Wielu osobom trudno wyobrazić sobie pracę bez Wikipedii. Choć nie zawsze stanowi pełne, wystarczające i bezbłędne źródło wiedzy, to właśnie od niej studenci, naukowcy, czy inni użytkownicy Internetu zaczynają poszukiwania informacji na interesujący ich temat. Książka Dariusza Jemielniaka stanowi przewodnik po świecie Wikipedii, nie jest to jednak „instrukcja obsługi”, wprowadzenie w techniczne niuanse, czy też prezentacja dziejów popularnej encyklopedii. Autor przedstawia Wikipedię i ruch Wikimedia jako organizację czy nawet zjawisko społeczne, zaś jego książka jest etnograficzną podróżą po świecie tytułowych „wirtualnych dzikich”, świecie opartym na otwartej współpracy i samoorganizacji. Czytelnik ma dzięki temu okazję poznać nowe, interesujące oblicze świata organizacji zaprezentowane przez doskonale znającego realia pracy ruchu Wikimedia Autora.

dr hab. Beata Glinka, prof. UW, Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego

Ta książka otwiera oczy. Umożliwia wyjątkowy wgląd w zamknięty świat aktywistów Wikipedii. Profesor Jemielniak jest mocno zaangażowanym Wikipedystą i jednocześnie międzynarodowym naukowcem z dziedziny zarządzania. To podwójne umocowanie pozwala mu na dotarcie do słabo znanych materiałów, które przedstawia w złożonej, pogłębionej analizie. Rezultaty jego badań są przedstawione w niniejszej książce. Otwiera ona oczy czytelnika na gry o władzę i mechanizmy zarządzania stojące za pozornie chaotyczną, anarchistyczną społecznością otwartej współpracy (...). Książka Jemielniaka jest lekturą obowiązkową dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć przyszłość współczesnych organizacji.

prof. dr hab. Andrzej K. Koźmiński, członek korespondent PAN,
profesor Akademii Leona Koźmińskiego

Recenzenci
dr hab. Beata Glinka, prof. UW, Uniwersytet Warszawski, Wydział Zarządzania
prof. dr hab. Andrzej K. Koźmiński, członek korespondent PAN, profesor Akademii Leona Koźmińskiego

Tłumaczenie z języka angielskiego: Wojciech Pędzich
Redakcja: Anna Goryńska
Projekt okładki: Studio KARANDASZ, Beata Kulesza-Damaziak
Skład i łamanie: JOLAKS – Jolanta Szaniawska

Copyright © 2013 by Poltext sp. z o.o.
Copyright © 2013 by Akademia Leona Koźmińskiego

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Akademię Leona Koźmińskiego

Warszawa 2013

Poltext sp. z o.o.
01-694 Warszawa, ul. Oksywska 32
tel.: 22 832-07-07, 22 632-64-20
e-mail: wydawnictwo@poltext.pl
internet: www.poltext.pl

ISBN 978-83-7561-289-9

Konwersja do formatu EPUB
STUDIO MAGENTA, Nadzieja Michnievič

Podziękowania

Powstanie niniejszej książki byłoby niemożliwe bez pomocy ze strony programu Labor&Worklife Program na Uniwersytecie Harvarda (a zwłaszcza bez pomocy Elaine Bernard, Richarda B. Freemana i Johna Trumpboura), urlopu naukowego od Akademii Leona Koźmińskiego i wsparcia finansowego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Jestem również wdzięczny za komentarze, pomysły i reakcje uczestników seminarium poświęconego otwartej współpracy w Berkman Center, szczególnie pochodzące od Shun-Ling Chen, B. Mako Hilla i Briana Keegana, których uwagi dotyczące pierwszej wersji książki były bardzo cenne. Joseph J. Reagle także skomentował część tego opracowania. Możliwość przedyskutowania projektu z Yochaiem Benklerem i Andreeą Gorbatai była wyjątkowo pouczającym doświadczeniem.

Otrzymałem wiele konstruktywnych uwag od zaprzyjaźnionych naukowców. Jestem szczególnie wdzięczny Małgorzacie Ciesielskiej, Davyddowi J. Greenwoodowi, Piotrowi Koniecznemu, Mathieu O’Neilowi, Tomaszowi Raburskiemu i Sebastianowi Skolikowi.

Jestem zobowiązany moim współpracownikom w Center of Research on Organizations and Workplaces (CROW): Małgorzacie Adamczyk, Pawłowi Krzyworzece, Dominice Latusek-Jurczak, Karolinie Mikołajewskiej i Marcie Strumińskiej-Kutrze, którzy udzielili mi użytecznych rad po przeczytaniu pierwszej wersji niniejszej publikacji.

Wyjątkowej pomocy udzielili mi również edytorzy projektów Wikimedia, szczególnie Michał Buczyński, Natalia Szafran-Kozakowska, Daniel Malecki, Michał Rosa i Wojciech Pędzich, którzy poświęcili swój czas, pomagając mi ulepszyć treść książki. Nieocenione komentarze Sue Gardner wyprowadziły argumentację książki na prostą ścieżkę, nawet jeśli w pewnych kwestiach nasze opinie były rozbieżne.

Przyjazna atmosfera domowego zacisza, które zapewnił Bruce Petschek, sprawiła, że napisanie tej książki w trakcie urlopu naukowego było prawdziwą przyjemnością.

Wprowadzenie

Jak pisze Michael Gorman, były przewodniczący Stowarzyszenia Bibliotek Amerykańskich, „profesor zachęcający do korzystania z Wikipedii to intelektualny równoważnik dietetyka zalecającego przejście na stałą dietę składającą się z Big Maców ze wszystkimi dodatkami” (cytowany w: Reagle, 2010b: 138). Jestem właśnie takim profesorem. Nie tylko popieram korzystanie z Wikipedii, ale wręcz aktywnie zachęcam moich studentów, by edytowali ten projekt i pomagali w jego rozwoju1.

1   Gwoli ścisłości: zachęcam studentów do tego, aby korzystali w Wikipedii i sięgali do oryginalnych źródeł, na które ona się powołuje, a nie poprzestawali jedynie na zacytowaniu Wikipedii (czy jakiejkolwiek innej encyklopedii).

Jestem również aktywnym członkiem społeczności Wikipedii2. W ciągu ostatnich sześciu lat prawie nie było dnia, w którym nie zalogowałbym się do Wikipedii i nie poczynił jakichkolwiek zmian, lub choćby nie sprawdził, czy nie doszło do zniszczenia któregokolwiek z obserwowanych przeze mnie artykułów. Uczestniczyłem w kilku reformach tej organizacji, widziałem zachodzące w niej zmiany, dyskutowałem o jej rozwoju. Blokowałem wandali, kłóciłem się z trollami, tworzyłem hasła i je usuwałem, czasami dyskutując nad ich istotnością dla encyklopedii, a przy tym wszystkim zdobyłem sporo przyjaciół i wrogów.

2   Projekt etnograficzny realizowany był w latach 2006–2012, kiedy byłem szczególnie aktywny w polskiej Wikipedii – zostałem tam wybrany administratorem i biurokratą (wszystkie te role zostały opisane szerzej w drugim rozdziale) – oraz w wersji angielskiej. Oba projekty są podstawą analiz w niniejszej książce. Od czasu, kiedy zostałem wybrany jednym z czterdziestu stewardów projektów Wikimedia, których działania obejmują globalnie wszystkie projekty Wikimedia Foundation na świecie, część wniosków oparta jest na obserwacjach i działaniach na skalę globalną.

Stając się wikipedystą-tubylcem, cały czas prowadziłem badania etnograficzne3. Obserwowałem, organizowałem wywiady, sporządzałem notatki. Życie wirtualnych dzikich4 jest wynikiem mojego długofalowego studium etnograficznego społeczności Wikipedii. Jest to pierwsza publikacja poświęcona nieeksperckim społecznościom otwartej współpracy, oparta na długotrwałym, uczestniczącym badaniu etnograficznym.

3   Prowadzenie badań etnograficznych od środka, przez wejście w krąg „tubylców” i asymilację, uważa się tradycyjnie za mniej skuteczne niż badania z punktu widzenia osoby z zewnątrz. W ciągu ostatnich 20 lat podejście takie uznano jednak za prawidłowe, mające nawet wiele zalet. Bardziej szczegółowe rozważania i dyskusja na temat tych dwóch podejść znajdują się w pierwszym dodatku, poświęconym metodyce badań.

4   Tytuł książki, rzecz jasna, jest parafrazą tytułu fundamentalnego antropologicznego dzieła Bronisława Malinowskiego (1929/1957), ale poza żartobliwym nawiązaniem nie rości sobie pretensji do jakichkolwiek innych podobieństw do tej wybitnej publikacji.

Dlaczego warto badać społeczności otwartej współpracy?

Trudno znaleźć sferę życia, na którą Internet nie wywarłby wpływu. Rewolucja z nim związana doprowadziła do konieczności zmian w podejściu do strategii biznesowych w wielu firmach, z uwagi na radykalne zmiany w łańcuchu wartości wielu gałęzi przemysłu (Grant, 2010). Internet dokonał przedefiniowania metod porozumiewania się (Cairncross, 2001), zmienił w sposób trwały społeczeństwa (Castells, 1996) i spowodował pojawienie się nowych kultur plemiennych (Adams i Smith, 2008), nawet jeśli nie do końca jeszcze wiadomo, czy przełożyło się to na większy zakres wolności jednostki (Lessig, 2004; Morozov, 2012). Prawdopodobnie jeszcze bardziej wyraziste zmiany zaszły w wyniku rewolucji internetowej w dziedzinie przestrzeni pracy i organizacji modeli współpracy.

Wskutek pojawienia się nowych trybów publikowania treści w Internecie, wzrostu kultury remiksowania, polegającej na zbieraniu i mieszaniu cytatów różnych autorów (Lessig, 2008; Hill i Monroy-Hernández, 2013) i koprodukcji konsumenckiej (Potts i in., 2008), wynagradzani profesjonaliści ustępują miejsca profesjonalistom przez nikogo nieopłacanym, fotografowie i dziennikarze tracą nie tylko na rzecz przepastnych komercyjnych archiwów zdjęć, ale też na rzecz „amatorów” (których umiejętności często dorównują „profesjonalistom”) udostępniających swoje dzieła na licencjach pozwalających na dalsze ich rozpowszechnianie (Simmonds, 2010). Dziennikarze konkurują z blogerami i portalami społecznościowymi (Boehlert, 2009). Wiele projektów zrodzonych w nurcie Wolnego i Otwartego Oprogramowania (F/LOSS), takich jak Linux, odnosi znacznie większy sukces rynkowy niż ich komercyjne odpowiedniki (Weber, 2004; Benkler, 2011). Cała filozofia copyleft, rozwinięta w subkulturach hakerów i uczestników ruchu F/LOSS, dokonuje ponownego przedefiniowania granic prawa autorskiego, własności intelektualnej, opłat, uznania autorstwa i produkcji kulturowej w szerokim znaczeniu (Lessig, 2001; Coleman i Hill, 2004; Berry, 2008; Zittrain, 2008). Istnienie wielu, jeśli nie wręcz większości, z tych rewolucyjnych projektów jest możliwe raczej dzięki powstającej koprodukcji ludzi sobie równych i ruchom otwartej organizacji współpracy niż dzięki zdobyczom techniki (Kelty, 2010). Taki model organizacji, wyrastający z projektów o otwartym modelu współpracy, jest skrajnie odmienny od podejścia wykorzystywanego w tradycyjnych organizacjach komercyjnych, zależąc silnie od zarządzania uczestniczącego, demokratycznego podejmowania decyzji i struktur ad hoc (Castells, 1996: 164).

Jednym z przykładów wyjątkowo udanego modelu otwartej współpracy jest Wikipedia. Jest to „encyklopedia, którą każdy może edytować”, która jednak mimo tak otwartego charakteru zawiera wysoce poprawnie zredagowane informacje (Chesney, 2006). Encyklopedia ta jest o wiele bardziej popularna (a niektóre źródła podają dodatkowo, że rzetelniejsza) niż przepastne zasoby Britanniki: już w roku 2005 uważano, że owe dwie encyklopedie idą „łeb w łeb”, co opisały niezależne badania czasopisma „Nature” (Giles, 2005), choć w czasie owego badania Wikipedia zawierała jedną piątą aktualnej liczby haseł (dodatkowo, aktualnie szacuje się, że w Wikipedii znajduje się około 2,5 miliarda słów, co stanowi liczbę pięćdziesięciokrotnie przewyższającą zasoby Britanniki, zob. [[en:WP:Size_comparisons]]5). Jak podają niektóre badania, Wikipedia utrzymuje również wysoki poziom czytelności zawartych w niej treści (Yasseri i Kertész, 2012), choć inne źródła nie są aż tak optymistyczne (Lucassen i in., 2012). Niedawne badania, oparte na eksperckiej analizie tematyki czternastu serwisów internetowych zawierających informacje o zdrowiu psychicznym (w tym Britanniki oraz podręcznika psychiatrii) wykazały, że Wikipedia wyprzedziła konkurentów we wszystkich dziedzinach oprócz przejrzystości zawartych w niej informacji (Reavley i in., 2012). Co nieco zabawne, cytuje ona więcej źródeł, niż robi to Britannica (Rivington, 2007), spełniając tym samym założenia podejścia naukowego w rozumieniu zaproponowanym przez Mertona, jak też wymogi „zorganizowanego sceptycyzmu”, wymuszając opatrywanie zawartych w hasłach treści rzetelnymi źródłami (Merton, 1938), choć może się w niej pojawiać problem subiektywnego postrzegania jakości (Flanagin i Metzger, 2011).

5   Dla wygody Czytelnika, wszystkie linki do dokumentów Wikipedii przedstawione są w taki właśnie sposób, często ze skróconym prefiksem przestrzeni nazw „Wikipedia”. Dla przykładu, zapis [[en:WP:Size_comparisons]] odnosi się do dokumentu zawartego pod adresem https://en.wikipedia.org/wiki/WP:Size_comparisons (lub https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Size_comparisons, gdyż WP stanowi skrót od Wikipedia). Podwójne nawiasy kwadratowe są charakterystycznym elementem tzw. wikikodu, w książce zaś służą do łatwego oddzielenia wewnętrznego adresu dokumentu. Składnia łącz do innych dokumentów w Wikipedii jest czytelna i szeroko stosowana w społeczności wikipedystów. Jako że książka skierowana jest do polskojęzycznego czytelnika, linki w zwykłych nawiasach kwadratowych odnoszą się do polskiej Wikipedii; dokumenty w wersji angielskiej poprzedzone są kodem języka en za otwierającą parą nawiasów. Niektóre dokumenty dostępne w angielskiej Wikipedii nie znajdują swojego odzwierciedlenia w wersji polskiej, lecz ta książka będzie przywoływać dla wygody Czytelnika polskie strony Wikipedii, o ile będzie to możliwe.

Wikipedia jest wyjątkowa także w ramach innych projektów opartych na filozofii otwartego kodu. Dla przykładu, badania pokazują, że jednym z głównych powodów, dla których pomaga się obcym internautom, nawet jeśli nie zyskujemy nic w zamian, jest pozytywny wpływ na naszą reputację zawodową, szczególnie widoczny w projektach otwartego oprogramowania (Von Hippel i Von Krogh, 2003; Wasko i Faraj, 2005). Dzielenie się wiedzą w takim kontekście jest działaniem niepozbawionym sensu, nawet w rozumieniu tradycyjnej ekonomii, w której dominują racjonalne motywacje egoistyczne (Nahapiet i in., 2005); mimo możliwego braku natychmiastowych korzyści, profesjonalista mogący stworzyć „portfolio” i autorytet wśród członków społeczności może oczekiwać długofalowych korzyści w kwestiach związanych z rozwojem zawodowym. Budowanie reputacji jest szeroko postrzegane jako jeden z głównych motywatorów uczestnictwa w ruchu F/LOSS (Weber, 2004)6.

6   Znaczenie budowania reputacji wzrasta również w życiu codziennym, z uwagi na zwiększającą się popularność współkonsumpcji (Botsman i Rogers, 2010).

Sytuacja przedstawia się jednak zgoła odmiennie w przypadku Wikipedii. Inaczej, niż ma to miejsce w projektach F/LOSS, lecz podobnie do gier online (jak na przykład The World of Warcraft czy Tibia) czy do agregatorów treści i sieci społecznościowych (typu Pinterest i Facebook) uznanie i „kariera” budowane są głównie wewnątrz społeczności i dla niej samej, nie zaś dla świata zewnętrznego. Napisanie dla Wikipedii wielu artykułów o wyjątkowej jakości rzadko przywoływane jest w CV. Co może jeszcze ważniejsze, artykuły w Wikipedii tworzone są w przeważającej części przez nieekspertów, zaś wielu profesjonalistów edytujących Wikipedię podejmuje tematy znacznie odbiegające od ich zainteresowań zawodowych. Kierujące nimi motywy są w oczywisty sposób odmienne od idei, które przyświecają członkom społeczności F/LOSS (Ciffolilli, 2003b; Yang i Lai, 2010; Sun i in., 2011).

Co ciekawe jednak, mimo że eksperckie społeczności otwartej współpracy, takie jak ruch F/LOSS, stanowiły przedmiot rozlicznych badań (Hippel, 1988; Lakhani i Von Hippel, 2003; Dahlander i in., 2008; Ciesielska, 2010), korzystających zarówno z metod jakościowych, jak i ilościowych, ilościowe badania nieeksperckich społeczności otwartej współpracy, w szczególności prowadzone w formie długofalowych uczestniczących badań etnograficznych, do niedawna były bardzo słabo rozwinięte.

W miarę jednak, jak sposoby działania opracowane w społecznościach otwartej współpracy przenikają do tradycyjnego świata biznesu i służą za podstawę dla alternatywnych projektów tworzenia zespołów (Bell i Kozlowski, 2002; Gibson i Cohen, 2003; Wakefield i in., 2008), badania nad społecznościami tego typu stają się istotne również z praktycznego punktu widzenia.

Jest to ciekawe, szczególnie w kontekście odwiecznego marzenia, sięgającego jeszcze czasów Platona i związanego z nadchodzącą epoką merytokracji. W epoce społeczeństwa postindustrialnego (Mallet, 1975; Drucker, 1993; Castells, 1996) organizacje przyszłości mają polegać na nowej strukturze zatrudnienia, niezależnej od biurokratycznej hierarchii, jak też być konstruowane na związkach merytokratycznych (Argyris, 1973; Toffler, 1980; Ostroff, 1999). Trudno jest nie zauważyć, że organizacja społeczna Wikipedii, wyjątkowo antyhierarchiczna (Ayers i in., 2008; Bruns, 2008) i w wysokim stopniu uzależniająca pozycję jednostki w społeczności od oceny jej wkładu, silnie przypomina powyższe założenia teoretyczne.

Z ponad osiemnastoma milionami zarejestrowanych kont użytkownika i trzystoma tysiącami aktywnych edytorów w skali miesiąca tylko w wersji angielskiej7 projekty Wikimedia8 są niezaprzeczalnie największą współtworzoną dobrowolną inicjatywą w dziejach ludzkości. Istotność jej przebadania, szczególnie jeśli takie badanie prowadzone jest równolegle dla różnych wersji językowych, tak by wyznaczyć elementy typowe dla kultury narodowej i językowej, jak też elementy ogólne, niezależne od charakteru samego środowiska współpracy online, nie podlega raczej dyskusji.

7   Aktualne dane zawarte są na stronie http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians.

8   Wikipedie to najpopularniejsze projekty Wikimedia Foundation, lecz nie są to jedyne inicjatywy fundacji: można też czytać i edytować Wikisłowniki, Wikinews, Wikiwersytety, Wikibooks, Wikicytaty i inne, wszystkie zorganizowane na podobnych zasadach społecznościowych i hostowane na serwerach Wikimedia Foundation. Należy nadmienić, że serwis Wikileaks.org nie ma żadnego związku z projektami Wikimedia, a od roku 2010 nie wykorzystuje już nawet oprogramowania MediaWiki. Pisząc o Wikipedii, odnoszę się do jej wersji angielskiej i polskiej, zaś jeśli wspominam nazwę Wikimedia, oznacza to wszystkie projekty, za które odpowiedzialna jest Wikimedia Foundation.

Potrzeba przeprowadzenia badania od wewnątrz społeczności jest szczególnie wysoka z uwagi na istnienie wielu błędnych przekonań i niedomówień dotyczących działania Wikipedii. Prawie każdy zna Wikipedię i jej zawartość, lecz niewielu ludzi spoza społeczności wikipedystów rozumie mechanizmy społeczne napędzające tworzenie haseł, rozwijanie wpisów i kontrolę jakości. Konsekwencją tego są głosy krytyki pod adresem Wikipedii, wychodzące z chybionych założeń, pomijające jednak faktyczne słabości projektu. Z mnogości tych założeń warto wspomnieć choćby kilka, akcentując ich różnorodność.

Świadomość zbiorowa, głąby, przegrani
i inne błędne założenia

Mówi się, że współczesny Internet, a zwłaszcza Wikipedia, wspiera działalność amatorów i przeciętniaków – że „mentalność zbiorowego myślenia” i „cyfrowy maoizm”, właściwe dla Wikipedii, faktycznie tłumią ludzką inteligencję i rozmywają osądy i preferencje jednostki do nieakceptowalnych poziomów (Lanier, 2006). Andrew Keen, autor książki o złowrogim tytule The Cult of the Amateur: How today’s Internet is killing our culture (pol. Kult amatora: jak dzisiejszy Internet zabija kulturę) (2007) posuwa się do stwierdzenia, że nikt przy zdrowych zmysłach nie oddałby swojej pracy za darmo i anonimowo i że „tylko głąby by tak postąpiły. Albo przegrani.” (cytowany w: Parvaz, 2011). Jako jeden z rzeczonych „głąbów” lub przegranych (albo jeden i drugi) zdecydowanie nie jestem obiektywny, lecz trudno jest nie wytknąć temu stwierdzeniu, że jest ono zakorzenione w tradycyjnym pojmowaniu profesjonalizmu jako atrybutu formalnych stanowisk, nie zaś jako faktycznego poziomu wiedzy i oceny skutków działań jednostki (które, jak już wspomniano, w przypadku Wikipedii równają się na polu standardów konkurencji komercyjnej z innymi graczami). Jednym z atrybutów merytokracji postindustrialnej jest właśnie przeciwstawianie faktycznej wiedzy zdobytym tytułom. Wikipedia jedynie umożliwia obniżenie wielkości minimalnego wkładu uczestnika do poziomu, na którym ludzie chętnie oddają swoją pracę za darmo, działając bez znaczącego wysiłku, za to ze znaczącym zyskiem dla ogółu społeczeństwa. Pogarda Keena dla takiego modelu działania wskazuje, że nadal chce on wierzyć w tradycyjny, neoliberalny paradygmat ekonomiczny, mówiący, że ludźmi najczęściej kierują pobudki egoistyczne, co wyklucza możliwość racjonalnego wkładu w produkcję dóbr wspólnych, nawet jeśli społeczności otwartej współpracy coraz silniej pokazują, że mrzonka ta staje się przestarzała (Ostrom, 2000; Benkler, 2011). Nie dostrzega on również wyzwalającego aspektu nowych trybów tworzenia wiedzy czy rychłego odejścia modeli tradycyjnych (Scott i in., 1994); Wikipedię można postrzegać jako projekt zawierający w sobie założenia kapitalistycznego modelu produkcji i awangardę nadchodzącego podejścia informacyjno-społecznego (Barbrook, 2000; Hardt i Negri, 2001; O’Neil, 2011a; Firer-Blaess i Fuchs, 2013). Keen wydaje się również ignorować kontekst, w którym „mądrość tłumu” jest szczególnie skuteczna (Surowiecki, 2004), wierząc nadal w skuteczność taylorowskiego podziału na tych, którzy myślą i rozkazują oraz pracowników fizycznych, biernie przyjmujących ochłapy wiedzy rozdawane przez pierwszą grupę (Blackler, 1995).

Krytyka Wikipedii ze strony Laniera i Keena oparta jest dodatkowo na założeniu, że wieloosobowe autorstwo jej haseł rozcieńcza intelekt i indywidualność, a także redukuje grono edytorów do poziomu względnie inteligentnej tłuszczy, złożonej z anonimowych, chaotycznych i przypadkowych przechodniów. Argument ten w teorii wydaje się solidnie ugruntowany, lecz w praktyce nie sprawdza się (Tumlin i in., 2007). W szczególności nie jest on prawdziwy dla Wikipedii, która w takim samym stopniu polega na pracy okazjonalnych autorów, z których każdy dokonuje pojedynczych edycji, co na członkach stabilnej społeczności o wysokiej aktywności. Jak zauważył Yochai Benkler (2006a), „Wikipedia w ujęciu ogólnym nie jest pozbawiona twarzy. Jej uczestnicy utrzymują najczęściej spójne wizerunki (nawet jeśli nie występują pod prawdziwymi nazwiskami) i opatrują encyklopedyczne definicje otoczką społecznościową.”

Podobnie, przynajmniej w ograniczonym stopniu, należałoby uznać za nieprawdziwe głosy krytyki mówiące o rozproszonym modelu autorskim, wyrażane nawet przez osoby sympatyzujące z modelem działania Wikipedii, pokazującym ją jako funkcjonującą według zasady „najpierw publikuj, potem filtruj”, odmiennym od modelu powstawania tradycyjnych encyklopedii, wpierw filtrującym informacje, potem dopiero je publikującym (Shirky, 2009). Dzieje się tak, gdyż samo pojęcie publikacji diametralnie się zmieniło w epoce Internetu. Jest prawdą, że każdy może dokonać zmian w Wikipedii, a nowe edycje są widoczne natychmiast po zapisaniu (choć ostatnio zmiany wprowadzane przez nowych użytkowników w kilku Wikipediach muszą oczekiwać na akceptację jednego z bardziej doświadczonych redaktorów). Można jednak argumentować, że Wikipedia nie jest opracowaniem, które w jakikolwiek sposób podlega „publikacji” (jest to bowiem pojęcie związane raczej z epoką pras drukarskich), lecz że jest ona w stadium ciągłego rozwoju (Priedhorsky i in., 2007). Projekty typu open source polegają zwykle na częstych wydaniach (Raymond, 1999/2004), Wikipedia oparta jest raczej na modelu wydania ciągłego (Luther i Bruckman, 2008). Gdyby trzeba było poczynić pewne analogie do wydawania tradycyjnych encyklopedii (sensowność takiej analogii jest wątpliwa w obliczu tego, że nawet wydawcy najbardziej tradycyjnej encyklopedii, Britanniki, zdecydowali w roku 2012 o zaprzestaniu wydawania wersji drukowanej), można powiedzieć, że w przypadku Wikipedii kolejne edycje pochodzące od poszczególnych edytorów stanowią kolejne warstwy procesu kontroli jakości. Zamiast kilku etapów kontroli jakości, charakterystycznych dla tradycyjnych encyklopedii, w Wikipedii obowiązują tysiące punktów kontrolnych, podczas gdy „publikacja” zawartości nigdy nie materializuje się (oprócz rzadkich przypadków, gdy zawartość Wikipedii ulega „zamrożeniu”, czasami po wprowadzeniu poprawek redakcyjnych, jak ma to miejsce w przypadku kilku książek i DVD9 w całości złożonych z materiałów Wikipedii).

9   Zob. http://dumps.wikimedia.org/dvd.html.

Wielu naukowców sprzeciwia się Wikipedii jako takiej, gdyż rzuca ona wyzwanie tradycyjnemu, społecznemu modelowi tworzenia i rozpowszechniania wiedzy, w którym uprawnieni naukowcy odgrywają rolę strażników i promotorów wiedzy (Eijkman, 2010).

Oprócz tego, że bywa krytykowana ze strony środowisk akademickich, Wikipedia czasami nazywana jest medium faszystowskim, stronniczym i niedemokratycznym (Correa i in., 2006). Równie często oskarża się ją o skłonności prawicowe, lewicowe, katolickie, ateistyczne itd. Istnieją wręcz całe serwisy internetowe, których sensem istnienia jest krytykowanie Wikipedii (np. wikipediocracy.com, wikipedia-watch.org czy wikipediareview.com). W niektórych przypadkach różnice poglądów w gronie edytorów są tak ostre, że decydują się oni na odłączenie od Wikipedii i założenie własnego serwisu (jak na ironię, wykorzystując ten sam silnik generowania stron internetowych, na którym działa Wikipedia), jak w przypadku Conservapedii, której redaktorzy przekonani są o silnych skłonnościach lewicowych wikipedystów, Liberapedii, której współtwórcy wyrażają pogląd dokładnie odwrotny, czy Homopedii, przekonanej o silnej opozycji wobec środowisk LGBT w polskiej Wikipedii10. Wiele zarzutów stawianych Wikipedii wywodzi się z błędnego rozumienia tego, jak Wikipedia działa.

10 Długą listę krytycznych podejść do Wikipedii można przeczytać w... samej Wikipedii, pod adresem https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Criticisms.

Dla przykładu, w rozważaniu tematów wrażliwych lub kontrowersyjnych, szanse na to, że dane hasło w jakimś punkcie swego istnienia będzie niezrównoważone, są wyjątkowo wysokie. Jest to prawdą, nawet jeśli w większości przypadków odstępstwa od zrównoważonego punktu widzenia usuwane są niedługo po ich wprowadzeniu. Zdarza się, że pozostają one dłużej, gdyż nikt ich nie zauważa, co jest przypadłością mniej popularnych haseł11. Istnieją też tematy o wiele bardziej podatne na wandalizmy12. Co jednak ważniejsze, poszczególne artykuły w Wikipedii znajdują się w różnych stadiach rozwoju i czasami są stronnicze z kompletnie odmiennych przyczyn. Na mniejszych Wikipediach pojawiają się fale stronniczości, zależne od składu grupy aktywnie edytujących w danym przedziale czasowym, lecz wraz ze wzrostem skali danego projektu coraz mniej prawdopodobne jest, by utrzymywała się jego stała stronniczość. Ogólnie, celowe wprowadzenie długofalowej stronniczości w Wikipedii, na podłożu odrzucanym przez ogół środowiska naukowego i okołonaukowego ma nikłe szanse utrzymania się (chcąc zrozumieć, jakie natężenie stronniczości jest akceptowalne, wystarczy zapoznać się z artykułami dotyczącymi np. homeopatii lub parapsychologii).

11 Właśnie to mogło być przyczyną tzw. incydentu Seigenthalera, zob. [[en:WP: Seigenthaler incident]], kiedy to przez cztery miesiące hasło opisujące Johna Seinegthalera, znanego dziennikarza amerykańskiego, zawierało zdanie dające do zrozumienia, iż miał on związek z zabójstwem Johna F. Kennedy’ego. Fałszywa informacja, usunięta jeszcze przed tym, jak sam Seigenthaler napisał o incydencie w gazecie „USA Today” (Seigenthaler, 2005), wywołała wielki skandal i załamanie zaufania w wiarygodność Wikipedii w 2005 roku. Nie można zaprzeczyć, że wydarzenie pokazało słabość systemu społecznego tworzenia wiedzy w obliczu złośliwych przekłamań, a od jego nastąpienia podjęto wiele działań zmierzających do eliminacji takich niepożądanych zachowań; nie można jednakże również zaprzeczyć temu, że złośliwy wpis usunięto by znacznie szybciej, gdyby pojawił się on w popularniejszym haśle, na przykład opisującym samo zabójstwo.

12 Tak było na przykład w przypadku pechowej, choć dość zabawnej historii Tanera Akcama, profesora historii z Turcji. Z uwagi na prowadzone przez niego badania nad ludobójstwami w Armenii, nacjonaliści tureccy wprowadzili do jego biografii w Wikipedii informację, że jest on terrorystą. Skutkiem tego, został on zatrzymany na lotnisku w Montrealu po tym, jak tamtejsi pracownicy przejrzeli jego biografię. Po wyjaśnieniu nieporozumienia Akcam poleciał w dalszą drogę, lecz zatrzymano go po dwóch dniach w Stanach Zjednoczonych, dokładnie z tego samego powodu (Suddath, 2011). Ten przykład pokazuje nie tylko, że informacje w Wikipedii ulegają przekłamaniom, lecz również, że dane Wikipedii mogą mieć dużą wagę w świecie realnym.

Czy oznacza to, że Wikipedia, jako społeczność, jest niebiańską Utopią? Nie. Nie jest jej nawet bliska. Ma za to wiele problemów i słabości, które jednak da się zanalizować tylko po dogłębnym poznaniu projektu od środka. Jako etnograf organizacji jestem zarówno zafascynowany modelem, kulturą i trybem działania Wikipedii, jakże odmiennymi od tradycyjnych modeli organizacyjnych, jak i świadomy wielu słabości i zagrożeń stojących przed Wikipedią. W ciągu kilku lat spędzonych wewnątrz społeczności Wikipedii zbierałem wiedzę o obowiązujących w niej rytuałach i organizacji społecznej, zwykle niedostępną dla ludzi z zewnątrz. Wierzę, że rozumiem wiele słabości projektu, lecz pojmuję też, dlaczego model ten nadal funkcjonuje, dając twarde dowody swojego istnienia – czyli udostępniając za darmo wiedzę ludziom, którzy w innych okolicznościach by jej nie posiedli.

Zawartość książki

W niniejszej książce przedstawiam Wikipedię jako nieekspercką organizację otwartej współpracy, badając ją od wewnątrz. W ujęciu ogólnym staram się rozwiązać zagadkę tego, dlaczego sposób organizacji Wikipedii jako nowy pomysł na zorganizowanie pracy w ogóle funkcjonuje – według wszelkich przesłanek nie powinien on bowiem działać. Nadal niewiele wiadomo o władzy i zarządzaniu nieeksperckimi społecznościami otwartej współpracy, zaś niniejsza pozycja próbuje częściowo tę lukę wypełnić.

W ujęciu bardziej szczegółowym koncentruję się na tych kwestiach, które są typowo niedostępne dla osób postronnych, stanowiąc jednak integralną część kultury organizacyjnej Wikipedii:

• wyrażanie statusu, władzy i hierarchii w społeczności, która oficjalnie odrzuca wszelką hierarchię;

• model biznesowy i skomplikowane relacje pomiędzy społecznością edytorów a Wikimedia Foundation;

• rola konfliktów i różnic poglądów jako sił napędzających rozwój haseł;

• tzw. wojny edycyjne i modele rozwiązywania konfliktów w Wikipedii;

• zakres kontroli ze strony współredaktorów oraz biurokracji, która – odmiennie, niż głosi to obiegowa opinia o Wikipedii jako społeczności skrajnie wolnościowej i anarchicznej – jest bardzo silna;

• porzucenie wzajemnego zaufania i kontroli referencji na rzecz ufności w procedury;

• ewolucja przywództwa w społeczności Wikipedii;

• projekt organizacyjny równoważący chaotyczną, anarchistyczną adhokrację i typową biurokrację w środowisku sterowanym całkowicie przez potencjalnie tymczasowych ochotników.

Analiza powyższych kwestii prowadzi do wniosków na temat tego, jak chaotyczna logika działania Wikipedii sprawia, że projekt jest zarówno skuteczny, jak i atrakcyjny dla jego uczestników, a także względnie ustrukturalizowany i uporządkowany. Przedstawiam też wiele słabości Wikipedii pojawiających się w wyniku wzrostu projektu i coraz większej komplikacji jego mechanizmów, jak też skuteczne i unikatowe sposoby rozwiązywania problemów zarządzania skomplikowanymi organizacjami. Kładę nacisk na implikacje, które powstają dla sposobów, na które Wikipedia uwierzytelnia się w oczach społeczności i reszty świata.

Komentuję potencjał przeniesienia modelu działania Wikipedii na grunt komercyjny, a także to, dlaczego pozornie podobne do niej projekty nie działają, jak ma to miejsce w przypadku Citizendium, założonego przez jednego ze współtwórców Wikipedii i w założeniu mającego unikać zagrożeń typowych dla kompletnie otwartej encyklopedii.

Książka ma następującą strukturę:

Pozycję otwiera skrócona historia Wikipedii, a także opis życia jej społeczności, głównych zasad projektu, statusu oraz sposobów autoprezentacji edytorów. Informacje te są istotne dla kolejnych rozdziałów, lecz mają charakter czysto opisowy, a nie analityczny, i stanowią podstawę późniejszych interpretacji. Powinny one być oczywiste dla czytelników obeznanych ze społecznością Wikipedii.

Dalszą część stanowią kwestie już wspomnianej „kariery” i hierarchii wewnątrz Wikipedii. Podejmuję analizę funkcjonujących wśród wikipedystów ról oraz przyczyn nagłego spadku zakończonych powodzeniem wniosków o nadanie uprawnień administratora na angielskiej Wikipedii, jak też obsesji licznika edycji, wyraźnie widocznej w dużej części społeczności. Pokazuję, jak to zjawisko zniechęca do uczestnictwa w projekcie redaktorów tekstów o wysokiej jakości, promując za to półautomatyczne edycje o mniejszej wadze merytorycznej, w swoistej wersji wirtualnego tayloryzmu. Opisuję napięcia związane z wyłanianiem użytkowników do funkcji społecznościowych, a także postrzeganie nierówności i wizje „kliki” głoszone przez niektórych członków społeczności – cechy te są charakterystyczne dla egalitarnych systemów władzy. Pytanie, na które staram się odpowiedzieć w tym rozdziale, brzmi: dlaczego społeczność o tak egalitarnej retoryce, zorganizowana na bazie dobrowolnego uczestnictwa bez motywacji pieniężnej, charakteryzuje się tak wielkimi napięciami w dziedzinie władzy i hierarchii?

W kolejnym rozdziale opisuję typowe metody rozwiązywania konfliktów w Wikipedii. Pokazuję, jak łatwo odrzucane są edycje dokonywane w złej wierze. Opisuję oficjalnie wyrażone przez Wikipedię dążenie do osiągnięcia konsensusu, typowe dla niektórych organizacji partycypacyjnych, przeciwstawiając je działaniom podejmowanym w przypadku faktycznego konfliktu na przykładzie prawdopodobnie największej tzw. wojny edycyjnej w dziejach Wikipedii (wytoczonej na angielskiej Wikipedii o to, czy opis jednego z polskich miast powinien znajdować się w haśle zatytułowanym „Gdańsk”, czy „Danzig”). W toku analizy owego konfliktu pokazuję, że w określonych warunkach metody rozwiązywania konfliktów w Wikipedii nie sprawdzają się, zaś stabilne rezultaty da się osiągnąć tylko po odrzuceniu dążeń do uzyskania konsensusu. Przedstawiam też typowe trajektorie wikipedycznych konfliktów. Wniosek z tego rozdziału jest taki, że większość procesu rozwijania Wikipedii opiera się w większym stopniu na konfliktach niż na ogólnie rozumianej współpracy; rozdział sugeruje też, że wiele wysiłków „współpracy” napędzanych jest raczej różnicą zdań, poprawiającą efektywność działań. Głównym pytaniem stawianym w tym rozdziale jest to, jak w społeczności pozornie tak bardzo dążącej do współpracy postępuje się z konfliktami i wykorzystuje się je.

W kolejnym rozdziale koncentruję się na kwestiach kontroli i proceduralizacji. Staram się w nim wyjaśnić, dlaczego społeczność tak przeciwstawna strukturom i deklarująca niechęć do formalnej regulacji życia, wyrażająca aprobatę dla półanarchistycznego podejmowania decyzji w trybie ad hoc, jest tak sztywna w kwestii bezpośredniej kontroli zachowań jej członków. Wykazuję w nim też, że społeczność Wikipedii wyjątkowo silnie polega na kontroli ze strony współredaktorów. Wszystkie zachowania w Wikipedii są monitorowane, zapisywane i śledzone. Uczestnictwo poszczególnych osób jest ściśle kontrolowane za pomocą wielu procedur, których liczba jest o wiele wyższa niż w wielu tradycyjnych organizacjach o charakterze biurokratycznym. Pokazuję, że rosnące portfolio zasad spełnia funkcję umocnienia władzy użytkowników o długim stażu nad osobami nowymi, lecz również odstrasza zaawansowanych edytorów.

Ścisła kontrola biurokratyczna przeciwstawiona jest w kolejnym rozdziale skrajnie otwartemu podejściu do weryfikacji referencji przez wikipedystów. Opisuję zjawisko występowania w Wikipedii niskiego poziomu wzajemnego zaufania, w środowisku, w którym ochrona wirtualnego wizerunku i prywatność to dwie najściślej chronione świętości. Przez analizę przypadku poważnego kryzysu zaufania w Wikipedii pokazuję, że kontrola referencji może osłabić jedną z cech przyciągających ludzi do projektu (którą jest możliwość stworzenia wizerunku osoby mającej szeroką wiedzę). Skutkiem tego, funkcję kontroli referencji, jak też zaufania międzyludzkiego, przejmuje zaufanie procedurom. W rozdziale tym opisuję, dlaczego społeczność tak silnie skoncentrowana na tworzeniu wiedzy o wysokiej jakości odrzuca rzeczywiste referencje i tożsamości.

Kwestia zaufania otwiera rozważania w kolejnym rozdziale, dotyczącym autorytetów i przywództwa w ruchu Wikimedia. Dokonuję analizy rozwoju roli Jimmy’ego „Jimbo” Walesa. Pokazuję, że autorytety w Wikipedii nie otrzymują taryfy ulgowej. Opisuję ewolucję przywództwa Walesa, zarówno w wyniku jego świadomego odejścia, jak i wskutek jego nieporadności przywódczej w dwóch przypadkach. Pokazuję, że wybrany przez Walesa i deklarowany przezeń model przywództwa jest sprzeczny z podejmowanymi przez niego działaniami. Z rozwoju pomniejszego buntu społeczności przeciwko swemu przywódcy wysnuwam szersze wnioski na temat przywództwa w organizacjach otwartej współpracy. W rozdziale stawiam pytanie o to, jakie rodzaje przywództwa, w jakich warunkach, stosują te społeczności.

W końcowym rozdziale koncentruję się na kwestiach zarządzania, lecz tym razem na poziomie całego ruchu Wikimedia. Opisuję głównych interesariuszy (Wikimedia Foundation i jej Rada Powiernicza, lokalni partnerzy fundacji oraz Wikimedia Chapter Association, zrzeszenie owych partnerów lokalnych, jak też same społeczności edytorów) oraz związki między nimi, w tym przeszłe i aktualne napięcia. Przez analizę walki o władzę i rywalizacji o zasoby rozważam możliwość oderwania się grupy edytorów od ogółu ruchu Wikimedia, lecz uznaję taki scenariusz za mało prawdopodobny z uwagi na elastyczne działania Wikimedia Foundation, jak też sprawowaną przez fundację kontrolę nad zasobami. Rozdział zamykają ogólniejsze obserwacje na temat zarządzania w ruchu Wikimedia i wnioski przydatne w badaniach społeczności wirtualnych. Staram się odkryć, jak ruch ochotników radzi sobie z postępującą profesjonalizacją i rywalizacją o zasoby, a także jakie procedury zarządzania zapewniają mu względną stabilność.

Końcowe uwagi zbierają obserwacje poczynione we wszystkich rozdziałach, służą za miejsce ogólnego omówienia kierunku rozwoju ruchu Wikimedia oraz wpływu Wikipedii i jej projektów siostrzanych na świat. Pokazuję, że Wikipedia jest zaledwie jednym z wielu przejawów rewolucji w tworzeniu wiedzy. Opisuję, jak konflikt, zaufanie i przywództwo w społecznościach o otwartym uczestnictwie mogą wpłynąć na postrzeganie organizacji pracy ludzi. Wyciągam wnioski dla teorii zarządzania uczestniczącego, wykazując wady i zalety trybu działania w pełni opartego na współpracy, jak też wyzwania związane ze wzrostem organizacji, która przedstawia samą siebie jako kompletnie odmienną od modeli spotykanych dotychczas (lecz którą dotykają te same problemy skali, zarządzania, uruchamiania projektów itd.)

Pierwszy dodatek zawiera wykorzystane w projekcie badawczym metody badań i inne rozważania metodologiczne. Dla osób niezaznajomionych z badaniami etnograficznymi i kwestiami związanymi z badaniami jakościowymi, może stać się użytecznym opisem tego, jakie wybory metodologiczne należy podjąć w trakcie jakościowych badań podłużnych, szczególnie w środowisku etnografii wirtualnej. Dla innych czytelników rozważania te mogłyby okazać się zbyt teoretyczne, szczególnie gdyby umieszczone zostały na początku.

Drugi dodatek przywołuje pięć filarów Wikipedii i pięć odpowiadających im zasad. Mimo że jest to jedynie wycinek obowiązujących w Wikipedii reguł, dla czytelników, którym nieznane są realia projektu, mogą one się okazać przydatne i dać obraz tego, jak zorganizowana jest praca w Wikipedii. Przywołane w dodatku zasady wspominane są również w kilku miejscach w niniejszej książce.

Dziewiętnastowieczny poeta John Godfrey Saxe jest autorem cytatu często przypisywanego Bismarckowi: „prawa, podobnie do kiełbasek, przestają wzbudzać szacunek w miarę, jak dowiadujemy się, jak powstają” (Shapiro, 2008). W książce zamierzam przedstawić działanie wielu aspektów Wikipedii, dzięki czemu czytelnicy nieznający jej społeczności mają szansę na zmianę swojego postrzegania tego projektu.

Wikipedia w telegraficznym skrócie:
liczby, zasady, edytorzy

Niniejszy rozdział ma spełniać funkcję wprowadzenia w świat Wikipedii i jej społeczności i być przydatny dla tych, którzy z owym światem nie są zaznajomieni. Opisuje okoliczności powstania Wikipedii, jej rozwój i podstawowe statystyki oraz interesujące liczby. Zawiera również opis najważniejszych zasad rządzących projektem i obowiązujących w nim norm zachowania, z uwagi na to, że wpływają one w znacznym stopniu na organizację społeczności Wikipedii. Ostatnia część rozdziału poświęcona jest nieformalnemu przedstawianiu samego siebie przez wikipedystów i opisowi sposobów tworzenia własnego wizerunku na stronach użytkownika oraz przez konkretne działania.

Czytelnicy znający rzeczywistość i zwyczaje Wikipedii mogą niniejszy rozdział pominąć, gdyż ma on charakter opisowy, nie analityczny.

Wikipedia: podstawowe fakty

Wbrew temu, co się powszechnie uważa, Wikipedia nie była pierwszym serwisem internetowym typu „wiki”. Serwisy „wiki”, nazwane tak od hawajskiego słowa oznaczającego „szybki” i pochodzącego od „Wiki Wiki Shuttle”, autobusu kursującego na międzynarodowym lotnisku w Honolulu, tworzone są tak, by możliwe było śledzenie dokonywanych przez użytkowników zmian na stronach opisywanych uproszczonym językiem znaczników (pozwalającym na łatwe dodawanie pogrubień, pochyleń czy tabel bez konieczności nauki pełnej składni języka HTML). Idea stron wiki została po raz pierwszy pokazana w roku 1995 przez Warda Cunninghama, który nazwał swoje dzieło WikiWikiWeb.

Idea WikiWikiWeb była atrakcyjnym wyborem dla wielu przedsiębiorców i wykorzystywano ją do komunikacji, wspólnego rozwijania pomysłów, budowania dokumentacji, w Intranecie, i do dziś stanowi istotny element wielu projektów związanych z zarządzaniem wiedzą (Grudzewski i Hejduk, 2001; Grudzewski i Hejduk, 2004; Nogalski i Kowalczyk, 2008). Jej popularność jeszcze wzrastała, kiedy Jimmy „Jimbo” Wales, ówczesny dyrektor zarządzający firmy Bomis Inc., uruchomił w roku 2000 projekt encyklopedii internetowej o nazwie Nupedia.

Nupedia miała być encyklopedią internetową o bezpłatnie dostępnej zawartości, pisaną przez ekspertów. Chcąc dorównać standardom reprezentowanym przez tradycyjne encyklopedie, twórcy Nupedii zawarli w swoim projekcie ideę recenzji naukowej zamiast mechanizmów wiki. Cały serwis oparty był na założeniu, że jego zawartość miała być tworzona przez naukowców za darmo, w ramach pracy pro publico bono.

Nowa encyklopedia rozwijała się wyjątkowo wolno, więc Larry Sanger, zatrudniony przez Walesa, by nadzorować prace nad nią, pełniący też funkcję redaktora naczelnego, podjął pomysł zaproponowany przez Bena Kovitza1 i zasugerował, by do tworzenia materiałów encyklopedycznych zaprząc oprogramowanie i ideę wiki. Pomysł ten był zgodny z założeniami Walesa, mówiącymi o stworzeniu edytowalnej i ogólnodostępnej encyklopedii, więc w styczniu 2001 roku uruchomiono serwis internetowy Wikipedia.com, początkowo mający spełniać funkcję generatora treści dla Nupedii.

1   Więcej na ten temat przeczytać można w dokumencie stworzonym przez Bena Kovitza: http://en.wikipedia.org/wiki/User:BenKovitz#The_conversation_at_the_taco_stand

Pomysł okazał się prawie natychmiastowym sukcesem. W pierwszym roku działania w Wikipedii stworzono około 20 tysięcy wpisów, w drugim – już 100 tysięcy. W tym czasie Nupiedia albo miała problem z dotarciem do środowisk akademickich, albo środowiska te nie przejmowały się misją, którą miał do wypełnienia serwis. We wrześniu 2003 roku Nupedia została zamknięta, szczycąc się posiadaniem 24 ukończonych artykułów, a 74 w różnych stadiach rozwoju. W tym samym czasie Wikipedia zdołała zgromadzić ponad 150 tysięcy haseł.

Liczba haseł na angielskiej Wikipedii, grafika autorstwa HenkvD, http://en.wikipedia.org/wiki/File:EnwikipediaArt.PNG

Niedługo potem pojawiły się inne wersje językowe Wikipedii. Pierwsza była wersja niemiecka, uruchomiona jako poddomena serwisu Wikipedia.com już 16 marca 2001 roku. Statystyki największych edycji językowych Wikipedii w styczniu 2013 przedstawia tabela 1.

Łączna liczba artykułów we wszystkich wersjach językowych (których jest ponad 270) Wikipedii przekracza 20 milionów. Jak widać, projekt anglojęzyczny jest niekwestionowanym liderem rankingu. Miejsca od 2 do 10 są jednak rozproszone we względnie niewielkim stopniu (poza tą tabelą spadek jest znaczny, gdyż szwedzka Wikipedia, jedenasta w rankingu liczby haseł, ma 564 tysiące haseł).

Patrząc na liczbę artykułów per capita i zliczając ją w odniesieniu do osób władających danym językiem jako ojczystym, widzimy, że wśród dziesięciu największych edycji językowych zdecydowanie przoduje Wikipedia w języku holenderskim, zaś tuż za nią plasuje się edycja polskojęzyczna. Pierwowzór anglojęzyczny wydaje się projektem średnio pokrywającym swoim zasięgiem rodowitych użytkowników języka (szósta lokata), co jest jeszcze bardziej zaskakujące, biorąc pod uwagę, że język angielski jest najpopularniejszym językiem obcym na świecie, współczesnym lingua franca. Ani język polski, ani holenderski nie są popularne jako języki obce.

Angielska Wikipedia w porównaniu z pozostałymi z 10 największych projektów językowych

Pozycja

Język

Liczba haseł

Liczba haseł per capita
(na tysiąc użytkowników języka)

1

angielski

4,1 miliona

10,9

2

niemiecki

1,5 miliona

15,2

3

francuski

1,3 miliona

11,3

4

holenderski

1,1 miliona

47,7

5

włoski

983 tysiące

16,0

6

hiszpański

938 tysięcy

2,3

7

polski

934 tysiące

23,4

8

rosyjski

933 tysiące

6,5

9

japoński

834 tysiące

6,9

10

portugalski

760 tysięcy

3,2

Źródło: opracowanie własne na podstawie http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_largest_wikis.

W angielskiej Wikipedii zarejestrowanych jest około 29 tysięcy kont użytkowników, których właściciele deklarują, że język angielski jest ich mową ojczystą2, jak też 27 tysięcy kont, których właściciele deklarują, że angielski jest ich językiem wyuczonym. Na podstawie tych ogólnych wyliczeń, które pokazują, że osób, dla których angielski jest językiem obcym, jest prawie tyle samo, co rodowitych użytkowników angielszczyzny, a także biorąc pod uwagę, że angielska Wikipedia miała w porównaniu z innymi wersjami językowymi ułatwiony start (szczególnie jeśli chodzi o zainteresowanie mediów), liczba artykułów w angielskiej Wikipedii wydaje się zaskakująco niska w porównaniu do innych większych wersji językowych. Wzrost liczby haseł i aktywnych edytorów angielskiej Wikipedii również spowalnia, wraz z kosztami organizacji koordynację prac (Suh i in., 2009).

2   28 stycznia 2012 roku 1751 użytkowników angielskiej Wikipedii deklarowało podstawową znajomość języka angielskiego, 5523 – średniozaawansowaną, 11035 zaawansowaną, 5919 znajomość bliską ojczystej (w tym ja), 4028 osób profesjonalną, zaś 29357 deklarowało, że angielski jest ich językiem ojczystym. Liczebność w poszczególnych kategoriach pochodzi z zestawienia http://en.wikipedia.org/wiki/Category:User_en, która grupuje jednak wyłącznie użytkowników chcących podzielić się informacją o językach, którymi włada. W gronie regularnych redaktorów praktyka ujawniania zdolności językowych jest jednak częsta.

Należy jednak wspomnieć, że sama liczba artykułów nie jest dobrym pojedynczym wskaźnikiem jakości encyklopedii: wiele artykułów w angielskiej Wikipedii jest znacznie lepiej rozwiniętych, opatrzonych lepszymi źródłami i bogatszymi w informacje niż te same hasła w innych wersjach językowych. Można więc wnioskować, że na pewnym etapie rozwoju użytkownicy decydują się rozwijać i poszerzać istniejące hasła zamiast dodawać kolejne zalążki (jak przyjęło się mówić o nowych i krótkich artykułach). Dodatkowo, z uwagi na to, że liczba artykułów jest najprostszym i najbardziej widocznym wskaźnikiem bogactwa zasobów encyklopedii, część projektów wpływa na ten wskaźnik, uruchamiając boty (skrypty) automatycznie tworzące hasła w określonych kategoriach, na przykład opisując tysiące chińskich wiosek na podstawie wykazów i map geograficznych, jak też w innych dziedzinach. Taka strategia rozwoju wykorzystywana była przez wiele projektów w różny sposób, zaś pierwszy jej przypadek miał miejsce w październiku 2002 roku, gdy jeden z botów dodał 30 tysięcy haseł na temat amerykańskich miast w niecały tydzień. Jest oczywiste, że konta, z których nie edytują ludzie, mają znaczny wpływ na rozwój Wikipedii (Niederer i van Dijck, 2010; Geiger, 2011; Halfaker i Riedl, 2012). Wszystkie wartości liczbowe należy więc traktować z lekkim przymrużeniem oka3. Warto jednak przy tym nadmienić, że wzrost Wikipedii

3   Meandry pomiarów statystycznych związanych z Wikipedią komplikują się jeszcze bardziej, gdy zaczniemy rozważania nad tym, co stanowi artykuł. Przez dłuższy czas za pełnoprawne artykuły uważano jedynie te wpisy, które zawierały przynajmniej jeden przecinek. Takie podejście zdecydowanie godziło w języki spoza Europy. Aktualnie, od wydania 1.18 oprogramowania MediaWiki, stosowane są inne kryteria zaliczania stron do artykułów, lecz w Internecie wykorzystuje się jeszcze gdzieniegdzie wcześniejsze wersje silnika MediaWiki. Więcej informacji na ten temat znaleźć można pod adresem http://www.mediawiki.org/wiki/Manual:Article_count.

jednoznacznie spowalnia (Suh i in., 2009), zaś niektórzy uważają, że obraz ten jest typowy dla cyklu życia technologii (Lam i Riedl, 2011), co, zważając na fakt dojrzewania projektu, nie powinno być zaskakujące.

Co również ciekawe, kryteria encyklopedyczności wpisów różnią się w zależności od wersji językowej Wikipedii. W badaniu 25 języków Wikipedii wspólny dla wszystkich był tylko jeden procent artykułów, zaś nawet 74% spotkać można było tylko w jednym języku (Hecht i Gergle, 2010). W poszczególnych projektach da się jednak zauważyć racjonalną i merytokratyczną ścieżkę rozwoju, gdyż różnice między artykułami średnimi i dobrymi lub medalowymi (uznanymi za przykładne hasła Wikipedii) są większe niż wtedy, gdy pod uwagę weźmie się różnice między językami (Hammwöhner, 2007), zaś Wikipedie w poszczególnych językach po osiągnięciu fazy względnej dojrzałości rozwijają się wzdłuż podobnych ścieżek (Zlatić i in., 2006).

Mimo wyjątkowo dynamicznego wzrostu i niedającej się zakwestionować dojrzałości, rozwój angielskiej Wikipedii nie wydaje się spowalniać. Interesującą miarą stabilności Wikipedii jest liczba tygodni, w których dokonywane są kolejne dziesięciomilionowe edycje (miara ta jest wyjątkowo użyteczna, gdyż nie zależy ona od liczby edytujących osób). Na początku, tj. w roku 2005, między dziesięciomilionową a dwudziestomilionową edycją upłynęło 211 tygodni, zaś kolejne 10 milionów pojawiło się po 17 tygodniach. Tempo wzrostu ustabilizowało się niedługo potem na poziomie około 7 tygodni i utrzymuje się na względnie niezmiennym poziomie (w roku 2007 wzrost przyspieszył nieco, do wartości niecałych 6 tygodni, od 2011 wynosi 8 tygodni, lecz i tak jest niezwykle spójny). Jest całkiem możliwe, że edytowanie Wikipedii stało się częścią codziennych zajęć dla wielu jej regularnych edytorów. Dodatkowo w Wikipedii może dochodzić do wzrostu ogólnej liczby działań administracyjnych i edycji koordynacyjnych (Kittur i Kraut, 2008). Jeśli nawet wziąć pod uwagę liczbę nowych edytorów, liczbę osób opuszczających Wikipedię i wariacje ogólnej aktywności edycyjnej, stabilność danych statystycznych jest i tak zaskakująca (rysunek).

We wrześniu 2012 roku łączna liczba edycji wykonanych w angielskiej Wikipedii wynosiła 553 miliony4.

4   Dane sprawdzone 1 września 2012 na stronie http://en.wikichecker.com/.

Liczba tygodni pomiędzy kolejnymi 10 milionami edycji, na podstawie http://en.wikipedia.org/wiki/User:Katalaveno/TBE (dane z 2 września 2012)

Inne projekty Wikimedia również wykazują rozkwit. Cytując samą Wikipedię: „w sierpniu 2012 Wikipedia była szóstym co do częstości odwiedzin serwisem internetowym według Alexa Internet, oferując ponad 22 miliony haseł w 284 aktywnych wersjach językowych” (zob. [[en:WP:History of Wikipedia]]). Łączna liczba dokonanych we wszystkich projektach Wikimedia edycji przekroczyła we wrześniu 2012 1,6 miliarda5. Liczba odwiedzin we wszystkich projektach Wikimedia cały czas rośnie.

5   Dane na 1 września 2012, pobrane z http://toolserver.org/~emijrp/wikimediacounter/.

Podobnie wzrasta liczba unikalnych odwiedzin – z 242 milionów w styczniu 2008 do 469 milionów w czerwcu 2012 roku.

Społeczność ruchu Wikimedia6 również od lat ewoluuje, lecz pewne zmiany nie są równie optymistyczne co statystyki oglądalności. Dla przykładu, jak pokazuje przeprowadzone przez Wikimedia Foundation badanie Editor Survey Report7 (oparte na pięciu największych wersjach językowych Wikipedii) do roku 2005 nawet 40% edytorów pozostawało aktywnych w rok po dokonaniu pierwszych edycji. Analizując jednak dane uzyskane po roku 2007, tylko niecałe 15% utrzymało aktywność w rok po dokonaniu pierwszej zmiany. Jasne jest, że integracja ze społecznością Wikimediów stała się trudniejsza. Może to być pochodną coraz bardziej zdecentralizowanego i nieformalnego strzeżenia zawartości projektów, czyli działaniami użytkowników o długim stażu edycyjnym, zniechęcającymi nowo przybyłych (Shaw, 2012), prawdopodobnie wynikającymi z potrzeby pokazania swojego statusu i starszeństwa. Społeczność Wikipedii podejmuje jednak wiele kroków zmierzających do odwrócenia tej niechlubnej tendencji, zob. np. [[en:WP:Teahouse]].

6   Niektórzy naukowcy (Buss i Strauss, 2009) nie uważają, by serwisy typu wiki wykształcały społeczności internetowe z uwagi na zachodzące w nich przeniesienie ciężaru z tworzenia sieci społecznościowej na rzecz generowania wiedzy. Jest jednak oczywiste, że z uwagi na zachodzące w serwisach wiki interakcje, zachowania społeczne, identyfikowanie się z grupą, poczucie przynależności itd., projekty Wikimedia, szczególnie w przypadku osób mających konta użytkownika, spełniają kryteria dla społeczności typu open source czy o otwartym uczestnictwie (Castells, 2001; Von Krogh, Spaeth i Lakhani, 2003; S. Weber, 2004).

7   Dane pobrane 28 sierpnia 2012 z http://strategy.wikimedia.org/wiki/Editor_Trends_Study.

Ponownie cytując Editor Survey Report z roku 20118, nawet 91% edytorów Wikipedii stanowią mężczyźni lub chłopcy9. Wskaźnik ten może nie być dokładny, gdyż oparty jest wyłącznie na ankiecie przeprowadzonej wśród 31699 zarejestrowanych użytkowników, z której pozyskano 5073 pełne wyniki, a tu selekcja wewnętrzna może mieć duże znaczenie (mężczyźni mogli udzielać pełnych odpowiedzi częściej lub rzadziej niż kobiety). Podobnie, zniekształcone mogą być wyniki badania samodeklaracji płci, pokazujące, że kobiety stanowią tylko 16% grupy edytorów (Lam i in., 2011), gdyż wiele kobiet może decydować się na nieujawnianie swojej płci w środowisku postrzeganym jako zdominowane przez mężczyzn. Wyniki różnych badań są jednak zgodne co do tego, że liczba edytujących Wikipedię kobiet jest zaskakująco niska, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę, iż dysproporcja płciowa wśród czytelników nie jest tak rażąca (Glott i in., 2010; Bywater, 2011), nawet w obliczu tego, że badania uczestnictwa w Wikipedii o dobrowolnym charakterze muszą się cechować pewnymi nieścisłościami (Hill i Shaw, 2013). Tak wielka dysproporcja jest niełatwa do wyjaśnienia przez „geekowską” przeszłość ruchu Wikimedia, czy przez mało zaskakujące przeniesienie na grunt wirtualny nierówności społecznych i gospodarczych (Morell, 2010)10. Część badań sugeruje, że powyższe może być skutkiem wyższej ilości konfliktów zachodzących w Wikipedii w porównaniu ze środowiskiem leżącym poza nią, czy też ogólnie krytycznym środowiskiem współedytorów (Collier i Bear, 2012). Zdecydowanie należy tu wziąć również pod uwagę postrzeganie roli edytorów i ścieżki kariery (Bourne i Özbilgin, 2008), choć kwestia ta jest zdecydowanie mało poznana i wymaga przeprowadzenia dalszych badań Wikipedii z wielu perspektyw, jak też badań nad technikami współpracy i kwestii płci w znacznie szerszym ujęciu (Zhang i Kramarae, 2008).

8   Dane pobrane 28 sierpnia 2012 z http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/76/Editor_Survey_Report_-_April_2011.pdf.

9   W niniejszej publikacji dla określenia osób edytujących Wikipedię przyjęty został rzeczownik w formie męskiej (wikipedyści), ponieważ w języku polskim jak dotąd nie przyjęło się powszechnie stosowanie form wymiennych lub obu jednocześnie, dla podkreślenia obecności sprawujących daną rolę kobiet. We wszystkich miejscach, gdzie mowa jest o wikipedystach jako o zbiorowości, określenie to odnosi się zarówno do żeńskich wikipedystek, jak i wikipedystów płci męskiej, a także do osób nieokreślających jednoznacznie swojej płci.

10 Warto nadmienić, że oprócz znacznych wysiłków ze strony Wikimedia Foundation, zmierzających ku zminimalizowaniu dysproporcji płciowych, istnieją inne inicjatywy, jak na przykład http://wikichix.org, stworzona w roku 2006 roku i pozwalająca kobietom edytującym Wikipedię na dyskutowanie o postrzeganiu przez nie subiektywizmu płciowego, sposobów na jego minimalizację itd. Więcej na temat nierówności płciowych w Wikipedii można przeczytać pod adresem [[en:WP:BIAS]].

Możliwym efektem ubocznym nierówności płciowej jest to, że w Wikipedii brakuje znacznie więcej biografii kobiet niż mężczyzn, gdy porówna się ją z Britanniką, nawet jeśli hasła w Wikipedii obejmują szerszy zakres tematów i są bogatsze w treści (Reagle i Rhue, 2011). Dodatkowo, artykuły poruszające tematy nierówności płciowych i feminizmu mają większe szanse bycia usuniętymi (Carstensen, 2009). Należy jednak zauważyć, że między poszczególnymi wersjami językowymi istnieją znaczne różnice w postrzeganiu określonych osób jako encyklopedyczne lub nie (Callahan i Herring, 2011).

Kolejny ciekawy wniosek Editor Survey Report dotyczy tego, że nawet 61% edytujących ma wykształcenie wyższe, z czego 8% legitymuje się stopniem doktora, 18% – tytułem magistra, zaś 35% licencjata, więc również stereotyp wikipedysty jako nieprzystosowanego do życia „nerda”-licealisty jest zdecydowanie nieprawdziwy. Tylko 36% edytorów ma umiejętność programowania, więc częściowo zaprzecza to kolejnemu stereotypowi wikipedysty-geeka. Co również ciekawe, wikipedyści są niekoniecznie młodzieńcami (średnia wieku to 32 lata), a tylko 27% z nich ma nie więcej niż 21 lat. Należy zwrócić uwagę, że wyniki te znacznie odbiegają od innego badania, w którym do wieku poniżej 21 lat przyznało się 49% respondentów (Glott i in., 2010). Większość ilościowych badań Wikipedii musi poczynić jednak pewne założenia,

poddając się subiektywizmom wynikającym z przyjętej metodologii, gdyż reprezentatywny dobór badanej grupy jest nie lada wyzwaniem.

Motywacje do uczestniczenia w rozwijaniu Wikipedii są różnorodne, zaś ich interpretacja jest także w dużym stopniu zależna od przyjętego przez naukowca paradygmatu i reprezentowanej przezeń dziedziny wiedzy. Część badań wykazuje, że dominującą motywacją jest możliwość zdobycia zaufania społeczności (Forte i Bruckman, 2005), która jest szczególnie atrakcyjna po zestawieniu ze względnie niskim kosztem transakcyjnym wejścia do grupy edytorów i uczestnictwa w jej pracach (Ciffolilli, 2003). Inne motywatory to samospełnienie, czerpanie przyjemności z podejmowanych działań, dążenie do poszerzania wiedzy i dzielenia się nią, nawet jeśli robi się to tylko celem podniesienia własnego ego (Rafaeli i Ariel, 2008), utrzymanie pozytywnego obrazu samego siebie czy pasja przyczyniania się do dobrobytu ogółu oraz altruizm (Ciffolilli, 2003; Baytiyeh i Pfaffman, 2010; Yang i Lai, 2010), jak też poczucie spełnienia (Kuznetsov, 2006) – cechy, które są dość typowe w środowiskach dzielenia się wiedzą w Internecie (Lee i Jang, 2010). Jak pokazują badania innych społeczności wirtualnych, wielu użytkowników decyduje się na wzięcie udziału w tego typu przedsięwzięciach z uwagi na atrakcyjne możliwości budowania statusu społecznego w grupie (Lampel i Bhalla, 2007) lub ze względu na docelowe rozwinięte poczucie przynależności do takiej grupy (Lampe i in., 2010). Inne motywatory mogą mieć również charakter ideologiczny (tj. silne przeświadczenie o tym, że „wiedza powinna być wolna”), czy być napędzane wyznawanymi wartościami (Nov, 2007; Coleman, 2013). Co więcej, zagorzali wikipedyści od pierwszych edycji wyróżniają się swoim stylem uczestnictwa w projekcie i już jako początkujący edytorzy wykazują zróżnicowane wzorce edytowania (Panciera i in., 2009). Może to oznaczać występowanie silnej autoselekcji w wyborze bycia wikipedystą. Jak pokazują wyniki innych jeszcze badań, nowi edytorzy postrzegają czasami wikipedystów jako ludzi innej kategorii, co zdecydowanie wpływa na zatrzymywanie nowo przybyłych w gronie edytorów (Antin, 2011). Wikipedyści z długą historią uczestnictwa w projekcie w sposób oczywisty przyjmują funkcję strażników projektu przed działaniami nowych osób, szczególnie w odniesieniu do artykułów opisujących bieżące wydarzenia (Keegan i Gergle, 2010).

Warto tu nadmienić, że wyjątkowo wysoka retencja edytorów, odmiennie do tego, co głosi popularne przeświadczenie, niekoniecznie niesie ze sobą wyłącznie pozytywne skutki. Jak pokazują badania, pewien poziom rotacji w grupie aktywnych użytkowników Wikipedii pozytywnie wpływa na wynik wspólnego generowania wiedzy (Ransbotham i Kane, 2011).

Podstawowe zasady i normy zachowania

Zarówno angielska Wikipedia, jak i w mniejszym stopniu jej polska „siostra”, zawierają znaczną liczbę zasad, norm, zaleceń i wytycznych. Co nie jest typowe dla wielu innych społeczności wirtualnych, zarządzanych decyzjami kilku przywódców (Lessig, 1999; Butler i in., 2007), ustanawiane są one demokratycznie przez samą społeczność. Takie podejście w zestawieniu z dużą liczbą zasad, statutów, przemyśleń i spotkań jest charakterystyczne dla społeczności opartych na zarządzaniu partycypacyjnym (Whyte i Whyte, 1991; Cheney, 2002; Nogalski i in., 2007). Kwestia formalizacji, a także pojawiania się instytucjonalnych struktur przymusu, stanowi dla niniejszej publikacji ideę centralną. Ponadto w jednym z dodatków do książki cytowanych jest „pięć filarów” Wikipedii, a także pięć odpowiadających im zasad (są one zaczerpnięte z polskiej Wikipedii i dają czytelnikowi obraz tego, jakim językiem pisane są zasady projektu i jakie normy opisują). W tym rozdziale przedstawię pokrótce wyłącznie główne zasady, zalecenia i normy definiujące codzienną pracę nad wpisami w większości projektów Wikimedia, które powinny być dobrze znane wszystkim wikipedystom, nawet jeśli są oni początkującymi redaktorami projektu.

Prawdopodobnie najwyraźniejszą zasadą, natychmiast odróżniającą Wikipedię od innych współczesnych portali i forów internetowych jest twarda zasada „żadnych osobistych ataków” (często skracana do zapisu ZOA11), prawdopodobnie przeszczepiona z tradycji sieci Usenet. Edytorom nie wolno werbalnie atakować innych osób. Nawet bycie obiektem ataku osobistego nie upoważnia do odpowiadania interlokutorowi w tym samym tonie: kodeks postępowania nakazuje atakowanemu użytkownikowi, by podjął próbę spokojnego wytłumaczenia całej sytuacji, ignorując cierpkie słowa. Wdanie się w ostrą wymianę zdań najczęściej skutkuje pozbawieniem obu stron możliwości edytowania Wikipedii na jakiś czas. Jeśli rzeczywiście wymagana jest interwencja z zewnątrz, można poprosić o pomoc administratora (ma on również prawo do samodzielnego działania, jeśli zauważy agresywne zachowanie). Oczekuje się, że edytorzy będą komentować wyłącznie treści, nigdy zaś osoby. Podobnie rygorystycznie przestrzeganą normą jest zasada uprzejmości (w angielskiej Wikipedii [[en:WP:CIV]], od civility). Wymaga ona od użytkowników, by traktowali się nawzajem z szacunkiem, bez osobistych i uszczypliwych uwag. Oczekuje się, by wikipedyści wybaczali i zapominali ([[en:Wikipedia:Forgive and forget]], [[Wikipedia:Wybacz i zapomnij]]), jeśli staną się obiektem zniewagi lub zostaną pokrzywdzeni.

11 Wszystkie skróty zasad odpowiadają ich adresom w Wkipedii (w wersji polskiej lub angielskiej). Ta zasada w polskiej Wikipedii znajduje się pod adresem [[WP:ZOA]], który – jak pokazane było w jednym z poprzednich przypisów – rozwiązać można do postaci http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:ZOA.

Faktyczne egzekwowanie zasad uprzejmości i żadnych osobistych ataków jest zależne od projektu, stron konfliktu i sytuacji. Czasami jeden zgryźliwy komentarz może stanowić podstawę zablokowania nieprawidłowo zachowującego się użytkownika, czasami pomniejsze występki uchodzą bezkarnie. Dla przykładu, zauważyłem kiedyś12, jak pracownik Wikimedia Foundation, będący również administratorem angielskiej Wikipedii, nazwał swojego interlokutora trollem. Choć interlokutor ten miał długą historię krytykowania Wikipedii, włącznie z publikacjami w mediach ogólnych, w tym akurat przypadku argumentował bardzo trafnie, w moim odczuciu zdecydowanie nie posuwając się do trollingu. Zasugerowałem wycofanie komentarza o trollowaniu, moja prośba została jednak odrzucona. Norma zachowania została jednoznacznie naruszona, z uwagi na status stron wymiany zdań. Traktowanie jednostek nieuprzywilejowanych i wykluczonych nie odbiega pod tym względem znacznie od typowych zachowań społecznych (Mikołajewska, 2013). Nawet jeśli jednak nierówność statusu doprowadza czasami do takich skutków, nie jest to sytuacja typowa. Zdarzało mi się blokować administratorów nieprzebierających w słowach, widziałem też, jak robili tak inni – wystarczająco często, bym uwierzył, że status i pozycja w społeczności projektu raczej nie chronią przed egzekwowaniem jego zasad. Niezależnie od doświadczenia w Wikipedii i pozycji w jej społeczności wszyscy wikipedyści powinni stosować się do zaleceń wikietykiety ([[en:Wikipedia:Etiquette]], [[WP:WE]]). Zasady cywilizowanej dyskusji prawdopodobnie napisano tak, by odzwierciedlały idealne reguły społeczności akademickiej, gdyż dyskusja ma opierać się w całości na sile argumentów, nie zaś na zagrywkach erystycznych czy statusie uczestników wymiany zdań. Należy przy tym zauważyć, że blokowanie użytkowników jest raczej działaniem prewencyjnym niż karą, gdyż użytkowników nie powinno się blokować dla ich ukarania – motywacją do nałożenia blokady jest doprowadzenie do sytuacji, w której zablokowany użytkownik nie będzie już łamać zasad.

12 Z premedytacją nie podaję tu linka do dyskusji, gdyż osoba ta edytuje pod prawdziwym imieniem i nazwiskiem; nadal jest też pracownikiem Wikimedia Foundation.

Słowo traktowane w Wikipedii z wyjątkowym szacunkiem to konsensus ([[en:Wikipedia:Consensus]], [[WP:KON]]). Opisuje ono podstawowy model podejmowania decyzji w Wikipedii. Zasada konsensusu nakłada na edytorów obowiązek poszukiwania takiego rozwiązania, które będzie akceptowalne dla ogółu społeczności. Nie jest ona równoznaczna z jednomyślnością, ale podkreśla potrzebę dążenia do hipotetycznej jedności, o ile jest to możliwe. W praktyce poświęcenie się osiągnięciu konsensusu może mieć formę nakłaniania innych do zgodzenia się na pewne rozwiązania, jak też rozproszyć poglądy mniejszości, lecz zdecydowanie jest też pomocne w osiągnięciu lepszego zrozumienia sprawy oraz zwiększa percepcję faktycznego uczestnictwa w procesie podejmowania decyzji. Uczestnictwo i wymianę poglądów uznaje się za istotne, więc głosowania i ankiety są uważane za narzędzia niezalecane. Głosowania są postrzegane jako zaprzeczenie konsensusu, gdyż nie pozwalają na pełne wyrażenie wszystkich opinii. Jedna z przyjętych w Wikipedii zasad głosi wręcz jednoznacznie, że Wikipedia nie jest demokracją ([[en:WP:DEM]], [[WP:CWNJ#DEMOKRACJA]]), zaś inna mówi, że głosowania nie są substytutem dyskusji ([[en:WP:POLL]]). Strona [[en:WP:Straw polls]] wyjaśnia szczegółowo13:

13 Na podstawie strony [[en:WP:Straw_polls]], w wersji z 10 września 2012.

Wybranie rozwiązania konfliktu w drodze głosowania, zamiast dokładnego rozważenia dostępnych opcji, rozłożenia argumentów na czynniki pierwsze i końcowej syntezy postawy każdej ze stron, utrudnia rozwiązanie konfliktu metodami Wikipedii. Konsensus stanowi siłę, a nie słabość, jest też jedną z najważniejszych rzeczy, które czynią Wikipedię wyjątkową. Rozpisanie głosowania jest często o wiele łatwiejsze niż udzielenie sobie nawzajem pomocy w wypracowaniu obustronnie akceptowalnego stanowiska, lecz prawie nigdy nie jest to rozwiązanie lepsze.

Głosowania promują sytuacje, w których społeczność jest podzielona, poprzez unikanie dyskusji; uczestnicy głosowania nie wchodzą w interakcję z innymi, lecz po prostu obierają jeden obóz, do którego dołączają. Ustanowienie konsensusu wymusza wyrażenie opinii w sposób odmienny od zero-jedynkowego wyboru, jak też rozszerzenie argumentacji poza same opcje wyboru, odniesienie do punktów wymienionych przez innych, do momentu, w którym wszyscy zgodzą się na satysfakcjonujące rozwiązanie. Nikt nie może odnieść się do zastrzeżeń, które nie zostały postawione, do argumentów, których nie zwerbalizowano.

Tak, wypracowanie konsensusu jest o wiele trudniejsze niż przeprowadzenie głosowania. Ale tak jest ze wszystkim, co warte jest wysiłku.

Praktyczne zastosowanie zasad poszukiwania konsensusu i rozwiązywania konfliktów jest tematem zgłębionym w rozdziale Dlaczego musimy umierać za Gdańsk? Inne normy zachowania można podzielić na dwie subkategorie: normy związane z merytorycznym opracowywaniem treści Wikipedii i normy zachowania redaktorów.

Jedna z najważniejszych zasad normujących zachowanie edytorów głosi, że należy zakładać dobrą wolę ([[en:Wikipedia:Assume good faith]], [[WP:ZDW]]): od wszystkich wymaga się, by nie zakładali złych intencji pozostałych edytorów, jak też, by reagowali tak, jakby wszyscy inni działali w dobrej wierze, nawet gdyby na pierwszy rzut oka wyglądało to odwrotnie. Zasada ta jest, z oczywistych względów, postrzegana dość elastycznie, zaś jej rzadkie łamanie nie pociąga za sobą konsekwencji. Ważne jest jednak, by nie przypisywać innym złych intencji, nawet w odniesieniu do użytkowników o mrocznej przeszłości edycyjnej. Zasada ta jest niejako powiązana z oczekiwaniem, by nie gryźć nowicjuszy ([[en:Wikipedia:Please do not bite the newcomers]], [[WP:NGN]]). Nowi użytkownicy często popełniają głupie błędy, bądź nie potrafią pisać artykułów zgodnie z przyjętymi standardami, gdyż nie są nawet świadomi istnienia jakichkolwiek standardów. Często też bezwiednie łamią inne zasady projektu. Reguła ta podkreśla, że wrogie nastawienie do nowo przybyłych edytorów jest szczególnie niezdrowe dla projektu.

To właśnie nowicjusze są szczególnie podatni na edytowanie w obliczu konfliktu interesów ([[en:WP:COI]], [[WP:KI]]). Odradza się edytowanie artykułów, w których zachowanie neutralności może edytorowi przyjść z trudem. Szczególnie ostrożnie należy pochodzić do autobiografii. Opisywanie organizacji lub zjawisk, z którymi piszący jest szczególnie związany również nie jest zalecane, zaś od edytorów oczekuje się ujawnienia potencjalnych zagadnień, w których może dojść do konfliktu interesów. Administratorom odradza się wykorzystywanie przekazanych im narzędzi w sytuacjach, w których występują jako zwykli edytorzy – na przykład zablokowanie użytkownika, z którym weszło się w spór może być podstawą do działań dyscyplinarnych wobec nakładającego blokadę administratora, chyba że spór wynika z prób tłumaczenia błędnych działań problematycznemu użytkownikowi. Jeszcze dwie zasady mówią o tym, że wszystkie reguły pisane są po to, by ułatwić rozwijanie Wikipedii, nie zaś dla samego ich istnienia. Jedna zabrania przeszkadzania w pracy Wikipedii po to, by coś udowodnić ([[en:WP:POINT]], [[WP:POINT]]), co w praktyce oznacza, że użytkownicy nie powinni podejmować prób zdyskredytowania zasad przez poszukiwanie niekonsekwencji w ich zastosowaniu lub przez próby egzekwowania reguł w absurdalny lub niezwykły sposób. Druga zabrania pogrywania z systemem ([[en:WP:GAME]]), czyli w sposób przemyślany wykorzystywania zasad Wikipedii w złej woli, wyszukiwania „haczyków”, obejść, możliwości nieetycznego postępowania z drobnostkami, czy blokowania konsensusu przez wycofywanie niewielkich zmian, zamiast dokonania poprawek samodzielnie.

Istnieje wiele norm edytowania, związanych z merytoryczną stroną pracy w Wikipedii, które w wielu przypadkach są szczegółowe, lecz niezwiązane z organizacją pracy i współpracy, co stanowi obszar zainteresowania niniejszej książki. Warto tu jednak wspomnieć o konieczności edytowania z poszanowaniem neutralnego punktu widzenia ([[en:WP:NPOV]], [[WP:NPOV]]). Choć założenie to brzmi jak pozytywistyczny idealizm, w praktyce sprowadza się do sytuacji, w której artykuły nie mogą być stronnicze, za to muszą dokładnie przedstawiać wszystkie opisane w wiarygodnych źródłach aspekty zagadnienia, proporcjonalnie do ich istotności. Nawet jeśli praktyczne zastosowanie tej zasady nie jest zawsze bliskie ideałowi (Oboler i in., 2010), stanowi ona jedną z najściślej przestrzeganych reguł rozwijania haseł i jedną z trzech rdzennych zasad Wikipedii. Dwie pozostałe, ściśle ze sobą powiązane, to zasada weryfikowalności ([[en:WP:Verifiability]], [[WP:WER]]) i zakazu przedstawiania twórczości własnej ([[en:WP:NOR]], [[WP:OR]]).

Wymóg weryfikowalności oznacza, że wszelkie informacje które można zakwestionować, należy poprzeć wiarygodnymi źródłami. Jeśli brakuje takich źródeł, oczekuje się, że użytkownicy przede wszystkim odszukają potrzebne materiały referencyjne. Mogą również oznaczyć część tekstu znacznikiem „potrzebne źródło”, sygnalizując innym edytorom i czytelników, że dana informacja nie ma oparcia w materiałach zewnętrznych.

Zasada nieprzedstawiania twórczości własnej zabrania publikowania informacji bez odnoszenia ich do zewnętrznych publikacji, gdyż Wikipedia nie ma służyć jako pierwotne źródło wiedzy. Jest to szczególnie widoczne w hasłach opisujących niedawne wydarzenia, kiedy to źródeł informacji jest niewiele, a podawane dane szybko się zmieniają, zaś użytkownicy często starają się zawierać w hasłach informacje, które nie są uźródłowione (Keegan i in., 2011). W takiej sytuacji utrzymanie wysokiej dokładności informacji zawartych w artykule wymaga dobrej koordynacji działań (Keegan i in., 2012).

Zakres, w którym uźródławianie informacji jest wymagane, zależy oczywiście od sytuacji. Tematy naukowe należy opierać na publikacjach naukowych, zaś wiadomości ze świata popkultury można opatrywać przypisami z prasy, czasami nawet z tabloidów. Zasada ta jest również odmiennie interpretowana w zależności od projektu. Czasami nawet proste wyliczenia oparte na danych źródłowych, jak np. podzielenie PKB przez liczbę mieszkańców kraju w celu uzyskania PKB per capita może zostać zakwalifikowane do kategorii „twórczości własnej”, gdyż takiej kalkulacji nie da się odnaleźć w materiałach źródłowych; czasami dozwolone są za to daleko idące wnioski wysnuwane na podstawie źródeł. Jeden wymóg jest niezmienny: wykorzystywane źródła muszą być wiarygodne ([[en:WP:RS]]), niedopuszczalne jest cytowanie źródeł o niskiej reputacji. Samopublikowane źródła informacji i źródła o dającej się kwestionować jakości mogą służyć tylko do opisywania samych siebie, jak też stosowane w przypadkach, gdy nie są wyjątkowe ([[en:WP:REDFLAG]]).

Zasady Wikipedii dotyczące weryfikowalności i niepublikowania twórczości własnej są dość ostre. Zakres, w którym są one egzekwowane zależy od tematu, edytorów i tendencji zachodzących w społeczności. Dobrą ilustracją tego zjawiska, pozwalającą zrozumieć zasadę działania ww. norm jest lektura haseł na temat homeopatii czy ufologii, w przypadku których cytowane są wzajemnie sprzeczne źródła, a także pojawiają się źródła w całej rozciągłości weryfikowalności i rzetelności. Mimo tego artykuły takie całkiem dobrze wpasowują się w oczekiwania stawiane hasłom encyklopedycznym.

Przez lata, zarówno angielska, jak i polska Wikipedia wykazały tendencję do lepszego uźródławiania informacji. W niektórych przypadkach uzyskane wyniki są absurdalne i komiczne. Dla przykładu, we wrześniu 2012 amerykański pisarz Philip Roth wystosował list otwarty do Wikipedii, opublikowany w czasopiśmie „The New Yorker” (Roth, 2012). Spokojnie wyjaśnił w nim, że podjął próbę sprostowania błędnej informacji o pochodzeniu fabuły książki Ludzka skaza. Mimo że nie zakwestionowano jego tożsamości, jeden z administratorów angielskiej Wikipedii odrzucił dokonane w haśle zmiany, gdyż nawet sami pisarze nie mogą dokonywać zmian w artykułach opisujących ich dzieła; do poparcia tego typu zmian wymagane są już opublikowane źródła. Podobnie w Polsce – pisarka Joanna Bator wyraziła oburzenie, że nie mogła poprawić daty swojego urodzenia w Wikipedii (nie zdając sobie najwyraźniej sprawy, że błąd znajdował się w zewnętrznym źródle pierwotnym użytym w artykule i że zmiana na datę niezgodną z jakimkolwiek publikowanym dostępnym źródłem, po prostu na słowo osoby podającej się za opisywaną osobę, byłaby niebezpiecznym błędem)14.

14 Zob. http://blog.wikimedia.pl/2012/11/spojrzenie-wolontariuszy-wikipedii-na-sprawe-biogramu-joanny-bator/.

Należy tu nadmienić, że hasło stanowiące powód do wystosowania przez Rotha listu otwartego zostało natychmiast po publikacji w „The New Yorker” poprawione, gdyż w tym momencie zmiany uzasadnione były pojawieniem się opublikowanego źródła. Całość incydentu również znalazła swoje odzwierciedlenie we wpisie w Wikipedii, lecz pokazuje to też, jak poważne jest podejście wikipedystów do kwestii weryfikowalności i stosowanych źródeł.

Podobnego problemu ze stosowaniem źródeł doświadczyłem w polskiej Wikipedii. Odkryłem, że w infoboksach opisujących polityków, wszystkie posłanki opisywane były jako... posłowie. Chciałem poprawić dane, lecz jeden z administratorów zgłosił protest do mojego pomysłu, nalegając na to, że decydującym elementem powinna tu być przegłosowana w parlamencie ustawa, stosująca wyłącznie formy męskie. Zaoponowałem, że tego typu dokumenty zawsze pisane są w jednej formie rodzajowej dla łatwości czytania, ale w odniesieniu do konkretnych posłanek nie ma już sensu. Mój argument był jednak nieważny w świetle braku opublikowanych źródeł zezwalających na stosowanie rodzaju żeńskiego w opisie funkcji – przynajmniej ja takich źródeł nie potrafiłem znaleźć. Zdecydowałem więc, że źródło stworzę. Skontaktowałem się przez mojego wydawcę ze znanym profesorem językoznawstwa i poprosiłem o zamieszczenie opinii w przedmiotowej sprawie na portalu z poradami językowymi, który prowadził – pod auspicjami wydawcy. Profesor zgodził się, a po opublikowaniu opinii zalecającej stosowanie form żeńskich, takich jak „posłanka”, nikt już nie mógł sprzeciwić się wprowadzeniu zmiany, co zostało dokonane praktycznie natychmiast.

Istnieje więcej szczegółowych zasad dotyczących rzetelności, progu encyklopedyczności, akceptowalności źródeł, stylu wpisów itd., w zależności od tematyki artykułu. Warto chyba jednak wspomnieć o ostrym przestrzeganiu zasad prawa autorskiego ([[en:WP:CV]], [[WP:NPA]]). Dowolny fragment tekstu skopiowanego do Wikipedii jako plagiat jest natychmiast po zauważeniu usuwany. Walczy się też z naruszeniem prawa autorskiego pod postacią wykorzystywania materiałów przez osoby nieposiadające do nich praw – w dziedzinie materiałów zewnętrznych akceptowalne są tylko niektóre wolne licencje15. Co zabawne, Wikipedia, którą często wini się za przyczynę epidemii plagiatów, jest modelowym wręcz przykładem praworządnego podchodzenia do prawa autorskiego. Jeszcze bardziej śmieszne jest jednak to, że profesjonalne media często wykorzystują materiały (fotografie i fragmenty haseł) z Wikipedii bez podania źródła, czego wymaga stosowana w Wikipedii licencja – zakładają, że jeśli materiał jest darmowy, to uznanie autorstwa oraz podanie źródła są nieistotne. Gdyby Wikipedia przyjęła zasadę wzajemności w stosunku do instytucji kopiujących jej zawartość, byłaby o wiele bogatsza w treści, lecz społeczność ochotników-amatorów podchodzi do prawa autorskiego o wiele bardziej sumiennie niż korporacyjni dziennikarze i autorzy. Ten zadziwiający fenomen da się zastosować nie tylko do Wikipedii: społeczności F/LOSS i środowiska otwartej współpracy są zwykle dobrze zaznajomione z prawem, z uwagi na ideologiczne współzaangażowanie w ruch wolności słowa i informacji (Coleman, 2009), choć należy nadmienić, że przeniesienie ideałów F/LOSS, związanych z kodem oprogramowania, do świata innych dzieł twórczych nie jest możliwe w prosty sposób bez określonych zastrzeżeń, mimo działań podejmowanych przez Creative Commons (Hill, 2005; Coleman, 2013).

15 Wolne dzieła kultury i odpowiednie licencje opisane są szerzej pod adresem http://freedomdefined.org/Definition.

Życie społeczności, status i reprezentacja samego siebie

Nawet jeśli w gronie najaktywniejszych wikipedystów we wszystkich projektach znaczna część wybierana jest do pełnienia formalnych funkcji (które opisane będą później), stanowią oni mniejszość. Role w społeczności przyznawane są w wyniku głosowań i wielu ludzi właśnie z tego powodu nie decyduje się na zgłaszanie swoich kandydatur.

Naturalne jest, że skoro w systemach egalitarnych i w zarządzaniu uczestniczącym nie są tłumione struktury nieformalne (Gruber i Trickett, 1987) i budowanie statusu, użytkownicy uciekają się do różnych środków reprezentowania siebie i rywalizowania o status w grupie współedytorów. Lokalne budowanie statusu zależne jest od dostosowania się do dyskursu organizacji i tworzenia odpowiednej narracji naokoło siebie. W sposób typowy dla społeczności o otwartym modelu współpracy użytkownicy korzystają z metod budowania i sygnalizacji statusu w społeczności za pomocą środków rozpoznawalnych tylko dla innych edytorów (Bianchi i in., 2010). Poszukiwanie wyższej pozycji wśród użytkowników jest silnym motywatorem w rozwijaniu społeczności wirtualnych (Lampel i Bhalla, 2007). Warto również wspomnieć, że wikipedyści, podobnie do hakerów, ale odmiennie niż stereotypowi komputerowi szaleńcy – są niezwykle towarzyscy (Coleman, 2010b).

Wikipedyści organizują się w grupy formalne i nieformalne. Oprócz grup wywodzących się z życia poza projektem, definiowanych stylem życia, zapatrywaniami politycznymi czy hobby, istnieją grupy związane wyłącznie z Wikipedią. Najczęściej spotykanym podziałem ideologicznym wśród wikipedystów jest podział na „inkluzjonistów” (tych, którzy wierzą, że Wikipedia, jako zasób cyfrowy, nie powinna być ograniczana barierami właściwymi dla typowych encyklopedii i powinna opisywać jak najszerszy zakres tematów) i „delecjonistów” (edytorów, którzy uważają, że decyzje o encyklopedyczności powinny być podejmowane z taką samą selekcją jak w przypadku tradycyjnych encyklopedii i że sensowny próg wykluczania zbędnych treści wpływa pozytywnie na jakość projektu). Obydwa podejścia są we względnej równowadze i tylko jednoznaczne zadeklarowanie sympatyzowania z jedną z tych filozofii może skutecznie zaprzepaścić szanse osoby deklarującej inkluzjonizm lub delecjonizm na sukces w głosowaniu, zaś deklaracje umiarkowane nie stanowią podstaw do krytyki – ja np. osobiście deklaruję, że jestem umiarkowanym inkluzjonistą.

Grupy typowe dla Wikipedii formują się naokoło typowych zadań. Dla przykładu, część wikipedystów deklaruje jako swoje typowe zajęcie „zwalczanie wandalizmu” lub „patrolowanie ostatnich zmian”, specjalizuje się w sprawdzaniu edycji innych piszących, często koncentrując się na edycjach użytkowników anonimowych. Dlatego właśnie wielu dowcipnisiów widzi, jak ich wandalizmy są usuwane w przeciągu minut, czy nawet sekund, od wstawienia do Wikipedii: wielu wikipedystów przegląda wszystkie ostatnio dokonane w projekcie zmiany i koncentruje się szczególnie na działaniach niezarejestrowanych lub świeżo zarejestrowanych użytkowników. Za pomocą oprogramowania wspierającego zwalczanie wandalizmów czynność ta nabiera znaczenia społecznościowego (Geiger i Ribes, 2010), zarówno jako element spajający grupę, gdyż gęste sieci wynagradzają społecznie tych, którzy karzą osoby naruszające normy (Piskorski i Gorbatai, 2011), jak i pokaz zręczności Wikipedii w eliminowaniu błędów.

Istnieją osoby opiekujące się nowymi edytorami, witające ich w projekcie i wprowadzające w świat zasad Wikipedii. Część użytkowników specjalizuje się w określonych dziedzinach wiedzy i tworzy wikiprojekty oraz portale, skupiające grupy ludzi zainteresowanych określonym zagadnieniem (przy czym zagadnienia cechują się dużą różnorodnością – może to być piłka nożna, socjologia, gry RPG czy kolejnictwo). Wikiprojekty odgrywają znaczącą rolę w grupowaniu użytkowników o określonej specjalizacji, pozwalając na ustrukturalizowanie i koordynację prac redaktorskich (Forte i in., 2012). Specjalizacja wikiprojektów może przybrać również formę pilnowania niektórych aspektów technicznych Wikipedii, takich jak tworzenie infoboksów, pisanie botów do określonych zadań czy pilnowanie kategoryzacji haseł.

Oczywiście pojawiają się też inne, mniej oficjalne formy specjalizacji. Dla przykładu, pewna liczba użytkowników regularnie dyskutuje nad zasadami projektu w „Kawiarence”, swoistym forum dyskusyjnym poświęconym poszczególnym aspektom rozwoju Wikipedii. Inni uczestniczą w dyskusjach nad encyklopedycznością artykułów. Mimo że dla wielu tematów istnieją kryteria encyklopedyczności, zawsze są przypadki graniczne, gdzie argumentacja za pozostawieniem, usunięciem albo naprawą artykułu, bądź też połączenia go z innym hasłem, musi być przemyślana. Decydowanie o tym, które artykuły mają być wyeksponowane na głównej stronie Wikipedii, uaktualnianej codziennie, również wymaga zaangażowania części społeczności, składającej się z wielu regularnie edytujących ludzi. Przyznanie hasłu statusu „medalowego” jest rzadkim wyróżnieniem – aktualnie w angielskiej Wikipedii jest mniej niż trzy tysiące haseł o tym statusie (co oznacza, że do wyróżnienia kwalifikuje się mniej niż jedna tysięczna wpisów)16. Podobnie, przyznanie statusu „dobrego artykułu” odbywa się po aprobacie społeczności, gdzie w dyskusji również często specjalizują się określone osoby. W angielskiej Wikipedii jest niecałe 16 tysięcy „dobrych artykułów” (przy czym artykuły „medalowe” nie są już zaliczane do grona „dobrych”). Nadanie takiego statusu hasłu nie jest nieodwołalne – prawie tysiąc haseł straciło status „medalowych” z uwagi na niespełnianie aktualnych kryteriów przyjętych w projekcie.

16 Warto nadmienić, że w gronie wyróżnionych haseł są opisy powojennej historii Polski ([[en:History of Poland (1945–1989)]]) oraz polskiej kultury z okresu II wojny światowej ([[en:Polish culture during World War II]]).

Różnorodność działań i obszarów, w których dochodzi do interakcji między wikipedystami, jest wysoka. Dzięki temu każdemu użytkownikowi tworzy się możliwość pracy w dziedzinie, w której można wykorzystać jego umiejętności, ale też dochodzi do rozpraszania koncentracji władzy organizacyjnej. Istnieją edytorzy, których głównym sensem bycia wikipedystą jest edytowanie haseł, lecz poważanie w projekcie budowane jest na interakcjach z innymi i uczestnictwie we wspólnych dyskusjach (Forte i Bruckman, 2005), a podobnie do pozycji w innych społecznościach, użytkownicy muszą wykazać nie tylko, że potrafią edytować, ale też że na odpowiednim poziomie wchodzą w interakcję z innymi. Współedytowanie Wikipedii polega przecież na procesie negocjowania i konstruowania wpisów ujawniających wszystkie znaczące punkty widzenia (Kane i in., 2009), włączywszy w to dopuszczalność określonych źródeł, jak też równoważenie tego, co stanowi dane neutralne, a co nie, więc nawet zadania wydające się mieć charakter indywidualny charakteryzują się pewnymi aspektami współpracy.

Ponownie należy dodać, że wikipedyści są towarzyscy. Nawet mimo zapisów w podstawowych zasadach o tym, że Wikipedia nie jest siecią społecznościową, zaś większość wymian zdań jest związana z encyklopedią i jej redagowaniem, istnieje szeroki wachlarz produkcji kulturowej przeznaczonej wyłącznie dla innych wikipedystów. Można też odnaleźć wiele humorystycznych esejów i żartów rozumianych tylko przez wtajemniczonych, wymienianych wśród członków społeczności; czytelnicy chcący poznać tę część wikipedyjnego folkloru powinni zapoznać się z zawartością kategorii [[en:Category:Wikipedia humor]], [[Kategoria:Humor wikipedystów]].

Większość wikipedystów, niedługo po zdobyciu pierwszych szlifów w projekcie, tworzy swoją stronę użytkownika, służącą autoprezentacji. Posiadanie takiej strony ma istotne implikacje praktyczne: z uwagi na to, że linki do nieistniejących stron kolorowane są na czerwono, a osoby współodpowiedzialne za powstanie każdej strony wymienione są w jej historii i na liście ostatnich zmian, edycje zarejestrowanych użytkowników nie do końca obeznanych ze społecznością natychmiast się wyróżniają i często uważa się je za wymagające uwagi. Nieposiadanie strony użytkownika skutkuje natychmiastowym byciem postrzeganym w roli nowicjusza lub ekstrawaganckiego redaktora. Jedną z pierwszych lekcji, których udziela Wikipedia, jest więc konieczność stworzenia osobistej strony, jak też strony dyskusji (osobistej strony kontaktowej).

Istnieje wiele zasad organizacji strony użytkownika. Najczęściej użytkownicy opisują siebie i swoje zainteresowania, czasami wspominając też aspekty zawodowe. Często korzystają z tzw. userboksów, przedstawiających graficznie niektóre właściwości użytkownika. Pola te są zróżnicowane i mogą odnosić się do ról pełnionych w Wikipedii, języków, zainteresowań, czy poglądów politycznych i religijnych (kopia mojego zestawu userboksów znajduje się po prawej stronie). Część z nich jest nawet żartobliwa17. Liczba userboksów wyświetlanych na stronie jest różnorodna – niektórzy wikipedyści w ogóle ich nie stosują, inni zaś mają ich ponad setkę, włączywszy w to informacje o „patronusach” (ze świata Harry’ego Pottera), ulubionych serialach telewizyjnych czy nawykach żywieniowych. Gdyby próbować tu wyznaczyć jakąkolwiek prawidłowość, to użytkownicy deklarujący radykalne poglądy lub sympatyzujący ze skrajnymi praktykami mają mniejsze szanse na poparcie w jakimkolwiek głosowaniu. Zdarzało się, że deklaracje polityczne lub wyznaniowe wystarczały, by skutecznie uśmiercić wniosek o nadanie uprawnień administracyjnych, gdyż przeciwnicy uważali, że nawet gdyby kandydat był w stanie odłożyć swoje sympatie na bok przy codziennej pracy, inni użytkownicy mogliby błędnie zakładać, że zostali niewłaściwie potraktowani z uwagi na przekonania owej

17 Pełna lista userboksów dostępnych dla redaktorów angielskiej Wikipedii dostępna jest pod adresem http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Userboxes/Gallery, w polskiej Wikipedii zaś – http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Userboksy.

osoby. Dodatkowo, korzystanie z przesadnie dużej liczby userboksów na stronie użytkownika jest mniej popularne wśród doświadczonych wikipedystów.

Nie istnieje standardowy zestaw userboksów, lecz wielu wikipedystów ogłasza w ten sposób posiadanie w danym projekcie lub poza nim określonych uprawnień (administrator, biurokrata itd., wszystkie opisane w kolejnym rozdziale). Niektórzy otwarcie deklarują też fakt niebycia administratorem, choć czasem jest to równoznaczne z narzekaniem na aktualny obraz społeczności. Jednym z najczęściej stosowanych boksów jest tzw. wieża Babel. Pozwala ona użytkownikom na powiadomienie innych o swoich umiejętnościach językowych, w większości projektów w skali od 0 (brak możliwości komunikowania się w danym języku) do 4 (poziom bliski rodowitemu użytkownikowi) i N (język ojczysty). Wieża Babel oraz deklaracje pełnionych w projekcie funkcji i nadanych uprawnień są typowe dla większości projektów Wikimedia. Podobnie, niemal uniwersalna jest możliwość podania płci – w userboksie albo, ostatnio, w ustawieniach konta użytkownika, co dodatkowo umożliwia odmienne wysyłanie automatycznych wiadomości do kobiet i mężczyzn. Większość użytkowników nie korzysta jednak z tej opcji.

Pozostałe userboksy tworzone są spontanicznie w poszczególnych projektach, jeśli nadejdzie taka potrzeba, a w zasięgu ręki nie ma nikogo, kto pomógłby w tym zadaniu. Nie jest to ciężkie wyzwanie, lecz wymaga ponadpodstawowego zrozumienia kodu używanego w Wikipedii i konstrukcji stron projektu – nawet w najprostszej wersji userboksu powinna pojawić się odpowiednio przeskalowana grafika, a jego wstawienie na stronę powinno automatycznie generować wpis w odpowiedniej kategorii, grupującej użytkowników o tych samych zainteresowaniach czy poglądach. W polskiej Wikipedii stworzyłem kilkanaście userboksów, a gdy dołączyłem do grona edytorów wersji angielskiej, zauważyłem, że brakowało tam informacji o użytkownikach ćwiczących karate i taekwondo, więc przygotowałem obydwa userboksy.

Większość użytkowników rozwija swoje strony osobiste stopniowo, obserwując bardziej doświadczonych edytorów. Kopiowanie fragmentów kodu i uczenie się technicznych sztuczek przez imitację to szeroko przyjęta norma, odgrywająca znaczącą rolę w enkulturacji, działająca podobnie do podglądania edycji innych osób w artykułach.

Wielu bardziej zaawansowanych użytkowników buduje swoje strony osobiste, opierając się na zaawansowanej składni (np. dodając opływające elementy, animacje, zagnieżdżając na stronie elementy z innych dokumentów, automatyzując archiwizowanie wiadomości). Chwalenie się swoimi umiejętnościami zdecydowanie odgrywa ważną rolę i służy przedstawianiu właściciela takiej strony jako osoby doświadczonej, budowaniu jej reputacji. Kilka razy nawet byłem zapytany o prostą sztuczkę techniczną, którą wykorzystałem na swojej stronie użytkownika, a która polegała na wstawieniu licznika wyświetlającego liczbę sekund od mojego narodzenia, aktualizowanego przy każdym wczytaniu strony. Byłem o to pytany, między innymi dlatego, że kod odpowiedzialny za licznik trudno jest skopiować bez poprawek i konsultacji – jest w nim ukryta moja data urodzenia.

Strona użytkownika to również miejsce prezentowania osiągnięć i wyróżnień za pracę dla Wikipedii. Oprócz znacznego wkładu w powstanie lub rozbudowę medalowych i dobrych artykułów istnieje cały szereg osiągnięć, którymi można się pochwalić. Są one raczej zdezorganizowane niż poukładane i w każdym projekcie wyglądają inaczej. Edytorzy angielskiej Wikipedii często korzystają z „nagród za zasługi” ([[en:WP:Service awards]]), które należne są użytkownikom w zależności od ilości dokonanych edycji i stażu w projekcie. Nagroda występuje w 20 odsłonach, z których najwyższa, Vanguard Editor (Edytor Straży Przedniej) wymaga od przyszłych jej zdobywców dokonania 132 tysięcy edycji i spędzenia 16 lat na edytowaniu Wikipedii.

Odznaka Vanguard Editor

Źródło: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Editor_-_lapis_matter_iii.jpg

Kolejne nagrody mają dość pompatyczne nazwy. Są to np. Yeoman Editor (Edytor Królewskiej Straży Przybocznej) albo Grognard Extraordinaire (Zasłużony Weteran), Master Editor (Mistrz Edytorski) zwany czasami Illustrious Looshpah (Oświecony Looshpah). Istnieje też Grandmaster Editor (Wielki Mistrz Edytorski) lub Lord High Tongeme Vicarius; prawdopodobnie z uwagi na nieco kiczowaty charakter nagród, jak też przyjętą w społeczności skromność istnieje wielu edytorów, którzy na wyróżnienia zasługują, lecz nie zamieszczają ich na swoich stronach osobistych.

Kolejnym przykładem wikipedyjnych nagród są Odznaczenia Wikipedii, popularne w większości wersji językowych – więcej na ich temat znajduje się w dokumencie [[en:Wikipedia:Barnstars]], [[Wikipedia: Odznaczenia Wikipedii]]. Przyznawane są za określone osiągnięcia, zwykle należące do kategorii długofalowej wybitnej służby dla Wikipedii. Nie ma żadnych zasad ich tworzenia, gdyż ktokolwiek, czując, że jakieś odznaczenie nie istnieje, jest w stanie je stworzyć, lecz część jest bardziej popularna od pozostałych. Przykładem jest Working Wikipedian’s Barnstar (Odznaczenie dla Przodownika pracy), które „można przyznać osobom niezłomnie i wiecznie pracującym nad bardziej pracochłonnymi i powtarzalnymi zadaniami”, czy Wine Barnstar (Odznaczenie Enologa), które powstało dla uhonorowania osób o wybitnych zasługach dla haseł dotyczących win. Odznaczenia można przyznawać innym edytorom, czego nie regulują żadne normy, poza oczywistą normą społeczną, która mówi, by nie przyznawać odznaczeń sobie samym. Nawet jednak takie zachowanie nie jest bezpośrednio zakazane.

Nagrody innego typu to osobiste odznaczenia stworzone przez użytkowników – [[en:WP:Personal user awards]], które można przyznać za dowolne osiągnięcie podane przez spontanicznego twórcę odznaczenia. Przykłady takich nagród to odznaczenia bożonarodzeniowe, The Mouldy Sandwich Award (nagroda spleśniałej kanapki) za niezłomną pracę na rzecz poprawiania Wikipedii, PSI award (Nagroda Psi) dla uprzejmych i pomocnych użytkowników jako błogosławieństwo zdrowia psychicznego, czy The disco ball of knowledge award (Dyskotekowa kula mądrości), mająca zaświadczać, że jej posiadacz stanowi śmietankę współtwórców Wikipedii i pomaga jej nigdy się nie zatrzymywać, podobnie do rzeczonej kręcącej się kuli. Istnieją inne nagrody – [[en:WP:Other awards]], przyznawane za określone pojedyncze działania. Wśród nich znajduje się The Zen Garden Award for Infinite Patience (Nagroda ogrodu Zen za nieskończoną cierpliwość); możeją otrzymać „edytor, który w znoju i wrzawie wykazał niebywałą cierpliwość”.

Przywołując ponownie publikację Editor Survey Report z kwietnia 2011, widzimy, że uznanie w grupie współedytorów jest dla wielu wikipedystów bardzo istotne. „Odznaczenia i nagrody przyznawane przez użytkowników są bardzo ważnym elementem funkcjonowania społeczności. Otrzymywanie komplementów stanowi kolejny motywator do działania. Edytorzy cenią sobie uznanie w oczach innych redaktorów o wiele wyżej, niż inne osiągnięcia, takie, jak na przykład wyróżnienie napisanych przez siebie artykułów statusem medalowych, czy umieszczanie artykułów ich autorstwa na głównej stronie” (Wikimedia Foundation, 2011: 28). Badania eksperymentalne pokazują też, że otrzymanie odznaczenia wywołuje zwyżkę produktywności (Restivo i van de Rijt, 2012), przede wszystkim, jeśli dostało się je w losowy sposób (Hill i in., 2013).

Wzajemność w odznaczaniu redaktorów nie jest normą, jak zdarza się w innych społecznościach o otwartym modelu współpracy (Stewart, 2005), lecz nie jest też niczym niezwykłym. Podobnie, jak ma to miejsce w przypadku innych nagród, istnieją użytkownicy bardziej je ceniący, tworzący nieformalne kliki, wymieniając w grupie uczestników odznaczenia i poprawiając swój wizerunek. Taki proces, choć nie jest rzadkością, nie jest też jednak zachowaniem typowym, i oprócz sytuacji, w których użytkownicy o oczywistych motywach działania (zdecydowane postawy polityczne czy wyznaniowe) wzmacniają wzajemnie swoje wizerunki by uchodzić za lepszych w oczach grona redaktorów – ma raczej pozytywny wydźwięk, nawet jeśli nagrody są przyznawane osobom o nie zabiegającym, a nie tym, którym faktycznie się należą.

Przyznawanie odznaczeń to ważny rytuał, gdyż osoby je przyznające też zostają zauważone (Mauss, 1954/2001). Może właśnie dlatego we wrześniu 2012 Jimbo Wales miał ponad 70 odznaczeń i innych nagród18. Przyznawanie odznaczeń jest uważane za działanie bezsprzecznie pozytywne, nie ma zdefiniowanych ograniczeń i pozbawione jest kosztów, jest więc społecznie akceptowanym mechanizmem uznania pracy innego wikipedysty. Odgrywa ono dodatkowo znaczącą rolę w pracy nad identyfikowaniem się z grupą (Ashton, 2011). Dodatkowo jasne jest, że w projekcie tak rozległym jak angielska Wikipedia nie da się znać wszystkich. Sygnalizowanie społeczne i budowanie wizerunku przez stronę użytkownika odgrywają znaczącą rolę w ustanawianiu pozycji społecznej w projekcie o otwartym uczestnictwie (Stewart, 2005), podobnie jak przyznawanie odznaczeń oraz ich otrzymywanie. Być może właśnie dlatego otrzymanie odznaczenia zwiększa szansę na przyznanie danemu użytkownikowi kolejnego w przyszłości (Restivo i van de Rijt, 2012), gdyż w wyniku przyznania odznaczenia dochodzi do zmniejszenia ryzyka nagrodzenia kogoś, kto może się okazać niegodzien wyróżnienia. Na łamach Wikipedii nie tylko wkład w encyklopedię, lecz również nagrody i odznaczenia wywołują pozytywne efekty społecznościowe, które w innych grupach o otwartym modelu współpracy mogły nie zostać docenione w tak szerokim zakresie (Kriplean i in., 2008). Polityka postrzegana jako sztuka budowania reputacji odgrywa ważną rolę w Wikipedii, podobnie do społeczności współkonsumpcji (Botsman i Rogers, 2010).

18 Zob. https://en.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Barnstars.

Mimo istnienia takiego nieformalnego systemu budowania i odnajdywania statusu w społeczności, jak też prac nad własnym wizerunkiem, Wikipedia ma wachlarz formalnych ról, zorganizowanych w system parahierarchiczny oraz antyhierarchiczny. Są one tematem kolejnego rozdziału.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji książki