Małgorzata Gryber

ROLA WŁADZ W SKOK – ASPEKTY PRAWNE

Warszawa 2015 – wydanie elektroniczne

Warszawa 2015 – wydanie papierowe

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego
Pl. Powstańców Warszawy 1
00-030 Warszawa
www.knf.gov.pl

Warszawa 2015
Wydanie I

ISBN ePub: 978-83-63380-36-6
ISBN Mobi: 978-83-63380-42-7

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

Stan prawny na dzień: 1.07.2015 r.

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

I. SŁOWNICZEK

Spółdzielnia – dobrowolne zrzeszenie nieograniczonej liczby osób, o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą, przy czym majątek spółdzielni jest prywatną własnością jej członków. Spółdzielnia może także prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i ich środowiska.

Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo-Kredytowe – działające w formie spółdzielni instytucje, niebędące bankami, wykonujące na podstawie ustawy o skok niektóre czynności zastrzeżone dla banków. Celem kas jest gromadzenie środków pieniężnych wyłącznie swoich członków, udzielanie im pożyczek i kredytów, przeprowadzanie na ich zlecenie rozliczeń finansowych oraz pośredniczenie przy zawieraniu umów ubezpieczenia.

Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa (Kasa Krajowa) – spółdzielnia osób prawnych, w której zrzeszają się obowiązkowo wszystkie spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe. Zgodnie z ustawą o skok Kasa Krajowa prowadzi działalność wyłącznie na rzecz swoich członków (poszczególnych kas); celem działalności Kasy Krajowej jest zapewnienie stabilności finansowej kas, a w szczególności udzielanie kasom wsparcia finansowego ze środków funduszu stabilizacyjnego. Kasa Krajowa sprawuje także kontrolę kas w zakresie zgodności ich działalności z przepisami prawa oraz prawidłowości prowadzonej gospodarki finansowej.

WOCCU (World Council of Credit Unions) – Światowa Rada Związków Kredytowych – ogólnoświatowa organizacja z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, zrzeszająca związki spółdzielni oszczędnościowo-kredytowych poszczególnych krajów z różnych regionów świata. Członkiem WOCCU jest także Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa.

Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) – państwowy organ nadzoru, sprawujący nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym i emerytalnym, nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych oraz nad spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi i Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową. Celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku.

II. WSTĘP

Celem publikacji jest przedstawienie roli władz spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych (dalej: SKOK, kasa), jaka została im przydana na podstawie przepisów prawa. Granice autonomii woli SKOK w zakresie podejmowanych działań wyznaczone zostały przez normy obowiązującego prawa, normy zwyczajowe, zasady współżycia społecznego, dyrektywy, a także przez indywidualne postanowienia umowne stron zawierających umowy ze SKOK. Wzrost poziomu świadomości ekonomicznej społeczeństwa, wynikający m.in. z edukacji, dotyczy także nowego pojmowania tej roli. Jej charakter wyznaczany jest każdorazowo przez czynniki zewnętrzne występujące w danym czasie i odnoszące się do konkretnych i indywidualnych relacji. Swoboda władz SKOK w zakresie kształtowania stosunków umownych w praktyce nie przybiera postaci niczym nieskrępowanej i nieograniczonej. Istotne jest zatem nakreślenie granic możliwości działania władz SKOK i autonomicznej możliwości kształtowania stosunków cywilnych pomiędzy SKOK a innymi podmiotami rynku finansowego w granicach określonych przez porządek prawny, chronione przez SKOK wartości wynikające z ustawy o skok lub innych ustaw, a także z punktu widzenia dokonywanych przez SKOK czynności prawnych.

Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe stały się w Polsce istotnym elementem systemu finansowego. Kasy są jednostkami organizacyjnymi typu korporacyjnego, posiadającymi osobowość prawną. Działalność SKOK prowadzona jest na zasadach dobrowolności członkostwa. Istotą kas jest zmienność składu osobowego jej członków oraz istnienie funduszu udziałowego. Istotą działania SKOK jest realizacja idei samopomocy finansowej, a także prowadzenia działalności opartej na więzi członkowskiej. W kasach obowiązuje zasada względnej równości praw i obowiązków członków, a także zasada ich równego traktowania1. Celem kas jest gromadzenie środków pieniężnych wyłącznie swoich członków, udzielanie im pożyczek i kredytów, przeprowadzanie na zlecenie członków kas rozliczeń finansowych oraz pośredniczenie przy zawieraniu umów ubezpieczenia na zasadach określonych w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (t.j.: Dz.U. z 2014 r., poz. 1450 z późn. zm.). Dodatkowo kasy, po uzyskaniu zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego (KNF), mogą pośredniczyć w zbywaniu i odkupywaniu jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych lub tytułów uczestnictwa funduszy zagranicznych, funduszy inwestycyjnych otwartych z siedzibą w państwach należących do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) innych niż państwo członkowskie Unii Europejskiej lub państwo należące do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EEA).

Kasy postrzegane są na rynku finansowym jako instytucje zaufania publicznego, a więc podmioty profesjonalne, do których kontrahenci mają szczególne zaufanie. Oznacza to de facto zaostrzenie odpowiedzialności kas za nieprawidłowe wykonywanie czynności, które zostały im powierzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (t.j.: Dz.U. z 2013 r., poz. 1450 z późn. zm., dalej: ustawa o skok). Obowiązkiem kas jest szczególna dbałość o bezpieczeństwo powierzonych kasie środków pieniężnych swoich członków. Niezależnie od powyższego, interesy członków kas będących konsumentami podlegają ochronie przewidzianej w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. Polityka kas realizowana jest za pośrednictwem działających w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych organów ustawowych, stanowiących władze SKOK. Regulacja dotycząca organów SKOK jest fragmentaryczna i nieusystematyzowana. Struktura i rola organów SKOK określona została w ustawie o skok oraz – w zakresie nieuregulowanym tą ustawą – w ustawie z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2013 r., poz. 1443 z późn. zm., dalej: Prawo spółdzielcze), gdzie znajduje się większość przepisów ogólnych (Dział IV Tytuł I).

Elementem istotnym systemu SKOK jest działalność Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej oraz rola, jaką w tym systemie pełni Komisja Nadzoru Finansowego, będąca organem bezpośrednio nadzorującym działalność SKOK na polskim rynku finansowym. Przepisy wprowadzające sprawowany przez Komisję Nadzoru Finansowego nadzór nad działalnością SKOK wprowadziły największe zmiany w funkcjonowaniu ich organów. Zmiany w zakresie działania organów SKOK dotyczyły między innymi obowiązków informacyjnych nałożonych na SKOK, wynikających z art. 18 ust. 3 ustawy o skok w zw. z art. 18 ust. 1 ustawy o skok oraz art. 71 ust. 6 ustawy o skok. Nie bez znaczenia dla działalności SKOK jest również obowiązek określony w art. 21 ust. 1 ustawy o skok dotyczący uzyskania zgody KNF na powołanie prezesa zarządu SKOK.

1. ISTOTA DZIAŁANIA ORGANÓW SKOK

Obecny kształt regulacji funkcjonowania spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych jest wypadkową doświadczeń historycznych dokonywanych na rynku finansowym przemian oraz regulacji prawnych, które są konsekwencją zachodzących zmian gospodarczych. Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, jako podmioty typu korporacyjnego, działają w oparciu o zasadę podziału władzy na organy stanowiące, wykonawcze i nadzorujące. Zgodnie z przepisem art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie. Sposób działania organów SKOK określa ustawa o skok, Prawo spółdzielcze i statut. Obligatoryjnymi są organy kas określone w art. 35 Prawa spółdzielczego oraz w art. 18 i nast. ustawy o skok. Są nimi:

walne zgromadzenie,

rada nadzorcza oraz

zarząd.

W kasie mogą funkcjonować zebrania grup członkowskich w przypadku zastąpienia walnego zgromadzenia zebraniem przedstawicieli. W kasach działają również w charakterze opiniodawczym komisje kredytowe. Kasy są spółdzielniami. Fakt ten determinuje nie tylko sposób tworzenia SKOK czy ich organizację, ale w niektórych przypadkach wpływa na ich funkcjonowanie. Statut Spółdzielni może przewidywać także powoływanie innych organów niż wyżej wymienione, choć w wypadku kas rozwiązanie takie nie wydaje się szczególnie uzasadnione.

Statut jest podstawowym aktem prawnym regulującym przedmiot i zakres działalności kas. Określa ich strukturę organizacyjną, zasady polityki gospodarczej i finansowej, a także zasady wyboru i odwoływania członków organów kas, tryb zwoływania posiedzeń organów oraz sposób i warunki podejmowania uchwał. Statut może przewidywać wydawanie przez organy SKOK regulaminów ich działania. Regulamin organu kasy nie może jednak samodzielnie regulować zagadnień, które ustawodawca pozostawia do określenia wyłącznie w statucie. Nie można wyznaczać w regulaminie walnego zgromadzenia zasad i trybu wyboru oraz odwoływania członków rady nadzorczej z pominięciem statutu. Ustawa nakazuje w art. 5 § 1 pkt 7 Prawa spółdzielczego, by kwestie te zostały unormowane w statucie. Statut może natomiast upoważniać poszczególne organy spółdzielni do uchwalania innych regulaminów, np. regulaminu przeprowadzania przetargu.

2. CECHY ORGANÓW SKOK

Wszystkie organy kas są kolegialne i składają się przynajmniej z 3 członków. Członkami organów SKOK mogą być wyłącznie członkowie kasy. W praktyce istnieje podział na organy konstytuowane przez wszystkich członków kas i organy, do których członkowie są wybierani na określoną kadencję (np. rada nadzorcza) lub na czas nieoznaczony (np. zarząd pomimo iż kasom przysługuje prawo uregulowania w statucie kwestii jego kadencyjności).

W zakresie wyborów do organów SKOK obowiązują trzy reguły ogólne wynikające z regulacji Prawa spółdzielczego:

wybory dokonywane są w głosowaniu tajnym,

liczba kandydatów, spośród których dokonuje się wyboru, jest nieograniczona,

odwołanie członków organu może nastąpić tylko w głosowaniu tajnym.

Każdy kandydat wybierany do organów SKOK winien wyrazić zgodę na swój wybór. Brak zgody kandydata uniemożliwia jego powołanie na członka organów SKOK. Kandydat nieobecny podczas wyborów winien zgodę na wybór sporządzić na piśmie.

Tajność głosowania polega na podejmowaniu uchwał w sposób uniemożliwiający innym uczestnikom zgromadzenia zapoznanie się z treścią aktu głosowania konkretnej osoby. Kasa powinna zapewnić takie warunki głosowania, by gwarantowały one tajność procesu decyzyjnego (wyborczego) członka SKOK, tj. możliwość anonimowego oddania głosu. Nie stanowi naruszenia zasady tajności głosowania uzyskanie post factum informacji o częściowych wynikach wyborów, np. gdy głosowanie na walnym zgromadzeniu odbywa się etapami, a po zakończeniu jednego z etapów przewodniczący komisji mandatowo-skrutacyjnej podaje liczbę głosów zdobytych przez każdego z kandydatów do rady nadzorczej2.

Organy spółdzielni w szczególności podejmują uchwały. Działania podejmowane w tym zakresie przez organy SKOK są czynnościąmi prawnymi, które wywołują skutki nie tylko w nich wyrażone, ale również skutki wynikające z ustawy. Uchwały organów SKOK uznać należy za oświadczenia woli. Podlegają one wykładni zgodnie z art. 65 § 1 k.c.3. W zakresie uchwał organów SKOK obowiązuje zasada, iż w przypadku sprzeczności uchwały z ustawą – uchwała jest nieważna zgodnie z regulacją art. 58 § 1 k.c., a dla uchwał walnego zgromadzenia – zgodnie z regulacją art. 42 § 2 Prawa spółdzielczego.

1Zob. H. Cioch, Zarys prawa spółdzielczego, Warszawa 2007, s. 16; S. Grzybowski, Prawo spółdzielcze w systemie porządku prawnego, Warszawa 1976, s. 35 i n.; K. Kruczalak, Prawo handlowe. Zarys wykładu, Warszawa 1997, s. 332.

2Por. wyrok SA w Białymstoku z dnia 21 czerwca 2012 r., I ACa 296/12, LEX nr 1217624.

3Zob. tak wyrok SN z dnia 24 maja 2012 r., V CSK 305/11.