirgizji i Rusi dały początek Jedwabnemu Szlakowi⁴.

Scytowie to indoeuropejski lud koczowniczy, który w VIII wieku p.n.e. osiedlił się na rosyjskich stepach na północ od Morza Czarnego. Mniej więcej w VII wieku ruszyli na zachód od Morza Kaspijskiego, napotykając jednak opór innego indoeuropejskiego ludu – Kimerów. Ruszyli więc z powrotem zachodnim wybrzeżem Morza Czarnego zamieszkiwanego wówczas przez Goto-Daków, dalekich przodków dzisiejszych Rumunów, lecz ostatecznie i tam spotkała ich klęska. Historia Herodota zawiera wiele relacji o tych dwóch ludach. W rejonie Dobroga w Rumunii odkryto wiele śladów obecności Scytów. Również i kimeryjska kultura epoki brązu dotarła do Rumunii i na Węgry. Tak oto różne ludy wchodziły ze sobą w kontakt i wzajemnie na siebie wpływały.

Za Scytami przyszła wielka fala kolonizacji greckiej. Od VIII do VI wieku Morze Czarne (Pontus Euxinus⁵) było często uczęszczanym morskim szlakiem handlowym. Niektóre miasta ustanowione przez Greków nad Morzem Czarnym znajdowały się właśnie na terenach dzisiejszej Rumunii i Bułgarii. W VII wieku p.n.e. zaczęli osiedlać się tu żeglarze i kupcy greccy, zakładając wzdłuż wschodniego, południowego i północnego wybrzeża Morza Czarnego osady handlowe, które stopniowo urastały do miast-państw. Grecy żyjący w tych miastach eksploatowali naturalne bogactwo morza i surowce ziemi oraz prowadzili handel wymienny z Trakami. Powstanie greckich kolonialnych miast-państw wywarło znaczący wpływ na społeczeństwo i gospodarkę plemion Tracji, a jednocześnie rozszerzyło penetrację kultury greckiej w regionie Morza Czarnego. Obecne badania historyczne dowodzą, że Trakowie i spokrewnieni z nimi Goto-Dakowie prowadzili handel i z Grekami, i ze Scytami.

W chińskich dokumentach dotyczących wczesnej historii kontaktów między Chinami a Zachodem wymienia się Króla Mu (976–922 p.n.e.) z Dynastii Zhou, który miał wyruszyć z armią na północ przeciwko ludowi Quanrong i otworzyć trakt przez stepy na zachód od masywu Tianshan. Opowieści o jego podróży ośmiokonnym rydwanem i o wyprawie łowieckiej na zachód, gdzie miał napotkać Zachodnią Macierz Królów (Xiwangmu: 西王母), były w starożytności dobrze znane, a wzmianki na ten temat można znaleźć w Rocznikach bambusowych⁶, a także w wielkim dziele wczesnej historiografii chińskiej, Zapiskach historyka⁷, i w dziele filozoficznym Liezi⁸. Obecnie istnieją różne przypuszczenia na temat domeny geograficznej Zachodniej Macierzy Królów. Niektórzy przyjmują, że jej królestwo leżało pomiędzy Morzem Kaspijskim a Morzem Czarnym, a nawet w Europie Wschodniej. Są to barwne i fascynujące opowieści, nieznajdujące niestety dostatecznego potwierdzenia w danych archeologicznych i historycznych. Jednak wyprawa Króla Mu na zachód w celu poskromienia plemion barbarzyńskich znajduje odzwierciedlenie w miarodajnych źródłach historycznych. Dzięki niej terytorium i wpływy dynastii znacznie się rozszerzyły.

Pierwsze kontakty między cywilizacją chińską a starożytną Grecją i Rzymem odbywały się przez Jedwabny Szlak⁹. Starożytni Europejczycy postrzegali też początkowo Chiny wyłącznie przez pryzmat jedwabiu. Prawdopodobnie w okresie Wschodniej Dynastii Zhou (770–226 p.n.e.), około V wieku p.n.e., jedwab dotarł do Europy Jedwabnym Szlakiem przez Eurazję i stał się luksusowym towarem cenionym przez grecką klasę wyższą, o czym świadczy jego częsta obecność w grobowcach i liczne wzmianki w literaturze. Jedwabny Szlak otworzył kontakty handlowe, a jedwab, porcelana, herbata, żelazo, złoto i srebro, biżuteria, futra, tradycyjne chińskie leki, przyprawy i monety docierały do Europy. Prowadziło to do poznawania się Wschodu i Zachodu i przyspieszało rozwój cywilizacji materialnej.

Między II wiekiem p.n.e. a III wiekiem n.e. Rzym stał się potężnym imperium. Rzymianie podbili wiele ludów i rozszerzyli swoje wpływy na całą Europę. Obszary, na których dzisiaj leżą Węgry, Rumunia, Bułgaria i kraje Półwyspu Bałkańskiego, niegdyś należały do Imperium Rzymskiego, co historycznie umieszcza je w obszarze cywilizacji rzymskiej. Mniej więcej w tym samym czasie, w 206 roku p.n.e., w Chinach Liu Bang (刘邦 256–195 p.n.e.) założył potężną terytorialnie i militarnie Zachodnią Dynastię Han (206 p.n.e. – 9 n.e.). W ciągu następnych czterech stuleci kultura chińska wstąpiła w swój pierwszy złoty wiek w historii i po raz pierwszy zainicjowała intensywne kontakty ze światem zewnętrznym. Imperium Rzymskie i dynastia Han stały się swoimi cywilizacyjnymi odpowiednikami na Zachodzie i Wschodzie.

Cesarz Wudi (władał między 141 a 87 rokiem p.n.e.) dwukrotnie wysyłał generała Zhanga Qiana (张骞 164–114 p.n.e.) w podróż na Zachód: najpierw w 139 roku p.n.e., a potem w 119 roku p.n.e. Dzięki ludziom, których spotkał po drodze, Zhang Qian poznawał styl życia i obyczaje nie tylko ludów Azji Środkowej i Zachodniej, ale także starożytnej Grecji i Rzymu. Jedwabny Szlak stał się pomostem dla stosunków politycznych, wojskowych i kulturalnych między Chinami a Zachodem. Wymiana handlowa rozwijała się jak nigdy wcześniej. Imperium Rzymskie jako punkt docelowy Jedwabnego Szlaku na Zachodzie nieprzerwanie nabywało jedwab i inne produkty przywożone z Chin. Jedwab cieszył się ogromną popularnością na dworze rzymskim i wśród rzymskich elit, wzbogacając życie Rzymian nie tylko materialnie. Dzięki niemu Rzymianie poznawali też świat Wschodu.

Chiny w tekstach rzymskich

Starożytni Grecy i Rzymianie nazywali Chiny Serica, co oznacza „kraj jedwabiu”, a ich mieszkańców Seres. W zbiorze starożytnych dokumentów¹⁰ greckich i łacińskich związanych z kontaktami z Dalekim Wschodem, zebranych przez francuskiego orientalistę George’a Coedesa (1886–1969), znajduje się wiele zapisów o Seres. W epoce Augustowskiej (27 p.n.e. – 14 n.e.) tacy rzymscy poeci, jak Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.), Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.), Sextus Propertius (50–15 p.n.e.) i Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. – 17 n.e.), wspominali w swojej twórczości o Seres, przekazując potomności pewne ślady kontaktów między Rzymem i Chinami. Przykładowo w Amores Owidiusza odnajdujemy taki oto wers o włosach dziewczyny:

Pókiś ich nie tykała, włosy piękne były

I niby płaszcz wspaniały postać twoją kryły.

A takie delikatne, że strach je brać w rękę

Jak żółtych Serów przędze przejrzyste i miękkie¹¹.

Jeden z najbardziej wpływowych poetów rzymskich, Owidiusz, opublikował w 1 roku n.e. Ars amatoria. Ponieważ tekst stał w sprzeczności z propagowanymi przez Augusta cnotami, Owidiusz w 9 roku n.e. został zesłany do Tomi nad Morzem Czarnym (dzisiejsza Konstanca w Rumunii), gdzie spędził ostatnie osiem lat swojego życia. W pewnym sensie stał się więc pierwszym „rumuńskim” poetą. Wiedział co nieco na temat grodów Azji i mieszkańców Chin i dzielił się tą wiedzą z lokalną ludnością.

1-4. Posąg Owidiusza z brązu w Konstancy na skwerze Owidiusza. Autorem jest włoski rzeźbiarz Ettore Ferrari. Posąg powstał w 1887 roku

W czwartym tomie swoich ód Horacy pisze:

Jeśli cokolwiek ustawą zaleci,

słucha go plemię, co pije z Dunaju,

Serzy, Persowie nieufni i Geci,

i ci, co żyją hen w naddońskim kraju¹².

Mowa tu już nie tylko o Scytach, ale i o Gotach (łac. Getae), wspominanych w greckich źródłach historycznych mieszkańcach dolnego biegu Dunaju, starożytnych przodkach Rumunów.

Juwenalis napisał w satyrycznym wierszu¹³ o „żonce szczwanej”, że „Wie ona dobrze, co się dzieje w świecie całym: Co robią Serzy, Tracy, z pasierbem macocha”. Jordanes tak pisze w Getica¹⁴ (Historia Gotów): „Otóż Scytia […] zbacza w lewo za Morze Kaspijskie, które wypływa z północno-wschodniego oceanu, zrazu wąskie, potem bardzo szerokie i okrągłego kształtu niby grzyb; skręcając więc odsuwa się w stronę Hunów, Albanów, i Serów”. I dalej: „Ojczyzna Scytia, ciągnąc się długo i rozpościerając szeroko, ma od wschodu Serów osiadłych u samego jej progu, na pobrzeżu Morza Kaspijskiego”.

Tęsknota za Dalekim Wschodem, „krajem złota” i „krajem jedwabiu”, pojawia się tu i ówdzie w dziełach starożytnych pisarzy greckich i rzymskich. Wiele pobudzających wyobraźnię i bogatych w porównania opisów, choć tylko fragmentarycznych, odzwierciedla obraz Dalekiego Wschodu w oczach ówczesnych Europejczyków i stanowi inspirujące źródło do studiów nad geografią, ludnością i cywilizacją Wschodu.

Rzym w tekstach chińskich

Pierwsza wzmianka na temat Cesarstwa Rzymskiego w starożytnych chińskich źródłach pojawia się w Zapiskach historyka w rozdziale Przekaz dotyczący Dayuanu (Dayuan liezhuan: 大宛列传):

Anxi (安息, państwo Partów) znajduje się w odległości kilku tysięcy li na zachód od Da Yuezhi (大月氏, Baktria). […] Na zachód (od Anxi) leży Tiao-zhi (条枝, Charakena), na północ Yancai (奄蔡, terytorium plemion Alanów) i Lixuan (黎轩)¹⁵.

Według Zhang Xinglanga (张星烺 1889–1951) Lixuan to tyle, co Lijian (albo Likan) znane również jako Da Qin (大秦), czyli Rzym¹⁶. Zatem znaczyłoby to, że już za panowania cesarza Wudi z dynastii Han, czyli w II wieku p.n.e., chińscy wysłannicy docierali do Lixuan, a więc do Rzymu.

Kontakty między Chinami a Półwyspem Bałkańskim w Europie Południowo-Wschodniej za panowania dynastii Han są wspomniane w Księdze późniejszych Hanów¹⁷, w  Przekazie o Zachodnich Regionach (Xiyu zhuan: 西域转):

W szóstym roku panowania cesarza Hedi (94 rok n.e.) Ban Chao (班超 35–102) ponownie zaatakował Yanqi (Karasahr); w rezultacie wszystkie z ponad pięćdziesięciu państw ofiarowały zakładników i podporządkowały się zwierzchności cesarza. Państwa Tiaozhi (Charakena) i Anxi (państwo Partów) i inne położone aż na brzegach morza w odległości czterdziestu tysięcy li (mil chińskich), wszystkie korzystając z pomocy wielu tłumaczy, złożyły daninę. W dziewiątym roku panowania cesarza (97 rok n.e.) Ban Chao wysłał Gan Yinga (甘英), który dotarł do Morza Zachodniego i wrócił. Żadne z poprzednich pokoleń nie dotarło do tych miejsc. Księga gór i mórz¹⁸ nie podaje na ich temat żadnych szczegółów. Gan Ying nie zaniechał przygotowania opisu ich zwyczajów i ziem oraz przekazał relację o znajdujących się tam cennych przedmiotach i osobliwościach. Dlatego dwa odległe kraje Mengqi (蒙奇) i Doule (兜勒), oba podporządkowały się cesarzowi i wysłały posłańców, żeby złożyli trybut¹⁹.

1-5. Mapa kontaktów Chin ze światem zewnętrznym za dynastii Han

Wynika z tego, że w 97 roku n.e., dwieście lat po wyprawach Zhang Qiana na Zachód, Ban Chao wysłał Gan Yinga do Da Qin, tj. do Cesarstwa Rzymskiego. Jego poselstwo dotarło do zachodniego wybrzeża królestwa Arsak (Partii, nad Zatoką Perską), by przeprawić się przez morze do stolicy Imperium Rzymskiego, co jednak im odradzono i powstrzymano od dalszej podróży. Trzy lata później Cesarstwo Rzymskie wysłało posłów do Chin. Tak oto próby wzajemnego zbliżenia się obu światów niemal się zsynchronizowały.

W Biografii cesarza Hedi (Hedi benji: 和帝本纪) w Księdze późniejszych Hanów znajduje się następujący opis:

Zimą w listopadzie w dwunastym roku panowania cesarza Hedi (100 rok n.e.) dwa kraje z terytoriów zachodnich Mengqi i Doule wysłały posłów z trybutem. Daliśmy ich królom złote pieczęcie i wstęgi z purpury²⁰.

1-6. Figurki odkryte w grobowcu w Anyang z dynastii Sui, prowincja Henan. W starożytnych Chinach przybyszów z Zachodu i Azji Środkowej nazywano Hu. Ich kolorowe podobizny w postaci takich ceramicznych statuetek często pojawiają się w czasach dynastii Tang. Umieszczanie ich w grobowcach zaczęło się popularyzować w okresie dynastii Sui. Zjawisko to świadczy o częstych kontaktach Chin z różnymi cudzoziemcami

Według Zhang Xinglanga nazwa „Mengqi” to fonetyczny zapis Macedonii. Tego samego zdania jest uczony tajwański Liu Zengquan (刘增泉), który także uważa, że jest to potwierdzone zarówno przez brzmienie nazwy, jak i geograficzne położenie rejonu. Profesor Mo Rennan (莫任南) w artykule Kiedy zaczęły się bezpośrednie kontakty między Chinami a Europą (Zhongguo he ouzhoude zhijie jiaowang shi yu heshi: 中国和欧洲的直接交往始于何时)²¹ twierdzi, że Doule to prawdopodobnie Tracja, ponieważ wymowa Doule przypomina wymowę słowa Tracja w języku greckim i łacińskim, a kraj ten ma być położony w pobliżu Mengqi. Obydwa kraje znajdują się daleko na zachodzie, czterdzieści tysięcy li (mil chińskich) od Chin, nad brzegiem morza. Ponadto w źródłach chińskich z tamtego okresu obydwa są zawsze wymieniane razem, a jak słusznie zauważa Liu Zengquan²², Macedonia i Tracja były wschodnimi prowincjami Cesarstwa Rzymskiego. Emisariusze z Mengqi i Doule, którzy przybyli do stolicy w Luoyangu w listopadzie w dwunastym roku panowania cesarza Hedi (rok 100 n.e.), musieli zostać oddelegowani przez formalną administrację Macedonii i Tracji, a więc przez władze rzymskie. Byłby to więc kontakt między prowincjonalnymi władzami rzymskimi i centralną władzą cesarską w Chinach. Oczywiście możliwe, że wysłannicy z Macedonii i Tracji, którzy przybyli do Luoyangu, to zwykli kupcy, niemniej skontaktowali się i negocjowali z władzami Wschodniej Dynastii Han w charakterze oficjalnych emisariuszy.

1-7. Inkrustowany złotem kielich z brązu z Bizancjum, pochodzący z okresu Północnej Dynastii Wei (386–534), odkopany na południowych przedmieściach miasta Datong w Shanxi w 1970 roku. Wysokość 9,8 cm, 11,2 cm, średnica 6,8 cm. Dzisiejsze miasto Datong było niegdyś stolicą Północnej Dynastii Wei, zanim przeniesiono ją do Luoyangu w 494 roku n.e. W V wieku istniała ekonomiczna i kulturalna wymiana między Północną Dynastią Wei a Zachodem. W Datongu zamieszkało wówczas wielu mnichów, artystów i zamożnych kupców z Azji Środkowej i Zachodniej. Wykopaliska w Datongu przyniosły mnóstwo artefaktów, jak naczynia, ozdoby czy biżuteria, o cechach typowych dla sztuki Azji Zachodniej

W zachodnich źródłach historycznych można odnaleźć podobną relację. Maes Titianus, kupiec macedoński, przeszedł przez Kotlinę Kaszgarską znaną wówczas jako Scythia extra Imaum. Titianus wraz z syryjską karawaną zabrał jedwab i inne cenne towary z odległego „kraju jedwabiu” na Zachód i rozprowadził je w Tyrze. Wieści o tym dotarły do geografa Marinosa, przez niego zaś do Klaudiusza Ptolemeusza, o czym ten drugi wzmiankuje w swojej słynnej Nauce geograficznej (Geographike hyphegesis). Jest jednak jasne, że Ptolemeusz wiedział o Chinach raczej niewiele.

Relacje między starożytnymi Chinami a światem rzymskim przekładały się na handel, wymianę naukową i kulturalną oraz kontakty religijne. Z zachodnich Chin do Rzymu docierały wyroby z jedwabiu i metalu, a z Rzymu wożono do Chin gemmy i drogocenne kamienie, leki, przyprawy, a nawet rzeźby. Wiele rzeźb odkopanych w prowincji Xingjiang u stóp masywu Tianshan przypomina do złudzenia starożytne greckie i rzymskie rzeźby i malowidła. Na początku XX wieku pochodzący z Węgier brytyjski archeolog i orientalista Mark Aurel Stein (1862–1943; więcej na jego temat w rozdziale 4) odkrył sporo greckich i rzymskich zabytków kultury podczas wykopalisk w zachodnich Chinach. Stein tak o tym pisze: „Gdy po raz pierwszy zobaczyłem tak namalowane freski, nie mogłem ukryć zdziwienia: trudno uwierzyć, że w samym środku tego pustkowia nad brzegami Lob-nor znalazły się cheruby o tak klasycznie greckich rysach”²³.

1-8. Bizantyjski kubek szklany zdobiony wzorem kratkowym, odkopany w 1948 roku w grobowcu z Północnej Dynastii Wei w prowincji Hebei. Wymiary: wysokość 6,7 cm, średnica 10,3 cm, średnica podstawy 4,5 cm. Szkło ma tylko 0,2 cm grubości. Wnętrze gładkie. Ustalono, że jest to szkło sodowo-wapniowe pochodzące ze wschodnich rubieży Imperium Rzymskiego

W okresie swojego rozkwitu w I i II wieku n.e. Imperium Rzymskie rozciągało się od Hiszpanii i Wielkiej Brytanii po brzegi górnego Eufratu i miasta Afryki Północnej, a stąd ku północy nad Ren i Dunaj. Cały Półwysep Bałkański należał do Rzymu. Kilka prowincji rzymskich odpowiadało w przybliżeniu terytorium dzisiejszej Europy Środkowo-Wschodniej oraz Południowo-Wschodniej. I tak Panonia to dzisiejsze Węgry; Dalmacja odpowiada dzisiejszej Słowenii, Chorwacji, Bośni i Czarnogórze; Dacja to głównie Rumunia; Mezja i Tracja to Bułgaria; a Macedonia to dziś po części Republika Macedonii Północnej i Albania. Każda z tych prowincji w mniejszym lub większym stopniu była zaangażowana w kontakty między Imperium Rzymskim i resztą świata.

Relacje między starożytnymi Chinami a światem rzymskim, zarówno historycznie potwierdzone, jak i hipotetyczne, zachęciły wielu chińskich i zagranicznych uczonych do badań tego tematu. Był to również inspirujący materiał twórczy dla pisarzy w Chinach i za granicą. Legendy karmiły wyobraźnię, a wiedza historyczna pozwalała osadzić fabułę w konkretnym czasie i przestrzeni. Na przykład powieść Shi Yongganga (师永刚 ur. 1975) Zaginiona twierdza (Mishide bingcheng: 迷失的兵城) opiera się na zapisach Księgi dynastii Han²⁴ i opisuje poszukiwanie dawnej twierdzy sprzed dwóch tysięcy lat oraz próbę odnalezienia śladów rzymskiego legionu, który wzięty w niewolę przez żołnierzy Zachodniej Dynastii Han, zaginął w tajemniczych okolicznościach. W tej opowieści o tajemniczym zniknięciu w czasie burzy starożytnego miasta splatają się wątki przygodowe i miłosne, obrazy z życia garnizonu granicznego, opisy surowej i gwałtownej natury mieszkańców północno-zachodniego pogranicza.

W powieści rumuńskiego sinologa Constantina Lupeanu (ur. 1941) Świat Sfinksa (O Lume de Sfincși) główny bohater wraz z grupą chińskich historyków próbuje zbadać, czy Ban Chao przybył do Dacji (tj. starożytnej Rumunii) i czy Chiny zamierzały wysłać armię na Zachód, by pomóc królowi Daków odeprzeć najazd Rzymu. Fabuły obu powieści świadczą o zainteresowaniu autorów historią kontaktów między starożytnymi Chinami i Europą.

2. Wędrówka Hunów²⁵ na Zachód a wejście Chińczyków do Europy Wschodniej

Około IV wieku migracja północnych Xiongnu – Hunów z Chin na Zachód stała się okazją do nawiązania na dużą skalę kontaktów między starożytnymi Chińczykami i ludami wschodnioeuropejskimi. Chen Xujing (陈序经) w swoim Zarysie historii Xiongnu – Hunów (Xiongnu shigao: 匈奴史稿) zauważa, że choć okres ich potęgi w Azji Środkowej i Europie to tylko krótki epizod, jednak wywarli oni ogromny wpływ na migracje ludów Europy i Azji Środkowej. To jeden z najważniejszych rozdziałów w historii świata i najważniejsze wydarzenie w dziejach kontaktów między Chinami i Zachodem²⁶.

W czasach starożytnych Xiongu byli ludem koczowniczym zamieszkującym stepy północnych Chin, który jeszcze przed dynastią Qin (221–206 p.n.e.) wszedł w kontakt z kulturą Wielkiej Równiny Środkowochińskiej. Sima Qian (司马迁 145–86 p.n.e.) poświęcił Xiongnu cały rozdział w swojej monumentalnej historii Chin, Zapiskach historyka, w którym zawarł szczegóły dotyczące ich pochodzenia. W III wieku p.n.e. Xiongnu pojawili się na terenach na północ i na południe od wielkiej pustyni. W 209 roku p.n.e. wódz Modu zjednoczył wszystkie klany Xiongnu i utworzył wielkie państwo oparte na systemie niewolniczym. U szczytu swojej potęgi Xiongnu panowali nad wieloma plemionami barbarzyńskimi, kontrolowali terytoria od rzeki Liao na wschodzie aż po pasmo gór Congling na zachodzie. Dotarli do Bajkału na północy i do Wielkiego Muru na południu. W początkach dynastii Han (II wiek p.n.e.) Xiongnu pod dowództwem Modu często najeżdżali północne pogranicze Chin, grabili i zabijali, a ich najazdy stanowiły zagrożenie dla cesarstwa. W swoich początkach dynastia Han zmuszona była stosować politykę ustępstw wobec nich, ale sytuacja zmieniła się pod panowaniem cesarza Wudi, który potrafił zbrojnie się im przeciwstawić. Kiedy Wudi wysłał na terytoria zachodnie Zhang Qiana, jego pierwotną intencją było zawiązanie sojuszu z mieszkającymi tam ludami, aby wspólnie poradzić sobie z napadami Xiongnu. Wojna cesarza Wudi z Xiongnu rozpoczęła się w 133 roku p.n.e. Po dwóch decydujących atakach w 121 i 119 roku Wudi pokonał ich główne siły, dzięki czemu udało mu się zaprowadzić ład i spokój w strategicznym Korytarzu Gansu. Wielu Xiongu pojmano, a ich zwierzęta wybito. Na osłabionych Xiongnu przyszedł kryzys wzmagany sporami wśród ich własnej arystokracji, które ostatecznie przerodziły się w wojnę domową.

W 52 roku p.n.e. jeden z przywódców Xiongnu, Huhanye (呼韩邪), stał się wasalem dynastii Han. Dzięki wsparciu i pomocy dynastii Han uporał się z kryzysem. Propagował pokój między Chinami i swoim ludem, co ostatecznie udało się osiągnąć. Pokój trwał jednak tylko niewiele ponad czterdzieści lat. Pod koniec Zachodniej Dynastii Han, pod rządami uzurpatora Wang Manga (王莽, panował w latach 9–23), zmienił się układ sił między Chinami i Xiongnu. Presja z ich strony na Chiny ponownie się wzmogła. W 48 roku n.e. (tj. na początku Wschodniej Dynastii Han) Xiongnu podzielili się na dwa odłamy: południowe plemiona przyłączyły się do Chin, przechodząc na terytorium po wewnętrznej stronie Wielkiego Muru, a północne cofnęły się na tereny na północ od pustyni Gobi i ostatecznie ruszyły na zachód. W roku 89 dynastia Han wysłała wojska przeciwko północnym Xiongnu, a do ekspedycji przyłączyli się Xiongnu południowi. W 91 roku północni Xiongnu zostali całkowicie wyparci z obszaru na północ od Gobi, dotarli do Sogdiany (obecnie południowo-wschodni Kazachstan), a następnie kontynuowali wędrówkę na Zachód. Mniej więcej w 374 roku n.e. rozpoczął się pierwszy z trzech etapów ich wkraczania do Europy Wschodniej.

Podczas migracji do Europy Wschodniej Xiongnu, znani w Europie jako Hunowie, pokonali Gotów po obu stronach Dniestru i część z nich wpędzili na tereny Imperium Rzymskiego. Wkroczyli do Europy i od tego czasu kontrolowali cały lewy brzeg Dunaju (w tym Dację) oraz utworzyli plemienną koalicję skoncentrowaną w Panonii na żyznych, dobrze nawodnionych dorzeczach Dunaju i Cisy. Było to idealne miejsce dla Hunów, którzy żyli głównie z pasterstwa i hodowli. W 434 roku królem Hunów został Attyla. „Jego imperium rozciągało się od północnych Chin aż do okolic dzisiejszego Wiednia”²⁷. Wielokrotnie najeżdżał nie tylko Wschodnie Cesarstwo Rzymskie, plądrując brutalnie Bałkany, ale wyprawiał się też na zachód, na Galię i Italię. W 453 roku Attyla po powrocie na stepy Panonii nagle zmarł, a wkrótce potem jego imperium się rozpadło.

Historycy nie są zgodni co do tego, czy Hunowie, którzy pojawili się w Europie w drugiej połowie IV wieku, to Xiongnu, o których mowa w chińskich kronikach historycznych, jaki jest ich związek z Hunami w dorzeczu Wołgi ani jak przebiegało ich wejście do Europy²⁸. To jednak nie jest tematem niniejszej książki. W każdym razie jest pewne, że Hunowie mieszali się etnicznie i kulturowo z ludami, które najeżdżali. Wiadomo też, że dzisiejsi Węgrzy pochodzą ze Wschodu. W XIX wieku słynny węgierski językoznawca Antal Reguly (1819–1858) porównał języki używane przez plemiona żyjące na Uralu w centralnej Rosji, a później inni lingwiści zweryfikowali jego odkrycia. Ich badania wykazały, że Węgrzy wywodzą się od mieszkających w rejonie Uralu ludów posługujących się językami grupy ugrofińskiej. Jedni uważają, że pochodzenie etniczne Węgrów ma związek z Xiongnu – Hunami, którzy przenieśli się na Zachód ze stepów północnych Chin i że należą oni do ludów turkijskich, zaś nazwa „Węgry” wywodzi się od tureckich słów On-Ogur, które pierwotnie oznaczało „dziesięć strzał” symbolizujących dziesięć plemion kierowanych przez Madziara²⁹.

W odniesieniu do orientalnego pochodzenia Węgrów niektórzy uczeni próbowali udowodnić związek między węgierskimi i chińskimi pieśniami ludowymi na podstawie podobieństw ich melodii. Światowej sławy węgierski kompozytor Zoltán Kodály (1882–1967) wyraził taką opinię w swojej książce O węgierskiej muzyce ludowej opublikowanej w 1956 roku:

Muzyka Madziarów jest najdalszą gałęzią wspaniałej tradycji muzycznej Azji. Jest ona głęboko zakorzeniona w ich sercach i żyje w sercach ludów zamieszkujących obszary od Chin, przez Azję Środkową, aż po Morze Czarne³⁰.

Uważa on również, że chociaż z biegiem czasu być może zanikły pewne rysy węgierskiego charakteru, jednak w duszy Węgrów na zawsze pozostaną starożytne elementy orientalne, źródło muzyki, dzięki któremu – pomimo dzisiejszych różnic językowych i kulturowych – wciąż trwa więź między Węgrami i ludami Wschodu³¹. Ta hipoteza Kodálya stała się później podstawą do studiów nad chińskimi i węgierskimi pieśniami ludowymi³² przeprowadzonych przez profesora Du Yaxionga (杜亚雄) z Centralnego Konserwatorium Muzycznego. Na podstawie licznych porównań doszedł on do przekonania, że węgierskie pieśni ludowe pod względem rytmu istotnie przypominają chińskie pieśni ludów turkijskich zamieszkujących Chiny. Ponadto wiele węgierskich pieśni ludowych ma podobne lub nawet takie same melodie jak tradycyjne ludowe pieśni chińskie. Przykładowo węgierska pieśń Wzleciał paw i popularna mongolska pieśń ludowa Salatara z Ordos brzmią identycznie. Węgierska pieśń Zimowy wiatr wieje od Dunaju i ludowa pieśń z Gansu Do Xinjiangu (Shang Xinjiang: 上新疆) są niemal jednakowe; południowo-węgierska pieśń ludowa Dwa ptaki i pieśń ludowa z Hebei Xiao baicai (小白菜) pod względem linii melodycznej i rytmu także zdradzają wielkie podobieństwo. Każda fraza muzyczna kończy się jednakowo. Czy jest to przypadek, czy też dowód na pokrewieństwo?

Historyczne kontakty imperium Hunów z Chinami zainspirowały niektórych chińskich pisarzy. Warto tu wspomnieć o dwóch książkach. Pierwsza to Legenda imperium Hunów (Xiongnu Diguo chuanqi: 匈奴帝国传奇) autorstwa Zhanga Jinkui (张金奎), wydana przez CCTV Press w 2007 roku. Oparta na faktach historycznych, barwnym językiem opisuje historię początków ich imperium, wojny toczone przez nich najpierw w Azji, a potem w Europie po migracji na Zachód, ich wielkie sukcesy na Zachodzie i ostatecznie tragiczny koniec. Druga to powieść Gao Jianquna (高建群) Ostatni Hun (Zuihou yige Xiongnu: 最后一个匈奴) opublikowana po raz pierwszy w 1993 roku, która stała się bestsellerem. Sprzedano ponad milion egzemplarzy. Autor snuje opowieść o losach ludzi tułających się po górskich bezdrożach na północy prowincji Shaanxi, uwikłanych w niespokojne czasy rewolucji i miotanych przez burze wydarzeń. Autor wprowadza czytelnika w niezwykłe pejzaże tego regionu i krajobraz życia jego mieszkańców, odkrywając wiele fascynujących tajemnic. W 2006 roku Gao Jianqun dodał intrygujący rozdział Księga Attyli (Atila yangpishu: 阿提拉羊皮书), w którym przedstawił powstanie i upadek Hunów, nawiązując do lokalnej kultury północnych obszarów Shaanxi, gdzie nadal widoczne są ślady kultury Xiongnu z odległej przeszłości.

Czy Hunowie mieli kontakt z ludami zachodniosłowiańskimi podczas migracji na Zachód w V wieku? Niektórzy badacze tej kwestii doszli do wniosku, że po przybyciu do dorzecza Dunaju Hunowie przeszli przez pasmo Szumawy do Galii. W 451 roku na równinach Katalonii stoczyli wielką bitwę z armią rzymską. W tym czasie przodkowie dzisiejszych Czechów żyli w dorzeczu rzeki Wełtawy. Przodkowie Słowaków, Polaków i innych ludów zachodniosłowiańskich wkroczyli do Europy Środkowej mniej więcej w tym samym czasie co Hunowie, możliwe więc, że weszli z nimi w bezpośredni kontakt. Zdenĕk Nejedlý (1878–1962), prezes Czeskiej Akademii Nauk, podaje w swojej Historii narodu czeskiego, że „Hunowie, którzy weszli do dorzecza Dunaju, zamieszkiwali przez jakiś czas z Zachodnimi Słowianami i obie grupy wpływały na siebie kulturowo”³³.

3. Relacje między Protobułgarami, Hunami i Chińczykami

Orientaliści w krajach Europy Wschodniej od dawna badają dawne relacje między przodkami swoich narodów a Dalekim Wschodem, zwłaszcza zaś ze starożytnymi Chinami. Przykładowo bułgarski orientalista Dorijan Aleksandrow w książce Bułgarzy, Hunowie i Chińczycy wysuwa wiele interesujących hipotez i dochodzi do ciekawych wniosków³⁴. Jego zdaniem Protobułgarzy są częściowo przodkami dzisiejszego narodu bułgarskiego i w istocie utrzymywali oni kontakty ze starożytną cywilizacją chińską. Były to plemiona uralo-ałtajskie, które początkowo zamieszkiwały stepy Azji Środkowej, a ściślej Kotlinę Kaszgarską i miały wspólne pochodzenie kulturowe z Xiongnu, Scytami i Ariami. Wiedli życie częściowo osiadłe, częściowo koczownicze. Nawiązali kontakty z wieloma ludami, także z Chin. Jedna z gałęzi Xiongnu to, jak mówi autor: „biała rasa w Azji Środkowej” znana w źródłach chińskich po nazwą Dingling i jego zdaniem to od nich właśnie wywodzą się Protobułgarzy. Dingling rozsiani byli po całym obszarze zamieszkiwanym przez Xiongnu i wśród wszystkich ich plemion byli najbardziej rozwinięci duchowo i materialnie. Badania historyka bułgarskiego Georgiego Bakalowa również kończą się konkluzją, że starożytni Bułgarzy byli jednym z plemion Xiongnu i zamieszkiwali obszary na zachód od cesarstwa chińskiego przez wiele pokoleń³⁵. Jednakże wciąż nie wiadomo ostatecznie, czy Bułgarzy rzeczywiście wywodzą się od Xiongnu. Przyjmuje się na ogół, że kompozycja etniczna Bułgarów przemawia bardziej na korzyść Turków lub Słowian³⁶.

Ma Xipu (马细谱), specjalizujący się w historii Bałkanów, także podejmuje kwestię pochodzenia Bułgarów. Tradycyjna i szeroko rozpowszechniona opinia utrzymuje, że Protobułgarzy wywodzą się od Turków. Według innego poglądu są oni potomkami Hunów, a według najnowszej teorii pochodzą od Saków i Sarmatów z rejonu Balchu (dawnej Baktrii) w północnym Afganistanie. Żyli oni w regionie Pamir-Hindukusz, nie byli ani Turkami, ani koczownikami, lecz utrzymywali się z rolnictwa. W chińskich historiach, jak Zapiski historyka, Księga dynastii Sui (隋书)³⁷ i Księga dynastii Tang (Tang shu: 唐书)³⁸, wspomina się o plemionach Pugu, Bohu, Boyegu – to nazwy, które zważywszy na ich pochodzenie i obszar działalności, powinny odnosić się do Protobułgarów³⁹.

Zhang Xinglang w swoich Źródłach na temat historii komunikacji między Chinami i Zachodem twierdzi, że słowo Bohu przypomina fonetycznie Bolghar. Chanowie Protobułgarów, podobnie jak cesarze Chin, pozostawiali po sobie kroniki pod własnym imieniem, a metoda datowania przypomina starożytny chiński kalendarz oparty na 12-letnich cyklach, w których każdy rok kojarzony jest z zodiakalnym zwierzęciem⁴⁰. Lata dzielą się na lata Szczura, Wołu, Wilka, Zająca, Smoka, Węża, Konia, Barana, Małpy, Kura, Psa i Świni. Odmiennie od kalendarza chińskiego zamiast Tygrysa mamy Wilka, a Smok przybiera formę skrzydlatego węża, zapewne pod wpływem życia w innych warunkach naturalnych⁴¹.

4. Awarowie i Rouranowie

Od IV wieku n.e. Europa Południowo-Wschodnia stała się miejscem migracji wielu różnych narodów. Po Hunach przybyli Awarowie. Zarówno chińscy, jak i europejscy uczeniu są zgodni co do faktu, że Awarowie to Rouranowie, potężny lud wywodzący się z Wyżyny Mongolskiej, znany w Chinach pod różnymi nazwami (Ruru, Ruirui w różnych wariantach zapisu). Należeli do plemion turkijskich⁴², które żyły w Azji Środkowej lub na Syberii od końca IV wieku do połowy VI wieku n.e. Rouranowie byli koczowniczym ludem pastersko-myśliwskim, a szczytowy okres rozwoju ich kultury przypada na lata 410–425, kiedy ich wpływy sięgały na północ i na południe od pustyni Gobi. W chińskich źródłach historycznych znajduje się wiele wzmianek na ich temat, ale opinie co do ich pochodzenia są różne. W Księdze dynastii Wei⁴³ mówi się, że są to potomkowie barbarzyńców ze wschodu lub potomkowie Xiongnu, lub że ich przodkowie mają wspólne korzenie z władcami Wei. Księga dynastii Song i Księga dynastii Liang podają, że Rouranowie to odłam Xiongnu, a Księga południowej dynastii Qi⁴⁴ informuje, że to mieszane plemiona barbarzyńskie żyjące po drugiej stronie Wielkiego Muru.

Zdaniem Zhang Xinglanga na przełomie dynastii Sui (581–618) i Tang (618–906) ludy koczownicze północnej Azji często migrowały na zachód. W pierwszym roku panowania Cesarza Feidi (rok 552 n.e.) z Zachodniej Dynastii Wei (535–557) Rouranowie zostali pokonani przez Turków i ich plemiona się rozproszyły. Jedno z nich poddało się Zachodniej Dynastii Wei, a drugie podążyło na Zachód i poddało się wschodniemu cesarstwu rzymskiemu, i to oni właśnie są wspominanymi w europejskiej historiografii Awarami⁴⁵.

Według najnowszych badań Awarowie istotnie mogą być potomkami Północnych Xiongnu osiedlonych w zachodnim Turkiestanie. W chińskich źródłach znani są jako Yueban. Wspomina o nich Księga dynastii Wei w specjalnie poświęconym im rozdziale Zapis o Yueban (Yueban zhuan: 悦般传):

Królestwo Yueban leży na północny zachód od terenów zamieszkiwanych przez Wusun i około 10,900 li od plemion Dai. Ich przodkami jest klan Chanyu⁴⁶ z północy, który wywodzi się od Xiongnu. Kiedy zostali przegnani przez chińskiego generała Dou Xiana (窦宪 zm. 92 n.e.), przeszli przez górę Jinwei, udając się na zachód do Kangju. Słabsi członkowie plemienia, nie nadążając za resztą, osiedli na północ od Kucha. To właśnie z nich powstało plemię Yuebanów. Zamieszkują obszar wielu tysięcy mil, a ich ludność liczy ponad 200 tysięcy. Lud Jingzhou nazywa ich króla szacownym tytułem Król Chanyu. Język i obyczaje Yuebanów przypominają te w plemieniu Gaoche. Zachowują lepszą higienę niż barbarzyńskie ludy Hu, przykładowo obcinają włosy i dbają o brwi, maszcząc je specjalnym olejkiem maślanym, co nadaje im połysk. Myją się trzy razy dziennie, zawsze przed posiłkiem. Na południowej granicy ich ziem znajduje się wulkan. Ogniste kamienie i lawa rozpływają się na dziesiątki li, aż w końcu stygną. Ludzie zbierają je jako lekarstwo, to jest siarkę.

Badania historii Europy Środkowo-Wschodniej ujawniają, że Awarowie działali głównie na terenach na wschód od Dunaju, włączając tu równiny Węgier między Półwyspem Bałkańskim i rzekami Cisą i Dunajem. W latach 568–796 założyli tam kaganat, który ostatecznie upadł w wojnie z Frankami i Protobułgarami.

Rouranowie (Awarowie) przybyli w dolinę Dunaju w połowie VI wieku i stanowili wielkie zagrożenie dla Bizancjum. Ważną przyczyną ich wyższości militarnej było używanie przez nich żeliwnych strzemion. Wynalazł je w V wieku koczowniczy lud Xianbei zamieszkujący niegdyś północne Chiny. Kiedy Awarowie wkraczali do Europy, była to technologia unikalna.

1-9. Cudzoziemski (Hu) myśliwy na koniu. Okres Tang; wysokość 30,8 cm. Figurka znaleziona w 1972 r. w grobowcu w miejscowości Liyuan w prowincji Shaanxi

Jeźdźcy europejscy mieli trudności z utrzymaniem się w siodle ze względu na brak strzemion, a to oczywiście utrudniało walkę z wrogiem. Dzięki zastosowaniu strzemienia jeźdźcy w czasie walki zyskali wolne ręce, mogli utrzymywać równowagę w siodle, nawet obracając tors w różne strony, mogli też prostować się w siodle i jeździć szybciej. Dzięki temu stali się skuteczniejsi w ataku. Pojawienie się tego wynalazku, nazywanego „chińskim butem”, odegrało wielką rolę w rozwoju kawalerii europejskiej, a to ostatecznie doprowadziło do wyłonienia się klasy rycerstwa w Europie. Opowiada o tym Joseph Needham: „Bardzo niewiele wynalazków o porównywalnej roli w historii dorównuje prostotą strzemieniu. Chiński proch przyspieszył upadek feudalizmu europejskiego, a chińskie strzemię przyczyniło się do jego umocnienia”⁴⁷. Najwcześniejsze znalezisko strzemienia w Europie pochodzi z grobowca Awarów z VI wieku na Węgrzech.

1-10. Obraz zatytułowany Składanie trybutu ukazuje wspaniałość imperium Tangów. Składanie im trybutu przez obce państwa jest faktem historycznym. Na tym obrazie ambasador Zhanggai jedzie na koniu w otoczeniu świty i straży, wioząc klatki z ptakami, kość słoniową, wachlarze z pawich piór oraz trzodę i owce. Wielki poeta Su Dongpo bardzo cenił ten obraz i napisał wiersz na jego cześć: „Ten obraz mistrza, co dawno już odszedł, jest jak okno, co duszę rozświetla, a  z każdym westchnieniem serce bije mocniej”

5. Wojna w Europie z imperium mongolskim

Kolejny kontakt na wielką skalę między Azją i Europą był efektem inwazji mongolskiej w XIII wieku. Mongołowie byli nomadami zamieszkującymi Chiny Północne. Pojawili się na scenie w XI wieku i zostali zjednoczeni przez Temudżyna (1162–1227). Po ponad 10-letniej wojnie udało mu się ujarzmić i zjednoczyć plemiona mongolskie na północ od pustyni Gobi. Wybrany został chanem Mongołów w 1206 roku i znany jest jako Czyngis-chan, co znaczy „chan zesłany przez bogów”. Ustanowione przez niego imperium mongolskie rozciągało się od Azji po Europę i stanowiło wielką siłę polityczną i militarną. Czyngis i jego potomkowie poprowadzili armię aż nad Dunaj, ustalając tam granicę swojego imperium. Zaatakowali Ruś i tereny znajdujące się obecnie w granicach Polski, Węgier, Austrii, Rumunii. To prawda, że ich brutalne i krwawe najazdy przynosiły klęski i śmierć ludności osiadłej na tych terytoriach, nie można jednak zaprzeczyć, że jednocześnie w pewnym stopniu ułatwiły kontakty między Wschodem i Zachodem, wywierając tym samym wielki wpływ na późniejsze losy świata. Krakowianie często opowiadają turystom, jak w XIII wieku, kiedy Mongołowie po raz pierwszy podeszli pod Kraków, jeden ze strażników odtrąbił hejnał ostrzegawczy z wieży Mariackiej, ale padł od mongolskiej strzały, która przeszyła mu krtań. Do dziś w Krakowie co godzinę odgrywa się na trąbce hejnał mariacki dla upamiętnienia tego zdarzenia. Co charakterystyczne, trębacz nagle urywa melodię, jak gdyby ponownie została ona przerwana przez mongolską strzałę. Ta legenda ludowa upamiętnia najwcześniejszy kontakt Polski z Dalekim Wschodem.

1-11. Dżoczi i Subedej prowadzą kawalerię

Wojska mongolskie najechały Polskę trzykrotnie. Po śmierci Czyngis-chana jego drugi syn Dżoczi (1181–1227) wraz z generałem Subedejem poprowadzili 150 tysięcy wyborowych mongolskich wojowników przeciwko koczowniczym plemionom turkijskim, które doszczętnie rozbili w dwóch bitwach. Kontynuowali ekspansję, podbijając księstwa ruskie i wygrywając bitwę po bitwie. 18 marca 1241 roku część armii mongolskiej pod dowództwem Bajdara i Kajdu pokonała siły polskie pod Chmielnikiem (na terenie dzisiejszej Ukrainy) i Mongołowie w glorii pomaszerowali na północny zachód, w kierunku Krakowa.

W tym czasie Polska była osłabiona przez rozbicie dzielnicowe, co spowodowało decentralizację sił obronnych. Pod naporem mongolskiej armii mieszkańcy Krakowa opuścili miasto i uciekli. Mongołowie wkroczyli do miasta, nie napotykając oporu, i podpalili je. Następnie przekroczyli Odrę i walczyli z księciem śląskim Henrykiem II (1191–1241). Dowodzona przez niego licząca w sumie około 30 tysięcy ludzi armia koalicyjna składała się z Polaków i przedstawicieli zakonów rycerskich, ale ostatecznie nie oparła się atakowi sił mongolskich. 9 kwietnia 1241 roku doszło do zaciętej bitwy wojsk polskich i mongolskich na przedmieściach Legnicy. Straty po obu stronach były ciężkie. Polska koalicja została ostatecznie pokonana, a straty ludzkie oblicza się na 30–40 tysięcy. Sam Henryk został pojmany i ścięty. W bitwie pod Legnicą armia mongolska użyła broni palnej, wypełniając pole bitwy dymem i ogniem. Ich technologia wojenna dalece przewyższała europejską. Ponoć użyli nawet gazu paraliżującego. Jan Długosz tak o tym pisze:

Była tam w ich (mongolskim) wojsku między innymi chorągwiami jedna ogromnej wielkości. […] na wierzchołku jej drzewca tkwiła postać głowy wielce szpetnej i potwornej z brodą, kiedy więc Tatarzy o jedną staję w tył się byli cofnęli i zabierali do ucieczki, chorąży niosący ów proporzec począł tą głową z całej siły machać, a natychmiast buchnęła z niej jakaś para gęsta, dym i wiew tak smrodliwy, że za rozejściem się między wojskami tej zabójczej woni Polacy mdlejący i ledwo żywi ustali na siłach i niezdolnymi się stali do walki⁴⁸.

Po bitwie Mongołowie wkroczyli na Morawy, które spustoszyli, ale nie udało im się zdobyć Ołomuńca strzeżonego przez księcia Jarosława. Armia mongolska kontynuowała ekspansję na zachód, jednak coraz częściej napotykała przeszkody naturalne, jak góry, wąwozy i gęste lasy, słowem – trudne warunki terenowe bardzo różniące się od znanych im stepów, uniemożliwiające im manewry. Skierowała się więc na Węgry. W latach 1259 i 1287 Mongołowie ponownie najechali na Polskę, napotykając silny opór. Wydaje się, że ich najazdy nigdy nie dotknęły nadmorskich regionów nadbałtyckich, aczkolwiek w roku 1259 zanim uderzyli na Polskę, przeszli najpierw przez Litwę.

1-12. Mapa najazdu Batu-chana na Ruś i Europę

Kolejna armia mongolska pod dowództwem Batu-chana i Subedeja najechała na Węgry z trzech kierunków. Między 2 a 5 kwietnia 1241 roku Mongołowie podeszli pod Peszt. Król Bela IV zebrał w mieście doborową armię i 7 kwietnia wyruszył im naprzeciw. Mongolska armia powoli wycofała się do miejsca, gdzie łączą się rzeki Sajó i Cisa. Tam 11 kwietnia doszło do rozstrzygającej bitwy, w której armia węgierska została pokonana. Mongołowie następnie zdobyli i podpalili Peszt. Węgry zostały spustoszone. Prawie połowa mieszkańców została zabita lub popadła w niewolę. Biografia Subedeja (Subutai liezhuan: 速不台列传) w Historii dynastii Yuan⁴⁹ podaje taki oto opis inwazji na Węgry:

Armia mongolska zaatakowała króla Madziarów (qie lian: 怯怜), Subedej na pierwszej linii, a za nim Batu-chan i inni wkroczyli pięcioma drogami. Uznali, że wojsko króla Madziarów jest na tyle silne, by nie ryzykować ataku na miasto. Subedej wpadł na pomysł, żeby zwabić Madziarów nad rzekę Sajó. W górnym biegu rzeka jest płytka, tak że konie mogą przejść w bród, a poza tym jest most. Tam stanął Batu-chan. Subedej miał w dolnym biegu, gdzie była głębia, zbudować most z tratw i zajść wroga od tyłu. Jeszcze się nie przeprawił, a Batu-chan już przeszedł rzekę w bród i rozpoczął bitwę. Jego wojska biły się na moście, lecz zostały odparte, trzydziestu wojowników utonęło, wśród nich jego ulubiony dowódca Bakatu. Batu-chan, sądząc, że siły wroga są jeszcze liczebne, chciał zawrócić Subedeja i spokojnie zastanowić się nad strategią. Lecz Subedej odrzekł: „Jeśli chcesz zawrócić, panie, wracaj sam. Ja nie wracam, póki nie zdobędę grodu Madziarów (Macha cheng: 马茶城) nad Dunajem (Tuna: 秃纳). I pogalopował z jazdą na gród madziarski, a za nim Batu-chan. Zdobyli gród i dopiero wrócili.

1-13. Rok 1241: inwazja Mongołów na Węgry. Łacińska inskrypcja mówi: „Wkroczenie Tatarów (Mongołów) na Węgry w czasach króla Beli IV”

Przez całe lato i jesień 1241 roku Węgry znajdowały się pod panowaniem Mongołów. W lipcu 1241 roku awangarda armii mongolskiej zbliżyła się nawet do Wiednia, siejąc panikę w całej Europie. Na początku 1242 roku Kadan poprowadził armię w pościg za królem Belą, który schronił się w Chorwacji. Kadan zajął Zagrzeb, dotarł aż nad Adriatyk i splądrował miasto Kotor, zanim zawrócił na Węgry. Część wojsk mongolskich przeszła na Węgry, a Kadan z armią ruszył z Mołdawii na Oradeę, przechodząc przez północną część Siedmiogrodu. Constantine d’Ohsson (1779–1851), znany szwedzki orientalista, szczegółowo opisał mongolską inwazję na Europę Wschodnią. Wspomina on, że „armia Kadana i Subedeja wkroczyła z Mołdawii, w tamtych czasach znanej pod łacińską nazwą Cumania”⁵⁰. I dalej: „Kiedy armia mongolska spustoszyła centrum Węgier, Kadan ruszył z Siedmiogrodu na miasto Roudan⁵¹”⁵².

Gdy 11 grudnia 1241 roku zmarł w Mongolii wielki chan Ugedej, w Karakorum⁵³ rozgorzała walka o tron. Wezwano armię do powrotu i wycofano się z Węgier. Wiosną 1242 roku Batu-chan wyruszył z Bułgarii i idąc przez Wołoszczyznę i Mołdawię, dotarł do obozu w dolnym biegu Wołgi zimą tegoż roku. Po tym, jak Mongołowie wycofali się znad Dunaju, walki stopniowo ustały. Wszędzie, gdzie przechodzili, siali pożogę i zniszczenie, barbarzyńsko plądrując i grabiąc. Dla narodów Europy Środkowo-Wschodniej była to jedna z najkrwawszych i najsmutniejszych kart historii, często wspominana w różnych opracowaniach historycznych. René Grousset w dwóch swoich książkach: Imperium stepów (L’empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan 1939) i Historia imperium Mongołów (L’empire mongol 1941) dokładnie opisuje zdarzenia tej epoki i analizuje strategię Mongołów w Europie Środkowej.

1-14. Karawana na szlaku handlowym kontrolowanym przez Mongołów. Atlas kataloński (około 1375)

Najazd mongolski zainspirował również XX-wiecznego pisarza rumuńskiego Mihaila Sadoveanu (1880–1961), który przedstawił dramatyczną historię tamtych czasów w swojej powieści Wielki książę Stefan.

Z punktu widzenia historii kontaktów z Europą Środkową migracja północnych Xiongnu/Hunów na Zachód i zachodnia ekspedycja Mongołów przełamały izolację cywilizacji wschodniej i zachodniej oraz ułatwiły wzajemne kontakty. W toku tych zdarzeń wiele małych państw zniknęło z mapy, a wraz z nimi granice utrudniające niegdyś kontakty handlowe. Sprzęt, oręż, broń palna i taktyki stosowane przez armię mongolską w działaniach wojennych były na tyle zaawansowane, że mogła ona z łatwością pokonać większość swoich przeciwników. Choć podbój szedł w parze z mordami i grabieżą, jednak Mongołowie chętni byli też przyjmować rzemieślników, tłumaczy i wszystkich, którzy godzili się na poddaństwo. Jeńcy z różnych grup etnicznych Europy i Azji zostali zabrani na Wschód, co w jakimś stopniu przyczyniło się przecież do lepszej komunikacji i integracji kulturowej między Wschodem i Zachodem. To prawda, że władcy Mongolii równali krnąbrne miasta z ziemią, ale z drugiej strony budowali drogi, mosty, wznosili przydrożne zajazdy rozsiane po ich rozległym imperium, znosili bariery celne między podbitymi księstwami, jednocząc kontynent euroazjatycki i tworząc osobliwą mieszaninę. Z czasem ułatwiło to podróże kupców, emisariuszy, misjonarzy i poszukiwaczy przygód oraz położyło podwaliny pod Wielkie Imperium Mongolskie. Trzeba przyznać, że działania te miały pozytywny wpływ na kontakty międzycywilizacyjne, czego ukoronowaniem stał się tzw. pax mongolica. W 1991 roku, w 750. rocznicę bitwy pod Legnicą, ambasador Mongolii wypowiedział takie zdanie: „Nieważne, kto wygrał, a kto przegrał. Ważne jest to, żeśmy się spotkali”⁵⁴.

6. Benedykt Polak – pierwszy Polak w Chinach

Najazd mongolski na Polskę, Węgry i inne kraje Europy Środkowej zasiał strach i panikę w całym świecie zachodnim. Ponieważ w tamtym czasie w Europie niewiele wiedziano o Mongołach, papież i ówcześni monarchowie usiłowali poznać ich sytuację militarną i polityczną, by sformułować odpowiednią strategię obronną. Papież Innocenty IV zwołał Pierwszy Sobór Lyoński i postanowił wysłać posłów na Wschód na spotkanie z mongolskim chanem. Właśnie wtedy włoski franciszkanin Giovanni da Pian del Carpine (1182–1252) został wysłany do Mongolii.

Del Carpine jako wysłannik papieża wyruszył z Lyonu 16 kwietnia 1245 roku, a przybywszy do Czech, spotkał się z królem Wacławem I i poprosił o „wskazanie najlepszej drogi” do kraju Mongołów. Król odrzekł, iż jego zdaniem „najlepiej będzie jechać przez Polskę i Rosję”. Wacław zaoferował pomoc w postaci eskorty i kontaktów z krewnymi i przyjaciółmi w Polsce, co ułatwiło del Carpinemu i jego ludziom przemieszczanie się i uzyskanie dalszej pomocy. Po długiej podróży 4 kwietnia 1246 roku dotarli do obozu Batu-chana nad Wołgą w zachodniej części imperium mongolskiego, a następnie kontynuowali podróż na wschód. Przybyli do Karakorum 24 sierpnia. Tam wzięli udział w intronizacji wielkiego chana Gujuka. Del Carpine w czasie audiencji miał możliwość przekazać chanowi list od papieża. 13 listopada z odpowiedzią wielkiego chana opuścił Karakorum i ponownie przechodząc przez obóz Batu-chana nad Wołgą, dotarł do Lyonu w listopadzie 1247 roku.

Del Carpine zdał relację z podróży, opowiadając o wszystkim, co ujrzał i czego się dowiedział, w obszernym sprawozdaniu do papieża Historia Mongołów, których my Tatarami zwiemy (Historia Mongolorum quos nos Tartaros appellamus). Sprawozdanie to zostało po raz pierwszy opublikowane w Strasburgu w 1473 roku. Zawiera informacje z pierwszej ręki i jako takie było dla ówczesnych Europejczyków bardzo ważnym źródłem wiedzy o Dalekim Wschodzie. Del Carpine zmarł w Dalmacji, tj. w dzisiejszej południowej Chorwacji, w 1252 roku.

W podróży na Daleki Wschód po wyjeździe z Lyonu del Carpinemu najpierw towarzyszył jezuita Stefan z Czech, który jednak zachorował w podróży i zmuszony był pozostać w Europie. Dalej towarzyszył mu tłumacz z Polski, który pojawia się w ówczesnych źródłach pod pseudonimem Benedykt Polak i którego del Carpine poznał we Wrocławiu i zabrał ze sobą w podróż do Karakorum. Jest on niewątpliwie pierwszym Polakiem, który przybył na Daleki Wschód, o którym wspominają zarówno chińskie, jak i zachodnie źródła historyczne. Przybył do Mongolii trzydzieści lat przed Marco Polo.

W Historii Mongołów del Carpine zamieścił dodatkowy rozdział: De itinere fratrum minorum ad Tartaros quae frater Benedictus Polonus viva voce retulit⁵⁵. Jest to ustne sprawozdanie z podróży do imperium mongolskiego złożone przez Benedykta Polaka. Oryginał Historii znajduje się w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Został po raz pierwszy opublikowany w 1838 roku. Tekst ten jest stosunkowo krótki, ale niezwykle istotny, jest to bowiem dokładny zapis podróży del Carpinego i Benedykta Polaka do Chin – kiedy się rozpoczęła, gdzie się zatrzymywali, którędy podróżowali i jak długo trwała ich podróż. W barwny sposób opisuje ich kontakt z Mongołami, np. szczegóły spotkania z Batu-chanem w obozie wojskowym nad Wołgą. Ponadto dostarcza wielu informacji o różnych ludach i geografii na północ od Morza Czarnego i w Azji Centralnej, opowiada też o ich uczestnictwie w intronizacji mongolskiego władcy po przybyciu do Karakorum. Benedykt tak o tym mówi:

Było tam około 3 tysięcy posłów przysłanych oczywiście z różnych części świata, którzy petycje swoje i listy, kontrybucje i podarki liczne bardzo i wszelkiego rodzaju na dwór tamtejszy składali⁵⁶.

Obaj pozdrowili mongolskiego władcę, wręczając mu list gratulacyjny od papieża. Kiedy wrócili do Lyonu, przywieźli ze sobą list od mongolskiego władcy. Cała opowieść Benedykta Polaka została zawarta w książce Christophera Dawsona Misja do Mongolii opublikowanej w 1955 roku⁵⁷.

Uprzednio chińscy i zachodni badacze sądzili, że istnieje tylko jedna relacja Benedykta Polaka, lecz ostatnio polski sinolog Edward Kajdański odkrył, że Benedykt napisał jeszcze jedną relację pt. Historia Tatarów. W 1957 roku amerykański antykwariusz z New Haven (USA) zakupił w Europie manuskrypt tej książki. Manuskrypt został spisany nie przez samego Benedykta, lecz przez mnicha z klasztoru benedyktyńskiego pod jego dyktando. W 1965 roku manuskrypt został odkryty i opublikowany przez uczonego z Yale University. Zawiera szczegóły o tym, jak Mogołowie podbijali Azję i Europę, opis bitwy pod Legnicą i historię śmierci Henryka II Pobożnego. Tekst ten opisuje również inne bitwy, jakie Czyngis i jego synowie stoczyli w czasie podbojów, a dodatkowo omawia wygląd Mongołów, zwyczaje pogrzebowe i wiele innych historii z Dalekiego Wschodu. Kajdański przedstawił swoje odkrycia w książce Długi cień Wielkiego Muru. Jak Polacy odkrywali Chiny opublikowanej w 2005 roku⁵⁸.

Misja Benedykta i del Carpinego, choć nie osiągnęła swego bezpośredniego celu, czyli nawrócenia wielkiego chana na chrześcijaństwo, była jednak doniosłym wydarzeniem w budowaniu stosunków dyplomatycznych między Europą i Dalekim Wschodem. Pozostawione przez nich dokumenty stały się dla Europejczyków ważnym źródłem wiedzy o Chinach. Warto więc wiedzieć, jaką rolę w tym rozdziale historii odegrał Polak.

7. Marco Polo i jego rodzinna Chorwacja

Marco Polo jest na ogół uznawany za pioniera w historii kontaktów literackich między Chinami i Zachodem. Jego podróż do Chin w XIII wieku i jego książka Opisanie świata⁵⁹ są znane i popularne. Opowieść Marco została przełożona na wiele języków i niezmiennie budzi wielkie zainteresowanie. Dzięki pamiętnikowi Marco średniowieczna Europa otwarła się na Daleki Wschód i jego tajemnice. Jego książka zachęciła licznych podróżników, poszukiwaczy przygód, emisariuszy i kupców, by mimo znojów i niebezpieczeństw tak dalekiej podróży, wyruszyć do Chin. Choć niektórzy kwestionują autentyczność jego wypraw, wciąż jednak uznaje się, że jego opowieści o Dalekim Wschodzie przyczyniły się wielce do przybliżenia europejskiemu czytelnikowi obrazu tego odległego i egzotycznego świata.

Przyjmuje się, że Marco Polo urodził się w Wenecji w rodzinie kupieckiej. Prawie wszystkie jego biografie zaczynają się od siedemnastego roku życia, tzn. od jego podróży z ojcem i stryjem, która rozpoczęła się w listopadzie 1271 roku. Rzadko jednak wspomina się miejsce jego narodzin. W rzeczywistości Marco Polo urodził się na adriatyckiej wyspie Korčula, która dziś należy do Chorwacji. Starożytni Grecy nazywali tę malowniczą wyspę Korkyra Melaina (Czarna Korkyra). Korkyra to imię pięknej greckiej bogini o długich czarnych włosach. Według greckiej legendy była ona uwięziona na tej wyspie przez Posejdona. Czerń w nazwie wyspy odnosi się do porastającej ją bujnie roślinności.

Wyspa może się pochwalić długą, lecz krwawą historią. Od XII wieku toczyły się o nią wojny między Wenecją i Węgrami. Przez trzysta lat przechodziła z rąk do rąk, trudno więc jest ustalić, do kogo ostatecznie należała w historii. W czasach Marco Polo mogła być częścią Republiki Weneckiej. Obecnie znajduje się na terenie administrowanym przez Chorwację.

1-15. Marco Polo. Ze zbiorów w Palazzo Doria-Tursi

Rodzina Marco Polo zamieszkała na wyspie prawdopodobnie w XIII wieku, co potwierdzają XV-wieczne dokumenty. Utrzymywali się z budowy statków i handlu, głównie z kupcami weneckimi. Do dziś osoby noszące nazwisko Polo, czy to w greckich Salonikach, czy w Odessie, czy w Izmirze, Stambule, Aleksandrii czy na Malcie, uważają się za krewnych rodu Polo i są dumne z pokrewieństwa z wielkim podróżnikiem.

W pierwszej połowie XIII wieku, kiedy rycerze krzyżowi założyli Cesarstwo Łacińskie po czwartej wyprawie krzyżowej, trzej bracia Polo: Nicolas, Matteo i Marco przenieśli się z Dalmacji do Wenecji. W roku 1250 opuścili Wenecję i udali się do Konstantynopola. Po dziesięciu latach Nicolas i Matteo wyruszyli nad Morze Czarne, uciekając przed wojną między Batu-chanem i Chanatem Ilchanidów. Następnie podążali dalej na wschód, aż dotarli do ówczesnej stolicy Mongolii, Chanbałyku (tj. dzisiejszego Pekinu). Zostali przyjęci przez Kubilaj Chana (1215–1294), a w 1266 roku zostali wysłani z powrotem do Rzymu do papieża jako emisariusze Kubilaja. Trzy lata później dotarli do Wenecji i oczekując tam na odpowiedź od papieża, udali się na poszukiwania swego zaginionego brata Marco i syna Nicolasa, który także miał na imię Marco. Szczęśliwie udało im się odnaleźć obydwu. W listopadzie 1271 roku Nicolas i Matteo ponownie wyruszyli do Chin, zabierając ze sobą młodego Marco. Wędrowali wzdłuż dawnego Jedwabnego Szlaku i po czterech latach dotarli do Shangdu⁶⁰ w Mongolii, a nieco później do ówczesnej mongolskiej stolicy – Chanbałyku. Młody Marco był pojętny i szybko się uczył. Niebawem zyskał zaufanie Kubilaja, który nadawał mu różne oficjalne urzędy na dworze. W ciągu siedemnastu lat służby na dworze Kubilaja Marco był wielokrotnie wysyłany do Yunnanu, Nankinu, Suzhou i innych ważnych miast na południu Chin. W 1292 roku Kubilaj powierzył Marco, jego ojcu i stryjowi opiekę nad księżniczką ze swojego rodu w podróży do Persji na ślub z perskim księciem. Opuścili Chiny przez prowincję Fujian i udali się do Persji drogą morską. W 1295 roku po spełnieniu powierzonej im przez chana misji powrócili do Wenecji. Rok później Marco Polo wstąpił do armii i po trzech latach został mianowany kapitanem okrętu w bitwie morskiej między Wenecją i Genuą pod Korčulą. Raniony w walce, został wzięty do niewoli i osadzony w więzieniu. W niewoli opowiedział współwięźniowi, niejakiemu Rustichello⁶¹, o swych podróżach i przygodach w Chinach. To właśnie Rustichello spisał całą historię Marco Polo i przyczynił się do jego sławy.

Dzisiaj dawna rezydencja Marco Polo – stary budynek z wieżą na starym mieście Korčuli – powszechnie uchodzi za miejsce jego narodzin i przyciąga wielu zwiedzających. Niezależna dziennikarka Irena Karafilly następująco opisała swoje wrażenia na temat tego miejsca:

W końcu znalazłam odrapany stary dom, który może być dawną rezydencją Marco Polo, w stylu gotyckim, ale z wieżą renesansową. Kiedy się spogląda z tej wieży, rozciąga się przed nami niezwykły pejzaż, którego nie sposób dostrzec z innych zwyczajnych budynków. Może właśnie ten widok z wieży zakrzewił w Marco fascynację czymś dalekim i nieznanym, ciekawość świata po drugiej stronie gór⁶².

1-16. Dawna rezydencja Marco Polo w Wenecji

1-17. Dawna rezydencja rodziny Polo na Korčuli (obecnie Chorwacja)

Jaka więc była narodowość Marco Polo? Odpowiedź na to pytanie sama w sobie jest chyba nieistotna, bowiem jego podróże po Chinach i opowieści o nich od dawna już są skarbem całej ludzkości. Należy jednak podkreślić, że dla Chorwatów Marco Polo stał się jednym z najważniejszych symboli ich kultury, a nawet pekiński most Lugouqiao, nazywany w językach zachodnich Mostem Marco Polo⁶³, jest świadectwem i symbolem kontaktów między Dalekim Wschodem i dawną Dalmacją.

8. Przybysze do Chin z Europy Środkowo-Wschodniej w XIV wieku

Według różnych materiałów historycznych kiedy armia mongolska najechała Europę Wschodnią w XIII wieku, część Węgrów została schwytana, a następnie przesiedlona na wschód. Również del Carpine odnotowuje, że Węgrów widywano w pałacu mongolskiego chana. Według znanego chińskiego hungarysty Fu Zhilianga (符志良) w XIV wieku do Chin przybyli dwaj węgierscy misjonarze: Gergely Magyarországi, znany też jako Gregorius de Hungaria, i Máté Eskandélyí⁶⁴. Dokładna data ich narodzin i śmierci jest nieznana.

1-18. XV-wieczna włoska mapa uwzględniająca stolicę dynastii Yuan (Dadu, tj. Wielki Gród)

W marcu 1339 roku misjonarz Gergely jako członek korpusu dyplomatycznego Kościoła rzymskiego został wysłany przez papieża Benedykta do Azji Wschodniej. Wyruszył z Neapolu, minął Konstantynopol i Półwysep Krymski, i wędrując na wschód szlakiem lądowym wzdłuż północnych brzegów Morza Kaspijskiego, z okolic współczesnego miasta kazachskiego Ałmaty dotarł do granic imperium Yuanów. W Pekinie pojawił się w 1341 roku i został przyjęty przez cesarza. Korpus dyplomatyczny pozostał w Chinach przez pięć lat. Podczas pobytu w Chinach Gergely odwiedził Hangzhou i inne ważniejsze miasta, po czym w 1346 roku drogą morską udał się z Xiamenu do Indii. Pod koniec 1353 roku wrócił do Awinionu.

Portugalczyk Fernão Menez Pinto (1509–1583) podróżował po Chinach w latach 1537–1552. W dzienniku podróży wspomina, że w Shandongu doszło do jego uszu, iż około 142 lat wcześniej działał tam węgierski misjonarz ukamienowany ostatecznie za „czary”, którymi miał przywracać umarłych do życia. W późniejszych dokumentach Eskandély pojawia się jako pierwszy katolicki męczennik w Chinach.

Nieliczne badania nad wczesnymi stosunkami między Węgrami i Chinami zwykle wspominają obu misjonarzy. Są oni pierwszymi Węgrami znanymi z imienia i nazwiska, którzy bez wątpienia żyli w Chinach. Naturalnie musiało też być wielu Węgrów, którzy przybyli do Chin wcześniej niż oni, zwłaszcza po tym, jak armia mongolska zdobyła Budę w 1241 roku i zmusiła wielu Europejczyków do migracji na wschód. Niewiele jednak pozostało konkretnych zapisów na ten temat.

Przypisy:

¹ Przekład własny z francuskiego, L’empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Editions Payot, paris pages 1–620 (première édition: 1938), s. 27–28.

² W latach 1923–1924 szwedzki archeolog Johan Gunnar Anderson odkrył w wiosce Yangshao w prowicji Henan szczątki dawnej kultury, której cechą znamienną stała się czerwono malowana ceramika. Rozkwit tej kultury, nazwanej od miejsca jej odkrycia kulturą Yangshao, oszacował na 2700–2500 p.n.e. (przyp. tłum.).

³ Shen Fuwei (沈福伟), Historia kontaktów kulturowych między Chinami i Zachodem (Zhongxi wenhua jiaoliushi: 中西文化交流史), wyd. 1, Shanghai Renmin chubanshe (上海: 上海人民出版社), Szanghaj 2006, s. 1–6.

⁴ Shen Fuwei (沈福伟), Historia kontaktów kulturowych…, s. 15.

⁵ Pontus Euxinus to starożytna grecka nazwa Morza Czarnego. Oznacza „morze, które wita obcych”. W chińskich źródłach historycznych to Benduhai (本都海). Scytowie nazywali je axshaèna, „morze błękitne”. (W tym przypisie autorzy mylnie traktują Pontus Euxinus jako nazwę grecką. W istocie jest to zlatynizowana forma greckiego Eύξεινος Πόντος „morze gościnne”; przyp. tłum.).

⁶ Roczniki bambusowe (Zhushu jinian: 竹书纪年), nazwane tak od bambusowych deseczek, na których spisany był oryginalny tekst (cienkie bambusowe deseczki połączone rzemykami były normalnym materiałem, na którym pisano w okresie przedcesarskim i wczesnocesarskim, czyli około III wieku p.n.e.), stanowią zapis historii od czasów prehistorycznych do początku III wieku p.n.e. Niektóre zawarte w nim przekazy znacznie różnią się od wersji podawanych w oficjalnych historiach i kronikach. Oryginalny tekst ma pochodzić z początków III wieku p.n.e., ale autentyczność zachowanych wersji budzi wątpliwości (przyp. tłum.).

⁷ Zapiski historyka (Shiji: 史记), dzieło rozpoczęte przez Sima Tana (司马谈, żył w II wieku p.n.e.) i dokończone przez jego syna Sima Qiana (司马迁 145–86), ukończone w roku 91 p.n.e. Obejmuje historię Chin (a także sąsiednich narodów) od czasów najdawniejszych po czasy współczesne autorowi, czyli okres około 3 tysięcy lat. Materiał obejmuje tablice genealogiczne dynastii i roczniki panowania władców z opisem wydarzeń, które zaszły w czasie rządów, historie państw chińskich przed ich zjednoczeniem w cesarstwo, monografie dotyczące ważnych elementów sprawowania rządów (administracji, rytuału, robót publicznych itd.) i biografie ponad stu najważniejszych postaci historycznych. Jest to monumentalne dzieło historiograficzne do dziś uważane za podstawowe i niezbędne w badaniach historii starożytnych Chin i bardzo cenione za żywy i barwny styl (przyp. tłum.).

⁸ Liezi (列子), czyli Mistrz Lie to taoistyczny traktat filozoficzny spisany na przełomie III i IV wieku, jedno z kanonicznych dzieł taoizmu (przyp. tłum.).

⁹ Jedwabnym Szlakiem nazywany jest handlowy szlak lądowy łączący Chang’an (dziś Xi’an), który był politycznym, kulturalnym i ekonomicznym centrum starożytnych Chin, z Azją, Afryką i Europą. Nazwa, zaproponowana po raz pierwszy przez niemieckiego geografa Ferdinanda Freiherra von Richtofena (1833–1905) szybko się spopularyzowała. W szerszym znaczeniu odnosi się do lądowych szlaków handlowych między Chinami, a Zachodem; w wąskim znaczeniu do dróg handlowych łączących Chiny z Europą, otwartych w II wieku p.n.e. przez Zhang Qiana, a potem ponownie w I wieku n.e. przez Ban Chao.

¹⁰ George Cœdès, Textes d’auteurs grecs et latins relatifs à l’Extrême-Orient depuis le IVe siècle av. J.–C. Jusqu’au XIVe siècle, 1910

¹¹ Owidiusz, Elegia 14, ks. I: Quid, quod erant tenues, et quos ornare timeres, / Vela colorati qualia Seres habent. Tłum.: Rzymska elegia miłosna (wybór), tłum. Anna Świderkówna, Ossolineum 2005, s. 116. Bardziej dosłowne tłumaczenie nie pozostawia wątpliwości, że chodzi o tkaninę nie tyle żółtych, co śniadolicych Chińczyków, a więc o jedwab: „(włosy) tak delikatne, że aż się je bałaś przystroić, jak ta tkanina, którą mają śniadolicy Seres (Chińczycy)” (przyp. tłum.).

¹² Horacy, Carmina, ks. IV, carmen 15: Non qui profundum Danuvium bibunt / Edicta rumpent Julia, non Getae, / Non Seres infidive Persae, / Non Tanain prope flumen orti, tłum. Oktawiusz Jurewicz, Horacy, Dzieła wszystkie, t. 1: Ody i epody, Ossolineum 1986, s. 368.

¹³ Juwenalis, Satyra 6: Haec eadem novit quid toto fiat in orbe, / Quid Seres, quid Thraces agant: Trzej satyrycy rzymscy: Horacy, Persjusz, Juwenalis, tłum. Jan Czubek, Jan Sękowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1958, s. 154

¹⁴ Jordanes, Getica: Scythia… quae in extremis Asiae finibus ab Oceano eoroboro in modum fungi primum tenuis, post haec latissima et rotunda forma exoritur, vergens ad Hunnus, Albanos et Seres usque digreditur. Haec, inquam, patria, id est Scythia, longe se tendens lateque aperiens, habet ab Oriente Serec, in ipso sui principio litus Caspii maris commanentes. Tłum. polskie: Edward Zwolski, Kasjodor i Jordanes. Historia gocka, czyli Scytyjska Europa, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1984, s. 96.

¹⁵ Tłum. polskie Marta Żuchowska i Katarzyna Sarek, Da Qin i Fulin. Obraz Zachodu w źródłach chińskich z I tysiąclecia n.e., Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2017, s. 39–40, z niewielkimi zmianami (przyp. tłum.).

¹⁶ Zob. Zhang Xinglang, Źródła na temat historii komunikacji między Chinami i Zachodem (Zhong Xi jiaotong shiliao huibian: 中西交通史料汇编), t. 1, Zhonghua shuju (中华书局), Pekin 1977, s. 11–12.

¹⁷ Księga późniejszych Hanów (Hou Han shu: 后汉书) obejmuje okres panowania Późniejszej (lub Wschodniej) Dynastii Han (25–220 n.e.). Została zredagowana przez Fan Ye (范晔 398–445) w V wieku; jej ważną częścią jest Zapis o zachodnich regionach podający wiele informacji na temat krajów Azji Środkowej i Indii.

¹⁸ Księga gór i mórz (Shanhaijing: 山海经), zbiór tekstów o charakterze mitycznej geografii i bestiariusza, zawiera opisy legendarnych gór, rzek i krajów zamieszkałych przez niezwykłe istoty, różnych magicznych miejsc, roślin i stworzeń, lokalnych bogów i należnych im ofiar. Składa się z kilku części pisanych w różnych okresach, od IV do początku II wieku p.n.e. (przyp. tłum.).

¹⁹ Tłum. polskie Marta Żuchowska i Katarzyna Sarek Da Qin i Fulin…, s. 124–125 z niewielkimi zmianami (przyp. tłum.).

²⁰ Tłum. własne (przyp. tłum.).

²¹ Brak informacji bibliograficznych (przyp. tłum.).

²² Liu Zengquan, Stosunki między Chinami i Rzymem (Gudai zhongguo yu luoma zhi guanxi: 古代中国与罗马之关系), Wenshizhexue chubanshe (文史哲出版社), Taibei 1996, s. 57–58.

²³ Tłum. za wydaniem chińskim książki Aurela Steina, Starożytnym szlakiem Azji Środkowej (oryg. On Ancient Central-Asia Tracks, chiń. Yanzhe gudai Zhongyade daolu: 沿着古代中亚的道路) w tłum. Wu Xinhua (巫新华), Guangxi shifandaxue chubanshe (广西师范大学出版社) 2008, s. 126.

²⁴ Księga (Wcześniejszej albo Zachodniej) dynastii Han (Han shu: 汉书) – wielkie dzieło historyczne opisujące okres od 206 roku p.n.e. do 25 roku n.e., wzorujące się na Zapiskach historyka, ale wprowadzające znaczące zmiany do organizacji materiału; na Księdze dynastii Han wzorowały się wszystkie późniejsze kroniki dynastyczne. Jej autorem jest Ban Gu (班固 32–92) (przyp. tłum.).

²⁵ W tej książce autorzy posługują się tym samym chińskim terminem Xiongnu zarówno w odniesieniu do żyjącej na północy i zachodzie cesarstwa chińskiego grupy ludów znanych w historii Chin właśnie pod nazwą Xiongnu, jak i do znanych w historii Europy Hunów. Autorzy przyjmują, że spośród ludów składających się na Xiongnu wyłoniła się grupa, która dotarła do Europy, gdzie dała się poznać i zapamiętać jako Hunowie. Stanowi to trudność w tłumaczeniu, ponieważ związki między Xiongnu a Hunami nie są ostatecznie wyjaśnione, a w językach zachodnich z reguły te dwie nazwy się rozróżnia. Zdecydowaliśmy się w części dotyczącej Chin używać nazwy Xiongnu, a w części europejskiej nazwy Hunowie (przyp. tłum.).

²⁶ Chen Xujing (陈序经), Zarys historii Xiongnu – Hunów (Xiongnu shigao: 匈奴史稿), Zhonghua renmin daxue chubanshe (中国人民大学出版社), Pekin 2007, s. 402.

²⁷ Contsantin C. Giurescu, Istoria românilor din cele mai vechi timpuri până la moartea regelui Carol I, Ceres, Bukareszt 1976, s. 174.

²⁸ Zheng Taolin (郑寿麟), Kontakty kulturowe między Zachodem i Chinami (Zhongxi wenhua zhi guanxi: 中西文化之关系), Zhonghua Shuji (中华书局), Szanghaj 1929, s. 30.

²⁹ On-Ogur to nazwa ludu protobułgarskiego, który w VII w. n.e. pod wodzą Kubrata utworzył niezależne państwo nad Morzem Czarnym (przyp. red.).

³⁰ Tłum. cytatu za chińskim przekładem węgierskiej książki: Zoltán Kodaly, O węgierskiej muzyce ludowej (Lun xiongyali minjian yinyue: 论匈牙利民间音乐), tłum. Liao Naixiong (廖乃雄) i Xing Wansheng (兴万生), Yinyue chubanshe (音乐出版社), Pekin 1964, s. 60.

³¹ Ibidem.

³² Zob. Du Yaxiong (杜亚雄), Pokrewieństwo chińskich i węgierskich pieśni ludowych (Zhongxiong minge de qinyuan guanxi: 中匈民歌的亲缘关系), „Europa Wschodnia” („Dongou”: 东欧) 1995, nr 4, s. 37. Dodatkowo zob. Du Yaxiong, Wiatr znad Dunaju: węgierska kultura muzyczna (Feng, laizi duonahe – Xiongyali yinyue wenhua: 风, 来自多瑙河—匈牙利音乐文化), Shijie zhishi chubanshe (世界知识出版社), Pekin 2002, s. 52–63.

³³ Cytat za: Zhu Weihu (朱伟华), Xi Ma (希玛), Początki kontaktów chińsko-czeskich (Zhongjie jiaowang suyuan: 中捷交往溯源), „Europa Wschodnia” („Dong ’ou ”: 东欧) 1989, nr 3.

³⁴ Zob. Bułgarzy, Hunowie i Chińczycy: Wstęp opublikowany w języku chińskim pod tytułem Gu Baojiaer ren, Xiongnuren he Zhongguoren: xulun (古保加尔人, 匈奴人和中国人·绪论), tłum. Tian Jianjun (田建军), „Europa Wschodnia” 1992, nr 2.

³⁵ Zob. Xu Zhihe (余志和), Chiny i Bułgaria: dawni znajomi – nowe kontakty (Zhongbao liang guo, jiushi xinjiao: 中保两国, 旧识新交), „Studia nad Językami i Kulturami Europejskimi ” („Ouzhou yuyan wenhua yanjiu”: 欧洲语言文化研究), t. 5, Shishi chubanshe (时事出版社), Pekin 2009, s. 122.

³⁶ Protobułgarzy uważani są za lud pochodzenia huńskiego. Na ogół przyjmuje się jednocześnie, że Hunowie byli konfederacją plemienną złożoną z ludów o różnym pochodzeniu etnicznym, natomiast język, którym posługiwała się elita owego konglomeratu, mógł być językiem prototureckim, silnie powiązanym z późniejszym bułgarskim i współczesnym czuwaskim. Protobułgarzy przybyli na Bałkany ulegli slawizacji (przyp. red.).

³⁷ Jedna z oficjalnych kronik dynastycznych szczegółowo opisująca okres dojścia do władzy, rządów i upadku dynastii Sui (581–618), ważnej mimo krótkiego okresu panowania, ponieważ zjednoczyła Chiny po trzystu latach rozbicia, a ponadto utworzyła zarys administrowania zjednoczonym państwem, na którym oparła się następna potężna dynastia Tang. Księga dynastii Sui zawiera wiele bardzo cennych informacji na temat geografii i ludów „barbarzyńskich” (przyp. tłum.).

³⁸ Kolejna z oficjalnych kronik dynastycznych obejmująca okres panowania dynastii Tang (618–906), jednej z najpotężniejszych dynastii chińskich, pod której panowaniem Chiny przeżyły okres wspaniałego rozkwitu (przyp. tłum.).

³⁹ Ma Xipu (马细谱), Kilka uwag o kontaktach między starożytnymi Bułgarami i Chinami (Guanyu gu Baojiaer ren yu gudai Zhongguo guanxi xianyi: 关于古保加尔人与古代中国关系闲议), „Studia nad Językami i Kulturami Europejskimi ” („Ouzhou yuyan wenhua yanjiu”: 欧洲语言文化研究), t. 6, Shishi chubanshe (时事出版社), Pekin 2011, s. 342–347. Zob. też: Liu Zuxi (刘祖熙), Kultury słowiańskie (Silafu wenhua: 斯拉夫文化), Zhejiang Renmin chunbanshe (浙江人民出版社), Hangzhou 1993, s. 300–301.

⁴⁰ Kalendarza opartego na 12-letnich cyklach i zodiakalnych zwierzętach używali również dawni Turcy (przyp. red.).

⁴¹ Z hang Xinglang, Źródła na temat historii komunikacji…, brak informacji o stronach (przyp. tłum.).

⁴² Trudno jednoznacznie stwierdzić pochodzenie etniczne tego ludu (przyp. red.).

⁴³ Księga dynastii Wei (Weishu: 魏书) obejmująca okres od połowy IV do połowy VI wieku to oficjalna kronika panującej na północy Chin dynastii Wei. Od III do VI wieku Chiny rozbite były na wiele różnych państw (północne dynastie pochodzenia niechińskiego i południowe dynastie chińskie) panujących w różnych okresach na różnych obszarach. Państwo Wei było jednym z najsilniejszych i najdłużej panujących (przyp. tłum.).

⁴⁴ Księga dynastii Song (Song shu: 宋书), Księga dynastii Liang (Liang shu: 梁书) i  Księga południowej dynastii Qi (Nan Qi shu: 南齐书) to kroniki tzw. dynastii południowych z okresu rozbicia Chin. Dynastia Song panowała w okresie 420–479, Południowa Dynastia Qi w latach 479–502, a dynastia Liang w okresie 502–567 (przyp. tłum.).

⁴⁵ Zhang Xinglang, Źródła na temat historii komunikacji…, s. 83.

⁴⁶ Chanyu (albo shanyu) to tytuł władców Xiongnu (przyp. tłum.).

⁴⁷ Brak opisu cytatu w oryginalnym wydaniu chińskim (przyp. tłum.).

⁴⁸ Jan Długosz, Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, ks. VII–VIII, Warszawa 1975, s. 11, cytowane w: Józef Włodarski, Zhao Gang, Kontakty Polski z Chinami od XIII do końca XVIII wieku, „Gdańskie Studia Azji Wschodniej” 2014, nr 5.

⁴⁹ Historia dynastii Yuan (Yuan shi: 元史) – oficjalna kronika mongolskiej dynastii Yuan panującej w Chinach w okresie 1271–1368.

⁵⁰ Constantine d’Ohsson, Historia Mongołów od Dżyngis Chana aż po czasy Timur Beja, tzn. Tamerlana (Histoire des Mongols: Depuis Tchinguiz-Khan jusqu’à Timour Bey ou Tamerlan), w 4 tomach, Les Frères Van Cleef, Amsterdam 1834. Cytat za tłum. chińskim: Duo Sen Menggu shi (多桑蒙古史) (Historia Mongołów autorstwa Constantine'a d'Ohssona), t. 1, Zhonghua shuju (中华书局), tłum. Peng Chengjun (冯承钧), Pekin 1962, s. 220.

⁵¹ Możliwe, że chodzi o Rudę Śląską (przyp. red.).

⁵² Duo Sen…, s. 222.

⁵³ Stolica imperium mongolskiego w XIII wieku (przyp. tłum.).

⁵⁴ Irena Kadulska w: Józef Włodarski (red.), Początki wiedzy o Chinach w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2009, s. 12.

⁵⁵ Zob. Appendix, s. 378, Relacja o Mongołach albo też Tatarach brata Giovanniego da Pian del Carpine, pierwsze kompletne wydanie M. D’Avezac’a (Relations des Mongols ou Tartares par frère Jean du Plan de Carpin, première édition complète par M. D’Avezac), Księgarnia Geograficzna Artusa Bertranda, Paryż 1838.

⁵⁶ Ibidem, s. 381. Tłum. własne z oryginału łacińskiego: circà tria millia nunciorum scilicet de diversis mundi partibus missorium affuisse, qui responsiones, litteras vel tributa vel munera, diversimoda et multa valdè, ad eandem curiam detulerant (przyp. tłum.).

⁵⁷ Christopher Dawson, Misje do Mongolii: relacje i listy misjonarzy franciszkańskich w Mongolii i w Chinach w XIII i XIV w. (The Mongol mission: Narratives and letters of the Franciscan missionaries in Mongolia and China in the thirteenth and fourteenth centuries), Sheed and Ward 1955.

⁵⁸ Edward Kajdański, Długi cień Wielkiego Muru. Jak Polacy odkrywali Chiny, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005.

⁵⁹ Opowieści Marco zostały najpierw spisane i wydane w starofrancuskim przez Rustichello da Pisa. Obecnie zachowały się dwa rękopisy, oba w języku starofrancuskim. Istnieje kilka wersji tytułu: francuskie: Livre des Merveilles du Monde, Devisement du Monde, włoska: Il Molione, łacińska: De Mirabilibus Mundi. Wydanie polskie: Marco Polo, Opisanie świata, tłum. Anna Ludwika Czerny, wstępem i przypisami opatrzył Marian Lewicki, Alkazar, Warszawa 1993 (przyp. tłum.).

⁶⁰ Xanadu, letnia stolica Kubilaj Chana, leżąca około 270 kilometrów na północ od Pekinu na terenie obecnej Mongolii Wewnętrznej (przyp. tłum.).

⁶¹ Rustichello da Pisa (koniec XIII wieku) był pisarzem, zanim jeszcze spotkał Marco Polo. Wiadomo, że był autorem powieści starofrancuskiej Roman de Roi Artus, znanej również pod tytułem Compilation (przyp. tłum.).

⁶² Brak opisu cytatu (przyp. tłum.).

⁶³ Słynny most znajdujący się nad rzeką Yongdinghe, około 15 kilometrów na południowy zachód od centrum Pekinu. Swoją zachodnią nazwę zawdzięcza Marco Polo, który pozostawił jego szczegółowy opis. W historię Chin wpisał się poza tym smutną kartą, bo właśnie tam 7 lipca 1937 roku doszło do zbrojnego incydentu, który stał się dla Japonii pretekstem do rozpoczęcia wojny z Chinami (przyp. tłum.).

⁶⁴ Fu Zhiliang (符志良), Zbiór materiałów o wczesnych podróżach Węgrów do Chin (Zaoqi laihua Xiongyaliren ziliao jiyao: 早期来华匈牙利人资料辑要), Shijie huawen (世界华文出版社), czerwiec 2006.

WYKAZ NAZWISK CHIŃSKICH

Ban Chao (班超)

Du Yaxiong (杜亚雄)

Fu Zhiliang (符志良)

Gao Jianqun (高建群)

Hedi, cesarz (和帝)

Liu Bang (刘邦)

Ma Xipu (马细谱)

Mo Rennan (莫任南)

Mu, król Mu z Dynastii Zhou: Zhou Mu Wang (周穆王)

Shi Yonggang (师永刚)

Sima Qian (司马迁)

Wang Mang (王莽)

Wudi, cesarz (武帝)

Zhang Qian (张骞)

WYKAZ POZOSTAŁYCH NAZWISK

Aleksandrow Dorijan

Bakalow Georgi

Batu-chan

Bela IV, król Węgrów

Carpine Giovanni da Pian del

Coedes George

Długosz Jan

Eskandélyí Máté

Grousset René

Gujuk

Henryk II, książę śląski

Horacy (Horatius Quintus Flaccus)

Horatius Quintus Flaccus (Horacy)

Juwenalis

Kadan

Kajdański Edward

Karafilly Irena

Klaudiusz Ptolemeusz

Kodály Zoltán

Kubilaj Chan

Maes Titianus

Magyarországi Gergely (Gregorius de Hungaria)

Maro Publius Vergilius

Ohsson Constantine d’

Ovidius Publius Naso

Owidiusz (Ovidius Publius Naso)

Pinto Fernão Menez

Pisa Rustichello da

Polak Benedykt

Polo Marco

Propertius Sextus

RegulyAntal

Sadoveanu Mihail

Stein Mark Aurel

Subedej

Temudżyn

Ugedej

Wacław I, król Czech

Wells H.G.