Beata Szymańska

Mała przestrzeń duży komfort

Fragment

Wstęp

W książce tej omawiam temat odczuwania komfortu w małej przestrzeni. Starałam się ukazać zmiany w rozumieniu komfortu zamieszkiwania człowieka w dziejach cywilizacji Zachodu. W związku z tym dokonałam przeglądu głównych przyczyn wpływających na owe zmiany, począwszy od analizy wzajemnych stosunków międzyludzkich, uczuć rodzinnych, uwarunkowań gospodarczych i politycznych oraz warunków geograficznych. Podstawowymi źródłami informacji były dla mnie dokumentacje domostw, które przetrwały i zachowały się do naszych czasów, opisy przedstawiające życie codzienne mieszczan w źródłach historycznych i literackich, opracowania historyczne i albumowe rozwoju rzemiosła stolarskiego i tapicerskiego, związanego z wyposażeniem mieszkań, rozważania teoretyczne dotyczące historii i współczesnej architektury, a także prace poświęcone dziejom państw europejskich oraz wynalazkom technicznym. Ważnym źródłem wiedzy była dla mnie również ikonografia świecka i religijna ilustrująca życie codzienne – pomaga ona wyobrazić sobie i zrozumieć charakter dawnych miast, ulic i domostw. Szczególnie w tym pomocne jest malarstwo holenderskie XVI i XVII wieku, którego ważnym i często powtarzanym tematem było życie rodzinne mieszczan.

Celem mojej książki jest udowodnienie tezy o komforcie zamieszkiwania w małej przestrzeni w ciasnym środowisku miejskim, wymuszającym oszczędność miejsca. Dowodów poszukuję w skromnej, często anonimowej architekturze mieszczańskiej w dużych ośrodkach urbanistycznych Europy. Próbuję wyjaśnić pojęcie zamieszkiwania, sięgając do semiotycznych znaczeń siedziby ludzkiej, odwołując się do symbolicznych praktyk stosowanych w budownictwie wernakularnym oraz powołując się na myśli Martina Heideggera. Przed przystąpieniem do szukania przykładów udowadniających tezę pracy w dziele architektonicznym szukałam wyjaśnienia związków człowieka z miejscem zamieszkiwania w fikcyjnym świecie dzieła literackiego. Praca ta nie ma charakteru modelu wytycznych do postępowania w projektowaniu, jest ona raczej propozycją przewartościowania postaw i zasad obowiązujących dziś w procesie projektowania. Przypuszczam, że koncepcja poszukiwania komfortu zamieszkiwania w małych przestrzeniach środowiska miejskiego może mieć swoje konsekwencje metodologiczne zarówno w procesie kształcenia studentów kierunku architektury, jak i w pracy architekta. Wymaga to jednak od zainteresowanych przyjęcia w projektowaniu systemu wartości opartego na odpowiedzialności i powinności moralnej wobec przyszłych użytkowników, środowiska, dziedzictwa i kultury.

Wyjaśnienie pojęcia komfortu

Zanim przejdę do właściwych rozważań, chciałabym przedstawić kilka wyjaśnień pojęcia komfortu, na których będę się opierała w książce. Są one następujące:

komfort – to ogół urządzeń i warunków zewnętrznych zapewniających wygody życiowe, łączący dostatek z elegancją (stąd: mieszkanie urządzone z komfortem, żyć w komforcie)¹;

komfort (ang. comfort) – to ogół warunków zewnętrznych zapewniających wygodę życiową, łączącą dobrobyt i celowość z estetyką i elegancją²;

komfort – definicja z 1861, to dobrobyt, dostatek zapewniający wygody w życiu codziennym, ang. comfort (1814, w innych znaczeniach od 1225), także pociecha, otucha, dobre samopoczucie (comfort – cieszyć, dodawać otuchy, pokrzepiać), st. fr. comfort, conforter umacniać, podnosić na duchu, dodawać otuchy, odwagi, łac. con-fortare – umacniać, od fortis twardy, mocny, odważny dzielny; z ang., też fr. comfort – dobrobyt, XIX, wł. confort i tak dalej. Stąd też późno „komfortowy” (1950), a za nm. comfortable, ang. comfortable (za ang. też fr. confortable) w tym znaczeniu)³;

komfort – to (1) stan fizyczny i psychiczny, w którym się znajdujemy, gdy nasze potrzeby są zaspokojone, nic nas nie zmusza do wysiłku, nie sprawia kłopotów i nie denerwuje. Obecne w zdaniach typu: „Napięcie i ból ponownie ustępuje i wraca poczucie komfortu”, „Zadbano również o komfort jazdy w trudnych warunkach terenowych”, „Sytuacja była dwuznaczna i nie miałam moralnego komfortu”; (2) wygoda połączona z elegancją, jak w sformułowaniach „komfort i bogactwo luksusowych dzielnic”, „dom urządzony z komfortem”⁴;

conforto -are, -ayi, -atum (zł. z cum i fortis) – wzmacniać, (pass.) stawać się silniejszym⁵.

***

Poza fizyczną granicą ciała, która oddziela nas od otoczenia zewnętrznego i którą stosunkowo łatwo dostrzec, istnieje także inna granica oddzielająca od świata. Wyznacza ona nasze terytorium zamieszkiwania. Fizyczne i precyzyjne wytyczenie tej granicy jest niemożliwe z powodu jej niewidzialności, jest ona jednak przez nas wyraźnie wyczuwalna. W mojej pamięci pozostaje silne wrażenie, jakie wywarło na mnie nieświadome wtargnięcie w przestrzeń zamieszkiwaną przez bezdomnego – działo się to w piwnicy opuszczonej kamienicy, którą musiałam zinwentaryzować. W słabym świetle latarki zaledwie kilka śladów świadczyło o tym, że przebywa tutaj człowiek. Wśród porozrzucanych, niepotrzebnych sprzętów ukazał się kawałek przestrzeni zorganizowanej, z wyraźnym wydzieleniem miejsc do spania, mycia i jedzenia. Na ścianie wisiał kalendarz z nieaktualną datą, ale za to z pięknym widokiem gór. Najwidoczniej upływający czas nie miał większego znaczenia dla zamieszkującego i kalendarz nie służył do liczenia dni i miesięcy. Został on zawieszony prawdopodobnie dla urody widoku gór, z chęci poprawienia komfortu zamieszkiwania w tych beznadziejnych warunkach. Być może wykorzystanie słowa „komfort” w odniesieniu do tej sytuacji jest nadużyciem, ale do poczucia komfortu niepotrzebny jest nam luksus. Może nam go zapewnić najbardziej skromna przestrzeń, co spróbuję udowodnić w niniejszej książce.

Mimo panującej ciemności i ledwo zauważalnej zorganizowanej przestrzeni, z przypadkowych sprzętów odczytałam, iż miejsce jest zamieszkane. Spowodowało to chęć szybkiego wycofania się i poczucie skrępowania z powodu naruszenia czyjejś prywatności. To doświadczenie uświadomiło mi, iż przestrzeń zorganizowana przez człowieka jest komunikatem, który odczytujemy i rozumiemy w sposób niemal intuicyjny. Jak pisze Edward Hall: „Zmiany przestrzenne nadają barwy komunikacji, akcentują ją, a czasem nawet mają większe znaczenie niż słowo mówione. Przepływ i przesunięcie odległości między ludźmi, kiedy wzajemnie na siebie oddziałują, są nieodzowną częścią procesu komunikacji”⁶.

Paradoksalnie, widok beznadziejnej egzystencji bezdomnego człowieka obudził we mnie nadzieję, iż w okruchach informacji dotyczących życia w mieście znajdę wystarczająco dużo dowodów na obronę tezy o komforcie zamieszkiwania małej przestrzeni w środowisku miejskim.

Picasso kiedyś napisał: „Artysta zbiera w sobie emocje bez względu na to, czy pochodzą one z nieba, z kawałka papieru, mijanej twarzy czy pajęczyny”. Chcąc zdobyć wiedzę na temat komfortu zamieszkiwania w środowisku miejskim, przede wszystkim starałam się skupić na skromnym domostwie, a nie na największych i charakterystycznych realizacjach architektonicznych danego okresu czy stylu. W skromnym domostwie zawsze oszczędnie gospodarowano przestrzenią, ale nie rezygnowano z komfortu.

Celem tej książki jest poszukiwanie komfortu zamieszkiwania w skromnej codzienności życia, a nie w luksusie. Przestrzenią, w której poszukuję komfortu, nie zawsze jest domostwo, ale także obiekt publiczny, miejsce pracy, ulica, fragment miasta i w końcu całe miasto. Wszystkie wymienione przestrzenie zamieszkuje człowiek – poprzez przebywanie czy chociażby chwilowe przechodzenie lub przemieszczanie się. Zamieszkiwanie związane jest więc z czasem przebywania w tejże przestrzeni. Dlatego celowo w sformułowanej tezie książki używam rzeczownika odczasownikowego: zamieszkiwanie, sugerując czasowe, dłuższe lub krótsze przebywanie.

Jeżeli skupiam się w tej pracy na domostwie, to na myśli mam raczej skromne obiekty uboższego mieszczaństwa, które nigdy nie miały znaczenia stylotwórczego w historii architektury. Style określały domy ludzi zamożnych. Domy warstw niższych były budowane z materiałów mniej trwałych, a więc zachowało się ich znacznie mniej lub całkowicie uległy zniszczeniu. Tym bardziej cenne wydają się okruchy informacji dotyczące niekoniecznie samej architektury, a raczej sposobu życia, wzajemnych stosunków międzyludzkich, uczuć rodzinnych, uwarunkowań gospodarczych i politycznych, a także warunków geograficznych. Wszystko to pozwoliło mi zrozumieć, jak kształtowały się miejsca zamieszkiwania człowieka oraz jak odczuwany był komfort lub co powodowało zmianę jego odczuwania. I w końcu próbuję zastanowić się i zrozumieć, dlaczego tak powszechne jest poczucie dyskomfortu zamieszkiwania we współczesnej cywilizacji Zachodu. Nie zamierzam oceniać ani identyfikować współczesności, uważając to za niemożliwe i zgadzając się ze zdaniem Leszka Kołakowskiego, który mówi, iż: „[...] jesteśmy zasadniczo niezdolni do odkrycia założeń własnej epoki. Jeżeli mamy wierzyć Heglowi – albo Collingwoodowi – żadna epoka i żadna cywilizacja nie potrafią same siebie pojęciowo zidentyfikować. Taką identyfikację daje się przeprowadzić dopiero, kiedy epoka odejdzie w przeszłość, a i wtedy, jak wiemy aż nadto dobrze, nie jest ona nigdy pewna ani powszechnie przyjmowana. Pogódźmy się tedy z nieuleczalną naszą nieznajomością własnych fundamentów duchowych i poprzestańmy na przeglądzie samej powierzchni »cywilizacji powszechnej«, cokolwiek to słowo miałoby znaczyć”⁷.

Pojęcie komfortu czy też dyskomfortu zamieszkiwania niewątpliwie zawiera się w szerszym problemie, dotyczącym kondycji kultury współczesnej cywilizacji Zachodu w ogóle. Wydaje się, iż cywilizacja zachodnia, która powstała w wyniku nawarstwienia czy też połączenia kultur: greckiej, łacińskiej, żydowskiej i chrześcijańskiej, chętniej przyjmowała zmiany w nauce, sztuce, technologii niż inne cywilizacje, które trwały wiernie przy swoich tradycjach przez stulecia, ulegając zmianom ledwo zauważalnym. W cywilizacji Zachodu – obok przyzwolenia na zmiany – istniała konserwatywna nieufność wobec „nowego”, która zawsze towarzyszyła człowiekowi i wyrażała się w niechęci do zgody na naruszenie ustalonego porządku rzeczy. To konserwatywne zachowanie pozwalało cywilizacjom na zachowanie bezpieczeństwa własnej egzystencji, jak również na bliższe przyjrzenie się i ocenę tego, co jest prawdziwym postępem, a co nim nie jest. Konflikt pomiędzy nowym a starym jest zapewne wieczny i powtarzalny w historii cywilizacji, „[...] dochodzi w nim do głosu naturalne napięcie między strukturą a ewolucją, a napięcie to ma bodaj korzenie biologiczne; wolno wierzyć, że jest to cecha życia jako takiego. Każde społeczeństwo najoczywiściej potrzebuje zarówno sił zachowawczych, jak i sprzyjających zmianie”⁸.

Mam wrażenie, iż współczesna cywilizacja Zachodu straciła równowagę pomiędzy siłami zachowawczymi a postępowymi – przewagę zyskały te ostatnie. Współczesność niejako została napiętnowana nowoczesnością. Społeczeństwa Zachodu przyjęły postawę entuzjastycznych zwolenników, otwartych na wszystko co nowe, młode, nowoczesne. W pogoni za młodością i nowoczesnością krytyczna postawa wobec współczesności jest mało popularna, a wręcz lekceważona. Krytyczny stosunek człowieka do nowoczesności jest przez niego samego, w obawie przed utratą własnej młodości, wstydliwie ukrywany. W tej bezkrytycznej pogoni za „nowym” da się zauważyć niebezpieczną powierzchowność i tymczasowość we wzajemnych stosunkach międzyludzkich, zachowaniu, wyrażaniu się, formułowaniu myśli i w końcu – zamieszkiwaniu. Powodem tej powierzchowności jest brak solidnego oparcia na ciągle podważanych fundamentach moralnych oraz niemożność czy wręcz niechęć zakorzenienia w miejscu zamieszkiwania. Dystans do nawiązania głębszej więzi z otoczeniem lub ludźmi wynika prawdopodobnie z obawy przed utratą wolności. Chęć bycia wolnym i nieskrępowanym osłabia niestety wrażliwość zmysłową, przytępia emocje wiążące człowieka z miejscem zamieszkiwania i innymi ludźmi. Powierzchowność i tymczasowość wzajemnych zachowań międzyludzkich rodzą poczucie dyskomfortu. A konsekwencją naszych zachowań jest sposób kształtowania miejsc zamieszkiwania. Czy zatem zamieszkiwanie współczesnego człowieka w środowisku miejskim jest bardziej komfortowe niż kiedykolwiek przedtem, czy raczej pozbawione komfortu?

Odpowiedzi szukam w poezji, literaturze, filozofii, Biblii, sztuce, etymologii słów, historii rodziny, wydarzeniach politycznych, osiągnięciach technicznych i gospodarczych, w historii architektury i w końcu we własnym doświadczeniu.

Rozdział 1
Zamieszkiwanie w filozofii,
poezji i literaturze

Symboliczny charakter schronienia człowieka, ponadczasowy czy zapomniany?

Poszukiwanie bezpiecznej przestrzeni lub budowanie schronienia jest odwieczną potrzebą człowieka. Wznoszenie ludzkiej siedziby jest nie tylko wydzieleniem i zamknięciem przestrzeni, ma ono również znaczenie semiotyczne. Wydaje się, iż w wielu kulturach współczesnych myślenie symboliczne człowieka zostało ograniczone czy też utrudnione. Proces obniżania znaczenia semiotycznego wznoszenia domu we współczesnej kulturze europejskiej zdaje się postępować, co powoduje ograniczenie wartości domu do sfery „dobra materialnego”. Symbole jednak, jak zauważył Mircea Eliade, nigdy nie zanikają, choć mogą trwać nierozpoznane i zamaskowane: „Uważam za rzecz bardzo ważną odnalezienie mitologii i teologii przyczajonej w najbardziej nawet »nijakim« życiu człowieka współczesnego; od niego tylko zależy, aby wrócił ku źródłom i na nowo odkrył znaczenie wypłowiałych obrazów i zdegradowanych mitów”⁹.

Najdawniejsze podziały przestrzenne schronienia ludzkiego miały charakter funkcjonalny i symboliczny zarazem. Ustalenie strefy sacrum było początkiem orientacji w świecie, a to pozwoliło na zaspokojenie pierwotnej potrzeby oswojenia chaosu. Środek – niezależnie z czego został materialnie zrobiony – stawał się punktem odniesienia całej ludzkiej egzystencji. Tradycja niektórych plemion nakazywała umieszczanie w centrum świętego słupa, czyli axis mundi, by przenosić go potem w czasie wędrówek do różnych miejsc. Symboliczny kwadrat skonstruowany w punkcie centralnym powtarzał się w planie archaicznej wioski, w symbolice rzymskiej (tzw. Roma Quadrata), w planie dawnych wsi i miast czy w architekturze ludowej chaty. Porządkowanie przestrzeni jako imago mundi można odczytać w kształtowaniu siedzib ludzkich z okresu neolitu, epoki brązu, rzymskiego rytuału zakładania miast czy średniowiecznej świątyni. W procesie budowania domu, naśladującym akt stworzenia świata, dokonywało się przekształcenie domu właśnie w imago mundi. Rytuał budowania w różnych krajach przebiegał rozmaicie, ale motywy wody, chleba, wody święconej i krzyża były powtarzalne. Podczas tak zwanych zakładzin w węgłach domu przed rozpoczęciem budowy zakopywano chleb lub garść żyta, sprawdzano obecność wody, święcono ziemię. W wybudowanym domu zamieszkiwanie rozpoczynano od symbolicznych praktyk zabezpieczających pomyślność wszystkim domownikom, na przykład smarowano miodem wszystkie kąty, aby „słodkie życie było”. W strukturze każdego domu można odczytać symbolikę kosmiczną: dach symbolizuje sklepienie nieba, podłoga – ziemię, ściany – cztery strony świata, okna i drzwi to miejsca otwarcia tej struktury. Mircea Eliade uważa, iż religijny sens domostwa jest ponadczasowy: „Dom nie jest »maszyną do mieszkania«, jest on wszechświatem, który człowiek sobie buduje, naśladując wzorcowe dzieło bogów – kosmogonię. Budowanie i zasiedlanie każdej siedziby zawsze poniekąd równoznaczne jest z początkiem, z nowym życiem, wszelki zaś początek odtwarza ów pierwotny początek, kiedy ponad światem po raz pierwszy rozbłysło światło”¹⁰.

Tymczasem geograf amerykański chińskiego pochodzenia Yi-Fu Tuan, autor książki Przestrzeń i miejsce, dostrzega kryzys tradycyjnych wartości w procesie budowania, twierdząc, iż wskrzeszenie myślenia symbolicznego jest niemożliwe: „Obrzędy i ceremonie wokół czynności budowania, traktowanej niegdyś jako tworzenie świata, zanikły do tego stopnia, że nawet kładzenie kamienia węgielnego pod znaczniejsze budowle publiczne czy wieńczenie strzechą stały się pustymi gestami. Dom przestał być zapisem zakodowanych reguł zachowania czy wręcz całym obrazem świata, który można przekazywać z pokolenia na pokolenie. W nowoczesnym społeczeństwie miejsce kosmosu zajęły odpryski wierzeń i konfliktowe ideologie. [...] Symbole straciły wiele ze swej siły pobudzania myśli i uczuć, ponieważ siła ta zależy od istnienia spójnego świata”¹¹. Taka ocena współczesnego stanu świadomości w procesie budowania nie napawa optymizmem. Coraz bardziej odczuwalna jest niechęć do otoczenia, w którym przyszło nam żyć. Ciągłe zmiany i nowości powodują utratę poczucia spójności świata, czego przejawem jest tęsknota za dawnymi zachowaniami i przyzwyczajeniami. Czy pragnienie tradycji jest tylko przedziwnym anachronizmem? Tęsknota za przeszłością stała się tak silna, że często tam, gdzie jej nie ma, tworzy się ją w sposób sztuczny. Czymże jest to, czego nam tak brak i czego tak uparcie szukamy w przeszłości? Co powoduje dyskomfort zamieszkiwania oraz brak utożsamiania się z otoczeniem, w którym żyjemy? Co w końcu stanowi o komforcie zamieszkiwania w środowisku miejskim? W czasie pogłębiającego się kryzysu tradycyjnych wartości i jednoczesnej tęsknocie za przeszłością należy ponownie zadać sobie podstawowe pytanie: „Czym jest zamieszkiwanie?”.

Pojęcie zamieszkiwania u Heideggera

Tematem eseju Budować, mieszkać, myśleć Martina Heideggera stało się pojęcie budowania i zamieszkiwania zapisane w języku. Heidegger, reprezentujący nurt filozofii egzystencjalnej, próbuje odszukać właściwy sens budowania, który popada w zapomnienie. Jego celem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, czym jest zamieszkiwanie. „Wydaje się, że do zamieszkiwania dochodzimy dopiero przez budowanie. Budowanie ma na celu zamieszkiwanie. Jednakże nie wszystkie budowle są także mieszkaniami. Most i hangar, stadion i elektrownia są budowlami, ale nie mieszkaniami; dworzec i autostrada, zapora i hala targowa są budowlami, ale nie mieszkaniami. Niemniej wymienione budowle znajdują się w obszarze, który zamieszkujemy. Człowiek je zamieszkuje, a jednak w nich nie mieszka”¹².

Pojęcie zamieszkiwania u Heideggera ma znaczenie szersze, nie ogranicza się do mieszkania pod wskazanym adresem. Obszarem zamieszkiwania jest również przestrzeń otaczająca mieszkanie, a więc podwórze, ulica, sąsiednia kamienica, piekarnia, w której robimy codzienne zakupy, miejsce pracy, kawiarnia, park. Co więcej, zamieszkiwanie rozpoczyna się z chwilą rozpoczęcia budowania. Budowanie nie jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, jakim jest mieszkanie, budowanie jest już samo w sobie zamieszkiwaniem. Filozof, analizując pojęcia i tropiąc związki etymologiczne słów, wyjaśnia znaczenie budowania i zamieszkiwania: „Tam gdzie słowo »budować« mówi w sposób pierwotny, powiada zatem, jak daleko sięga istota zamieszkiwania. Dawne słowo bauen (budować), które mówi, że człowiek jest, o ile mieszka, oznacza jednak zarazem: otaczać opieką, mianowicie uprawiać rolę (den Acker bauen), hodować winną latorośl (Reben bauen). Budowanie takie jedynie chroni, chroni mianowicie wzrastanie, które samo w sobie wydaje swoje owoce. Budowanie w sensie otaczania opieką nie jest wytwarzaniem (das Herstellen). W przeciwieństwie do tego budownictwo okrętów i świątyń samo w pewien sposób wytwarza swoje dzieło. Budowanie jest tu w odróżnieniu od opieki wznoszeniem budowli. We właściwym budowaniu, w zamieszkiwaniu, zawarte są oba sposoby budowania – opieka, po łacinie corele, cultura, i wznoszenie budowli, aedificare.

Posłuchajmy raz jeszcze, co mówi nam mowa: starosaksońskie wuon, gocki wunian oznaczają podobnie jak stare słowo bauen (budować): pozostawanie, przebywanie. Ale gockie wunian mówi wyraźniej. Wunian znaczy: być zaspokojonym, wprowadzonym w spokój, pozostawać w nim. Zamieszkiwać, być wprowadzonym w spokój, znaczy: pozostawać ogrodzonym w wolną przestrzeń, która zachowuje wszystko, dając wolne pole jego istocie. To zachowywanie jest podstawowym rysem zamieszkiwania”¹³.

Rozważania Heideggera odnoszą się do zamieszkiwania rozumianego jako tworzenie sensu egzystencji. Zamieszkiwać to być na Ziemi jako Śmiertelni. Śmiertelni mieszkają pod Niebem, w obliczu Istot Boskich. Owe pojęcia tworzą czworokąt. Zamieszkiwanie dokonuje się, spełniając cztery warunki:

„Śmiertelni mieszkają o tyle, o ile ratują Ziemię. Ratować Ziemię to więcej niż ją eksploatować czy wręcz męczyć. Ratując Ziemię, nie władamy nią, nie podporządkowujemy jej sobie, a od władania i podporządkowania sobie tylko krok do bezgranicznego wyzysku.

Śmiertelni mieszkają, o ile godzą się na Niebo jako Niebo. Pozostawiają słońcu i księżycowi ich bieg, gwiazdom ich tor, porom roku ich dobrodziejstwo i ich dokuczliwość, nie robią z nocy dnia, a z dnia nieustannej za czymś pogoni.

Śmiertelni mieszkają, o ile oczekują Istot Boskich jako Boskich. Wyczekując, przeciwstawiają im to, co niewyczekiwane. Czekają na znaki ich nadejścia i nie zapoznają znamion ich braku. Nie czynią się sami bogami i nie służą bożyszczom. Nawet w niedoli czekają na odebrane im ocalenie.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Związek człowieka z miejscem
w fikcyjnym świecie dzieła literackiego

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2
Biblijna i starożytna
przestrzeń zamieszkiwania

Znaczenie fundamentu i dachu
w domu biblijnym

Dostępne w wersji pełnej

Wpływ tradycji greckiej i rzymskiej na sposób
zamieszkiwania w kulturze europejskiej

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Między sferą prywatną
a publiczną

Rozwój miast średniowiecza w przestrzeni
ograniczonej gorsetem fortyfikacji

Dostępne w wersji pełnej

Ślady komfortu w średniowieczu

Dostępne w wersji pełnej

Wpływ rozwoju handlu na kształt ulic
średniowiecznego Paryża

Dostępne w wersji pełnej

Charakter mieszczańskiego domu w średniowieczu

Dostępne w wersji pełnej

Przestrzeń miejska średniowiecznego Krakowa

Dostępne w wersji pełnej

Życie codzienne krakowian w średniowieczu

Dostępne w wersji pełnej

Różnice w sposobie zamieszkiwania
i rozumienia komfortu w średniowieczu
oraz we współczesnej cywilizacji Zachodu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Wycofanie życia rodzinnego
do wnętrza domu

Uczucia rodzinne a kształtowanie przestrzeni
zamieszkiwania w renesansowej Florencji

Dostępne w wersji pełnej

Wpływ warunków klimatycznych
oraz położenia geograficznego na kształtowanie
środowiska zamieszkiwania

Dostępne w wersji pełnej

Fenomen Wenecji
– miasta bez murów obronnych

Dostępne w wersji pełnej

Mieszczański charakter Holandii

Dostępne w wersji pełnej

Zmagania z nieprzyjaznym gruntem
w Amsterdamie

Dostępne w wersji pełnej

Okno w architekturze

Dostępne w wersji pełnej

Wnętrza mieszczańskich domostw w Holandii

Dostępne w wersji pełnej

Codzienność wspólnego przebywania domowników
północnej Europy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
Oddzielenie życia prywatnego
od publicznego

Wpływ zacieśnienia uczuć rodzinnych
na organizację miejsca zamieszkiwania

Dostępne w wersji pełnej

Nowe teorie medyczne, idea demokracji i wolności
a urbanizacja Paryża

Dostępne w wersji pełnej

Specyfika mieszczańskiego komfortu
zamieszkiwania w osiemnastowiecznej Anglii

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
Od indywidualizmu
do izolacji

Przyspieszona urbanizacja Londynu
w obliczu szybkiego rozwoju przemysłu

Dostępne w wersji pełnej

Idea miasta-ogrodu Ebenezera Howarda

Dostępne w wersji pełnej

Urbanizacja Paryża
według Georges’a Haussmanna

Dostępne w wersji pełnej

Zamieszkiwanie w dziewiętnastowiecznej
czynszowej kamienicy

Dostępne w wersji pełnej

Udogodnienia technologiczne
w domu końca XIX wieku

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
Entuzjazm i zwątpienie
w kształtowaniu przestrzeni
zamieszkiwania

Krytyka „gustu mieszczańskiego”

Dostępne w wersji pełnej

Nowa koncepcja przekształcalności
mieszkania w modernizmie

Dostępne w wersji pełnej

Tendencje irracjonalne
i organiczne wczesnego modernizmu

Dostępne w wersji pełnej

Racjonalistyczne wizje modernistów
w Karcie Ateńskiej

Dostępne w wersji pełnej

Modernistyczna oszczędność miejsca

Dostępne w wersji pełnej

Próba oceny modernistycznej koncepcji
komfortu zamieszkiwania

Dostępne w wersji pełnej

Myśl projektowa Alvara Aalta przeciwwagą
dla ortodoksyjnego funkcjonalizmu

Dostępne w wersji pełnej

Ruch postmodernistyczny jako reakcja
na narastający kryzys komfortu zamieszkiwania
w anonimowych osiedlach

Dostępne w wersji pełnej

Niebezpieczne fascynacje formą
i lingwistycznymi teoriami

Dostępne w wersji pełnej

Rehabilitacja tradycyjnej miejskiej tkanki
przez postmodernistów

Dostępne w wersji pełnej

Podsumowanie

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

Dostępne w wersji pełnej

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Katedra 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie pierwsze

Gdańsk 2013

Projekt okładki: Tomasz Bogusławski

ISBN 978-83-63434-89-2

Wydawnictwo Naukowe Katedra

http://wnkatedra.pl

e-mail: redakcja@wnkatedra.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl