Okładka

Strona tytułowa

Od chrztu do zmartwychwstania
O życiu chrześcijanina

Ks. Bp Antoni Długosz

Rozmawiali:
Mariusz Czaja
Michał Wilk

Wydawnictwo eSPe

I
Początek życia chrześcijańskiego

czyli o chrzcie i wychowaniu dzieci

M.Cz. i M.W.: Naszą rozmowę z Księdzem Biskupem rozpoczniemy od pytania o wydarzenie, które wyznacza początek życia chrześcijańskiego – o chrzest. Większość z nas przyjmuje ten sakrament w wieku niemowlęcym. Czy nie byłoby lepiej przeżyć radość wynikającą z oczyszczenia z grzechów i dołączenia do grona członków Mistycznego Ciała Chrystusa wtedy, gdy jesteśmy bardziej świadomi tajemnic naszej wiary? Czy udzielanie chrztu dzieciom ma sens?

Ks. bp. Antoni Długosz: Chrzest dziecka jest wyrazem wiary jego rodziców. Wierzący rodzice pragną, by dziecko było nie tylko ich dzieckiem, ale i dzieckiem Pana Boga. Dążą do tego, by otrzymało ono ten sakrament jak najszybciej. By jak najwcześniej stało się dzieckiem Bożym, bratem Pana Jezusa, a równocześnie członkiem wspólnoty Kościoła. By otrzymało dar wiary.

Ja urodziłem się bardzo dużym dzieckiem (ważyłem ponad 6 kilogramów), w związku z czym moi rodzice bali się, że mogę szybko umrzeć. Niezmiernie się ucieszyłem, gdy mi powiedzieli, że właśnie dlatego zostałem ochrzczony już w piątym dniu mego życia. Zgodnie z tradycyjną teologią uważano wówczas, że zmarłe dzieci nieochrzczone przebywają w otchłani. Dziś patrzymy na te kwestie inaczej. Przecież to nie dziecko jest winne, że nie zostało ochrzczone, stąd nie może być za to karane, i to niemożnością zjednoczenia się z Panem Bogiem.

Zastanówmy się, dlaczego rodzice chcą chrzcić swoje dziecko. Z pewnością dlatego, że pragną, aby i ono było członkiem Kościoła, aby otrzymało dar wiary, aby jak najszybciej stało się dzieckiem Bożym. Niemniej Pan Bóg nikogo (także osoby ochrzczonej) nie zniewala i nie zmusza, by należał do wspólnoty Kościoła. Dopiero przyjmując sakrament bierzmowania, osobiście wybieramy przepis na życie proponowany nam przez Pana Jezusa, wybieramy Go na swego przewodnika i o Nim chcemy świadczyć swym życiem. Chrzest dziecka jest wyrazem wiary rodziców tego dziecka oraz ich miłości do niego.

Ksiądz Biskup poruszył problem, który nieraz się pojawia w rozmowach z młodzieżą; młodzi mówią, że właśnie chrzczenie dzieci, które nie mają jeszcze świadomości tego, co się dzieje, jest działaniem godzącym w ich wolność.

Wiara jest darem Pana Boga, ale w wypadku dzieci odpowiedzialność za ten dar do pewnego momentu ponoszą ich rodzice i chrzestni. Kiedy wchodzą one w wiek dojrzewania, mogą już same zdecydować, czy potwierdzą tamtą decyzję swych rodziców i chrzestnych czy wybiorą swój własny przepis na życie. Dlatego Kościół udziela sakramentu bierzmowania młodym ludziom wtedy, gdy oni mogą już podjąć decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu tego sakramentu sami, osobiście. Człowiek ochrzczony nie jest zniewolony. Nie musi pozostawać we wspólnocie Kościoła i wierzyć w prawdy wiary. Przecież wielu ochrzczonych traci wiarę.

Dziecko pogłębia i formułuje swą wiarę zazwyczaj do siódmego roku życia i właśnie w tym czasie ważna jest rola rodziców i chrzestnych. Chrzestni dziecka zobowiązali się bowiem do tego, że będą wspierać jego rodziców w dziele wychowania go w wierze Kościoła. Powinni o tym pamiętać.

Warto przypomnieć, czym w ogóle jest rodzina. Ona jest małym Kościołem; sanktuarium, w którym rodzice są dla dziecka kapłanami i pierwszymi świadkami wiary. Doświadczając miłości rodziców, dziecko nabiera przekonania, że Bóg jest miłością – jeśli tylko rodzice ukazują mu pozytywny obraz Pana Boga, nie straszą go Nim; jeśli je akceptują, także w aspekcie jego płci. Niestety nie wszyscy rodzice stwarzają swemu dziecku właściwą atmosferę do rozwoju. Nie wszyscy rodzice mają czas dla swych dzieci, nie wszyscy uczestniczą w ich radościach czy smutkach, nie wszyscy uczą je właściwych postaw społecznych i ofiarności; nie wszyscy rodzice są świadkami obecności Boga w ich życiu, w życiu ich rodziny; nie wszyscy są wierni przykazaniom Bożym, nie wszyscy prezentują właściwą postawę moralną, nie wszyscy rozmawiają czy modlą się ze swymi dziećmi. Nie wszyscy rodzice pogłębiają swą wiarę przez udział we Mszy Świętej, nie wszyscy korzystają z sakramentów świętych. Dziecko jest świetnym obserwatorem i zauważa to wszystko.

W rozwoju religijności dziecka istotne jest także to, iż deifikuje ono swych rodziców. Ta deifikacja polega na tym, że cechy obserwowane u własnego ojca przenosi na Boga Ojca, a cechy swej matki – na Matkę Bożą. Jest więc bardzo ważne, by dziecko miało pozytywne doświadczenia, tak by mogło je odnieść do swych wyobrażeń o tym, co nadprzyrodzone, czyli o Bogu, o wspólnocie Kościoła jako Mistycznym Ciele Chrystusa i o rodzinie Bożej, do której należy także Matka Boża. Bardzo istotna jest atmosfera, w jakiej dziecko wzrasta i rozwija swą wiarę. Podczas spotkań z rodzicami zawsze podkreślam, że w czasie pierwszych siedmiu lat życia dziecko chłonie najwięcej, jest najbardziej otwarte. Człowiek w tym wieku nie ma żadnych wątpliwości w wierze.

Pan Jezus mówi, że jeśli nie staniemy się jak dzieci, nie wejdziemy do królestwa niebieskiego. Oczywiście nie chodzi o infantylizm w wierze; chodzi o bezgraniczne zawierzenie Panu Bogu, także wtedy, gdy pewnych spraw nie rozumiemy. Jest wiele tajemnic wiary i często stajemy przed którąś z nich. Dziecko kocha swych rodziców i ufa im zawsze, nawet wtedy, gdy zostanie przez nich skarcone. Owszem, popłacze sobie, ale się nie gniewa; zaraz do nich przybiega i się przytula. Chce z nimi być. Właśnie na taką postawę – postawę całkowitego zawierzenia – wskazuje Pan Jezus.

Wchodząc w wiek dorosły, człowiek też nie wszystko rozumie i nie wszystkiego może doświadczyć. Wiara polega na przyjęciu prawd objawionych, a także na zawierzeniu Temu, kto je objawił. Jeśli ktoś zachowa silną więź z Panem Bogiem w sytuacjach trudnych, w chwilach cierpienia, to znaczy, że jego wiara jest głęboka i czynna.

A co jeśli jedno z rodziców jest niewierzące – czy i w takiej sytuacji mogą oni prosić o chrzest dla swego dziecka? Albo gdy wiara jednego z nich czy nawet obojga jest letnia?

W czasach totalitaryzmu bywało, że rodzice nie prosili o chrzest dla swych dzieci i nie dbali o przygotowanie ich do przyjęcia Pierwszej Komunii Świętej, bo bali się stracić pracę. Niektórzy „nie interesowali się tymi sprawami” i cedowali je na dziadków, a ci potajemnie prosili księdza o udzielenie ich wnukom sakramentu chrztu czy o dopuszczenie ich do pierwszej spowiedzi i Komunii Świętej. Niemniej wiara dziecka może się rozwijać tylko w odpowiedniej atmosferze rodzinnej, toteż dzisiaj stawia się wymaganie, żeby co najmniej jedno z rodziców rzeczywiście pragnęło chrztu swego dziecka. Tak więc jeśli jedno z małżonków jest niewierzące, ale drugie jest wierzące i życzy sobie chrztu ich potomstwa (a strona niewierząca się temu nie sprzeciwia), to można ochrzcić to dziecko. W takim wypadku strona wierząca powinna się zobowiązać do wychowania tego dziecka w wierze, do umożliwienia mu doświadczania obecności i dobroci Boga poprzez udział w sakramentach świętych i rozmowy z nim.

Znam takie mieszane małżeństwo: on niewierzący, bardzo porządny człowiek, a ona wierząca. Ochrzcili swe dziecko i pewnego razu on mi się zwierzył, że ma problem, bo dziecko ma już sześć miesięcy, a żona ciągle nie zabiera go do kościoła. Nie wiedziałem, co odpowiedzieć.

Sądzę, że sześciomiesięczne maleństwo jeszcze niewiele rozumie. Nie jestem przeciwny temu, by rodzice zabierali swe dziecko na Eucharystię, gdy jest ono jeszcze malutkie, tyle że wtedy jest im o wiele trudniej uczestniczyć w modlitwie i korzystać z jej owoców. Maluch może bowiem płakać. Niemniej przepis prawa kanonicznego mówi, że mamy obowiązek uczestniczyć w Eucharystii dopiero od siódmego roku życia.

Nazywają mnie biskupem od dzieci i ja rzeczywiście zachęcam rodziców, by – jeśli tylko mają takie życzenie – zabierali swe pociechy na Mszę Świętą jak najwcześniej, ale dobrze by było, gdyby wybierali Mszę Świętą dla dzieci. Wiadomo, że dziecko dwumiesięczne nic jeszcze nie rozumie, ale już ponadroczne zaczyna chodzić oraz mówić. Nie widzę żadnych przeszkód, z powodu których nie mogłoby ono uczestniczyć w Eucharystii wraz z rodzicami czy choćby tylko z mamą. Ważne jest to, by dziecko wcześniej czy później doświadczało przebywania także we wspólnocie parafialnej, nie tylko rodzinnej.

A co jeśli dziecko nie chce chodzić do kościoła?

Nie można przymuszać. Być może ma jakieś przykre doświadczenia.

Mam na myśli dziecko kilkuletnie, które nie tyle ma jakieś przykre doświadczenia, ile jeszcze nie rozumie, czym tak naprawdę jest Msza Święta, i nie jest w stanie pozostawać skupione przez cały czas jej trwania. A wiadomo, że w kościele wymagane jest odpowiednie zachowanie.

Dziecka nie należy przymuszać do uczestnictwa we Mszy Świętej, dlatego że człowiek zobowiązuje się do życia w wierze Kościoła tak naprawdę (choć jeszcze nie w pełni) dopiero wtedy, gdy przystępuje do pierwszej spowiedzi i Komunii Świętej. Dodam, że jeśli rodzice i duszpasterze dobrze przygotują swe dzieci do przyjęcia tych sakramentów, to ono przeżywa je bardzo pozytywnie. Nie wolno straszyć dzieci spowiedzią, a oprawa Eucharystii powinna być zgodna z Dyrektorium o Mszach Świętych z udziałem dzieci z roku 1973. Istotne jest to, by dziecko wiedziało, co śpiewa; by rozumiało teksty modlitw, jakie odmawia; by uczestniczyło w liturgii w sposób świadomy i z zaangażowaniem. Nie zmuszałbym dziecka do uczestnictwa w Eucharystii. Może to bowiem odnieść skutek odwrotny do zamierzonego. Maluch, który podczas Mszy Świętej się nudzi lub jest terroryzowany przez swych rodziców, odbiera to doświadczenie jako negatywne. Niechęć do udziału w Eucharystii czy w ogóle do chodzenia do kościoła zawsze ma związek z jakimś przykrym doświadczeniem.

Mówi Ksiądz Biskup, że nie należy straszyć dzieci Panem Bogiem. A w jaki sposób należy przekazywać im te treści związane z wiarą, które mogą się wydawać straszne. Bo przecież niektóre prawdy wiary czy historie biblijne mogą wzbudzić w dziecku właśnie strach.

Musimy pamiętać, by na początku każdej rozmowy o wierze powiedzieć dziecku o Chrystusie. A ponieważ Pan Jezus jest nie tylko Bogiem, ale i człowiekiem, możemy Go dziecku pokazać. Należy jednak pokazać mu nie figurkę Dzieciątka Jezus, ale wizerunek Jezusa jako dorosłego mężczyzny. Bo dziecku potrzebny jest obraz silnego, mocnego Boga. I wybieramy właśnie taki wizerunek, który jest pozytywny i nie wywołuje w dziecku lęku. Następnie spokojnie wyjaśniamy, że Pan Jezus kocha nas tak bardzo, że chociaż jest Bogiem, to przychodzi z nieba na ziemię, staje się człowiekiem. Że urodziła Go Matka Boża, tak jak każde dziecko urodziła jego mamusia, i że teraz ten kochający nas Pan Jezus pomaga nam dobrze postępować. Że możemy z Nim rozmawiać i że warto słuchać, co On chce nam powiedzieć, bo Pan Jezus jest bardzo zainteresowany naszymi problemami i chce nam pomagać. Następnie przechodzimy do prawd ewangelicznych, ale zaczynamy od tych prostych i związanych z pozytywnym doświadczaniem wiary czy naszego postępowania. Dziecku nie mówimy o Trójcy Świętej, bo ta wiedza na razie nie jest mu potrzebna. Nie mówimy mu o piekle, bo dziecko nie grzeszy, więc po co straszyć je taką karą. Wiadomo, że maluch różnie się zachowuje, więc rodzice niestety często straszą go piekłem. I to jest niewłaściwe. Oczywiście dziecko bywa nieposłuszne i wymaga wychowania, odpowiedniej formacji, ale nie wolno straszyć go Panem Bogiem. Nieraz jeśli na przykład zagrzmi, rodzice wykorzystują to zjawisko atmosferyczne i mówią: „Widzisz, Pan Bóg się na ciebie gniewa, bo nie posłuchałeś mamusi, bo grymasiłeś przy jedzeniu”. To jest dla dziecka tragedia.

Taką traumę przeżył Sartre, wychowywany przez swych dziadków, którzy byli bardzo surowymi protestantami. Filozof pisze w swych pamiętnikach, że żył w atmosferze strachu, w ciągłym przeświadczeniu, że Pan Bóg wszystko widzi i gdy tylko ktoś źle postąpi, to zaraz zostanie ukarany. Pewnego razu mały Sartre niósł kałamarz z atramentem i – potknąwszy się o dywan – upadł, a atrament się rozlał. Na ten dywan. Chłopiec był przekonany, że Pan Bóg go ukarze, mimo że on rozlał ten atrament nieumyślnie. Było to dla niego doświadczenie skrajne. Sartre przeżywał je tak bardzo i w tak wielkim napięciu, że zaczął przeklinać Pana Boga. Później napisał, że nigdy więcej nie spotkał się z Bogiem. Tylko że to nie było doświadczenie Boga. Było to doświadczenie karykatury Boga. Na tym przykładzie widać, jak ważne jest to, by o sprawach wiary mówić pozytywnie. Najpierw mówmy dziecku o Panu Jezusie, przedstawiajmy mu Go jako silnego Boga. Bo dziecko potrzebuje silnego Boga. Jeśli ma problem, idzie z nim nie do swego rówieśnika, ale do mamy, taty, opiekunów, pani przedszkolanki czy do pani w szkole. Niech więc wie, że Pan Jezus stoi przy nim i będzie się nim opiekował, we wszystkim mu pomagał, tak jak stoją przy nim, opiekują się nim i we wszystkim mu pomagają rodzice: tatuś i mamusia. Jeśli dziecko będzie miało pozytywne doświadczenie, to i jego uczucia będą pozytywne.

Oczywiście z okazji świąt Bożego Narodzenia czy w Adwencie można dziecku powiedzieć, że Pan Jezus urodził się jak każdy z nas i też był niemowlęciem, pokazując mu przy tym taki Jego wizerunek. Ale istnieje prawo pierwszych skojarzeń i jest szalenie ważne, by dziecko zakodowało sobie w świadomości najpierw to, że Jezus jest silnym, potężnym Bogiem, który je kocha i chce przychodzić mu z pomocą. A gdy maluch pokocha Pana Jezusa, to przyjmie kolejne tajemnice wiary, w tym prawdy o Trójcy Świętej i o Eucharystii, bo to właśnie On nam je objawił. Nie jesteśmy w stanie pojąć Trójcy Świętej rozumem; tylko Bóg w pełni poznaje sam siebie. Ta prawda jest dla nas tajemnicą wiary, podobnie jak Eucharystia.

Najpierw więc niech dziecko doświadcza bliskości silnego Boga, jakim jest Jezus. Na inne tajemnice przyjdzie czas. Na przykład prawda o piekle czy mówienie o karach nie są dziecku potrzebne. Potrzebne mu jest pozytywne przesłanie, że ma się starać być dobre jak Pan Jezus. To jest najważniejsze.

Kiedy dziecko doświadczy jakiejś krzywdy czy niesprawiedliwości, należy mu powiedzieć: „Widzisz, niektórzy ludzie tak postępują, bo nie słuchają Pana Jezusa. Jeśli ty nie chcesz wyrządzać nikomu krzywdy, to próbuj postępować tak, jak postępował Pan Jezus”. Najważniejsze jest to, by wzrastało ono w atmosferze miłości, przyjaźni i bezpieczeństwa, czując więź z Panem Jezusem. Nie należy przekazywać małym dzieciom całej teologii. Katechezy przedszkolne czy w pierwszych klasach szkoły podstawowej bazują tylko i wyłącznie na ścisłej więzi z Panem Jezusem – Jezusem, który się z nami spotyka, rozmawia oraz czyni dobro i chce, byśmy też czynili dobro.

Karta redakcyjna

Copyright © 2011 by Wydawnictwo eSPe

Redaktor prowadzący: Michał Wilk

Adiustacja językowo-stylistyczna: Anna Matusiak

Korekta: Agnieszka Stęplewska

Redakcja techniczna, projekt okładki i zdjęcie: Paweł Kremer

Nihil obstat
Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,
L.dz. 106/11 z dnia 14 marca 2011 r.
O. Józef Tarnawski SP, Prowincjał

ISBN 978-83-7482-453-8

www.espe.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com