Publikacja pierwsza 2022

Wydawca: IRE Marzena Martyniak

Tytuł: Kryzysy rozwojowe u dziecka. Poradnik dla rodzica dziecka w wieku 0–10 lat.

Autor: Marzena Martyniak

Korekta tekstu: Monika Małecka

Projekt okładki: Marzena Martyniak

Opracowanie graficzne: Marzena Martyniak

Zdjęcia i ilustracje w książce: własność Marzeny Martyniak, pexels.com, pixabay.com, freepik.com

Zdjęcie na okładce głównej: Marzena Martyniak

ISBN 978-83-67517-04-1

Wszystkie prawa zastrzeżone, żadna część tej książki nie może być przedrukowana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie lub za pomocą jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych lub innych obecnie znanych lub wynalezionych w przyszłości, w tym kopiowania i nagrywania lub w jakimkolwiek systemie przechowywania lub wyszukiwania informacji, bez pisemnej zgody od wydawcy. Ochrona praw autorskich.

Dedykuję tę książkę wszystkim rodzicom,

którzy podobnie jak ja,

chcą ofiarować swoim dzieciom

bezwarunkową miłość i szacunek.

PODZIĘKOWANIA

Szczególne podziękowania składam moim kochanym dzieciom Stasiowi i Alicji, którzy dali początek tej książce i zapewne bez których ta książka by nie powstała. Kocham Was, moje skarby. Danielu, bardzo ci dziękuję za najwspanialszy dar – dzieci i za wsparcie w ich wychowaniu.

Serdeczne podziękowania dla moich rodziców i rodzeństwa, dzięki którym mogłam doświadczyć mnóstwa emocji – tych przyjemnych i bolesnych. Mamo i Tato, dziękuję Wam bardzo, bo to, gdzie jestem, zawdzięczam Wam. To Wy zaraziliście mnie pasją do życia, chęcią realizacji marzeń, odwagą i pracowitością.

Podziękowanie dla Moniki Małeckiej za towarzyszenie w realizacji projektu. Za wiele godzin rozmów o rodzinie, za godziny śmiechu i minuty smutku.

Serdeczne podziękowania dla Moniki Bernaś, mojej przyjaciółki odkąd pamiętam.

Serdeczne podziękowanie dla Anetki Bil za obecność i bezcenne wsparcie na zakręcie życiowym. Twoja odwaga, siła, serce wypełnione miłością przywróciły mi nadzieję, zachęciły, by kontynuować to, co jest moim przeznaczeniem, czyli pomaganie innym. Thank you my soul sister.

Serdeczne podziękowanie dla Krzysztofa K., za wsparcie w spełnieniu misji mojej duszy. Twoja wiara we mnie dodawała mi skrzydeł w realizowaniu moich marzeń. Dziękuję.

Serdeczne podziękowania dla Ovidijus B., za podarowanie mi energii do napisania tej książki. Thank you beauty soul.

WSTĘP

Witam cię, Rodzicu! Domyślam się, że skoro zajrzałeś do tej książki, to ciekawi cię, jaki kryzys może przeżywać twoje dziecko. Jak to możliwe, aby takie maleństwo już musiało doświadczyć kryzysu? Na studiach psychologicznych usłyszałam, że gdyby dorosła osoba musiała się zmierzyć z tym, czego doświadcza dziecko w pierwszych 6 latach życia, to nie dałaby sobie rady poradzić sobie z tym, co się dzieje w jej wnętrzu. Obserwując setki dzieci i pracując z nimi każdego dnia, widziałam, jak szybko ich zachowanie się zmienia, jak gwałtowne są ich emocje i co najważniejsze, dostrzegałam przerażenie w ich oczach, bo nie wiedziały, co się z nimi dzieje. To dzieci zainspirowały mnie do napisania tych poradników, a także ich rodzice, którzy każdego dnia zadawali mi pytania: „Co mam zrobić? Ja już nie daję rady. Nie rozumiem mojego dziecka”. Kryzys rozwojowy, tak bardzo widoczny dla dorosłych i dotkliwy dla dziecka, jest wyzwaniem dla każdej ze stron. Jak sami zobaczycie, czytając ten poradnik, kryzysy rozwojowe są wpisane w życie dziecka i naszym obowiązkiem jest mu pomóc. Kiedy my dorośli doświadczamy kryzysu, idziemy po pomoc do psychiatry, psychologa, przyjaciół, rodziny. Natomiast dziecko zwraca się do nas, bo to my jesteśmy dla niego wszystkim.

Uważam, że dużym wsparciem dla rodzica jest bycie świadomym tego, co się dzieje z jego dzieckiem. Wiedza na temat naturalnego rozwoju i znajomość kryzysów rozwojowych pozwoli spojrzeć na tę małą istotę z empatią i współczuciem. Mam nadzieję, że ten poradnik będzie dla ciebie wsparciem w podarowaniu dziecku tego, czego najbardziej potrzebuje – miłości bezwarunkowej, akceptacji i zrozumienia.

KRYZYSY ROZWOJOWE

Są naturalną częścią życia każdego dziecka. Związane są z potrzebą adaptacji do nowych wyzwań i zadań, właściwych dla danego wieku. Są niezbędne, aby dziecko mogło się prawidłowo rozwijać. Kryzysy rozwojowe umożliwiają nabycie nowych mechanizmów adaptacyjnych, ważnych z perspektywy dalszego życia. Są pomocne w zdobywaniu kolejnych, bardziej dojrzałych sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Dają nam szansę na uzyskanie realistycznego postrzegania samego siebie oraz świata zewnętrznego. Nie należy się ich obawiać, tylko traktować je jako element rozwoju. Zobacz na poniższym wykresie, jak często zmienia się zachowanie dziecka od momentu jego urodzenia. Jak widzisz, w pierwszych 6 latach życia dziecko dość często doświadcza bardzo trudnego momentu w swoim rozwoju, średnio co kilka miesięcy wchodzi w tak zwany moment kryzysowy. Dopiero od 7. roku życia częstotliwość tzw. kryzysów rozwojowych się zmniejsza i są one z reguły mniej bolesne dla dziecka, a także mniej wymagające dla rodzica. To właśnie te pierwsze lata życia dziecka są kluczowe dla jego dalszego rozwoju emocjonalnego, a powinnością rodzica i każdej osoby dorosłej jest wesprzeć dziecko w jego prawidłowym rozwoju.

KRYZYSY ROZWOJOWE VS. SYTUACYJNE

Cechą wspólną kryzysu rozwojowego i sytuacyjnego jest wymaganie od dziecka zwiększonego wysiłku adaptacyjnego, rozumianego jako konieczność dopasowania i zmiany zachowania w kontekście danej sytuacji życiowej. Kiedy urodziłam dzieci, moja świadomość dotycząca znaczenia emocji w życiu była dość duża, ponieważ od kilku lat zajmowałam się inteligencją emocjonalną. Dlatego też przez pierwsze 3 lata życia moich dzieci wiedziałam, w jaki sposób mogę zaspokajać ich potrzeby – odczytywanie emocji u nich było najczęściej natychmiastowe. Wiedziałam również, że najważniejszą rolą rodzica jest pomóc dziecku wyregulować intensywność doświadczanych przez nie emocji, a sama miłość do dziecka była niewystarczająca. W pierwszych latach bycia mamą słyszałam najczęściej: „Ty jesteś oazą spokoju”, „Ja to już dawno bym w tyłek klapsa dała”, „Na twoim miejscu krzyknęłabym i wreszcie by się uspokoił/a”. To były słowa, które jeszcze bardziej utwierdziły mnie w tym, że „sama miłość nie wystarczy, potrzebne są umiejętności”.

Ten poradnik powstał dla ciebie, ponieważ wiem, że może on pomóc tobie i twojemu dziecku. W tym trudnym czasie częstych i gwałtownych zmian emocjonalnych, wywołanych bardzo intensywnym rozwojem, krok po kroku poprowadzę ciebie przez poszczególne etapy rozwojowe i dodatkowe stresujące dla niego sytuacje. Kryzysy rozwojowe są bardzo trudnym czynnikiem życia dla dziecka, każde dodatkowe kryzysy sytuacyjne dodatkowo obciążają zdrowie psychiczne dziecka

KRYZYSY ROZWOJOWE – 1 ROK

KRYZYS ROZWOJOWY W PIERWSZYM ROKU ŻYCIA

CZAS RÓWNOWAGI

12 miesiąc – harmonia, równowaga

CZAS KRYZYSU

1 rok i 3 miesiąc – załamanie, żywiołowość

1 rok i 6 miesiąc – żywiołowość, ekspansywność

1 rok 3 miesiąc – ZAŁAMANIE, ŻYWIOŁOWOŚĆ

KONFLIKT WEWNĘTRZNY

U dziecka dominuje zmienność nastrojów.

Maluch jest wybuchowy.

Nasza pociecha jest bardzo aktywna.

Dziecko nie ma zahamowań.

TAK MOŻESZ WESPRZEĆ DZIECKO

Pamiętaj o rytuałach codziennego dnia, tj. sen, jedzenie spacery, zabawa.

Zawsze reaguj spokojnie na zachowanie maleństwa.

Przytulaj dziecko bardzo często, trzymaj je blisko swojego ciała.

Pamiętaj, powinnością rodzica jest pomóc dziecku wyregulować silne emocje, zamiast je nasilać.

1 rok 3 miesiąc – ZAŁAMANIE, ŻYWIOŁOWOŚĆ

KONFLIKT ZEWNĘTRZNY

Dziecko protestuje zamiast współpracować.

TAK MOŻESZ WESPRZEĆ DZIECKO

Nie wymuszaj na dziecku określonych zachowań, tylko ucz je współpracy. Przykładowa sytuacja: powrót do domu z placu zabaw, gdy dziecko protestuje i nie chce wracać. Możesz użyć komunikatu typu: „Podoba ci się tutaj i chcesz zostać, tak? Mnie też się tutaj podoba. Stasiu, a pamiętasz o naszym kotku? Jest pora obiadu, a on jest bardzo głodny. Czy pomożesz mi dać kotkowi jeść? Będzie bardzo szczęśliwy”.

KRYZYSY ROZWOJOWE – 5 LAT

KRYZYS ROZWOJOWY W PIĄTYM ROKU ŻYCIA

CZAS RÓWNOWAGI

5 rok – spokój, pewność, równowaga

CZAS KRYZYSU

5 rok i 6 miesiąc – załamanie

5 lat – SPOKÓJ, PEWNOŚĆ, RÓWNOWAGA

RÓWNOWAGA WEWNĘTRZNA

Dziecko odczuwa wewnętrzny spokój.

Podejmuje się aktywności, których jest pewne.

Lubi spędzać czas w domu, z rodziną.

TAK MOŻESZ WESPRZEĆ DZIECKO

Planuj czas z dzieckiem i angażuj je we wspólne wykonywanie aktywności domowych.

Spędzajcie czas na aktywnościach, które lubicie, oraz tych, które u każdego z was wywołują radość.

Zwracaj uwagę na te czynności, które dziecko lubi, i stwarzaj mu okazję do ich wykonywania, np. moja córka lubiła piec muffinki, mój syn wolał robić ciasteczka, więc w domu zawsze były produkty, aby je przygotować. Oboje lubią malować obrazy, więc po sztalugę i farby mogą sięgnąć w każdej chwili.

Oglądajcie wspólne zdjęcia rodzinne, zwłaszcza te z czasów, kiedy dziecko było małe. Moje dzieci uwielbiały oglądać samych siebie sprzed kilku lat, wywoływało to u nich wzruszenie i radość.

Planujcie wspólnie spędzany czas, niech każdy z was da propozycję, co będziecie robić.

Opowiadaj dziecku ciekawe historie ze swojego życia, zwłaszcza kiedy miałeś tyle lat, co ono teraz.

5 lat 6 miesiąc – ZAŁAMANIE

KONFLIKT ZEWNĘTRZNY

Jego dążenia i cele są najważniejsze, chce mieć wszystkiego najwięcej.

Bardzo dużo wymaga od innych i jest w tym nieustępliwe.

Wykazuje niechęć do innych, to inni muszą się dopasować do niego.

Sprzeciwia się wszelkim poleceniom i zachowuje się w arogancki sposób.

Jest nieustępliwe, zawsze musi wygrać (kiedy przegra oskarża innych o oszustwo).

Za swoje niepowodzenia krytykuje mamę.

TAK MOŻESZ WESPRZEĆ DZIECKO

Potrzeby każdego z nas są ważne: „Stasiu, Alunia lubi maliny tak bardzo jak ty, podziel je proszę na połowę”.

Inni mają się dopasować: „Aluniu, Staś lubi grać w piłkę, a ty lubisz tańczyć. Pogramy w piłkę, a później potańczymy do twojej ulubionej piosenki”.

Sprzeciwia się wykonaniu polecenia: „Stasiu, czuję gniew i smutek, kiedy nie chcesz mi pomóc. Jak się poczujesz kiedy powiem, że nie chcę iść z tobą pograć w piłkę? Będzie ci smutno, prawda?”.

Każdy ma swoje mocne i słabe strony: „Stasiu, ty świetnie grasz w piłkę, a Alunia świetnie piecze muffinki”.

Dziecko przegrywa: „Stasiu, czujesz złość, bo przegrałeś mecz, ale twoi koledzy czują radość prawda? Kiedy ty wygrywasz mecz oni czują smutek. Każdy musi raz wygrać, raz przegrać”. Rozumiem ciebie, że czujesz smutek, tak właśnie jest, gdy stracimy wygraną.

KRYZYSY ROZWOJOWE – 8 LAT

KRYZYS ROZWOJOWY W ÓSMYM ROKU ŻYCIA

CZAS RÓWNOWAGI

8 rok – uzewnętrznienie, ekspansywność

8 lat – UZEWNĘTRZNIENIE, EKSPANSYWNOŚĆ

RÓWNOWAGA WEWNĘTRZNA

Dziecko ma nieograniczony entuzjazm i energię.

Jest otwarte na podejmowanie wyzwań.

Potrafi dostrzec swoje porażki.

Dziecko jest spostrzegawcze i bardzo wrażliwe.

TAK MOŻESZ WESPRZEĆ DZIECKO

Wspieraj dziecko w poznawani nowych rzeczy czy nabywaniu umiejętności, bardzo lubi przygody więc zabieraj je na nie.

Zapraszaj dziecko, aby pomagało ci w twoich obowiązkach: „Aluniu, pomożesz mi przygotować kolację? Pokroisz proszę paprykę?”.

Postaraj się zapewnić aktywności, w których dziecko może sprawdzić swoje umiejętności i okaż mu swoją dumę: „Cieszę się, że wziąłeś udział w meczu, świetnie przejąłeś piłkę przeciwnika. Z chęcią obejrzę twój kolejny mecz”.

Porażka: „Mamo przegraliśmy mecz, bo tamta drużyna dzisiaj była lepsza”. „Stasiu, dzisiaj oni lepiej grali, zgadza się. Cieszę się, że to dostrzegłeś”.

Rozmawiaj dużo o jego emocjach i uczuciach innych osób. „Co teraz czujesz? Z jakiego powodu tak się czujesz? Co dla ciebie oznacza być smutnym? Po czy mam poznać, że jesteś smutny? Co robisz aby twój smutek był mniejszy?”.

PRZYCZYNY TRUDNOŚCI NA DRODZE DO PRAWIDŁOWEGO ROZWOJU DZIECKA

1. NIEPOWODZENIA W BUDOWANIU RELACJI DZIECKO – OPIEKUN

Jednym z głównych zadań rodzica w pierwszych latach życia dziecka, jest budowanie relacji, rodzic z dzieckiem i dziecko z rodzicem. Według Bowlby’ego, na wczesnym etapie życia dziecko wybiera jednego opiekuna – osoba ta stanowi dla niego bazę, to do niej przywiązuje się i to właśnie ta osoba daje mu poczucie bezpieczeństwa oraz stanowi podstawę dalszego, zdrowego rozwoju. Okresem krytycznym dla mechanizmu przywiązania się, jest pierwszy rok życia dziecka, szczególnie 6–8 miesiąc. Jest to ten moment, w którym tzw. główny opiekun pełni bardzo ważną rolę i jest niezbędny dla niego. W tym czasie rodzic może zauważyć czy posiada wystarczające kompetencje emocjonalne, aby wspierać maluszka w jego dalszym rozwoju. Jeżeli zauważysz, że trudno jest ci reagować i zaspokajać podstawowe potrzeby emocjonalne dziecka, może być to oznaką, że twoja inteligencja emocjonalna wymaga ulepszenia. Jak to możesz sprawdzić? Wyobraź sobie sytuację, w której twoje dziecko przestraszyło się czegoś lub kogoś – jak reagujesz na zachowanie dziecka, czy udało ci się je uspokoić? Jeżeli tak, to znaczy, że potrafisz pokierować swoimi emocjami i twoje spokojne emocje udzieliły się dziecku.

2. BRAKI W ZASPOKAJANIU POTRZEB

Każdy człowiek, aby móc prawidłowo funkcjonować i rozwijać się, musi zaspokoić swoje potrzeby biologiczne i psychiczne. Najważniejszym elementem w procesie zaspokajania potrzeb jest środowisko, w którym żyjemy. Na różnych etapach życia mamy różne potrzeby, charakterystyczne dla danego wieku. Inne potrzeby ma dziecko w wieku kilku miesięcy, a inne w wieku kilku czy kilkunastu lat. W pierwszych latach najistotniejsze potrzeby to: potrzeba pożywienia, snu, powietrza i temperatury otoczenia. Już na tym etapie widać indywidualne preferencje dziecka. Rodzice, którzy mają kilkoro dzieci, widzą, jak bardzo te potrzeby mogą się różnić pomiędzy dziećmi już na tak wczesnym etapie życia dziecka. Ważne jest, abyśmy poznali te potrzeby. Na co zwrócić uwagę? Na to, jak dziecko się czuje, jaką temperaturę otoczenia lubi. Od pierwszych dni życia, każde dziecko sygnalizuje, aby zapewnić mu poczucie bezpieczeństwa. Krótkie komunikaty słowne i niewerbalne mówione ciepłym i spokojnym głosem, życzliwe gesty do dziecka, aktywne słuchanie dziecka, dbanie o bezpieczeństwo, dostęp do ochrony zdrowia sprawią, że potrzeba poczucia bezpieczeństwa będzie zaspokojona.

Jako rodzice musimy pamiętać, że każdy z nas ma naturalną potrzebę, wynikającą z chęci przynależności do grupy. Większość decyzji dotyczących dziecka i mających bezpośredni wpływ na jego życie podejmujemy niestety bez jego udziału. Z góry zakładamy, że wiemy, co jest najlepsze dla naszego dziecka, a dziecko jest zbyt małe, aby zrozumieć sprawy go dotyczące. Rozmawiamy o swoim dziecku z innymi osobami, nauczycielami, pedagogami, zapominając o tym, że dziecko ma prawo wiedzieć, które jego zachowanie nas niepokoi, co chcemy z nim zrobić, kiedy okazuje się, że to zachowanie jest uciążliwe dla innych. Naszą rolą jest wspieranie dziecka w jego rozwoju. Osłanianie i chronienie go przed prawdą o nim samym nie ma uzasadnienia, ponieważ takie podejście może jedynie zniszczyć jego naturalne możliwości rozwoju. Twoje dziecko chce być z tobą, potrzebuje cię, dlatego zachęcam, aby w tym czasie, kiedy jesteś dla niego tak ważny, postarać się znaleźć dla niego czas.

Staraj się dostrzegać jego dobre zachowania i wzmacniaj je. Pokazuj mu, jak budować relacje z innymi, zadbaj o to, aby miało relacje z rówieśnikami, stwarzaj możliwości do tego, aby dziecko mogło decydować o różnych sprawach, szanuj zdanie dziecka i pozwól mu wyrażać swoją opinię. Najwięcej kontrowersji wywołuje u mnie, wszystkim znana potrzeba szacunku, która moim zdaniem jest najczęściej ignorowana i nadużywana. W Polsce posługujemy się słowami szacunek i respekt, które mają na celu wywołanie określonego zachowania u innych, ale w różny sposób. Respekt zmusza dziecko do podporządkowania się nam i jest zabarwione lękiem. Szacunek pochodzi z wnętrza i pokazuje, jaki człowiek jest rzeczywiście, opiera się na uczuciu życzliwości, troski i miłości. Zastanów się przez chwilę, czego swoim zachowaniem i postawą uczysz swoje dziecko: szacunku czy respektu? Bez poczucia szacunku do siebie równowaga psychiczna znalazłaby się w poważnym zagrożeniu, dlatego bardzo ważne jest zbudowanie u dziecka świadomości, że samo dla siebie stanowi wartość, a to daje mu dobre samopoczucie psychiczne.

Każde dziecko ma naturalną chęć dążenia i osiągania czegoś, twoją rolą jest wspieranie go w tej drodze poprzez:

dawanie mu okazji do pokazania swoich umiejętności,

szanowanie jego zdania,

stwarzanie okazji do tego, aby poznawało swoje możliwości,

wiarę w możliwości dziecka i mówienie mu o tym z pełnym przekonaniem

zachętę do samodzielności i podejmowania różnych aktywności,

nie stawianie dziecka na przegranej pozycji i porównywanie z innymi.

Musisz pamiętać o tym, że dbanie o potrzeby dziecka nie oznacza, że masz spełniać jego zachcianki. Masz uczyć je dokonywania prawidłowych wyborów w zaspokajaniu swoich potrzeb. Chcąc zapewnić dziecku prawidłowy rozwój, należy zaspokajać jego potrzeby w racjonalny, przemyślany i odpowiedzialny sposób. Zapewne teraz niektórzy z was pomyśleli sobie o tym, że nie zaspokoili niektórych potrzeb dziecka i co teraz? Jeżeli potrzeby dziecka nie są niezaspokojone systematycznie, lecz sporadycznie wówczas nie pociąga to za sobą trwałych następstw, a może nawet przyczynić się w korzystny sposób do prawidłowego rozwoju osobowości dziecka. Dziecko uczy się, że musi zrezygnować z zaspokojenia swoich potrzeb na rzecz innych osób czy otoczenia i przystosowuje się do życia. Natomiast długotrwałe niezaspokajanie potrzeb dziecka, może prowadzić do powstawania reakcji nerwicowych, frustracji, zachowań agresywnych, lęku, braku pewności siebie, nieprzystosowania społecznego, przeżywania konfliktów wewnętrznych. Poczucie akceptacji, bezpieczeństwa oraz dostarczanie dziecku możliwości doświadczania sytuacji, to najważniejsze potrzeby, o które jako rodzice powinniśmy zadbać. Rodzic, który przejmuje kontrolę nad życiem dziecka i jego środowiskiem rozwojowym – utrudnia, a czasami wręcz blokuje rozwój dziecka, które w efekcie rozwija w sobie całkowitą bezradność i traci poczucie własnej tożsamości.

OBSZARY, W KTÓRYCH WIDOCZNE SĄ SKUTKI KRYZYSÓW ROZWOJOWYCH

1. OBSZAR FIZYCZNO-SOMATYCZNY

Widoczne są typowe reakcje somatyczne, tj. ból brzucha, biegunka, mdłości, bóle głowy, trudności z zasypianiem, zaburzeniem odżywiania – objadanie się lub brak apetytu, częste infekcje, wysoka gorączka. Problemy z układem endokrynologicznym w przypadku przedłużających się sytuacji kryzysowych, tj. rozregulowany cykl miesiączkowy, obniżone stężenie hormonu wzrostu.

2. OBSZAR EMOCJONALNY

Widoczne są częste, silne i nieprzyjemne emocje, tj. smutek, złość, lęk, z którymi dziecko nie potrafi sobie poradzić i związane z nimi reakcje emocjonalne. Przykłady typowych reakcji emocjonalnych: bierność, apatyczność, wycofanie, płaczliwość, lękowość, pobudzenie, agresja wobec dorosłych i rówieśników, niszczenie przedmiotów, wywoływanie bójek, używanie wulgaryzmów, obrażanie innych.

3. OBSZAR POZNAWCZY

Widoczne są trudności w aktywnościach szczególnie intelektualnych, tj. trudności w uczeniu się, przyswajaniu wiedzy, osłabienie koncentracji i uwagi, problemy z zapamiętywaniem i myśleniem, trudności w skupieniu się.

4. OBSZAR SPOŁECZNY

Widoczne są trudności w relacjach z innymi, tj. wycofanie z kontaktów z rówieśnikami, niechęć lub całkowita odmowa związana z chodzeniem do szkoły, podatność na konflikty z nauczycielami i rówieśnikami, niechęć do współpracy.