Tytuł oryginalny: Passionate Learners: How to Engage and Impower Your Students

Copyright © Authorized translation from English language edition published by Routledge, an imprint of Taylor & Francis Group LLC

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Literatura Inspiruje Sp. z o.o., 2017

Copyright © for the Polish translation by Elżbieta Manthey, Wojciech Musiał

Wszelkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

Książka ani żadna jej część nie mogą być publikowane ani w jakikolwiek inny sposób powielane w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Skład wersji elektronicznej: Aleksandra Baszun

konwersja.virtualo.pl

Brandonowi.

Jego słowa pchnęły mnie w drogę.

Jego miłość to dom, do którego zawsze będę powracać.

Podziękowania

Nigdy nie sądziłam, że zostanę pisarką i że moje nazwisko kiedyś pojawi się na okładce książki. Takie rzeczy zarezerwowane były dla mistrzów pióra, a nie dla dziewczyny z niewielkiego duńskiego miasteczka, której przez myśl nie przeszło, że kiedyś będzie nauczycielką.

Książka ta jest dowodem, że się myliłam. Nie pierwszy raz zresztą i – mam nadzieję – nie ostatni. Do sięgnięcia po pióro zachęciło mnie wielu ludzi. Jestem im winna podziękowanie. Mojej matce – jej siła, całkowite oddanie, pasja nauczania i nieustanny rozwój stały się najlepszym wzorem, jaki mogła otrzymać córka i nauczycielka. Mojej siostrze – dzięki jej sile, pasji i wsparciu stałam się lepszą osobą. Moim braciom – ich dalekosiężne plany i hart ducha nauczyły mnie bycia odważną. Reszcie mojej rodziny oraz wszystkim przyjaciołom, którzy cierpliwie wysłuchiwali moich opowieści o kolejnych niezwykłych rzeczach, które mnie spotkały.

Wszystkim koleżankom i kolegom z pokoju nauczycielskiego, zwłaszcza Markowi i Jarodowi – za codzienną dawkę tolerancji wobec moich pomysłów, za nauczenie mnie, co znaczy praca w zespole, i za minutkę, a nawet pięć, które zawsze znajdowali, gdy prosiłam o rozmowę. Rekinom tego zawodu: Katie, Kelly, Deb, Billowi i Laurze oraz jeszcze większym rekinom: Shannonowi i Jasonowi, a także wszystkim, dzięki którym szkoła stała się moim drugim domem. To Wy pokazaliście mi, że edukacja może być wypełniona zabawą, od Was dowiedziałam się, jak wielkie znaczenie ma zespół i jak skutecznie nawiązać kontakt z dziećmi. Wszystkim wspaniałym nauczycielom, z którymi utrzymuję kontakty – Wasze pomysły naprawdę mają znaczenie.

Moim mentorom: Kathy i Melanie – dostrzegłyście we mnie coś, czego sama nigdy bym nie zobaczyła.

Wszystkim, dzięki którym nauczyłam się być lepszym pisarzem i mówcą – dziękuję za udzielenie mi głosu. Dzięki temu ja mogłam oddać głos moim uczniom.

I wreszcie moim dzieciom, czwórce, do której powracam każdego wieczora: Theodorowi, Idzie, Oskarowi i Augustine – za przyznanie mi najważniejszego tytułu na świecie: mamy. Oraz wszystkim, których uczyłam – to dla Was próbuję zmienić system edukacji. To o Wasz głos walczę. To dzięki Wam jestem nauczycielem z pasją.

Przedmowa

Każde spotkanie z Pernille Ripp utwierdza mnie w przekonaniu, że to moja pokrewna dusza.

Nasz pierwszy kontakt kilka lat temu został nawiązany w internecie – obecnie poznaję w ten sposób wielu nauczycieli. Na szczęście w ciągu ostatnich dwóch lat kilka razy udało mi się też spotkać z nią osobiście. Pernille to osoba o niespożytej energii, całkowicie oddana swojej pasji i szczera. Gdy zdradziła mi, że właśnie pracuje nad książką, poczułam radość i podekscytowanie – będąc wierną czytelniczką jej bloga, doskonale wiedziałam, ile ma do zaoferowania ze swego ogromnego doświadczenia w nauczaniu.

Uczyć (się) z pasją to lektura obowiązkowa dla wszystkich osób zawodowo związanych z edukacją. Pernille odwołuje się w książce do swoich doświadczeń uczennicy, nauczycielki oraz matki. Podmiotem jej opowieści są uczniowie i nauczyciele oraz rodzice. Autorka otwarcie opisuje przemianę, którą sama przeszła, i ukazuje, na czym polegają codzienne zmagania każdego nauczyciela. I chociaż jest to książka dla wszystkich uczestników szkolnego życia, szczególnie skorzystają z niej pedagodzy, którzy stając każdego dnia przed swymi uczniami, próbują uczyć w sposób angażujący i pełen uwagi.

Uczyć (się) z pasją dotyka niezwykle istotnych problemów. Jednym z wyzwań współczesnego nauczyciela jest dotrzymywanie kroku ciągłym zmianom oraz nieustanne doskonalenie swoich umiejętności w kontekście pojawiających się nowych narzędzi i źródeł wiedzy pedagogicznej. Już na początku lektury czytelnik zmuszony jest do odpowiedzi na jedno z najtrudniejszych pytań w tym zawodzie: czy chcielibyśmy być uczniami w naszej własnej klasie? Odpowiedź, której udzieliła sobie Pernille, otworzyła ją na zmianę w podejściu do dzieci i nauczania. Jej uczciwość wobec siebie samej i otwartość na to, co nowe, stanowią o wyjątkowej wartości tej książki.

Uczyć (się) z pasją podejmuje również niezwykle istotne zagadnienie udzielenia uczniom prawa głosu w klasie. Dzieci grzecznie siedzące w ławkach i wsłuchane w głos nauczyciela – ten obrazek to już przeszłość. Pernille Ripp uzmysławia, dlaczego i w jaki sposób nauczyciele muszą zmierzyć się z nową rzeczywistością. Uzasadnia potrzebę zmiany, pokazuje przykłady i oferuje narzędzia, dzięki którym zwrócenie klasy uczniom staje się łatwiejsze.

Kwestia podzielenia się z uczniami kontrolą nad procesem nauczania – dotychczas sprawowanej całkowicie przez nauczycieli – nadal jest przedmiotem gorących dyskusji. Pernille Ripp wskazuje kierunek tym nauczycielom, którzy skłonni są wsłuchać się w głosy dzieci i uczynić je odpowiedzialnymi za funkcjonowanie klasy. Pokazuje, jak ważna w budowaniu silnej i zdrowej wspólnoty klasowej jest kwestia relacji nauczyciel– uczeń. W tym celu przywołuje podejmowane przez siebie wysiłki, aby zmienić się z nauczyciela prawodawcy w nauczyciela budowniczego wspólnoty. Ujmująco opisuje własne wzloty i upadki na krętej drodze do celu, którym jest przyjazna klasa.

Pernille nie ukrywa, że te przemiany nie są łatwe. Siłą jej opowieści jest szczerość, z jaką opisuje zmagania o nową jakość swojej nauczycielskiej praktyki oraz opowiada o tym, w jaki sposób przemiana wpłynęła na jej relacje z dziećmi.

W książce Uczyć (się) z pasją Pernille kładzie ogromny nacisk na refleksję nad sobą, którą opisuje jako jeden z najważniejszych aspektów swojego rozwoju zawodowego. W każdym rozdziale mamy okazję do zapoznania się z jej przemyśleniami i odkryciami poczynionymi na drodze, którą podąża. Jej postępy w trakcie minionych siedmiu lat na pewno nie byłyby możliwe bez tej głębokiej, świadomej analizy.

Książka ta to dla nas doskonała podstawa do rozpoczęcia analizy naszej pracy z uczniami. Pełna ujmujących opowieści, przydatnych sugestii oraz ogromnego doświadczenia nauczyciela praktyka rozumiejącego, jak ważne jest współdzielenie klasy, więź z uczniami oraz refleksja nad sobą na drodze własnego rozwoju.

Potrzebujemy więcej takich nauczycieli – dociekliwych, podejmujących wyzwania, czasami łamiących reguły. Nauczycieli, którzy potrafią pchnąć nas w kierunku zmiany na lepsze. Pernille ma siłę, której nie sposób zignorować, a w jej książce czytelnicy odnajdą energię i uważność towarzyszące wszystkim aspektom jej zawodowego życia.

Diana Laufenberg

Diana Laufenberg – od ponad piętnastu lat jest nauczycielką przedmiotów humanistycznych w klasach 7–12. Obecnie pracuje w Science Leadership Academy w Filadelfii, szkole średniej, w której wykorzystuje się nowoczesne metody nauczania, między innymi poprzez projekty czy doświadczenia. Prowadzi blog Living the Dream (https://laufenberg.wordpress.com), jest konsultantem szkolnym propagującym współpracę pomiędzy nauczycielem a uczniami, stwarzanie warunków do większego zaangażowania dzieci oraz edukacji opartej na doświadczeniu. Jej wystąpienie na konferencji TEDx dotyczące uczenia się na błędach ma ponad milion odsłon.

Przedmowa do wydania polskiego

Uczyć (się) z pasją to książka o tym, jak jej autorka przestała być nauczycielką realizującą program, a stała się nauczycielką wspierającą rozwój swoich uczniów.

Pernille Ripp napisała książkę fascynującą, mądrą, odważną i dziś w Polsce niezwykle potrzebną zarówno nauczycielom, jak i rodzicom. Na całym świecie nauczyciele i dydaktycy szukają nowego modelu szkoły, który mógłby zastąpić system pruski, bo ten przestał się sprawdzać. Powstał przecież na potrzeby świata, którego już nie ma. Wyjątkowość książki Pernille Ripp polega na tym, że autorka opisała spójny model, który przez kilka lat wprowadzała i który mogła zweryfikować w praktyce. To odpowiedź na wątpliwości tych wszystkich nauczycieli, którzy dostrzegając problemy, jednocześnie twierdzą, że w obecnym sformalizowanym i zbiurokratyzowanym systemie wprowadzenie prawdziwych zmian nie jest możliwe, bo nauczyciele sprowadzeni zostali do roli urzędników realizujących podstawy programowe i przygotowujących uczniów do zdawania standardowych testów. Pernille Ripp pokazała, że punktem odniesienia mogą być dla nauczyciela nie ministerialne dokumenty, ale uczniowie, ich potrzeby, możliwości i ograniczenia. „To o nich tu chodzi” – mówi na niemal każdej stronie swojej książki. Tylko my, nauczyciele, straciliśmy z oczu to, co najważniejsze. Autorka książki, którą trzymacie Państwo w rękach, przekonuje, że obecny zbiurokratyzowany system edukacji wprawdzie nie ułatwia innowacji, ale też ich nie uniemożliwia. Wszystko zależy od nauczycieli.

Zmiany wprowadzone przez Pernille Ripp sprawdziły się zarówno w nauczaniu początkowym, jak i w starszych klasach. Dlatego Uczyć (się) z pasją może służyć jako inspiracja dla wszystkich nauczycieli, którzy szukają alternatywy dla tradycyjnego modelu szkoły opartego na transmisji wiedzy. Książka zawiera nie tylko opis drogi, którą przeszła jej autorka, ale również wiele konkretnych przykładów zadań. Taka pozycja jest właśnie dziś w Polsce niezmiernie potrzebna, bo coraz prężniej rozwija się ruch Budzących się Szkół, którego głównym postulatem jest odejście do kultury nauczania i zastąpienie jej kulturą uczenia się, ruch promujący oddolny kierunek zmian. Autorka Uczyć (się) z pasją wielokrotnie powtarza, że prawdziwa zmiana może się dokonać w edukacji jedynie od wewnątrz. Szkół i nauczycieli w drodze jest w Polsce coraz więcej, dlatego tak bardzo potrzebne są pozytywne przykłady i źródła inspiracji, a także osoby, które same będąc już od kilku lat w drodze, mogą innym dodawać odwagi. Pernille Ripp z jednej strony dostarcza argumentów na rzecz zmian, a z drugiej pokazuje, jakie są efekty odejścia od kultury nauczania. Otwarcie mówi też o tym, co dzieje się z dziećmi, gdy nauczyciel oddaje uczniom szkolną klasę i przestaje o wszystkim decydować.

Książka Uczyć (się) z pasją porusza wiele trudnych i niezwykle ważnych tematów związanych z wprowadzaniem nowej skoncentrowanej na uczniach kultury edukacyjnej. Autorka pisze o tym, dlaczego zrezygnowała z ocen i jakie przyniosło to efekty. Wiele miejsca poświęca zadaniom domowym, a raczej drodze do ich wyeliminowania. Pisze o tym, jak zmieniły się jej lekcje i opisuje przykłady projektów, dzięki którym uczniowie dużo intensywniej wykorzystują czas spędzony w szkole. Wyjaśnia też, jak od pierwszego spotkania buduje relacje z uczniami i – co nie mniej ważne – z ich rodzicami. Ostatnia część książki to opracowane przez nią materiały, które każdy nauczyciel może zaadaptować do własnych potrzeb. Te ankiety, kwestionariusze i karty pracy to prawdziwe źródło inspiracji i wskazówki, jak zacząć wprowadzanie zmian.

Prawdopodobnie część czytelników uzna, że książka Pernille Ripp stawia wszystko na głowie i wywraca do góry nogami obraz dobrego nauczyciela i dobrej szkoły, inni zaś, którzy dostrzegają ograniczenia i problemy generowane przez tradycyjny model edukacji, uznają, że Pernille Ripp pokazała, jak szkołę postawić na nogi. Problem w tym, że bardzo różnie podchodzimy do tego, co normalne. W naszych szkołach często się zdarza, że uczniowie muszą prosić o pozwolenie, gdy chcą wyjąć z plecaka drugi długopis. Są szkoły, w których uczniowie dostają uwagi za to, że rozmawiają i śmieją się w czasie przerwy obiadowej. Wielu nauczycieli nie pozwala uczniom w czasie lekcji iść do toalety, twierdząc, że jeśli pozwolą jednemu, to za chwilę wyjdą wszyscy. Czy to jest normalne? Czy w taki sposób ktoś potraktowałby dorosłych? A przecież możliwe jest również podejście stosowane w SP nr 81 w Łodzi, gdzie uczniowie chcący wyjść do toalety nie muszą prosić o pozwolenie. Wychodząc z klasy, podnoszą rękę, sygnalizując w ten sposób, dokąd idą. I za chwilę wracają, bo nikt nie ma ochoty spędzać czasu w ubikacji, gdy w klasie dzieją się ciekawe rzeczy.

Zmiany, które Pernille Ripp wdrożyła w swojej klasie, nie są niczym nowym. Postulowane były od dawna przez licznych reformatorów edukacji, a jednak w swojej kompleksowości tworzą zupełnie nową spójną jakość. „Kiedy moi uczniowie mówią, ja słucham”. Podobne podejście do dzieci obserwuję również w wielu Budzących się Szkołach. Gdy po lekcji w klasie pierwszej zapytałam Annę Bańkowską (SP nr 81 w Łodzi), jak udało jej się nauczyć siedmiolatki pracy w grupach, dostałam taką odpowiedź: „Bo my nie zaczynamy od nauki pisania i czytania. Najpierw uczymy się, że się nawzajem słuchamy. Każde dziecko wie, że ja znajdę dla niego czas, jeśli będzie miało problem”. Dla takich nauczycielek jak Pernille Ripp czy Anna Bańkowska oczywiste jest, że początkiem efektywnej nauki jest rozmowa i wspólne ustalanie planu pracy. Ale – jak podkreślają obie nauczycielki – najważniejszy jest wzajemny szacunek.

Podczas lektury każdej kolejnej strony uświadamiałam sobie, jak wiele łączy tę Dunkę uczącą w amerykańskiej szkole z Januszem Korczakiem. Korczak był wprawdzie wychowawcą, a Pernille Ripp jest nauczycielką, jednak podchodzą do dzieci w taki sam sposób. Korczak mówił: „Nie ma dzieci, są ludzie”, a Pernille Ripp wcieliła to hasło w życie i pokazała, co można osiągnąć, pracując w zwyczajnej szkole, gdy traktuje się dzieci z szacunkiem, rozmawia z nimi zamiast do nich przemawiać, wczuwa się w ich sytuację i rozumie ich problemy. Ripp – jak niegdyś Korczak – potrafi pisać o najtrudniejszych sprawach prostym językiem, który trafia nie tylko do rozumu, ale budzi też emocje. Siła tej książki tkwi również w jej szczerości i autentyczności, bo łatwo sobie wyobrazić, jak mogła się czuć młoda nauczycielka, która postanowiła zaufać własnej intuicji, odejść od tego, czego nauczyła się na studiach, i tego, co mówili i pisali eksperci od edukacji. „Byłam przerażona” – wyznaje autorka. Bała się i denerwowała, a jednak czuła, że musi zrezygnować z „żelaznego uścisku”, w którym trzymała uczniów. Podobne jak wielu nauczycieli Pernille Ripp bała się, że gdy przestanie być nauczycielem kontrolującym, da uczniom wolność i pozwoli, by sami organizowali sobie proces uczenia się, w klasie zapanuje chaos. Choć strach nie dawał jej spać, to jednak odważyła się na radykalne zmiany i – jak sama pisze – oddała klasę uczniom. Teraz mogli ustawiać krzesła i stoliki tak, jak im najbardziej odpowiadało, i sami decydowali, w jaki sposób zrealizują cele z podstawy programowej. Gdy ze ścian zniknęły wszystkie zasady i regulaminy stworzone przez nauczycielkę, a głównym prawem stał się wzajemny szacunek, uczniowie zaczęli dostosowywać klasę do swoich potrzeb. Jednak wbrew obawom na lekcjach nie zapanował chaos, za to pojawiła się ciekawość, chęć eksperymentowania i odpowiedzialność. Z perspektywy kilku lat Pernille Ripp mogła w swojej książce napisać, że jej strach był zupełnie nieuzasadniony i dziwi się sama sobie, dlaczego tak trudno było jej zaufać dzieciom. Autorka oddała dzieciom klasę, odeszła od tradycyjnego systemu nauczania i przestała decydować o tym, w jaki sposób uczniowie pracują w czasie lekcji, bo zauważyła, że pozbawione autonomii, wykonując kolejne polecenia nauczyciela, nie mogą w pełni wykorzystać swojego potencjału. Głównym celem było stworzenie warunków, w których nic nie będzie hamowało rozwoju dzieci i niszczyło ich motywacji do nauki.

Problem w tym, że wszyscy jesteśmy tak głęboko zanurzeni w obecnym systemie edukacji, że trudno nam dostrzec jego dysfunkcyjność i negatywne skutki sprowadzenia uczniów do roli biernych odbiorców wiedzy. Nie umiemy lub nie chcemy dostrzec związków przyczynowo-skutkowych między metodami stosowanymi w szkołach a brakiem motywacji do nauki, który dotyczy dużej grupy uczniów. Znając tylko taką szkołę, do jakiej sami chodziliśmy, uważamy, że tak być musi. Jak mówi Karl Ove Knausgård: „Tego, co widzi się zawsze, nie widzi się nigdy”. Dlatego wielu nauczycieli i rodziców nie dostrzega dysfunkcyjności i opresyjności obecnego systemu edukacji. Im bardziej system zawodzi, tym intensywniej szukamy winy po stronie uczniów, im bardziej nie sprawdzają się stosowane w szkołach metody, tym konsekwentniej przerzucamy na dzieci odpowiedzialność za brak oczekiwanych efektów. To ich wina, bo są niegrzeczne, nie chcą siedzieć w ławkach, nie słuchają nauczyciela, rozmawiają, nie interesują się tematem lekcji, nie chcą odrabiać prac domowych. Przyjmujemy, że ze szkołą wszystko jest w porządku, to z dziećmi coś jest nie tak. Nie umiejąc wyobrazić sobie innego modelu szkoły, bronimy tego, który znamy. Nie dostrzegając, iż to właśnie tradycyjny transmisyjny model edukacji jest źródłem problemów, nie widzimy powodu, by szukać nowych rozwiązań.

Pernille Ripp umiała wyobrazić sobie, że szkoła może funkcjonować inaczej, umiała też tę wizję wcielić w życie. I zrobiła to całkiem sama! Po kilku latach testowania nowego podejścia najpierw w młodszych, a później w starszych klasach, przekonała się, że jej uczniowie nigdy nie mogliby osiągnąć tego, co osiągnęli, gdyby pracowali tradycyjnymi metodami. Danie uczniom możliwości decydowania nie tylko uwolniło ich potencjał, co przełożyło się na lepsze wyniki, ale i znacznie poprawiło wzajemne relacje i spowodowało, że uczniowie polubili szkołę.

Gdy Pernille Ripp opisuje swoje pierwsze lata pracy w szkole, czytelnik może pomyśleć, że była złą nauczycielką. Problem w tym, że była nauczycielką typową. Dbała o porządek i dyscyplinę, sterowała pracą uczniów, na tablicach wywieszała regulaminy i zasady, a gdy ktoś ich nie przestrzegał, dawała kary. To ona o wszystkim decydowała. Na korytarzu miało być cicho, a w stołówce uczniowie powinni rozmawiać szeptem. I żadnego wyjmowania kredek bez pozwolenia! Pierwszego dnia robiła test, bo przecież musiała wiedzieć, jaki jest poziom uczniów. Potem odczytywała regulamin. I oczywiście zawsze miała rację! Omawiała nowy temat, decydowała, co uczniowie mają robić, zadawała zadania domowe, a potem sprawdzała stopień opanowania materiału. Gdy pojawiały się problemy, wpisywała uczniom uwagi, strofowała lub wysyłała na rozmowę do dyrektora szkoły. O ileż łatwiej wpisać uwagę lub wezwać na rozmowę rodziców ucznia, który przeszkadza w lekcji, niż porozmawiać z nim i spokojnie przyjąć komunikat, że lekcje są nudne, a potem zastanowić się, jak można by je zorganizować inaczej. O ile trudniej wziąć na siebie odpowiedzialność za to, co dzieje się w klasie. Przerzucanie odpowiedzialności za problemy na uczniów jest wprawdzie dla nauczyciela wygodne, ale zupełnie nieskuteczne. Uczniowie, którzy dostawali uwagi, nie stawali się przez to grzeczniejsi, a ci, którym stawiała jedynki, wcale się nie poprawiali.

Pernille Ripp miała odwagę, by napisać, że jej lekcje matematyki były tragiczne i zniechęcały uczniów do tego przedmiotu. System oceny zachowania opracowany w pierwszym roku pracy określiła jako niedorzeczny i przyznała, że złe zachowanie uczniów było efektem panującej na lekcjach nudy i źle dobranych zadań. Pernille Ripp zaczęła dostrzegać dysfunkcyjność stosowanych przez nią zasad nauczania, wzięła na siebie odpowiedzialność za ich skutki i zaczęła wdrażać zmiany. „Ja – nikt inny – musiałam zmierzyć się z konsekwencjami. Mnie – nikogo innego – należało obarczyć winą. I tylko ja mogłam zmienić się na tyle, by moi kolejni uczniowie nie tracili ani zapału do nauki, ani pasji, ani ciekawości i chęci próbowania nowych rzeczy”. Te słowa są miarą jej wielkości. Takie wyznanie jest aktem ogromnej odwagi. W obowiązującym systemie edukacji nikt nie oczekuje od nauczycieli, że wezmą odpowiedzialność za pojawiające się problemy. Autorka książki Uczyć (się) z pasją przekonuje, że jest to pierwszy krok na drodze do edukacji zorientowanej na uczniów.

Rozpoczynając pracę w szkole, Pernille Ripp kierowała się wiedzą wyniesioną ze studiów i radami uznanych autorytetów z podręczników dla nauczycieli. Uwierzyła, że od początku musi zadbać o dyscyplinę, bo inaczej uczniowie wejdą jej na głowę. „Kontrola albo chaos!” – tak myśli wielu nauczycieli, którzy chcieliby wprowadzić zmiany, ale podobnie jak autorka boją się negatywnych konsekwencji podmiotowego traktowania uczniów. To właśnie do nich Pernille Ripp adresuje swoją książkę; do tych, którzy wprawdzie widzą, jak wielu uczniów nie lubi szkoły, męczy się w niej i marnuje swój potencjał, a jednak nie mają odwagi, by zacząć proces zmian. Pernille Ripp proponuje nauczycielom drogę na pozór trudniejszą i bardziej wymagającą, ale drogę uczciwszą, która w konsekwencji przynosi pozytywne efekty zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli. „Zacznijcie od razu. Bądźcie zmianą, której pragniecie. Zwróćcie szkoły waszym uczniom”. Doświadczenia Pernille Ripp, podobnie jak doświadczenia wielu polskich nauczycieli – w tym coraz większej grupy z Budzących się Szkół – pokazują, że można i warto! Jednak czerpiąc inspiracje od innych, każdy nauczyciel i każda szkoła muszą poszukać własnej drogi. Książka Uczyć (się) z pasją to propozycja dla tych nauczycieli, którzy wiedzą, że dziś przyszedł czas, by wymyślić szkołę od nowa.

Marzena Żylińska
Stary Toruń, sierpień 2017 r.

Marzena Żylińska – zajmuje się metodyką, neuro dydaktyką oraz twórczym wykorzystaniem nowych technologii w edukacji. Od wielu lat prowadzi szkolenia dla nauczycieli, tworzy materiały dydaktyczne, jest autorką licznych artykułów i dwóch książek: Między podręcznikiem a internetem i Neurodydaktyka. Nauczanie i uczenie się przyjazne mózgowi. Przez wiele lat kształciła przyszłych nauczycieli i prowadziła seminaria metodyczne, obecnie zaangażowana w tworzenie ruchu Budzących się Szkół. Od wielu lat zajmuje się również tworzeniem materiałów dydaktycznych umożliwiających uczniom pracę w grupach, rozwijanie kreatywności, autonomii i krytycznego myślenia.

Wstęp
Nauczmy się łamać zasady

Nie urodziłam się buntownikiem. W moim rodzinnym mieście Bjerringbro w Danii (liczba mieszkańców: 7390) byłam zwykłą dziewczyną, trochę chłopczycą, ale nie w typie „buntownika bez powodu”. Na pewno nie byłam też szarą myszką, ot typowe, przeciętne dziecko, „zdolne, ale leniwe”, których pełno w każdej klasie.

Przestrzegałam zasad, bo tak należało, każde dziecko uczy się tego od maleńkości. Oczywiście zdarzały się drobne wybryki: powrót do domu nieco później, niż to było umówione, „zapominanie na śmierć” o zadaniach domowych, ale poza tym moje dzieciństwo było zupełnie przeciętne. Dorosłe życie również, do czasu, aż zostałam nauczycielką w amerykańskiej szkole podstawowej.

Moja droga ku edukacji również nie była wyjątkowa. Zawód nauczyciela nie był Wielkim Marzeniem Mojego Dzieciństwa. Poczułam, że mnie to pociąga, kiedy skończyłam dwadzieścia lat. Uświadomiłam sobie, że chcę docierać do dzieci, zmieniać je, inspirować, ale przede wszystkim chcę ich słuchać. Jednak gdy już miałam w ręku nauczycielski dyplom i swój pierwszy etat, poszłam ścieżką wyznaczaną przez tradycyjne reguły tego zawodu. Nauczyciel jest po to, żeby oceniać, nagradzać, wyciągać konsekwencje, gdy uczniowie nie odrabiają zadań domowych. Nauczyciel gada i gada, mając nadzieję, że w ten sposób skłoni uczniów do słuchania. Byłam takim właśnie typowym nauczycielem.

Gdzieś w środku czułam, że coś jest ze mną nie tak, jednak do głowy mi nie przyszło, by coś zmienić. W końcu nie po to zostaje się nauczycielem, by się buntować, prawda? Poza tym jak tu podważać system, jeśli byłam święcie przekonana, że działa świetnie. Wpoiły mi to uczelniane autorytety, pomogli im starsi koledzy po fachu, utwierdziły w przekonaniu poważne naukowe podręczniki… System się sprawdza, więc dlaczego mam go zmieniać?

Robiłam zatem to, co uważałam za słuszne: krzyczałam na dzieci, groziłam im palcem, kazałam siedzieć spokojnie i słuchać, a przede wszystkim wystawiałam oceny, traktując je nie jako potwierdzenie wiedzy i osiągnięć, ale jako narzędzie do wymuszania posłuszeństwa.

Aż pewnego razu dostałam klasę złożoną z niezwykle silnych osobowości, w której aż kipiało od emocji i która wymagała potężnej dozy miłości i cierpliwości jednocześ nie. Rok szkolny zaczęłam jak zwykle: wyjaśniłam, czego będę od nich wymagać, żeby na koniec dostali szóstkę, jak się muszą zachowywać, żebym pozwoliła na szkolną dyskotekę, w jaki sposób mogą trafić na Tablicę Pochwał. Czyli jak być wzorowym uczniem. A tak naprawdę jedyne, co zrobiłam, to przedstawiłam reguły i kary za ich złamanie. Och, doprawdy świetna inspiracja dla mojej amerykańskiej młodzieży, prawda?

Pod koniec roku szkolnego miałam dość. Ale nie w stylu „Uf… nareszcie wakacje”, tylko „Nienawidzę szkoły, odchodzę!”. Żal mi było porzucać moich podopiecznych, ale gorsze było poczucie, że ich zawiodłam. Że nie zmieniłam na lepsze ani jednego ucznia. Że żadnego z nich w niczym nie zainspirowałam. Zamiast tego karmiłam ich tą samą niesmaczną papką: karami, ocenami i zadaniami domowymi. Rządziłam nimi żelazną ręką: to ja tu jestem najważniejsza, ja mam wiedzę, więc macie mnie słuchać!

Może trzeba łamać zasady?

Podczas wakacji poczułam, że jestem rozczarowana sobą, tym, kim się stałam i jak daleko odeszłam od moich marzeń. Wiedziałam, że muszę coś z tym zrobić. A skoro nie mogłam zmienić uczniów, musiałam zmienić sposób, w jaki z nimi pracuję. Musiałam złamać zasady.

Niezależnie od tego, czy jesteśmy młodymi nauczycielami, czy mamy wieloletni staż pracy, łamanie zasad w publicznej szkole budzi lęk i niepewność. Przez lata studiów, a potem praktyki nauczycielskiej przesiąkamy tradycyjnym modelem edukacji, kiedy więc przychodzą nam do głowy nowe pomysły lub choćby próbujemy zaufać własnej intuicji, często myślimy: „To się nie uda”, zanim jeszcze podejmiemy działanie. Znajdujemy się pod ciągłą presją – władz, żebyśmy się dostosowali do systemu, egzaminów i testów – żeby ich wyniki były wysokie, środowiska nauczycielskiego – żeby nikt się nie wychylał. W takiej sytuacji czasami trudno nawet pomyśleć, że moglibyśmy coś zmienić. Czasami poddajemy się, zanim jeszcze podejmiemy jakąkolwiek próbę, sądząc, że przeszkody i opór środowiska będą nie do pokonania.

Tamtego lata byłam bliska decyzji o odejściu ze szkoły. Chyba dlatego znalazłam w sobie odwagę, by złamać kilka zasad. Odkryłam, że nawet najmniejsza zmiana może przynieść ogromny efekt. Kiedy zaczynamy ufać sobie i uczniom, kiedy pozwalamy, by mieli wpływ na proces nauki, możemy stać się wspaniałymi nauczycielami znakomitych uczniów, nawet jeśli ograniczają nas zasady, testomania i obowiązująca podstawa programowa.

Możemy zmieniać edukację od wewnątrz. Możemy zmienić to, jak dzieci czują się w szkole. Trzeba tylko zrobić pierwszy krok. Może tego dokonać zarówno doświadczony nauczyciel z wieloletnim stażem, jak i ktoś zupełnie zielony. W niniejszej książce chcę opowiedzieć, jak ja się zmieniłam – i jak moi uczniowie zmienili się wraz ze mną. Ja zrobiłam wiele od razu – wprowadziłam mniejsze i większe zmiany, by zwrócić klasę moim uczniom. Ale można je też wprowadzać krok po kroku.

Niezależnie od tego, czy dopiero zaczynacie, czy jesteście już na dobrej drodze, mam nadzieję, że ta książka pomoże w waszych działaniach na rzecz klasy pełnej pasji do nauki. A przynajmniej pokaże, że nie jesteście odosobnieni, że jest wielu takich pedagogów, którzy wierzą w lepsze metody nauczania i lepszą edukację.

Zacznę od opisania moich potknięć, które zdarzały mi się na początku pracy. Wynikały one z tego, czego nauczono mnie na studiach, oraz z tego, że nie ufałam sobie. Potem opiszę, co zrobiłam, by przewartościować swoje podejście do nauczania, oraz jak moja nowa postawa zmieniła wszystko inne na lepsze. Dzielę się tym, ponieważ wierzę i mam nadzieję, że moja historia zainspiruje was do zmiany sposobu postępowania i będzie wsparciem na waszej drodze.

Jak skonstruowana jest ta książka

Każdy rozdział został napisany według tej samej zasady: najpierw opisuję swoje dawne poglądy i postępowanie, następnie skupiam się na tym, co robię i myślę obecnie, aż w końcu sugeruję, co można zrobić, by przejść do nauczania skoncentrowanego na uczniach.

Rozdział pierwszy

Chwila, chwila, panie Wong

Kiedyś… Słuchaj tych, którzy wiedzą lepiej

Teraz… Myślisz, że doświadczenie jest ważne?

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że studia dały mi wystarczającą wiedzę, bym została świetnym nauczycielem. Teraz wiem, że jedyna naprawdę wartościowa cecha, którą wyniosłam z uczelni, to odwaga niezbędna do rozpoczęcia pracy w szkole. Studia nie są w stanie przygotować nas na to, z czym będziemy musieli się zmierzyć, gdy przestąpimy jej próg.

Rozdział drugi

Czy chciałbyś być uczniem w swojej klasie?

Kiedyś… Słońce – to ja. Wy – zaledwie satelity. Witajcie w moim Wszechświecie

Teraz… Drodzy uczniowie – to o was tu chodzi

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że doskonale znam potrzeby moich uczniów. Byle słuchali w skupieniu, a nauczę ich wszystkiego, czego trzeba. Teraz wiem, że lekcje powinny być na tyle atrakcyjne, by dzieci same chciały poświęcić na naukę swój czas i wysiłek. Nie zmusimy dzieci do nauki. Traktujmy je jak partnerów w podróży przez edukację.

Rozdział trzeci

Dostałeś tę pracę. Co dalej?

Kiedyś… A może by tak spróbować zmienić świat?

Teraz… Moi uczniowie i ja zmieniamy świat!

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że nowy nauczyciel będzie przeklęty na wieki, jeśli nie wcieli w życie rad Harry’ego Wonga przynajmniej przez pierwszych sześć tygodni roku szkolnego. Teraz wiem, że uczniowie zwykle doskonale wiedzą, jak radzić sobie w szkole, musimy jedynie zaufać ich inteligencji, gdy razem zmieniamy klasę we wspólnotę.

Rozdział czwarty

Nieważne, jak nasza klasa wygląda, ważne, jak się w niej czujemy

Kiedyś… A pozwoliłam ci tego dotknąć?!

Teraz… To nasza klasa, nasz wspólny świat

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że sala lekcyjna ma być dostosowana do moich potrzeb. Uczniowie są w niej tylko gośćmi, których łaskawie wpuszczam do mojego wszechświata. Teraz wiem, że klasa jest po to, by zaspokajać potrzeby dzieci. Należy do nich tak samo jak do mnie.

Rozdział piąty

Pierwszy dzień w szkole: kto tu rządzi?

Kiedyś… Zero uśmiechu aż do grudnia

Teraz… Jaki pierwszy tydzień, taki cały rok

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz Rady na pierwszy tydzień szkoły

Kiedyś byłam przekonana, że jeśli nie wymuszę posłuszeństwa w czasie pierwszego tygodnia, będę musiała walczyć o nie przez resztę roku szkolnego. Teraz wiem, że pierwszy tydzień jest kluczowy: jasne sformułowanie moich oczekiwań, uważne słuchanie dzieci i okazywanie im zainteresowania stworzą lepszą atmosferę niż najlepszy kontrakt klasowy.

Rozdział szósty

Jak zwróciłam uczniom ich klasę

Kiedyś… Nauczyciel ma zawsze rację

Teraz… Zabiliście mi ćwieka! Sprawdźmy to razem!

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że jestem jedynym źródłem wiedzy, z którego łaskawie pozwalam czerpać uczniom. Teraz wiem, że gdy uczniowie swoimi pytaniami zbijają mnie z tropu – to cudownie. Wiem, że nie jestem omnibusem i że pytania powinny stanowić podstawę poznawania świata.

Rozdział siódmy

Wyrzućmy kije i marchewki

Kiedyś… Nauczyciel prawodawca

Teraz… Porozmawiajmy o tym

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że tylko kary i nagrody zapewnią mi pełną kontrolę nad klasą. Teraz wiem, że tu nie chodzi o kontrolę, ale o budowanie wspólnoty, czego nie osiągniemy za pomocą nagród i kar.

Rozdział ósmy

Zawsze są jakieś wymagania i standardy

Kiedyś… Przeczytam wam to, słuchajcie uważnie

Teraz… Najważniejszy jest uczeń

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że najlepszym sposobem przekazania wiedzy są wykłady i dyktowanie – przecież to ja jestem źródłem wiedzy. Teraz wiem, że uczniowie powinni brać czynny udział w lekcji poprzez samodzielne zagłębianie się w wiedzę.

Rozdział dziewiąty

Zadania domowe – uciążliwa rutyna i mnóstwo makulatury

Kiedyś… Zadania domowe – dawka śmiertelna

Teraz… Badaj, twórz, nie bój się marzeń i popełniaj błędy

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że zadania domowe uczą zarządzania czasem, odpowiedzialności oraz znakomicie odzwierciedlają stan wiedzy ucznia. Teraz wiem, że często rodzice odrabiają lekcje za dzieci, że ślęcząc nad lekcjami, dziecko nie nadrobi zaległości ze szkoły i tak naprawdę nie mam prawa zabierać uczniom ich prywatnego czasu. Jeśli nauczymy się efektywnie realizować program, będziemy mogli jeszcze w szkole nauczyć dzieci zarządzania czasem i odpowiedzialności oraz przećwiczyć wszystkie umiejętności.

Rozdział dziesiąty

Jak oceny zabijają ciekawość świata

Kiedyś… Królowa rozdaje jedynki

Teraz… Lekcje bez ocen – to jest to

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że oceny są obiektywnym wyznacznikiem postępów w nauce. Teraz wiem, że w najlepszym wypadku są subiektywne i mylące, a w najgorszym – szkodliwe dla nauki.

Rozdział jedenasty

To my jesteśmy zmianą

Moja najcenniejsza chwila

Kiedyś… Robiłam to, czego ode mnie oczekiwano

Teraz… Uczę tak, żeby zaspokoić potrzeby dzieci. Wy też tak możecie

Co dalej… Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Kiedyś byłam przekonana, że jest tylko jeden słuszny model szkoły. Teraz wiem, że szkoła potrzebuje zmiany i że ta zmiana powinna się rozpocząć od wewnątrz. Jej ważną częścią musi być słuchanie głosu uczniów; dzieci nie są dla szkoły, to szkoła ma być dla nich, ma być miejscem, w którym chcą, a nie muszą się uczyć.

Skoro czytasz tę książkę, to znaczy, że dostrzegasz potrzebę zmian. Ale czy rzeczywiście coś zmienisz i co konkretnie – to zależy wyłącznie od ciebie.

Jedno wiem na pewno: gdybym nie zmieniła sposobu pracy z dziećmi, nadal byłabym całkiem niezłym nauczycielem. Nie – wspaniałym, inspirującym, pokazującym, na czym polega bycie pedagogiem, jakim marzyłam zostać. Zaledwie całkiem niezłym. Czy tego właśnie chcemy?

Rozdział pierwszy
Chwila, chwila, panie Wong¹

Chciałbym, żeby nauczyciele wiedzieli, że myślimy inaczej niż oni – Justin R.

Moja matka uwielbia opowiadać o tym, że nigdy nie chciałam zostać nauczycielką, o czym nie omieszkałam jej głośno informować w czasie rodzinnych kłótni, które wybuchały, gdy byłam jeszcze nastolatką. Ona znała mnie jednak znacznie lepiej niż ja sama, dlatego nie była ani trochę zdziwiona, gdy mając lat dwadzieścia i ciut, posmakowawszy różnych, jak się później okazało, mało atrakcyjnych zajęć, oświadczyłam, że kariera nauczyciela to jest to! W wieku dwudziestu dwóch lat powróciłam na uczelnię, którą zdążyłam już raz opuścić, i w trybie wieczorowym rozpoczęłam realizację mojego wielkiego marzenia o pracy w szkole. Jako całkiem dorosła studentka podeszłam do zajęć niezwykle poważnie, gotowa wchłonąć wiedzę, dzięki której będę mogła uczyć.

Miałam szczerą chęć zostania wyśmienitym nauczycielem, dlatego uczyłam się pilnie, wierząc szczerze, że tylko w ten sposób mogę osiągnąć cel. Pierwsze lekcje z dziećmi w ramach praktyk studenckich uświadomiły mi, że wciąż nie jestem gotowa, ale naiwnie wierzyłam, że gotowość spłynie na mnie wraz z moim pierwszym prawdziwym etatem w szkole. Bo czyż nie temu właśnie służą studia?

W końcu zdobyłam dyplom, podpisałam umowę o pracę w mojej pierwszej szkole i cierpliwie oczekiwałam na rozpoczęcie roku szkolnego, wraz z którym – byłam przekonana – pojawi się też pewność siebie. Jednak dni mijały, a pewności nie przybywało ani za grosz. Zamiast tego uświadomiłam sobie, że o zawodzie nauczyciela wiem tyle co nic.

Kiedyś…
Słuchaj tych, którzy wiedzą lepiej

Szkoda, że nauczyciele nie dostrzegają, jak bardzo się staramy – Dillon R.

W moich desperackich poszukiwaniach jakiejś rady, źródeł informacji oraz inspiracji natrafiłam na małżeństwo Harry’ego i Rosemary Wongów. A w zasadzie to państwo Wong trafili do mnie – ich książkę The First Days of School. How to Be an Effective Teacher wciskano każdemu początkującemu nauczycielowi w okręgu, w którym pracowałam. W niej – mówiono – znajdziecie odpowiedzi na wszystkie wasze wątpliwości. Oto wybawienie! Pozaginane rogi stron i pomarszczony grzbiet okładki – to dowody mojej wiary w tę biblię dla świeżo upieczonych belfrów. Moje umiłowanie tej książki przejawiało się nie tylko we wcielaniu w życie rad, które uprzednio pieczołowicie zakreślałam markerem. Nie wahałam się wręczać jej moim równie niedoświadczonym kolegom po fachu jako krynicy nauczycielskiej mądrości.

Uzbrojona w pewność siebie, którą zyskałam dzięki książce państwa Wong, rozpoczęłam pracę dokładnie według zasad zawartych w ich podręczniku. Ich filozofia nauczania idealnie zgadzała się z tym, czego nauczyłam się na studiach: zasady, reguły, oczekiwania. Powiedz, pokaż, przećwicz. I od początku! Spędziłam długie godziny na sporządzaniu plakatu: co zrobić, gdy chcesz naostrzyć ołówek, skorzystać z toalety lub zadać jakieś pytanie. Zalaminowałam go i powiesiłam w widocznym miejscu. Byłam gotowa na pierwszy dzień w szkole. Gotowa dyskutować, wychowywać, powtarzać. Państwo Wong, ocaliwszy moje poczucie własnej wartości, delikatnie wepchnęli mnie na ścieżkę wiodącą ku nauczycielskiej chwale.

Pierwszy tydzień upłynął mi na próbach budowania relacji w grupie. Co prawda tylko ja byłam w tej klasie obca, uznałam jednak, że dzięki ćwiczeniom i grom dzieci poznają siebie nawzajem jeszcze lepiej. A więc proszę bardzo: gramy w bingo, w „znajdź przyjaciela”, w „papier toaletowy”². Pierwszy tydzień szkoły wypełniały nam takie właśnie aktywności, a ja czułam się trochę jak mistrz ceremonii w kiepskim cyrku.

Byłam ich Panią Nauczycielką. Centrum uwagi. Krynicą wiedzy. Nie mogłam się doczekać, by zacząć wtłaczać im tę wiedzę do głów. Weźmy naukę właściwego poruszania się po szkolnym korytarzu. Dzieci radziły sobie znakomicie, wystarczyłoby drobne napomnienie raz czy drugi, ale nie! Państwo Wong radzą, by powtarzać ćwiczenie nawet po najdrobniejszym uchybieniu, ćwiczyliśmy więc chodzenie całymi godzinami. Pod koniec roku moja klasa ma być mistrzem w chodzeniu po korytarzu, wzorem dla pozostałych klas.

I oczywiście ustanowiliśmy klasowe przykazania. To znaczy niezupełnie my. To ja je ustanowiłam, jeszcze zanim rozpoczęliśmy dyskusję. A potem pozwoliłam uwierzyć dzieciom, że to ich własne pomysły, delikatnie zmodyfikowane sugestiami dobrej wróżki – Pani Nauczycielki. Bardzo dziękuję, panie Harry Wong! Dzięki pana podpowiedziom miałam grupę idealnie przygotowaną do pracy.

Zasady ustanowione, teraz czas na realizację planu nauczania. Bezrefleksyjnie wcielałam w życie ten, który odziedziczyłam z zeszłego roku. Lekcja za lekcją: czytałam wytyczne, realizowałam zadania i nie odpuszczałam ani na jotę. Żartując z uczniami i grając dobrą panią, wymachiwałam wzniesionym palcem i karałam za najdrobniejsze przewinienia. Nie popuszczałam wodzy ani na milimetr, jak kazał Harry Wong.

Do dziś mnie zadziwia, jakim cudem te dzieci się nie zbuntowały. Nie zakwestionowały żadnego, nawet najbardziej idiotycznego polecenia, nie zapytały dlaczego. To byli czwartoklasiści, już przycięci do odpowiedniej sztancy i najwyraźniej całkiem z tego zadowoleni. Już wiedzieli, czego się od nich wymaga i jak zapracować na piątkę. Wiedzieli, że zakwestionowanie racji nieomylnego nauczyciela to droga donikąd. Do dziś się zastanawiam, co tak naprawdę sobie myśleli. Oto przychodzi nowa pani, która uczy ich dokładnie tak samo jak jej poprzednicy. Jak w starych, czarnobiałych filmach dla dzieci. Czy którykolwiek z uczniów zastanawiał się, dlaczego szkoła wciąż wygląda tak samo?

Państwo Wong mieli też kilka dobrych pomysłów

Utrzymujmy kontakt wzrokowy. Dzięki temu wzbudzimy zaufanie uczniów i zdobędziemy ich szacunek. Patrząc dziecku w oczy, pokazujemy mu, że jest ono dla nas ważne. Dodatkowo, jeśli to możliwe, skupmy się na jednej rzeczy. Wielozadaniowość się nie sprawdza.

Bądźmy dobrze przygotowani. Wongowie mają rację, porównując uczenie do prowadzenia restauracji. Gdy uczniowie wkraczają do klasy, bądźmy perfekcyjnie przygotowani, a jednocześnie gotowi na pewną dozę improwizacji. Zawsze zostawiajmy trochę miejsca na uczniowską pomysłowość.

Pamiętajmy o mowie ciała. Sfilmujmy się w czasie lekcji. Często nie mamy pojęcia o sile pozawerbalnego przekazu. Dlatego ustawmy w klasie kamerę, poprośmy któregoś ucznia o jej obsługę. A potem uważnie przeanalizujmy, co wyrażają nasze gesty.

Zaplanujmy zadania. Moi uczniowie biorą się do pracy od razu po dzwonku, bo wiedzą, że muszą efektywnie wykorzystać czas lekcji, by skończyć swoje zadania. Lepiej uczyć się w szkole niż w domu.

Teraz…
Myślisz, że doświadczenie jest ważne?

Chciałbym, żeby nauczyciele byli bardziej cierpliwi – Ben S.

Kiedyś byłam przekonana, że studia zapewnią mi wiedzę wystarczającą, by stać się wspaniałym nauczycielem. Teraz wiem, że jedyne, co dzięki nim zyskałam, to odwagę niezbędną, by przekroczyć próg szkoły. Studia nie przygotują nas do tego, na czym naprawdę polega ten zawód. Państwo Wong być może mieli szczere intencje, jednak bezrefleksyjne stosowanie czyichś rozwiązań to ścieżka wiodąca prosto do utraty własnej indywidualności. Co nie znaczy, rzecz jasna, że nie można stosować rad zawartych czy to w podręczniku Wongów, czy w mojej książce, czy też w jakiejkolwiek innej publikacji. Tak samo można podpatrywać pomysły kolegów po fachu, zarówno tych, z którymi pracujemy, jak i tych z całego świata. Można czytać blogi, w których opisują swoje doświadczenia, i szukać inspiracji u innych, ale pod jednym warunkiem – nie kopiujmy pomysłów bezrefleksyjnie! Jeśli czujemy, że jakiś pomysł nam nie pasuje, zaufajmy swojej intuicji. Jeśli nasi uczniowie pokazują, że coś jest nie tak, wsłuchajmy się w ich słowa.

Można szukać inspiracji u innych, ale pod jednym warunkiem – nie kopiujmy pomysłów bezrefleksyjnie! Jeśli czujemy, że jakiś pomysł nam nie pasuje, zaufajmy swojej intuicji. Jeśli nasi uczniowie pokazują, że coś jest nie tak, wsłuchajmy się w ich słowa.

W czasie pierwszego roku mojej pracy szybko przekonałam się, jak niewiele wiem o nauczaniu, jak mało wiedzy praktycznej wyniosłam ze studiów: nie wiedziałam, jak zdobyć zaufanie uczniów, jak przyciągnąć ich uwagę, jak ich szczerze zaciekawić. Zamiast tego nauczyłam się metod kontrolowania, zarządzania i planowania, które miały zmusić uczniów, by słuchali nauczyciela. Nie miałam pojęcia, jak poradzić sobie z dzieckiem, które noc w noc przesypia zaledwie pięć godzin, bo zostaje samo w domu i jest zbyt przerażone, by zasnąć. Jak potraktować dziecko, które nieustannie podbiera innym kanapki dla własnego głodnego rodzeństwa. Jak opanować małego rozrabiakę, którego na każdej lekcji rozpiera energia. A właśnie na takie dzieci natrafiłam i przekonałam się na własnej skórze, jak wiele uwagi wymagają. Bo po prostu takie są dzieci.

Nie nauczono mnie, jak zatroszczyć się o dzieci, bo przecież każdy to potrafi. Nie miałam pojęcia, jak dotrzeć do sedna tematu lekcji, by przekazać im to, co najważniejsze. Nie nauczono mnie elastyczności, dzięki której można w zarodku zdusić klasową awanturę lub rozpalić ciekawie zapowiadającą się dyskusję. Nie nauczyłam się, jak kochać dzieci pomimo ich niepokornego charakteru.

Nie nauczyłam się, że muszę być gotowa na nieustanny rozwój, a jednocześnie zachować pokorę, bo w procesie nauczania to nie nauczyciel jest najważniejszy, ale uczeń. Nie wiedziałam, że każdą rzecz można wytłumaczyć na co najmniej pięć sposobów, a w zasadzie na dwadzieścia osiem, bo właśnie tylu uczniów liczyła moja klasa. Nie zdawałam sobie sprawy, że nawet najprostszy pomysł, najzwyklejsza lekcja, najbardziej błaha decyzja mogą nagle rozwinąć się w coś niezwykle znaczącego.

Nie nauczyłam się, jak stać się nie tylko wspaniałym, lecz choćby niezłym nauczycielem. Potrafiłam oszczędzać papier, efektywnie działać oraz planować, planować i jeszcze raz planować. Świetnie wyszukiwałam źródła informacji, nie wahałam się pytać, gdy czegoś nie wiedziałam. Ale kogo najlepiej zapytać? Tego już mnie nie nauczono – że doradcy należy szukać w zależności od problemu. Dzięki poznanym teoriom orientowałam się, jak zaplanować zajęcia dla dzieci ze specjalnymi potrzebami, dla dzieci nadpobudliwych lub dla trudnej klasy, ale była to wiedza czysto teoretyczna. Lista rzeczy, których nie wiedziałam, była o wiele dłuższa, a każdy początkujący nauczyciel mógłby stworzyć własną. Bo nauczania nie można nauczyć się w teorii, poprzez lektury i dyskusje. Nauczanie można poznać wyłącznie poprzez praktykę.

Wspaniałym nauczycielem nie można się stać dzięki studiom, poprzez rozwiązywanie testów czy obserwację innych nauczycieli. Można nim zostać, wyłącznie wyciągając wnioski z własnych codziennych doświadczeń. Niestety studia tego nie uczą. Jak poddawać rzetelnej refleksji swoje działania – jak uczyć się na własnych nieuniknionych błędach? Mnie tego nie nauczono i mogę się założyć, że innych również. Czy można to zmienić? To zależy wyłącznie od nas: jeżeli będziemy o tym głośno mówić, być może uczelnie nas usłyszą. Jeżeli przekażemy naszą wiedzę początkującym nauczycielom, przygotujemy ich na niespodzianki, o których nie mają pojęcia. Nauczymy ich najważniejszego: żeby zapytali swoich uczniów, jak chcą być nauczani.

Wspaniałym nauczycielem nie można się stać dzięki studiom, poprzez rozwiązywanie testów czy obserwację innych nauczycieli. Można nim zostać, wyłącznie wyciągając wnioski z własnych codziennych doświadczeń. Jakże pięknie byłoby, gdyby studia uczyły zdrowego rozsądku i trzeźwej analizy nieuchronnych błędów.

Co dalej…
Jak rozpocząć zmianę, począwszy od teraz

Chciałabym, żeby nauczyciele pamiętali, że każdy z nas jest inny – Carolyn G.

Nieważne, czy jesteśmy świeżo upieczonymi nauczycielami łaknącymi dobrych rad, jak ja kiedyś, czy może weteranami zawodu chcącymi jedynie poprawić to i owo. Jest wiele rzeczy, które można zrobić, żeby uczyć lepiej. Najtrudniejszy jest pierwszy krok: przyznanie się przed sobą, że czas na zmianę, oraz decyzja, co należy zmienić.

Gdy zaczęłam analizować moją pracę z uczniami i prowadzenie klasy jako wychowawca, zalała mnie fala wstydu, zażenowania oraz zdziwienia, jakim cudem moi uczniowie się nie zbuntowali. Wyglądało na to, że coś jednak zrobiłam dobrze, bo jakieś postępy w nauce były, ale na pewno nie takie, jakich bym sobie życzyła i jakich oczekiwałam, gdy wyruszałam na „misję zbawienia świata”. Dzieci zapamiętywały fakty, które im przekazywałam, ale nie pomagałam im się rozwijać ani budować wiary w siebie.

Gdy już dojrzałam do postanowienia, że muszę coś zmienić, trzeba było zdecydować, na czym się skoncentrować. Z perspektywy czasu wyraźnie widzę elementy, na których powinnam była się skupić i które powinnam była wcielić w życie w czasie pierwszych lat mojej zawodowej kariery. Oto one:

Nie przejmujmy się wystrojem klasy!

Czas wolny jest przede wszystkim po to, żeby odpocząć. Poza tym można go poświęcić na dokształcanie czy analizę własnych poczynań, ale tylko pod warunkiem, że dzięki temu zyskamy energię na kolejny dzień. Czas wolny jest na przyjemności, a nie na niekończące się rozważania, czy dobrze rozwiesiliśmy plakaty, gazetki ścienne i dekoracje. Dzieci i tak ledwo zauważą naszą skrupulatność, ich rodzice również. Przecież edukacja to nie są zawody na najlepszą szkolną gazetkę! Pamiętajmy, że nie wystrój klasy się liczy, ale to, jak się w niej czujemy (o czym więcej w rozdziale 4.).

Pytajmy, ile się da.

Bez względu na to, czy jesteśmy nauczycielami bez doświadczenia, czy starymi wygami – jeśli chcemy coś zmienić, nie możemy być nieśmiali. Zadawajmy pytania, gdy tylko się da, wszystkim, którzy mogą coś wiedzieć, również naszym uczniom (w rozdziale 6. piszę o tym, jak zmienić klasę w radę ekspertów). Warto dostrzec w kolegach po fachu ludzi mądrych i miłych, którym nasze pytania nie będą sprawiać kłopotu i którzy wcale nie uważają, że sami powinniśmy wszystko wiedzieć. Pytajmy, jakie pomysły się u nich sprawdziły, i pożyczajmy je bez wahania. Pamiętajmy tylko, by dostosować cudze rozwiązania do naszych potrzeb. Nie wahajmy się po wielokroć pytać o to samo. Nawet doświadczeni nauczyciele nie wiedzą wszystkiego.

Zaufajmy swojej intuicji.

Łaskotanie w brzuchu? Być może to nie nerwy, ale nasza intuicja próbuje nam coś podpowiedzieć. Gdy zaczynamy myśleć, że można coś poprawić – do dzieła! Uczmy tak, jak wszyscy dookoła, ale wsłuchajmy się we własną intuicję i powoli, krok po kroku wypracujmy własny styl. Własny, a nie nieudolną kopię innych.

Nie bójmy się porażki.

Jednym z najboleśniejszych momentów mojej kariery było uświadomienie sobie, że nie jestem ideałem nauczyciela, nie znam odpowiedzi na wszystkie pytania i jest mnóstwo rzeczy, których muszę się nauczyć. Wciąż trudno mi się z tym pogodzić. Wydaje się, że im dłużej uczymy, tym większe gromadzimy doświadczenie. A jednak każda nowa klasa to zupełnie nowy zestaw wyzwań. Być może mamy mnóstwo różnych narzędzi przydatnych w nauczaniu, ale każdy nowy dzień udowadnia, że gotowy komplet rozwiązań na wszystkie okazje po prostu nie istnieje.

Bądźmy żywym dowodem, że mylić się jest rzeczą ludzką.

Dzieci uwielbiają, kiedy nauczyciel popełnia błędy, bo dzięki temu widzą, że też jesteśmy zwykłymi ludźmi i że my także wciąż się uczymy. Natomiast dla naszych kolegów po fachu przyznanie się do porażki to dowód, że nie zadzieramy nosa i postępujemy zgodnie z zasadą: co nas nie zabije, to nas wzmocni. Żeby stać się świetnym nauczycielem, trzeba nieustannie próbować i nie ukrywać momentów słabości.

Nie zadręczajmy się.

Mimo najszczerszych chęci nie wszystko zawsze pójdzie zgodnie z planem. Wszystkim nam zdarzają się lepsze i gorsze dni, każdy nauczyciel zna to z własnego doświadczenia. Ważne, żeby porażce towarzyszyła spokojna analiza. Nie zrzucajmy winy na zły dzień, nie lamentujmy, że oto nadciąga kres naszej nauczycielskiej kariery. Dobrych dni jest więcej niż złych, ale te złe doskwierają bardziej. A gdy nadejdą (a to nieuniknione), po prostu wrzućmy na luz. Wielu ludzi spróbuje podstawić nam nogę, nie dajmy im powodów do radości.

Uśmiechajmy się, kochajmy innych, tryskajmy radością, dzielmy się, myślmy, analizujmy, kwestionujmy. Bądźmy mili dla innych. Bądźmy odważni. Bądźmy sobą. W końcu wszystko zawsze dobrze się układa. Otoczmy się ludźmi podobnymi sobie, którzy będą nas wspierać, którzy życzliwie sprawdzą nasze pomysły i podzielą się opinią, którzy w zamian poproszą o to samo. Pielęgnujmy takie przyjaźnie. Dzięki nim czarne myśli znikną, a zamiast nich pojawią się nowe, wspaniałe pomysły. To nie rywalizacja, lecz współpraca daje nam siłę.

Konsultacja merytoryczna: Marzena Żylińska

Redakcja: Jolanta Chrostowska-Sufa

Korekta: Agnieszka Brach, Justyna Jakubczyk

Projekt okładki i stron tytułowych: Ilona Gostyńska-Rymkiewicz

ISBN: 978-83-65897-15-2

Wydawnictwo Dobra Literatura

zamowienia@literaturainspiruje.pl

www.dobraliteratura.pl

www.literaturainspiruje.pl