Dorota Leśniak, Elżbieta Sienicka, Bartosz Wojno

ZAKŁADY UBEZPIECZEŃ I ICH USŁUGI. NADZÓR, LICENCJE, PRODUKTY

Warszawa 2014 – wydanie papierowe

Warszawa 2015 – wydanie elektroniczne

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego
Pl. Powstańców Warszawy 1
00-030 Warszawa
www.knf.gov.pl

Warszawa 2014
Wydanie I

ISBN ePub: 978-83-63380-60-1
ISBN Mobi: 978-83-63380-66-3

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

Stan prawny na dzień: 30 września 2014 r.

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

WPROWADZENIE

Intencją autorów niniejszej publikacji było przedstawienie w możliwie skróconej formie zagadnienia z natury rzeczy bardzo obszernego i złożonego, a mianowicie reguł, wedle których funkcjonuje rynek ubezpieczeniowy. W tym celu dokonano wyboru najważniejszych regulacji prawnych oraz wyselekcjonowano najistotniejsze informacje o praktyce rynku ubezpieczeniowego.

Nacisk położono na perspektywę odbiorców usług ubezpieczeniowych, gdyż to po tej stronie występuje deficyt wiedzy odnośnie zasad działania tego rynku. Nie jest to jednocześnie poradnik stricte konsumencki, lecz próba przybliżenia najbardziej podstawowych mechanizmów funkcjonowania zakładu ubezpieczeń, kluczowych informacji o typach produktów ubezpieczeniowych, jakie można nabyć i ich ogólnej charakterystyce, oraz najważniejszych reguł obowiązujących przy nabywaniu usług ubezpieczeniowych i ich realizowaniu. Z tego powodu publikacja ta jest kierowana do osób, które z różnych przyczyn chcą uzyskać podstawową wiedzę w powyższym zakresie, w tym: studentów zainteresowanych ewentualnym edukowaniem się w tematyce ubezpieczeń, osób rozważających podjęcie zatrudnienia w branży ubezpieczeniowej oraz branżach współpracujących, jak również odpowiedzialnych zawodowo za kwestie, z którymi mogą wiązać się zagadnienia ubezpieczeniowe, również nauczycieli przedstawiających uczniom zasady uczestniczenia w życiu gospodarczym społeczeństwa, którego ubezpieczenia są nieodłączną częścią, wreszcie wszystkich innych osób, które z powodów zawodowych bądź jakichkolwiek innych powinny zdawać sobie sprawę z istnienia ubezpieczeń oraz z tego, na jakich zasadach one funkcjonują.

Zdaniem autorów ubezpieczenia nieodmiennie kojarzą się z wartościami takimi jak przezorność i bezpieczeństwo, i dlatego wiedzę o podstawowych instytucjach i mechanizmach ubezpieczeń warto upowszechniać, czemu służyć ma właśnie niniejsza publikacja. Po zapoznaniu się z nią Czytelnik powinien zdobyć informacje o tym, czym jest zakład ubezpieczeń i jakie są główne gwarancje bezpieczeństwa jego klientów, do zabezpieczenia się przed jakimi ryzykami mogą służyć produkty ubezpieczeniowe i na co należy zwrócić uwagę przy ich doborze. Publikacja prezentuje w ogólnym zarysie procedury poprzedzające zawarcie umowy ubezpieczenia oraz prowadzące do uzyskania świadczenia w razie zajścia wypadku, przed którego skutkami chroni ubezpieczenie.

SŁOWNICZEK

działalność ubezpieczeniowa – działalność gospodarcza wykonywana przez zakłady ubezpieczeń, polegająca na świadczeniu usług ubezpieczeniowych,

kodeks cywilny – ustawa z  dnia 23 kwietnia 1964  r. Kodeks cywilny (Dz.U. z  2014  r. poz. 121),

Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) – Komisja, organ nadzoru – państwowy organ nadzoru, sprawujący nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym i  emerytalnym, nad instytucjami płatniczymi i  biurami usług płatniczych oraz nad spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi i  Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową; celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a  także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku,

klient – osoba, która korzysta z  usług zakładu ubezpieczeń jako ubezpieczający lub ubezpieczony,

krajowy zakład ubezpieczeń – zakład ubezpieczeń, który ma siedzibę w  Polsce,

Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych – instytucja wykonująca zadania określone w  ustawie o  ubezpieczeniach obowiązkowych,

reprezentant do spraw roszczeń – pełnomocnik zakładu ubezpieczeń wykonującego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej działalność w  zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, z  wyjątkiem odpowiedzialności cywilnej przewoźnika, umocowany w  państwie członkowskim Unii Europejskiej innym niż państwo siedziby zakładu ubezpieczeń zgodnie z  prawem państwa, w  którym jest ustanowiony, co najmniej do dokonywania czynności prawnych niezbędnych do wypłaty lub odmowy wypłaty odszkodowania w  imieniu i  na rachunek reprezentowanego zakładu ubezpieczeń,

ubezpieczający – osoba, która zawarła z  zakładem ubezpieczeń umowę ubezpieczenia,

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny – instytucja wykonująca zadania określone w  ustawie o  ubezpieczeniach obowiązkowych,

ubezpieczony – osoba, której dotyczy (jej dóbr) ubezpieczenie,

ubezpieczyciel – inne określenie zakładu ubezpieczeń (stosowane w  przepisach kodeksu cywilnego),

ustawa o  działalności ubezpieczeniowej – ustawa z  dnia 22 maja 2003  r. o  działalności ubezpieczeniowej (Dz.  U.  z  2013  r. poz. 950 ze zm.),

ustawa o  nadzorze nad rynkiem finansowym – ustawa z  dnia 21 lipca 2006  r. o  nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz.U. z  2012  r. poz. 1149 ze zm.),

ustawa o  nadzorze ubezpieczeniowym – ustawa z  dnia 22 maja 2003  r. o  nadzorze ubezpieczeniowym i  emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. z  2013  r. poz. 290 ze zm.),

ustawa o  ochronie niektórych praw konsumentów – ustawa z  dnia 2 marca 2000  r. o  ochronie niektórych praw konsumentów oraz o  odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. z  2012  r. poz. 1225),

ustawa o  swobodzie działalności gospodarczej – ustawa z  dnia 2 lipca 2004  r. o  swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z  2013  r. poz. 672 ze zm.),

ustawa o  ubezpieczeniach obowiązkowych – ustawa z  dnia 22 maja 2003  r. o  ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i  Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z  2013  r. poz. 392 ze zm.),

zagraniczny zakład ubezpieczeń – zakład ubezpieczeń, który ma siedzibę poza granicami Polski,

zakład ubezpieczeń – przedsiębiorca, który zajmuje się oferowaniem usług ubezpieczeniowych.

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ JAKO INSTYTUCJA ZAUFANIA PUBLICZNEGO

NADZÓR UBEZPIECZENIOWY

Nadzór ubezpieczeniowy jest częścią nadzoru nad rynkiem finansowym. Nadzór ubezpieczeniowy sprawowany jest w szczególności nad zakładami ubezpieczeń, zakładami reasekuracji. W  dalszej części niniejszej publikacji przedstawione zostaną jedynie wybrane aspekty nadzoru nad zakładami ubezpieczeń.

Aby przedstawić charakter nadzoru ubezpieczeniowego w  pierwszej kolejności należy odpowiedzieć na pytanie, czym jest ubezpieczenie. W  literaturze prezentowane są różne definicje ubezpieczenia. Przyjąć należy, że istotą ubezpieczenia jest pokrycie przyszłych potrzeb majątkowych, wywołanych u  poszczególnych jednostek przez zdarzenia losowe odznaczające się pewną prawidłowością, w  drodze rozłożenia ciężaru tego pokrycia na wiele jednostek, którym zagrażają te same zdarzenia losowe.

Istotą ubezpieczenia jest pokrycie przyszłych potrzeb majątkowych, wywołanych u  poszczególnych jednostek przez zdarzenia losowe odznaczające się pewną prawidłowością, w  drodze rozłożenia ciężaru tego pokrycia na wiele jednostek, którym zagrażają te same zdarzenia losowe.

Na tym tle warto odnieść się do definicji działalności ubezpieczeniowej. Należy przez nią rozumieć wykonywanie czynności ubezpieczeniowych związanych z  oferowaniem i  udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych. Powołana powyżej, ustawowa definicja działalności ubezpieczeniowej opiera się na czynnościach ubezpieczeniowych. Do czynności ubezpieczeniowych należy na przykład: zawieranie umów ubezpieczenia, umów gwarancji ubezpieczeniowych, a  także wykonywanie tych umów; składanie oświadczeń woli w  sprawach roszczeń o  odszkodowania lub inne świadczenia należne z  tytułu ww. umów; ustalanie składek i  prowizji należnych z  tytułu zawieranych ww. umów. Wykonanie niektórych czynności ubezpieczeniowych (wskazanych w  ustawie o  działalności ubezpieczeniowej) zakład ubezpieczeń może zlecać innym podmiotom. Takimi czynnościami są na przykład: ocena ryzyka w  ubezpieczeniach osobowych i  ubezpieczeniach majątkowych oraz w  umowach gwarancji ubezpieczeniowych; lokowanie środków zakładu ubezpieczeń. Czynności wykonywane przez te podmioty są traktowane jak czynności ubezpieczeniowe w  zakresie, w  jakim są wykonywane w  ¡mieniu i  na rzecz zakładu ubezpieczeń. Ustawodawca przewidział także, że niektóre czynności mogą być wykonywane nie tylko przez zakłady ubezpieczeń, ale także przez inne podmioty. Tytułem przykładu można wskazać na: ustalanie przyczyn i  okoliczności zdarzeń losowych; ustalanie wysokości szkód oraz rozmiaru odszkodowań oraz innych świadczeń należnych uprawnionym z  umów ubezpieczenia lub umów gwarancji ubezpieczeniowych. Czynności te zyskują walor czynności ubezpieczeniowych, gdy są wykonywane przez zakład ubezpieczeń.

Jak zostało wskazane powyżej, do czynności ubezpieczeniowych zalicza się zawieranie umów ubezpieczenia. Przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeń) zobowiązuje się, w  zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w  razie zajścia przewidzianego w  umowie wypadku, a  ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Świadczenie ubezpieczyciela polega w  szczególności na zapłacie: 1) przy ubezpieczeniu majątkowym – określonego odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w  umowie wypadku; 2) przy ubezpieczeniu osobowym – umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w  razie zajścia przewidzianego w  umowie wypadku w  życiu osoby ubezpieczonej.

Poprzez zapłatę składki ubezpieczeniowej klienci zakładów ubezpieczeń powierzają tym instytucjom środki finansowe. Fundamentalne znaczenie ma wykonywanie działalności przez zakłady ubezpieczeń w  taki sposób, aby były zdolne do wykonywania zobowiązań. Zawieranie umów ubezpieczenia jest zjawiskiem powszechnym. Skutki działalności zakładu ubezpieczeń odczuwalne są zatem dla wielu klientów ubezpieczycieli.

Charakter i  specyfika działalności wykonywanej przez zakład ubezpieczeń pozwala określić go mianem instytucji zaufania publicznego. Zakład ubezpieczeń nie może wykonywać innej działalności poza działalnością ubezpieczeniową i  bezpośrednio z  nią związaną (z  zastrzeżeniem odstępstw w  zakresie ściśle określonym w  ustawie o  działalności ubezpieczeniowej).

„Charakter i  specyfika działalności wykonywanej przez zakład ubezpieczeń pozwala określić go mianem instytucji zaufania publicznego.”

Zakłady ubezpieczeń z  racji wykonywanej działalności podlegają nadzorowi ze strony państwa. Co prawda przepisy prawa nie definiują pojęcia „nadzór ubezpieczeniowy’’, niemniej jednak – odwołując się do powszechnie akceptowanych poglądów dotyczących pojęcia „nadzoru” – nadzór ubezpieczeniowy łączy w  sobie dwa elementy: kontrolę i  możliwość władczego wkraczania w  działalność podmiotu nadzorowanego. Zakres nadzoru ubezpieczeniowego określają przepisy prawa.