Poradnik klienta usług finansowych

Jarosław Hornowski, Adam Janiszewski, Ewa Karkowska, Paweł Rudolf, Katarzyna Seweryniak

KRAJOWE INSTYTUCJE PŁATNICZE – PRAWA I OBOWIĄZKI

Warszawa 2014 – wydanie papierowe

Warszawa 2014 – wydanie elektroniczne

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego
Pl. Powstańców Warszawy 1
00-030 Warszawa
www.knf.gov.pl

Warszawa 2014
Wydanie I

ISBN ePUB: 978-83-63380-01-4
ISBN Mobi: 978-83-63380-07-6

Stan prawny: 31.12.2013 r.

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

CZYM SĄ USŁUGI PŁATNICZE

W ustawie o usługach płatniczych nie znajdziemy definicji usług płatniczych. Wynika to z faktu, że ustawodawca zdecydował się w tym przypadku jedynie na wyczerpujące wyliczenie określonych rodzajów działalności (art. 3 ust. 1 UUP), które traktowane są jako usługi płatnicze, a mianowicie:

przyjmowanie wpłat gotówki i dokonywanie wypłat gotówki z rachunku płatniczego oraz wszelkie działania niezbędne do prowadzenia rachunku;

wykonywanie transakcji płatniczych, w tym transferu środków pieniężnych na rachunek płatniczy u dostawcy użytkownika lub u innego dostawcy:

przez wykonywanie usług polecenia zapłaty, w tym jednorazowych poleceń zapłaty,

przy użyciu karty płatniczej lub podobnego instrumentu płatniczego,

przez wykonywanie usług polecenia przelewu, w tym stałych zleceń;

wykonywanie transakcji płatniczych wymienionych w punkcie poprzedzającym, w ciężar środków pieniężnych udostępnionych użytkownikowi z tytułu kredytu, a w przypadku instytucji płatniczej lub instytucji pieniądza elektronicznego – kredytu płatniczego;

wydawanie instrumentów płatniczych;

umożliwianie wykonania transakcji płatniczych, zainicjowanych przez akceptanta lub za jego pośrednictwem, instrumentem płatniczym płatnika, w szczególności polegające na obsłudze autoryzacji, przesyłaniu do wydawcy karty płatniczej lub systemów płatności zleceń płatniczych płatnika lub akceptanta, mających na celu przekazanie akceptantowi należnych mu środków, z wyłączeniem czynności polegających na jej rozliczaniu i rozrachunku w ramach systemu płatności w rozumieniu ustawy o ostateczności rozrachunku (acquiring);

świadczenie usługi przekazu pieniężnego;

wykonywanie transakcji płatniczych, w przypadku których zgoda płatnika na wykonanie transakcji udzielana jest przy użyciu urządzenia telekomunikacyjnego, cyfrowego lub informatycznego, a płatność przekazywana jest dostawcy usług telekomunikacyjnych, cyfrowych lub informatycznych, działającemu jedynie jako pośrednik pomiędzy użytkownikiem zlecającym transakcję płatniczą a odbiorcą.

Instytucja płatnicza jest uprawniona do świadczenia jedynie tych usług płatniczych, na które uzyskała zezwolenie KNF. Ze względu na ograniczenia objętościowe niniejszej publikacji, nie jest możliwe szczegółowe opisanie niuansów każdej z tych usług, tym aby ułatwić zrozumienie istoty i charakteru świadczenia usług płatniczych, zostaną przedstawione podstawowe informacje na temat każdej z nich. Warto jednak zapamiętać, że w najogólniejszym ujęciu można przyjąć, że świadczenie usług płatniczych polega na transferze środków płatniczych (gotówki, pieniądza elektronicznego) od jednego podmiotu (tzw. płatnika) do drugiego podmiotu (tzw. odbiorcy), przy czym zarówno płatnikiem, jak i odbiorcą tych płatności może być ten sam podmiot.

„Usługa prowadzenia rachunku płatniczego polega na przyjmowaniu wpłat gotówki i dokonywaniu wypłat gotówki z rachunku płatniczego oraz wszelkich działaniach niezbędnych do prowadzenia tego rachunku.”

Pierwsza z wymienionych usług, a mianowicie usługa prowadzenia rachunku płatniczego polega na przyjmowaniu wpłat gotówki i dokonywaniu wypłat gotówki z rachunku płatniczego oraz wszelkich działaniach niezbędnych do prowadzenia tego rachunku, przy czym do działań niezbędnych do prowadzenia rachunku można zaliczyć w szczególności przechowywanie środków pieniężnych na rachunku płatniczym, dokonywanie księgowań środków wpływających na rachunek, jak i z niego wypływających, czy tez udostępnianie, jeżeli jest to możliwe, posiadaczowi takiego rachunku dostępu do niego za pomocą systemów teleinformatycznych (np. bankowość elektroniczna). Rachunek płatniczy daje zatem możliwość składania przez użytkownika usług płatniczych zleceń płatniczych tj. oświadczeń płatnika lub odbiorcy skierowanych do jego dostawcy zawierających polecenie wykonania transakcji płatniczej (wpłaty, wypłaty środków, ale przede wszystkim ich transferu). Przez rachunek płatniczy rozumie się przy tym rachunek prowadzony dla jednego lub większej liczby użytkowników służący do wykonywania transakcji płatniczych, przy czym przez rachunek płatniczy rozumie się także rachunek bankowy oraz rachunek członka spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej, jeżeli rachunki te służą do wykonywania transakcji płatniczych. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że środki pieniężne złożone na rachunku płatniczym w instytucji płatniczej lub w instytucji pieniądza elektronicznego nie mogą być oprocentowane ani nie mogą przynosić żadnych innych pożytków użytkownikowi. Ponadto, warto pamiętać, że instytucje płatnicze, podobnie zresztą jak i biura usług płatniczych, instytucje pieniądza elektronicznego oraz oddziały zagranicznych instytucji pieniądza elektronicznego nie mogą prowadzić działalności polegającej na przyjmowaniu depozytów lub innych środków pieniężnych podlegających zwrotowi w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe3.

„Rachunek płatniczy to rachunek prowadzony dla jednego lub większej liczby użytkowników, służący do wykonywania transakcji płatniczych, przy czym przez rachunek płatniczy rozumie się także rachunek bankowy oraz rachunek członka spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej, jeżeli rachunki te służą do wykonywania transakcji płatniczych.”

W katalogu usług płatniczych ustawodawca wskazał również czynność polegającą na wykonywaniu transakcji płatniczych, w tym transferu środków pieniężnych na rachunek płatniczy u dostawcy użytkownika lub u innego dostawcy, która to usługa może być realizowana poprzez: wykonywanie usług polecenia zapłaty, w tym jednorazowych poleceń zapłaty; przy użyciu karty płatniczej lub podobnego instrumentu płatniczego lub przez wykonywanie usług polecenia przelewu, w tym stałych zleceń.

Polecenie zapłaty oznacza usługę płatniczą polegającą na obciążeniu określoną kwotą rachunku płatniczego płatnika na skutek transakcji płatniczej zainicjowanej przez odbiorcę, dokonywanej na podstawie zgody, której płatnik udzielił odbiorcy, dostawcy odbiorcy lub dostawcy płatnika. Z kolei, przez pojęcie polecenia przelewu należy rozumieć wydanie dostawcy usług płatniczych dyspozycji przekazania określonej kwoty z rachunku płatniczego płatnika na wskazany przez niego inny rachunek płatniczy. Warto ponownie zwrócić uwagę na istotną różnicę pomiędzy usługą polecenia przelewu, a usługą polecenia zapłaty, która wynika z faktu, że o ile polecenie przelewu jest inicjowane przez dłużnika (np. zainicjowana przez klienta dostawcy energii elektrycznej płatność za wystawiony rachunek za świadczone usługi w zakresie usługi dostawy energii elektrycznej), o tyle polecenie zapłaty jest inicjowane przez wierzyciela, oczywiście za uprzednią zgodą dłużnika (w naszym przykładzie będzie to polegało na zainicjowaniu płatności za rachunek za usługi energetyczne nie przez klienta zakładu energetycznego, ale za jego wcześniejszą zgodą – przez zakład energetyczny).

Kolejną usługą płatniczą wymienioną w katalogu ustawowym jest wykonywanie transakcji płatniczych przy użyciu karty płatniczej lub podobnego instrumentu płatniczego. Karta płatnicza stanowi instrument uprawniający do wypłaty gotówki lub umożliwiający złożenie zlecenia płatniczego za pośrednictwem akceptanta lub agenta rozliczeniowego, akceptowana przez akceptanta w celu otrzymania przez niego należnych mu środków. Wydawana jest na podstawie umowy ramowej o usługę płatniczą, która zgodnie z definicją zawartą w ustawie o usługach płatniczych reguluje wykonanie indywidualnych transakcji płatniczych w przyszłości. Umowa ta może również zawierać postanowienia co do warunków prowadzenia rachunku płatniczego. Podkreślenia wymaga fakt, że karta płatnicza lub inny podobny instrument może być również wydany bez konieczności zawierania umowy o rachunek płatniczy. Dotyczy to przede wszystkim tzw. kart przedpłaconych, a zatem sytuacji, gdy posiadacz karty korzysta z niej bez posiadania rachunku płatniczego, a środki pieniężne załadowane są na karcie, bądź znajdują się na rachunku technicznym dostawcy usług płatniczych. W kontekście powyższego warto zaznaczyć, że umowa w zakresie, w jakim obejmuje wydanie karty płatniczej powinna wyraźnie określać, czy karta jest wydawana na okaziciela, czy też na rzecz oznaczonej osoby. Definicja instrumentu płatniczego zawarta w ustawie o usługach płatniczych nie wymienia wprost żadnych rodzajów instrumentów płatniczych. Zgodnie z nią instrument płatniczy to zindywidualizowane urządzenie lub uzgodniony przez użytkownika i dostawcę zbiór procedur, wykorzystywany przez użytkownika do złożenia zlecenia płatniczego. Jak widać definicja ta jest neutralna technologicznie i ze względu na jej szeroki zakres, obejmuje ona omówione wcześniej karty płatnicze4.

Kolejną usługą płatniczą uregulowaną przez prawodawcę jest wykonywanie opisanych wcześniej transakcji płatniczych, w ciężar środków pieniężnych udostępnionych użytkownikowi z tytułu kredytu, a w przypadku instytucji płatniczej lub instytucji pieniądza elektronicznego kredytu płatniczego. Opisując tę usługę warto szczególną uwagę poświęcić instytucji kredytu płatniczego. Kredyt ten może być udzielany w związku z wykonywaniem usług płatniczych przez krajową instytucję płatniczą. Może on być udzielany wyłącznie w celu świadczenia usług płatniczych i jest obwarowany dodatkowymi warunkami. Po pierwsze pożyczka nie jest udzielana ze środków pieniężnych otrzymanych lub przechowywanych w celu wykonania transakcji płatniczych. Po drugie nie może ona być zawarta na okres dłuższy niż 12 miesięcy.

Usługa acquiringu, jak wynika wprost z ustawy o usługach płatniczych, jest dedykowana agentom rozliczeniowym. Polega ona na umożliwianiu wykonania transakcji płatniczych, zainicjowanych przez akceptanta lub za jego pośrednictwem, instrumentem płatniczym płatnika, w szczególności na obsłudze autoryzacji, przesyłaniu do wydawcy karty płatniczej lub systemów płatności zleceń płatniczych płatnika lub akceptanta, mających na celu przekazanie akceptantowi należnych mu środków, z wyłączeniem czynności polegających na jej rozliczaniu i rozrachunku w ramach systemu płatności w rozumieniu ustawy o ostateczności rozrachunku. Agent rozliczeniowy, jak podkreśla się w doktrynie, jest w istocie członkiem systemu kart płatniczych. W czterostronnym systemie kart płatniczych stanowi on odrębny podmiot, obok wydawcy, akceptanta i posiadacza karty płatniczej. W systemie trój- i dwustronnym funkcja agenta rozliczeniowego skupiona jest odpowiednio w podmiocie łączącym również funkcję wydawcy karty płatniczej oraz wydawcy i akceptanta karty płatniczej5.

Usługa przekazu pieniężnego stanowi jedyną dopuszczalną dla usług biur płatniczych aktywność w zakresie rynku usług płatniczych. Usługa przekazu pieniężnego oznacza usługę płatniczą świadczoną bez pośrednictwa rachunku płatniczego prowadzonego dla płatnika, polegającą na transferze do odbiorcy lub do innego dostawcy przyjmującego środki pieniężne dla odbiorcy środków pieniężnych otrzymanych od płatnika lub polegającą na przyjęciu środków pieniężnych dla odbiorcy i ich udostępnieniu odbiorcy. Nie będzie więc problemu, aby środki przekazane dostawcy usług płatniczych były przez niego przekazane na rachunek płatniczy odbiorcy. Reasumując przekaz pieniężny w rozumieniu ustawy o usługach płatniczych będzie obejmował sytuacje, w których płatnik bądź przekaże gotówkę za pośrednictwem dostawcy usług płatniczych odbiorcy na jego rachunek płatniczy, bądź też przekaże za pośrednictwem dostawcy gotówkę, którą odbierze od tego dostawcy lub jeszcze innego dostawcy odbiorca przekazu pieniężnego.

W katalogu usług płatniczych została również wskazana usługa wykonywana z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych. Obejmuje ona wykonywanie transakcji płatniczych, w przypadku których zgoda płatnika na wykonanie transakcji udzielana jest przy użyciu urządzenia telekomunikacyjnego, cyfrowego lub informatycznego, a płatność przekazywana jest dostawcy usług telekomunikacyjnych, cyfrowych lub informatycznych, działającemu jedynie jako pośrednik pomiędzy użytkownikiem zlecającym transakcję płatniczą a odbiorcą.

Należy zauważyć, że zasięg ustawy o usługach płatniczych został przez ustawodawcę ograniczony przez wprowadzenie zasady terytorialności oraz zasady walutowości. Z zasady terytorialności wynika, że przepisy ustawy stosuje się do usług płatniczych świadczonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub w obrocie z innymi państwami członkowskimi. Od zasady tej zostały jednak przewidziane pewne wyjątki, a mianowicie przepisy ogólne, w tym te określające rodzaje usług płatniczych i podmioty uprawnione do ich wykonywania, przepisy normujące prawa i obowiązki w zakresie dostarczania usług płatniczych oraz te ustanawiające zasady odpowiedzialności cywilnej i karnej mogą być stosowane jedynie w sytuacjach, gdy: (1) zarówno dostawca płatnika, jak i dostawca odbiorcy lub jedyny dostawca w transakcji płatniczej prowadzą działalność na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub (2) jeden dostawca prowadzi działalność na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a drugi na terytorium innego państwa członkowskiego. Z kolei zgodnie z zasadą walutowości, według której przywołane wcześniej przepisy, z włączeniem norm określających datę waluty, stosuje się do usług płatniczych dokonywanych w euro, w walucie polskiej lub w walucie innego państwa członkowskiego. Wyłączone z tego są oczywiście transakcje dokonywane przy użyciu elektronicznych instrumentów płatniczych, które mogą być realizowane w każdej walucie, co jest związane ściśle z ich charakterem. Niemniej jednak, również w tej sytuacji, do objęcia takiej transakcji przepisami ustawy o usługach płatniczych konieczne jest zachowanie opisanej wcześniej zasady terytorialności.

Krajowa instytucja płatnicza (KIP), poza wymienionymi wcześniej usługami może również prowadzić aktywność gospodarczą w zakresie usług dodatkowych ściśle powiązanych ze świadczeniem usług płatniczych takich jak: usługi wymiany walut, usługi bezpiecznego przechowywania środków pieniężnych przekazanych w celu wykonania transakcji płatniczej oraz usługi przechowywania i przetwarzania danych. Ponadto może ona prowadzić systemy płatności oraz prowadzić inną działalność gospodarczą. Wówczas instytucja płatnicza działać będzie jako tzw. hybrydowa instytucja płatnicza. Przy czym jak wynika to wprost z ustawy, świadczenie przez krajową instytucję płatniczą usługi przeliczenia waluty w ramach wykonania transakcji płatniczej lub wydania pieniądza elektronicznego nie stanowi działalności kantorowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. – Prawo dewizowe6.

Transakcje, w zależności od podmiotu, który je rozpoczyna, można podzielić na:

transakcje zainicjonowane przez płatnika – polecenie dokonania transakcji przesyłane jest przez płatnika do jego dostawcy usług płatniczych, np. polecenie przelewu – udzielona dostawcy usługi płatniczej dyspozycja płatnika obciążenia jego rachunku określoną kwotą i uznania tą kwotą rachunku odbiorcy,

transakcje zainicjonowane przez odbiorcę – transakcje, przed wykonaniem których płatnik udzielił upoważnienia odbiorcy do zainicjowania transakcji; inicjacja transakcji następuje przez odbiorcę, ale bez udziału płatnika, na podstawie wcześniej udzielonej przez płatnika zgody, np. polecenie zapłaty – obciążenie określoną kwotą rachunku płatniczego płatnika na skutek transakcji płatniczej zainicjowanej przez odbiorcę, dokonywanej na podstawie zgody, której płatnik udzielił odbiorcy, dostawcy odbiorcy lub dostawcy płatnika,

transakcje zainicjonowane za pośrednictwem odbiorcy – transakcje, gdzie polecenie ich dokonania wychodzi od płatnika, ale jest przekazywane za pośrednictwem odbiorcy, np. zapłata kartą płatniczą – posiadacz karty dokonuje autoryzacji i inicjuje transakcje w punkcie sprzedaży poprzez terminal płatniczy akceptanta (odbiorcy).

Ustawa o usługach płatniczych wskazuje termin wykonania transakcji płatniczej poprzez przyjęcie tzw. zasady D+1, zgodnie z którą dostawca usług płatniczych jest obowiązany doprowadzić do uznania rachunku płatniczego dostawcy odbiorcy kwotą transakcji płatniczej nie później niż do końca następnego dnia roboczego po otrzymaniu zlecenia płatniczego od płatnika.

„Przedmiotem transakcji płatniczych mogą być środki, przez co należy rozumieć banknoty i monety, zapisy księgowe (pieniądz bankowy, skrypturalny), a także pieniądz elektroniczny.”

Przedmiotem transakcji płatniczych mogą być środki, przez co należy rozumieć banknoty i monety, zapisy księgowe (pieniądz bankowy, skrypturalny), a także pieniądz elektroniczny, przy czym środki te nie stanowią depozytu ani innych środków podlegających zwrotowi w rozumieniu art. 726 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny7 i nie mogą być oprocentowane, ani nie mogą przynosić pożytków ich właścicielom.

3Tekst jednolity z 2012 r. poz. 1376 z późn. zm.

4Por. Ł. Obzejta, Karta płatnicza – definicja, rodzaje i zastosowanie, ABC nr 166166.

5Tak: Ł. Obzejta, Definicja agenta rozliczeniowego, ABC 2013.

6Dz. U. z 2012 r. poz. 826 z późn. zm.

7Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.