pod redakcją Grażyny Penkowskiej

Społeczne konteksty edukacji medialnej

Fragment

Recenzja: prof. Bronisław Siemieniecki

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Katedra 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone

Publikacja dofinansowana z funduszy

Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego

Wydanie pierwsze
Gdańsk 2013

Wydanie elektroniczne
Warszawa 2014

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

Grafika na okładce: © Anastasiya Hlumakova |
Depositphotos.com

ISBN 978-83-63434-86-1

Wydawnictwo Naukowe Katedra
http://wnkatedra.pl
email: redakcja@wnkatedra.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Grażyna Penkowska
Wprowadzenie do problematyki edukacji medialnej

Ponieważ oddziaływanie mediów jest subtelne, kumulatywne i rozłożone w czasie, rodzice, pediatrzy i wychowawcy mogą nie być świadomi ich potężnego wpływu. Victor Strasburger, profesor pediatrii[1]

Współczesny świat przesycony jest przekazami medialnymi, które angażują umysł, zajmują czas i stanowią źródło różnorodnych procesów emocjonalnych. Media elastycznie dostosowują się do naszych upodobań zarówno w zakresie formy, jak i treści, przygotowując ofertę nakierowaną na szerokie spektrum odbiorców. Niezależnie od wieku, zainteresowań, wiedzy technologicznej i potrzeb, każdy znajdzie propozycję dla siebie. Wybrane medium, takie jak kanał czy program, umożliwia realizowanie się, relaksowanie, dowartościowanie, a także pozwala zapomnieć o problemach życia powszedniego. Zaangażowanie w śledzenie zawiłych losów serialowych bohaterów odwraca uwagę od szarej codzienności i uspokaja. Przedstawiane postaci mają zazwyczaj znacznie trudniejsze – od naszych – sprawy do rozwiązania, a położenie niektórych osób wydaje się wyjątkowo dramatyczne i zawiłe. Na tym tle zyskuje nasza kondycja.

Starsi ludzie skłaniają się ku przekazom tekstowym, co wyraża się w tym, że kupują gazety, oglądają telewizyjne serwisy informacyjne, posługują się – częściej niż przedstawiciele innych grup wiekowych – mediami klasycznymi, takimi jak: prasa, książka i radio. Młodzi ludzie preferują przekazy wizualne lub werbalne, głównie sieciowe i – coraz częściej – mobilne, ponieważ lubią mieć oni dostęp do swoich profili niezależnie od miejsca, czasu i okoliczności. Taka bezustanna gotowość do obcowania z wirtualnym światem poczytywana jest przez dorosłych za zabawę, nie mającą wiele wspólnego z kształtowaniem opinii i postaw. Dzieci zaś najchętniej korzystają z telewizji i komputerów.

Media kierują swoje oferty do różnych grup wiekowych i zwolenników odmiennych aktywności: sportowych, artystycznych, przyrodniczych, historycznych, naukowych i innych. Ta różnorodność nie pozostawia nikogo bez „opieki” środków masowego przekazu i ich wpływu, który jest niepodważalny i często oceniany jako negatywny – deformujący świat, podważający tradycyjny system wartości oraz relatywizujący. Na zagrożenia z tym związane, szczególnie dotyczące dzieci, wskazuje w swoich publikacjach wielu badaczy z różnych dziedzin: pedagogów, psychologów, socjologów, pediatrów, neurologów itd. Wśród polskich naukowców pisali o tym między innymi: Bronisław Siemieniecki, Stanisław Juszczyk, Janusz Morbitzer, Marek Sokołowski, Janusz Gajda, Kazimierz Wenta i wielu innych.

Paradoksalne jest to, że rodzice dzieci spędzających wiele godzin dziennie przed ekranem telewizora lub monitora mają świadomość negatywnych skutków, ale je lekceważą lub umniejszają. W środowiskach akademickich prowadzone są liczne badania dotyczące wpływu mediów na człowieka, a ich wyniki publikuje się w specjalistycznych periodykach, które nie trafiają do szerokich rzesz odbiorców. Pojedyncze głosy i doniesienia wskazujące na destrukcyjne aspekty środków masowego przekazu nie wystarczą, aby przezwyciężyć pozytywny ich wizerunek kreowany przez przemysł medialny, odznaczający się ogromną siłą opiniotwórczą, docierający do wszystkich i oddziałujący w sposób ciągły na adresatów. I nawet jeśli nie rozwiewa wszystkich wątpliwości, to usypia czujność rodziców i sprzyja przekonaniu o nieadekwatności takiej krytyki oraz spychaniu swoich obaw na dalszy plan dzięki argumentacji zmierzającej do wykazania, że przecież wszyscy oglądają telewizję, a młodzież na całym świecie korzysta z komputerów. Brak wyraźnej reakcji opiekunów na widoczne zgubne konsekwencje posługiwania się publikatorami, m.in.: kłopoty z koncentracją i nauką, nadpobudliwość ruchowa lub przeciwnie – apatia i bierność, brak zainteresowań, skłonność do agresji i przemocy itp., powoduje pogłębianie się zjawiska.

Media dostarczają różnorodnych informacji – niektóre z doniesień są neutralne, ale większość z nich ma za zadanie poruszyć odbiorców poprzez użycie technik propagandowych, manipulowanie oraz eksponowanie sensacji itp. Bywają wzmianki relaksujące, wesołe, odprężające, ale w wielu przypadkach przerażają i destruują. Świat obiegają komunikaty – przetwarzane po wielokroć przez wszystkie serwisy informacyjne – o psychopatach, którzy dokonali straszliwych i niezrozumiałych rzezi na niewinnych ludziach. Akcję ratunkową po ataku terrorystycznym na WTC w Nowym Jorku, 11 września 2001 roku, w którym śmierć poniosło blisko 3000 osób, przez wiele godzin transmitowały różne sieci telewizyjne, m.in. CNN. Bardzo szybko wiadomość o zastrzeleniu ponad 70 młodych ludzi przez Andersa Breivika na wyspie Utoya w lipcu 2011 roku dotarła do najdalszych zakątków kuli ziemskiej. Media powielały informacje o sprawcy, analizowały jego wcześniejsze działania, opisywały tło wydarzeń, próbowały odpowiedzieć na pytania dotyczące przyczyn zdarzenia. Zastrzelenie 20 dzieci w wieku 5–6 lat w Newtown w USA przez dwudziestolatka w grudniu 2012 poruszyło ludzi we wszystkich krajach świata. Młody zabójca rozpoczął mordowanie od zastrzelenia swojej matki, co wzmocniło tragizm całego zdarzenia. Środki masowego przekazu opisują każdego dnia zbrodnie, napaści i rabunki, stanowiące nieodłączny element codzienności w każdym kraju, ale z całą pewnością nie będące udziałem większości obywateli. Przytaczane sytuacje różni skala i specyfika przestępstwa, w tym liczba osób, które stały się ofiarami, ale w większości odbiorcy tych przekazów są jedynie widzami nie mającymi żadnego związku z opisywanym zajściem.

Słuchając podobnych informacji, zadajemy sobie pytania: kto zawinił i dlaczego dochodzi do takich tragedii, a dalej, czy codzienne opisy okrucieństw nie rzutują na psychikę dzieci i młodzież? Pytania o wpływ brutalnych zdarzeń prezentowanych w mediach na dorastające pokolenie pojawiają w związku z tym, że coraz częściej przerażających mordów dokonują młodzi lub bardzo młodzi ludzie. Za kratami więzień pozostaną im marzenia o rodzinie, karierze zawodowej, dzieciach, wnukach, przyjaźniach, własnym domu itp. A przecież ich rodzice i nauczyciele dokładali starań, by wychować ich na dobrych synów i córki, wartościowych obywateli, uczciwych pracowników, koleżeńskich uczniów itp. Co ich zmieniło, dlaczego stali się potworami? Pojawia się wiele pytań, które mają na celu uzyskanie odpowiedzi nie tylko o charakterze diagnostycznym, ale przede wszystkim prognostycznym, tzn. zmierzających do wyodrębnienia powodów, nazwania „winnych”, aby w przyszłości zapobiegać podobnym tragediom. Coraz częściej winą za wzrost agresji i liczby aktów terroru obarcza się media. Czy rzeczywiście i w jakim stopniu są one odpowiedzialne za „rozhamowanie” zachowań? Kanadyjski badacz Richard Davis jest jednym z pierwszych, którzy przyczynili się do oznaczenia specyficznego wzorca postępowania występującego u części populacji szeroko korzystającej z internetu jako PIU (Pathological Internet Use). Nazwał go „poznawczo-behawioralnym modelem patologicznego używania Internetu”[2]. Wśród różnych objawów PIU wymienia m. in.: obniżoną kontrolę impulsów, rozwój symptomów lęku (zwiększone bicie serca, drżenie rąk, suchość w ustach), dysfunkcje poznawcze w zakresie postrzegania, rozumienia świata i umiejscowienia w nim własnej osoby itp.

Michel Desmurget w swojej książce Teleogłupianie przytacza wiele różnych analiz i badań naukowych podkreślających negatywny wpływ telewizji na dziecko. Wynika z nich, że może ona: hamować rozwój intelektualny młodego człowieka, zagrażać jego zdrowiu fizycznemu i emocjonalnemu, a także rodzić lęk i agresję. Autor publikacji nie ma wątpliwości, że styczność z transmitowanymi programami odpowiada za problemy dzieci z: koncentracją uwagi (sprzyja temu ciągłe „skakanie po kanałach”), nadpobudliwością, niechęcią do czytania książek (często czytane są opracowania lektur lub oglądane ich filmowe adaptacje) czy odrabianiem lekcji (zadawane są prace krótkie, a i tak występują problemy z ich wyegzekwowaniem). Większość przytaczanych przez Desmurgeta prac źródłowych obarcza jednoznacznie winą telewizję za: osłabienie pędu do wiedzy, zmniejszenie ciekawości poznawczej i niechęć do wysiłku intelektualnego.

Dzieci drugiej dekady XXI wieku dorastają w przestrzeni zdominowanej przez przekaz audiowizualny, stając się użytkownikami mediów od najwcześniejszych lat swojego życia. Maryla Hopfinger, antropolog kultury i medioznawca, uważa, że audiowizualność stanowi obecnie „dominujący sposób orientacji w kulturze”[3], nie jest zatem łatwo powstrzymać ten proces, ponieważ obejmuje on wszystkie sfery życia.

Kobieta oczekująca przyjścia na świat potomka spędza wiele godzin przed komputerem i telewizorem: pracuje, odpoczywa, komunikuje się ze znajomymi, robi zakupy w sieci itp. Śpiącym niemowlakom nieustannie towarzyszy rozdzwoniony telefon komórkowy i migający ekran. Młode matki pozostawiają swoje małe dzieci przed odbiornikiem, dzięki temu mają czas na relaks i prace domowe. Jak w takiej sytuacji odnajduje się dziecko? Nie buntuje się, przestaje płakać, a po pewnym czasie można zauważyć, że łatwiej zasypia przed telewizorem, lepiej je, gdy siedzi przed migającym ekranem i coraz częściej „domaga się” kolorowego medium. I choć rodzice pragną dobrze wypełnić swoje obowiązki wychowawcze, należy się zastanowić, czy rzeczywiście długotrwałe przebywanie małego dziecka przed ekranem telewizora jest obojętne dla jego zdrowia? Na to pytanie poszukują odpowiedzi przedstawiciele wielu nauk, między innymi: psychologowie, pedagodzy, pediatrzy, neurolodzy, psychiatrzy, neurobiolodzy i inni. Badają oni, między innymi, wpływ środków masowego przekazu i wizualności na rozwój fizyczny, poznawczy i emocjonalny dzieci. Nawet pobieżna analiza wyników tych badań wskazuje na postępujące zmiany w ich rozwoju związane z eksplozją mediów wizualnych. Na takie przeobrażenia wskazują między innymi autorzy książki „iMózg”[4]. Porównując mózgi „cyfrowych tubylców” i „cyfrowych imigrantów”, zauważają głębokie modyfikacje w obrębie sieci neuronowych osób korzystających od najmłodszych lat życia z nowoczesnych technologii. Postrzegają oni różnice w rozwoju i funkcjonowaniu mózgów współczesnych rodziców i dzieci, jako zdecydowanie poważniejsze i fundamentalnie inne niż ich przodków.

Dzieci niezbyt długo pozostają jedynie biernymi „konsumentami” treści medialnych, ale już w dzieciństwie kładą podwaliny pod swój prywatny wirtualny świat, stopniowo stając się autorami masowych przekazów. W wieku szkolnym zaczynają prowadzić blogi, przetwarzają i umieszczają w sieci fotografie i filmy, kontaktują się między sobą, przygotowują indywidualne i grupowe prace tekstowe i wizualne oraz realizują projekty. W starszych klasach szkoły podstawowej młodzi ludzie zaczynają traktować iluzoryczną rzeczywistość jako środowisko codziennej pracy i rozrywki. Znają zasady funkcjonowania w sieci, która staje się dla nich dopełnieniem wymiaru realnego. Czasem tracą kontrolę nad własnym życiem, ulegając magii mediów, ale najczęściej doskonale łączą oba środowiska, wirtualne i realne, realizując swoją wizję. Współczesne dzieci, bardziej niż kiedykolwiek do tej pory, od wczesnego dzieciństwa są świadome swojej indywidualności, co skutkuje podejmowaniem wielu zamierzonych działań nakierowanych na własny rozwój. Niewykluczone, że świadomość ta jest budowana dzięki społecznym kontaktom w sieci.

Trudno uchwycić ten moment w procesie dorastania potomka, kiedy całkowicie uzależnia się on od internetu, telewizji i telefonu komórkowego. Współczesne dzieci z reguły nie wyobrażają sobie życia bez nowoczesnych technologii. Rodzice zaczynają odczuwać niepokój, gdy zauważają, że ich latorośl coraz częściej przesiaduje przed monitorem i ekranem, wysyła i odbiera dziesiątki SMS-ów, chętniej rozmawia na czatach niż z domownikami. Taka sytuacja jest dla nich niezrozumiała, inna niż ta, którą pamiętają z własnej przeszłości. Charakterystyczna dla obecnego stanu rzeczy rodzina medialna – zakorzeniona w nierealnym świecie – rzadko przypomina tradycyjną, w której domownicy spędzali wspólnie dużo wolnego czasu, prowadząc ożywione konwersacje na wiele interesujących tematów. I choć członkowie takiego nowoczesnego ogniska domowego mieszkają razem, każdy z nich – przez wiele godzin wspólnego przebywania w jednym miejscu – tkwi przed swoim komputerem, zaangażowany w swoje sprawy. Wielu rodziców prowadzi dłuższe rozmowy z dzieckiem przez telefon komórkowy, gdy jest ono w drodze do domu lub w czasie przerwy w zajęciach. Dzieje się tak dlatego, że są to jedyne chwile jego wolności od sieci, co daje szansę na ustalenie z nim pewnych ważnych kwestii. W domu jest ono stale „zajęte”: albo odrabianiem lekcji – oczywiście przed ekranem – albo „rozmawianiem” w sieci z kolegami. Czasem dziecko pisze i odbiera SMS-y, słucha muzyki przez komórkę lub komputer, wstawia lub komentuje zdjęcia na portalach społecznościowych, a także poszukuje informacji potrzebnej do wykonania pracy domowej.

Alienowanie się latorośli z życia wspólnotowego doprowadza w końcu do sytuacji kryzysowej, wywołując w rodzicach wzrost poczucia zagrożenia o dobro rodziny. Coraz mocniej zaczyna dochodzić do głosu przekonanie o utracie kontroli nad własnym dzieckiem. Przepełnieni niepokojem próbują podejmować czynności nakierowane na uzdrowienie sytuacji, które często są działaniami zbyt późnymi i na dodatek mało efektywnymi. Reagując intuicyjnie, niejednokrotnie wypowiadają walkę mediom. Próbując na początku wynegocjować z dzieckiem zmianę stylu życia, postulują ograniczenie czasu spędzanego przed komputerem czy telewizorem. W kolejnej fazie, gdy nie ma oczekiwanej reakcji młodego człowieka na ich sugestie, powodowani troską wymuszają ograniczenia, rozpoczynają walkę o każdą godzinę bez mediów. Próba oderwania dziecka od telewizji i internetu natrafia na bardzo silny opór. Świat medialny jest uzależniający – czaruje i wciąga, a więc trudno mu się oprzeć. Prawie każde działanie w sieci, w przeciwieństwie do prac w realnym życiu, kończy się sukcesem. To w codziennych poczynaniach dziecko zmaga się z porażkami w szkole, w domu, w gronie przyjaciół, na boisku szkolnym i w wielu innych miejscach, w których przebywa. W sieci zawsze może wycofać się z niezręcznej sytuacji, uprawiać tylko te aktywności, które dają zadowolenie, oraz kontaktować się tylko z osobami przyjaznymi. Przestrzeń wirtualna zapewnia azyl strzegący przed codziennymi trudnościami i nieprzewidzianymi reakcjami ludzi. Rodzice chronią swoje potomstwo przed niepowodzeniami, stojąc na stanowisku, że ich pociechy w dalszym życiu będą wielokrotnie zmagać się z przeszkodami i trudnościami. Starają się więc za wszelką cenę przesunąć sielski okres dzieciństwa, chronić je przed jakimikolwiek komplikacjami najdłużej jak się da. Jaki zatem jest najlepszy wiek na to, by dziecko zaczęło zmagać się z porażkami? Kiedy powinno dowiedzieć się, że należy walczyć z własnymi słabościami, że trzeba być twardym, że warunkiem sukcesu jest ciężka praca? Dziecko otaczane nieustanną opieką marzy o wielkiej karierze prezentowanej w mediach, ale nie otrzymuje od nich recepty na sukces. Tym samym podsuwają one wiele różnych dróg wiodących do sławy i zwycięstwa, często wzajemnie sprzecznych. Przyciągają, mamią, czarują, absorbują uwagę i tworzą iluzję. Zamiast czytać i rozwiązywać zadania, dzieci spędzają czas – bezpowrotnie tracony, ubogi w efekty poznawcze – w sieci, często na komentowaniu cudzych postów, graniu w gry on-line, oglądaniu filmików na YouTubie itp.

Dążenie do mądrego i odpowiedzialnego korzystania z mediów jest jednym z wyzwań, jakie stawia przed sobą pedagogika medialna, nowa subdyscyplina wyłoniona na skutek rozwoju nowoczesnych technologii oraz myśli pedagogicznej. Już w czasach Jana Amosa Komeńskiego mówiono o dużej roli środków masowego przekazu w edukacji. Komeński w Wielkiej dydaktyce zawarł wymóg poprawy skuteczności nauczania poprzez włączenie wszystkich znanych wówczas mediów do procesu kształcenia. Obejmuje ona swoim zasięgiem klasyczną pedagogikę wzbogaconą o nowe wyzwania edukacyjne wynikające z użycia mediów w edukacji. Te wyzwania dotyczą zarówno pozytywnych aspektów wykorzystania mediów w kształceniu i samokształceniu, ale także patologicznych, nieodpowiedzialnych, a czasem destrukcyjnych skutków.

Po raz pierwszy w Polsce o potrzebie wyłonienia w obrębie pedagogiki subdyscypliny zajmującej się mediami pisał Ludwik Bandura. To właśnie on wprowadził nazwę „pedagogika medialna”[5]. Początkowo głównym obszarem zainteresowań badaczy mediów w edukacji była optymalizacja ich wykorzystania w procesie nauczania (technologia kształcenia). Od tamtego czasu znacznie wzrosły potrzeby badań wpływu mediów na kulturę, komunikację i edukację ze względu na szeroki i powszechny do nich dostęp. Dziedzina ta, oprócz badań nad edukacyjnym kontekstem mediów (dydaktyka mediów, nauka o mediach), analizuje wpływ mediów „na wszystkie sfery funkcjonowania człowieka”[6]. W szczególności zajmuje się wychowaniem do mediów i poprzez media oraz szerokimi badaniami medialnymi. Edukacja tego typu ma za zadanie przygotować do refleksyjnego i odpowiedzialnego odbioru mediów, w tym do wykorzystania ich jako narzędzi pracy intelektualnej i komunikacji społecznej. Tożsamość tej pedagogiki wynika z tego, że jest to dyscyplina o określonym: przedmiocie, metodach, specyfice i relacjach z innymi dziedzinami z grupy nauk społecznych, a także humanistycznych.

Rozważne i odpowiedzialne korzystanie ze środków masowego przekazu przez dzieci to cel działań rodziców, pedagogów, nauczycieli i wychowawców. Do nich adresowana jest ta książka. Ma wskazać na zagrożenia i zapobiegać błędom wynikającym z niewiedzy o skali ich oddziaływania. Problemy zdrowotne, emocjonalne czy wychowawcze to często efekty niewłaściwego użytkowania zdobyczy techniki.

Książka Społeczne konteksty edukacji medialnej zawiera wybrane teksty napisane przez studentów i pracowników Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego zainteresowanych pedagogicznymi aspektami oddziaływań mediów na dzieci, ich wpływem na wychowanie i uczenie się. Wielość i różnorodność spojrzeń na tę tematykę, przedstawiona w prezentowanej pozycji, pozwoli na zapoznanie się z aktualnym stanem wiedzy w tym zakresie, a także umożliwi czytelnikowi porównanie ich z własnymi poglądami i doświadczeniami. Autorzy poszczególnych rozdziałów publikacji mają nadzieję, że dla niektórych rodziców i wychowawców będzie ona źródłem nie tylko wiedzy, ale także refleksji, a może nawet szeroko rozumianej zmiany w praktykach codziennego życia.

Niniejsza książka została oddana do druku, gdy wszystkie autorki tekstów zamieszczonych w części I i II złożyły pomyślnie egzamin magisterski z pedagogiki w zakresie specjalności „edukacja medialna”. To rzadka specjalność pedagogiczna i niezwykle ważna, bo choć wielu rodzicom wydaje się, że wiedzą, jak uchronić dziecko przed niebezpieczeństwami ze strony publikatorów, nie mają w tym względzie należytej wiedzy i w konsekwencji popełniają niejednokrotnie trudne do naprawienia błędy.

dr hab. Grażyna Penkowska

Instytut Pedagogiki

Uniwersytet Gdański

[1] Cytat za: M. Desmurget, Teleogłupianie: o zgubnych skutkach oglądania telewizji (nie tylko przez dzieci), przeł. E. Kaniowska, Warszawa: Czarna Owca 2012, s. 12.

[2] R. Davis, A Cognitive-Behavioral Model of Pathological Internet Use, „Computers in Human Behavior” 2001, nr 17, s. 187–195.

[3] M. Hopfinger, Wprowadzenie, w: Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku, red. M. Hopfinger, Warszawa: Oficyna Naukowa 2005, s. 9.

[4] G. Small, G. Vorgan, iMózg. Jak przetrwać technologiczną przemianę współczesnej umysłowości, przeł. Sy Borg, Poznań: Vesper 2011.

[5] L. Bandura, Pedagogika medialna, „Ruch Pedagogiczny” 1983, nr 3–4, s. 3–12.

[6] W. Osmańska-Furmanek, M. Furmanek, Pedagogika mediów, w: Pedagogika, t. 3, red. B. Śliwerski, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne 2006, s. 296.

Część I.
CZŁOWIEK W ŚWIECIE WIRTUALNYM

Justyna Toruńczak
Społeczności wirtualne

Środowisko społeczne

Czy wirtualna przestrzeń może być alternatywą dla rzeczywistego środowiska społecznego? Podejmując refleksję nad tym tematem, należy zdefiniować, czym dokładnie jest środowisko społeczne. Terminem tym określa się układ międzyludzki, w którym poszczególne osoby wzajemnie na siebie oddziałują. Czynniki takie jak jednostka i jej styl życia (np. sposób spędzania wolnego czasu) są więc zdeterminowane przez model funkcjonowania konkretnych środowisk społecznych.

Społeczność to grupa ludzi zamieszkująca określone terytorium, w którego obrębie członkowie mogą zaspokajać swoje podstawowe potrzeby. Zbiorowość ta ma świadomość przynależności do konkretnej wspólnoty etycznej i poczucie odrębności w stosunku do innych grup. Ponadto jest silnie związania z wyznaczoną przestrzenią. Lokalną społeczność charakteryzują dodatkowo wspólne problemy, uprzywilejowane źródła informacji oraz autochtoniczne autorytety[7].

Jan van Dijk wymienia wspólne cechy dystynktywne dla wirtualnej i rzeczywistej społeczności, takie jak: posiadanie członków, społeczna integracja organizacji, ten sam język, ustalone wzory interakcji, ujednolicona kultura i wspólna tożsamość[8]. Jednakże ten sam autor podkreśla, że „ludzie zabierają rzeczywistość, którą znają, ze sobą jako pewien rodzaj bagażu, kiedy surfują w internecie i kiedy biorą udział w społeczności wirtualnej”[9]. Społeczność ta okazuje się zatem bardziej krucha i nietrwała w porównaniu ze społecznością realną, w przypadku której zdecydowanie łatwiej jest utrzymać tożsamość oraz kulturę.

Howard Rheingold ujmuje swoje spostrzeżenia następująco: „Wirtualne wspólnoty są społecznymi zbiorowościami, które formują się w sieci, kiedy wystarczająca liczba osób kontynuuje publiczne dyskusje na tyle długo i z takim emocjonalnym zaangażowaniem, aby w cyberprzestrzeni ukształtowały się sieci osobistych relacji”[10]. W abstrakcyjnej przestrzeni, podobnie jak w środowisku społecznym, ważny jest więc emocjonalny aspekt, bez którego trudno byłoby mówić o wspólnocie, oraz odpowiednio długi czas trwania relacji. Dopiero po dłuższym funkcjonowaniu i aktywności użytkowników możemy mówić o tworzeniu się społeczności. Ważny jest wspólny cel oraz wyodrębniony temat dyskusji.

Rozróżnia się wirtualne społeczności w zależności od:

funkcjonowania (tylko w sieci, zarówno w sieci, jak i poza nią),

celów działania (edukacyjne, towarzyskie, informacyjne),

używanego oprogramowania (listy dyskusyjne, forum, czat),

wielkości i długości trwania cykli w ramach życia grupy[11].

Ponadto istotne okazują się forma i zasięg funkcjonowania w cyberprzestrzeni. Każdy jej członek świadomie wybiera sobie takie środowisko wirtualne, które najbardziej odpowiada jego potrzebom, a także czasowi, który chciałby poświęcić na przebywanie wewnątrz nierzeczywistego świata.

Nancy K. Baym wyróżniła pięć charakterystycznych cech społeczności wirtualnych:

zewnętrzny kontekst,

czasowa struktura,

system infrastruktury,

cel grupy,

prezentacja sylwetek uczestników[12].

Wzajemne uzupełnianie się tych cech decyduje o rozwoju społeczności wirtualnych, przy uwzględnieniu specyfiki grupy, formy ekspresji, tożsamości oraz relacji.

Niektórzy badacze określają społeczności wirtualne jako pseudowspólnoty, a więzi w nich powstałe oceniają jako nietrwałe. Inni z kolei twierdzą, że pojęcie wspólnoty wirtualnej nie ma żadnego związku z rzeczywistymi relacjami w grupie. Traktują ją jako odmienną formę życia społecznego[13].

Według Barbary Przywary tzw. rzeczywistość wirtualna „jest traktowana niemal jak świat alternatywny, który wytwarza specyficzne więzi, quasi-grupy, zbiorowości”[14]. Nie mamy jednak pewności, czy środowisko wirtualne wpływa na naszą tożsamość i czy potrafi zastąpić nam tworzenie realnych relacji międzyludzkich.

Warto wspomnieć w tym miejscu o ważnym aspekcie rzeczywistego świata – kontroli społecznej. Peter L. Berger podkreśla jej ogromną rolę w kształtowaniu tożsamości jednostki i związków międzyludzkich. W swojej książce pisze, że „normalny jest dorosły, który żyje w ramach przypisanych mu współrzędnych”[15]. Trudno jednak skonstatować, że taki porządek występuje w społecznościach wirtualnych, ponieważ ich użytkownik praktycznie w żaden sposób nie jest nadzorowany. Może zostać jedynie zignorowany przez innych użytkowników lub wyrzucony przez administratora. Mamy więc tu do czynienia ze znaczącą różnicą w funkcjonowaniu tych dwóch środowisk. Porównanie społeczności sieciowej do społeczeństwa nastręcza poważnych problemów ze względu na ich całkowicie odmienny charakter. Jednak istnieją pewne płaszczyzny, które się przenikają, jak choćby tworzenie się relacji między ludźmi czy powstawanie odrębnych grup społecznych. Ignacy S. Fiut twierdzi, że „społeczny świat Internetu jest równie zróżnicowany i przepełniony sprzecznościami, jak i całe społeczeństwo tradycyjne”[16].

Relacje społeczne w cyberprzestrzeni

Czy znajomości zawarte w cyberprzestrzeni potrafią przerodzić się w zależności wiarygodne i naturalnie funkcjonujące? Barry Wellman i Milena Gulia twierdzą, że stosunki interpersonalne nawiązane w internecie potrafią być trwałe i znaczące, jednak równocześnie podkreślają oni, że ich charakter oparty jest w większym stopniu na paralelnych zainteresowaniach. Poza siecią ważne są głównie podobne społecznie czynniki, takie jak usposobienie i charakterystyka[17]. Relacje zainicjowane w sieci są podobnej natury, jednak wyróżnia się w ich przypadku większą liczbę więzi o niewielkim natężeniu. W naturalnych warunkach ogromną rolę odgrywa wpływ zażyłości o dowolnym natężeniu na działanie, które nie jest już tak widoczne „zza wirtualnej zasłony”.

Według Manuela Castellsa kontakty inicjowane przez internet nie tylko zastępują relacje rzeczywiste, ale również ułatwiają podtrzymywanie słabych stosunków[18]. Trzeba przyznać, że porozumiewanie się np. drogą e-mailową jest wyjątkowo wygodne i szybkie. Jeśli ponadto wyznaje się zasadę, że „czas to pieniądz”, to pojawia się kwestia zasadności zbędnego jego tracenia na spotkania, skoro można skorzystać z poczty elektronicznej i w szybkim tempie przekazać drugiej osobie informacje. Czy jednak wciąż mamy tu do czynienia z emocjami? Czy można powiedzieć, że wirtualne kontakty są wyzute z emocji? Interakcje on-line nie powinny zastępować więzi typowych dla świata rzeczywistego, ale je wspierać i być pewnego rodzaju ułatwieniem.

Zdaniem Barry’ego Wellmana „społeczności i społeczeństwa zmieniają się w społeczeństwa usieciowione, gdzie granice są bardziej przenikalne, gdzie dochodzi do kontaktów między bardzo różnymi osobami, gdzie związki przenoszą się z jednej sieci do drugiej, a hierarchie są bardziej płaskie i rekursywne […]. Ich działanie oraz sieci społeczności są rozproszone, mają luźną strukturę, w której granice społeczne i przestrzenne są mgliste i zachodzą na siebie”[19]. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy należąc do danej społeczności wirtualnej, tak samo silnie angażuję się w uspójnienie tej zbiorowości, jak inni jej członkowie. Mogę jedynie przypuszczać, jakie stosunki nas łączą, ale nie potrafię dostrzec prawdziwych zależności przez monitor komputera.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[7] J. Zieliński, Ideologia Internetu, [online:] http://www.winter.pl [dostęp 11.04.2013].

[8] K. Doktorowicz, Społeczności wirtualne – cyberprzestrzeń w poszukiwaniu utraconych więzi, w: Społeczeństwo informacyjne – wizja czy rzeczywistość? II ogólnopolska konferencja naukowa, Kraków: Wydawnictwa AGH 2004, s. 63.

[9] Tamże.

[10] M. Podgórski, Definiowanie społeczności wirtualnej, w: Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, red. J. Kurczewski, Warszawa: Trio 2006, s. 96.

[11] Tamże, s. 97.

[12] K. Doktorowicz, dz. cyt., s. 64.

[13] Ł. Kapralska, Internet a problem tworzenia więzi społecznych (na podstawie badań mikrospołeczności internetowej AGH), w: Polskie doświadczenia w kształtowaniu społeczeństwa informacyjnego: dylematy cywilizacyjno-kulturowe: materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej, red. L. H. Haber, Kraków: Wydawnictwa AGH 2001, s. 454.

[14] B. Przywara, Człowiek w Sieci. Socjologiczne studium przypadku, w: Jednostka – grupa – cybersieć. Psychologiczne, społeczno-kulturowe i edukacyjne aspekty społeczeństwa informacyjnego, red. B. Przywara, M. Radochoński, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania 2004, s. 1.

[15] P. L. Berger, Zaproszenie do socjologii, przeł. J. Stawiński, Warszawa: PWN 1997, s. 69.

[16] I. S. Fiut, Komunikacja sieciowa źródłem interakcji społecznych, w: Społeczeństwo informacyjne – wizja czy rzeczywistość? II ogólnopolska konferencja naukowa, red. L. H. Haber, Kraków: Wydawnictwa AGH 2004, s. 314.

[17] M. Podgórski, dz. cyt. s. 102.

[18] Tamże, s. 105.

[19] Y. Benkler, Bogactwo sieci. Jak produkcja społeczna zmienia rynki i wolność, przeł. R. Próchniak, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2008, s. 381.

Maria Przybył
Mass media a uzależnienia

Dostępne w wersji pełnej

Beata Balicka
Telewizja a więzi
w rodzinie

Dostępne w wersji pełnej

Paulina Murawska
Wpływ mediów na relacje
międzyludzkie

Dostępne w wersji pełnej

Część II.
MEDIA WIDZIANE Z PERSPEKTYWY PEDAGOGICZNEJ

Mariola Garnek
Reklama w wychowaniu

Dostępne w wersji pełnej

Sylwia Reszko
Komputery w rozwoju kreatywności dziecka

Dostępne w wersji pełnej

Paulina Dąbrowska
Oddziaływanie mass mediów

Dostępne w wersji pełnej

Część III.
SPOŁECZNE ODDZIAŁYWANIE MEDIÓW

Adam Jagiełło-Rusiłowski
New media as instructional environment for youth social competencies – studies on Polish, norwegian and Palestinian students

Dostępne w wersji pełnej

Hussein Bougsiaa
The effect of multimedia in education

Dostępne w wersji pełnej