Stanisław Gabriel Kozłowski

ALBERT WÓJT KRAKOWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WOJCIECH BOGUSŁAWSKI.

I.

II.

III.

IV.

V. 

VI.

VII.

VIII.

IX.

ZATARG ŁOKIETKA Z KRAKOWEM Z ROKU 1311.

OSOBY:

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

ALBERT WÓJT KRAKOWSKI

Tragedya w 10-ciu obrazach wierszem

uwieńczona pierwszą nagrodą na konkursie imienia Wojciecha Bogusławskiego, z życiorysem Wojciecha Bogusławskiego

Kozłowski Stanisław Gabriel

WOJCIECH BOGUSŁAWSKI.

W dniu 5-m maja 1803 roku złożył ktoś bezimiennie sto dukatów pod adresem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, przeznaczając je jako nagrodę za napisanie tragedja polskiej wierszem, na tle dziejów ojczystych osnutej. W ciągu pół roku napisano jedną tylko tragedyę, w skutek czego konkurs przedłużony został do lutego 1806 r., znowu nadaremnie. W roku 1814 taż sama] nagroda, ponownie ogłoszona, nie była przyznaną, ale w 1817 r. literatura sceniczna wzbogaciła się pięciu oryginalnemi tragedyami. W dziewięć lat później Ludwik Dmuszewski, b. artysta dramatyczny, podówczas już dyrektor teatru warszawskiego, ofiarował 1000 złp. za napisanie komedja oryginalnej, polskiej, oznaczając termin konkursu do 1829; i tej nagrody nikt nie otrzymał, dalszemu zaś odraczaniu konkursu stanęło na przeszkodzie zniesienie w 1832 r. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, pod którego opieką odbywały się te pierwsze prawidłowe próby współzawodnictwa na polu polskiej twórczości scenicznej.

Tymczasem, w tymże samym 1829 roku, kiedy wezwania owe do turnieju literackiego na pewien dłuższy czas przycichnąć miały, umierał w Warszawie człowiek, któremu scena i literatura polska zawdzięczały możliwość takich poważnych objawów żywotności; umierał Wojciech Bogusławski, twórca polskiego dramatu, polskiej komedyi, polskiej opery, duchowy ojciec teatru polskiego, stawiającego już pewne, silne kroki na polu sztuki, spoglądającego śmiało w oczy obcemu artyzmowi, z którym tak długie, homeryczne nieledwie staczał zapasy.

Bogusławski umierał, a prawie w chwili zgonu założyciela naszej sceny, myślał o przysporzeniu jej literackich zasobów aktor z jego szkoły, dyrektor z jego szkoły, pisarz z jego szkoły, jak gdyby czynem dyktując słowa wyryte później na grobie mistrza:

"Pisał, grał i grających na czas późny stworzył." Rezultat ówczesnych konkursów nie osłabia bynajmniej ich znaczenia i doniosłości. Piszących było nie wielu; rodzaj i forma zachęty stanowiły poniekąd nowość, więc korzyści wielkiej spodziewać się nie było można; ale fakt że myślano o usuwaniu przeszkód z drogi twórczości scenicznej, że podnieta do niej wychodziła z łona teatru, dowodzi iż ten teatr czuł się na siłach myśleć sam o sobie, i że oswobodziwszy się z troski o swoje dzisiaj, mógł spokojnie zająć się jutrem, słowem, że przeżyła Bogusławskiego tradycya przywiązania do instytucyi, może dla tego tak drogiej narodowi, że przyszła na świat wśród bólów porodowych najnieszczęśliwszej w jego dziejach epoki.

Z konkursami dramatycznemi różnie się później działo; wyniki ich, jeśli sądzić będziemy rzeczy na dalszą metę i spokojnem okiem, mogły nie zawsze odpowiadać oczekiwaniom, ale to pewna, że były w związku z fluktuacyami twórczości poetyckiej, które znów zależały w znacznej mierze od zewnętrznych okoliczności, nie mających nic wspólnego ani z poezyą ani ze sztuką.

Działanie i wpływ tych okoliczności dawały się uczuć szczególniej lat temu parę; jakieś wyjałowienie niwy dramatycznej, jakieś znużenie w tych, którzy ją uprawiali usposabiało do pesymistycznych na przyszłość przewidywań. Niespodzianie, w ostatnim konkursie wyszła na jaw tak szczęśliwa reakcya w natężeniu, nastroju i kierunku twórczości dramatycznej, że z pośród obfitego materyału, świadczącego o wzmaganiu się ilościowo i jakościowo zdolności i talentów, można było wyróżnić dzieło zasługujące na pierwszą nagrodę.

Konkurs nosił imię Wojciecha Bogusławskiego.

Byłażby prostym tylko trafem ta reakcya, dokonywająca się pod tem wezwaniem?

Prawa rządzące wzrostem i upadkiem twórczości w narodach tak są mało zbadane, iż przychodzi namyśl hypoteza o istnieniu atawizmu, wyposażającego niespodzianie energią twórczą dalsze potomstwo niezwykłych ojców; możnaby nawet powiedzieć, że chwila w której żyjemy sprzyja objawieniu się takiego atawizmu. Bogusławski był synem zagadkowej epoki, której fizyognomia duchowa wiele z naszą obecną dobą przedstawia podobieństwa; ta sama na jej obliczu niecierpliwa ruchliwość, to samo gorące zaciekawienie przewidujące coś nowego, nieznanego, ta sama dojrzewająca gotowość spotkania się oko w oko z "niewiadomem" Jeden rys różni obie fizyognomie; tamta nie straciła uśmiechu, ta tragicznie namaszczona zdaje się nie pamiętać jak on wygląda, ale różnica nie wyklucza wspólnego im wyrazu — skupienia, które wtedy znaczyło to co i dziś znaczy: zebranie wszystkich energij twórczych na usługę jednej idei. Dla czegóż nie mielibyśmy przypuścić, że tajemniczy odgłos wrzenia nowych sił, kipiących wtedy przy zgonie XVIII-go wieku i narodzinach XIX-go, odezwał się na wymienione nazwisko Bogusławskiego echem pobudzonej przez niego przed stu laty twórczości scenicznej, dziś, w przeddzień nadejścia nowego stulecia, które odziedziczywszy wszędzie same znaki zapytania, jaknajliczniejszego do ich rozwiązania zastępu pracowników potrzebować będzie?

Bądź co bądź, faktem jest, że konkurs imienia Bogusławskiego dał wyniki, przechodzące zwykłe oczekiwania. Nie tu miejsce mówić o tym pomyślnym rezultacie, spełnił to gdzieindziej Komitet konkursowy, motywując obszernie swoje poglądy tak na cały dostarczony mu materyał, jak i na niniejsze dzieło, uwieńczone przez siebie pierwszą nagrodą.

Ale godzi się poświęcić kilka słów temu, którego imię złączone jest obecnie z pocieszającym objawem podniesienia się u nas poziomu twórczości scenicznej, tak jak je historya skojarzyła z początkiem, wzrostem i świetnością teatru polskiego.

I.

Kto był Bogusławski?

Zdawałoby się, że odpowiedź na to pytanie znajduje się na ustach każdego, kto choć przeciętnie obeznany jest z dziejami dorobków duchowych swojego narodu.

Założycielem sceny polskiej nazwą go wszyscy i zdaje się że nie znalazł się dotąd nikt, ktoby mu prawa do tego zaszczytnego miana odmówił. Istnieje fakt, to jest teatr, z całą tradycyą sztuki i literatury dramatycznej i żył człowiek, przed którego zjawieniem się tego teatru nie było; ale jakim sposobem dzisiejszy teatr wyszedł z rąk owego człowieka, jakiemi ojcowskiemi staraniami z chłopięcia, nawykłego do przymusowych wędrówek i wałęsań, stał się osiadłym na miejscu, poważnym, zasobnym, ukształconym czcicielem szlachetnej sztuki, ile w tem wychowaniu swego ukochanego wyekspensował rodzic tkliwej miłości, stanowczej energii i nieustającej pracy — o tem skąpe są zaledwie wiadomości. Jest teatr — niema jego historyi.

Źródłem z którego dotychczas jedynie informować się można, są "Dzieje teatru Narodowego" napisane przez samego Bogusławskiego. Zbytecznem byłoby rozwodzić się nad niedostatecznością tego źródła. Jako historya, "Dzieje" nie mogą być kompletnemi ani dokładnemi, wyszedłszy z pod pióra człowieka, który to tylko wiernie zdołał opisać i ocenić na co sam patrzył, w czem sam czynny brał udział — więc musiał z konieczności pobieżniej traktować koleje, jakie polska scena na różnych jednocześnie punktach kraju w jego nieobecności przechodziła. Całości obrazu w "Dziejach" nie szukajmy, bo zresztą nie kusił się o przedstawienie jej autor, nazywający sam siebie "literatem z biedy" który "ukrywał to co pisał przez lat 40", a "miłując nad wszystko spokój i nie chcąc pomnażać liczniejszych już nad same nauki w kraju naszym literackich wojen, przyznawał się zawczasu do wszystkich pomyłek, niedoskonałości i błędów, jakie surowym krytykom będzie się podobało w dziejach jego upatrzyć."

Jako biografia "Dzieje" jeszcze mniej dzisiejszemu badaczowi przedstawią materyału. Bogusławski mówi o sobie tak mało... a jeżeli jest do tego zmuszonym, czyni to z taką nieśmiałością, że wszystko prawie odgadnąć trzeba.

Na 239 stronnicach tych wspomnień o teatrze znajdziemy notatki o jego podróżach we wszystkie strony kraju, o walce o byt teatru prowadzonej z Francuzami, Włochami, Niemcami, często, niestety ze swoimi, a zredukowanej przez skromnego dyrektora do definicyi "kłopotów": o sztukach przedstawianych, o grze aktorów, o "repertoryum" tłómaczonem i oryginalnem — najczęściej o stosunkach finansowych, które były chroniczną chorobą nowonarodzonej sceny: ale z tego trzebaby dopiero złożyć prawdziwe dzieje teatru, wykazać jak te podróże Bogusławskiego były siejbą na różnych punktach Polski, z której później zejść miał zdrowy plon sztuki, jak w tych zapasach z cudzoziemczyzną utrwalał się na scenie język ojczysty i jak ta walka była jednym z ważnych momentów ogólnej walki na rozleglejszem polu, jak z zapatrywania się na wzory powstała sztuka a z bojaźliwych prób pióra literatura dramatyczna, słowem jak się z tego wszystkiego narodził teatr polski.

Bogusławski prawie o tem nie mówi, jak gdyby się nie domyślał roli, którą na swojem stanowisku odegrał.

"Jeden rzut oka, pisze w "Dziejach", na ogrom obowiązków w zawodzie, o którym nigdy nie myślałem, do którego (pracom jedynie literackim poświęcony) ani powołania, ani usposobienia naówczas nie miałem, wskazał mi odrazu długie i nieprzerwane pasmo zatrudnień, zgryzot i udręczeń, jakie nieszczęśliwego tego powołania są codziennym udziałem! Słuszną była moja obawa. Od tej chwili przez lat 30 nie doznałem nigdy spokojności. Różnemi nawałnościami na różne miotany strony, dopiero wtenczas, utraciwszy majątek i zdrowie, stanąłem u lądu, kiedy już między starością a grobem nic do użycia nie zostało. Ale nie pozwalały cofać się ówczasowe okoliczności."

Nie cofnął się też Bogusławski; tylko że między tem co sam o sobie mówi założyciel teatru polskiego a tem co o nim zwięźle historya na kamieniu cmentarnym wyryła, jest do zapełnienia niepojęta w dziejach naszej sztuki próżnia, której przypisać należy że stuletnia rocznica objęcia przez Bogusławskiego naczelnego nad sceną polską kierownictwa, przeminęła niedawno bez śladu; lakonizm historyi, dobry kiedy go wspiera pamięć ogółu, wyrządził Bogusławskiemu krzywdę, załatwiwszy się sumarycznie z najważniejszym rozdziałem w dziejach sceny naszej.

O napisaniu w tej chwili tego rozdziału nie może być mowy; żyjemy wprawdzie w czasach krytycyzmu i jesteśmy pokoleniem roznamiętnionem w analizie; ale może właśnie dlatego stoimy zalęknieni wobec tych co coś zbudować potrafili, szukając drogą rozbioru tajemnicy ich siły twórczej.

Wątpić nie można że znajdzie się historyk, który z poza mgły stuletniego oddalenia, wydobędzie z całkowitą, wierną, szczegółową plastyką szlachetną postać ojca naszego teatru; nie mogąc być tym historykiem poprzestajemy na skreśleniu sylwetki, która, przy wielkim napływie dzieł na konkurs Bogusławskiego, byłaby jednem więcej, choćby najskromniejszem świadectwem, że jeżeli jubileusz założyciela polskiej sceny pominięty został obojętnie przez tych jego synów "grających, których na czas późny stworzył", pamiętało o nim potomstwo po piórze i jak kto mógł a umiał stanął do apelu.

II.

Gdyby tę sylwetkę chcieć traktować biograficznie, trzeba się potknąć zaraz na pierwszym kroku. W druku, jako data urodzenia Bogusławskiego podany jest 1760 r.; tablica na kościele powązkowskim wskazuje 9 Kwietnia 1757 r. Wyraźniejsze już informacye, tyczące miejsca urodzenia, wymieniają wieś Glinno pod Poznaniem. O latach dzieciństwa zupełny brak szczegółów — z pacholęcego i młodzieńczego wieku doszły dwa: nauka w konwikcie pijarskim w Warszawie i zaopiekowanie się chłopcem przez księcia siewierskiego, biskupa krakowskiego, Sołtyka, prawdopodobnie po powrocie jego z Kaługi.

Ten drugi fakt musiał stanowczy wpływ wywrzeć na dalsze losy Bogusławskiego.

Znalazłszy się na dworze dostojnika kościoła wśród najwykwintniejszego towarzystwa, młodzieniec przyswoił sobie od najwcześniejszych lat wszystkie przymioty obejścia i obcowania z ludźmi, które do późniejszych jego stosunków, zawieranych z konieczności we wszystkich warstwach polskiego społeczeństwa, miały być nieocenionym nabytkiem. Skorzystał też z nich i przyszły aktor, nabrawszy zawczasu w chodzie, w postawie, w ruchach owej szlachetności i elegancyi, którą mu; jako artyście, przyznawali nawet cudzoziemcy, wybredni w wymaganiach, zaostrzonych widokiem najwytworniejszych scen.

U księcia siewierskiego urządzano amatorskie przedstawienia w języku francuzkim — podobno nawet grywano kiedy niekiedy po polsku. Nie ulega wątpliwości, że Bogusławski stawiać tam musiał pierwsze aktorskie kroki i że odgłos pierwszego oklasku zapadł głęboko we wrażliwą duszę młodego chłopca.

Pod innym też względem urabiać się musiała u księdza biskupa indywidualność Bogusławskiego.

Kajetan Sołtyk jest jedną z tych wybitnych postaci XVIII-go wieku, z którą obcowanie nie mogło nie oddziałać na kierunek uczuć Obywatelskich w sercu, podatnem z natury na wszelkie zacne wpływy. Temperamentu gwałtownego, miarkowanego niepospolitym rozumem, skłonny do szlachetnych uniesień, kochający ojczyznę zarówno miłością tego co ją zbawić mogło, jak i nienawiścią wszystkiego co jej zgubę gotowało, Sołtyk przedstawiał na swoje czasy wzór hartownego ducha, który żadnemi nie dawał się złamać przeciwnościami.

Dla Bogusławskiego ów pobyt u księcia siewierskiego był prawdopodobnie pierwszą szkołą, w której zaczął się kształcić obywatel kraju; z niej zapewne wyniósł te zadatki, które później stanowiły zasadniczy rys jego charakteru i rozsnuły się jedną nieprzerwaną nicią w barwnym wątku jego publicznej działalności.

Nieszczęścia spadające na księdza biskupa rozproszyły dwór jego. Bogusławski znalazłszy się bez opieki, nie zdając sobie z tego sprawy co miał nadal robić, usłuchał rad doświadczonych ludzi i wstąpił do gwardji; — tylko że doradcy nie powiedzieli mu jednej rzeczy, którą doświadczenie powinno im było podyktować: "nie spodziewaj się dojść do czegoś bez protekcyi."

Nie doszedł też młodziutki gwardzista, bo jakieś pominięcie w awansie tak uraziło jego ambicyę, że bez namysłu rzucił służbę wojskową.

Według powszechnie podawanej wersyi, którą zresztą usprawiedliwia poniekąd parę ogólnikowych wzmianek w "Dziejach," to rozdrażnienie miłości własnej, wzmocnione brakiem wszelkich widoków, popchnęło Bogusławskiego na scenę.

Trzeba jednak przypuszczać że przyszły twórca polskiej sceny pisząc słowa: "wyrządzona mi niesprawiedliwość w innym stanie, w którym ojczyźnie mojej w młodości służyłem, była przyczyną rozpaczy, która mnie do teatru wtrąciła" — a pisząc je na lat parę przed śmiercią, kiedy wiek przytępił już władzę przywoływania wrażeń młodości z pierwotną ich siłą, nie był w stanie uprzytomnić sobie procesu, odbywającego się podówczas w jego duszy. Kto "z rozpaczy" tylko ima się jakiegoś zawodu, nie stanie się w nim nigdy tem czem był w swoim Bogusławski, nie dokaże tego co on dokazał. A zresztą — łatwo jest dziś powiedzieć: "nie mam co robić, wstąpię do teatru" — niestety! mówi się to często, i choć teatr jest już gotowy, Bogusławskich na nim niema. Ale przed stu laty!... kiedy przedewszystkiem sceny nie było, kiedy obierając ją sobie za pole działalności, trzeba było najprzód stworzyć samo pole! Kto się na to ważył, ten musiał powodować się czemś więcej prócz dotkniętej dumy lub nawet zranionego poczucia słuszności, temu snać się musiały uparcie przed oczyma duszy widziane niedawno postacie fikcyjnych bohaterów, ten czuć musiał w sercu granie poetyckich instynktów, temu już w głowie świtała może myśl posługiwania się teatrem, jako tłomaczem wielu idei i uczuć, które potrzeba było rozpowszechniać.

Bądź co bądź, jeżeli błogosławić należy ze względu na losy polskiej sceny te lub owe pobudki które Bogusławskiego wydobyły z rycerskich szeregów, niema powodu skarżyć się na krótki czas spędzony w służbie wojskowej.

Dał on Bogusławskiemu jeden jeszcze przymiot, niezbędny dla kierownika teatru i dziś, a cóż dopiero wtedy, gdy wszystko trzeba było wydobyć z odmętu — sprężystość, dar utrzymania najniespokojniejszych, bo aktorskich żywiołów w karności i poszanowaniu.

Ten rys, kojarząc się z pewnem arystokratycznym znamieniem, z wrodzoną łagodnością w obcowaniu i z ogólnym jakimś pogodnym wyrazem, charakteryzuje od najmłodszych lat fizyognomię duchową Bogusławskiego, nacechowaną jednocześnie energią i giętkością, powagą silnych postanowień i darem wyzyskiwania najgorszych okoliczności na korzyść ukochanej idei.

Takim go przedstawił współczesny malarz, rzuciwszy na płótno głowę, w której wśród miękkich na pozór rysów, wśród delikatnych linij pociągłej twarzy, przypominających nieco kolorem oczów, konturem dużego spadzistego nosa, wreszcie wytwornym ust rysunkiem oblicze Stanisława Augusta, uderza jakaś nieprzeparta stanowczość; tak się rysuje jego portret moralny, każdemu kto uważnie czyta "Dzieje teatru narodowego."

I oba wizerunki nie kłamią — oba odtwarzają rzadki w końcu XVIII-go w. dodatni typ człowieka, który, żyjąc na pograniczu dwóch stuleci, potrafił zatrzymać wykwintny wdzięk ustępującej doby i przejąć się twardą abnegacyą nowej, brzemiennej ciężkiemi losami; który umiał godzący te sprzeczności zmysł praktyczny, oddawany zwykle w służbę prywacie w epokach nacechowanych sceptycyzmem, spożytkować dla dobra idei.

Taka fizyognomija towarzyszy nam w myśli nieodstępnie, kiedy zdążamy za dyrektorem królewskim do różnych miast Polski; gdy śledzimy każdy moment szamotania się jego w Warszawie to z przywilejem, to z trupą francuzką, to z aktorami niemieckimi, to z operą włoską, gdy patrzymy jak jednych zwycięża, z drugimi z potrzeby paktuje, jak wyrywa się z twardych szponów biedy, zostawiając w nich strzępy własnego mienia lub wymyka z aksamitnych rąk intrygi, nie uroniwszy nic z godności, — co mu nie przeszkadza tłómaczyć, pisać, grać, uczyć aktorów, tu zbudować teatr, tam podnieść ducha okolicznościowem widowiskiem, wszędzie spełniać herkulesowe prace, które dotąd czekają na swego dziejopisa.

III.

Kiedy Bogusławski powziął postanowienie zostania aktorem, scena polska, tak jakby nie istniała.

Teatr był zabawką możnych, traktowaną z cudzoziemska; mieli go w Nieświeżu Radziwiłłowie, w Sławucie Sanguszkowie, w Dubnie Lubomirscy, w Siedlcach hetmanowa Ogińska, w Rożance Sapiehowie, w Rydzynie Sułkowscy, w Puławach Czartoryscy, u których nawet pierwsze stawiało kroki kilku aktorów, należących później do trupy Bogusławskiego.

Można więc powiedzieć że istniał zaledwie surowy materyał na teatr polski — trzeba było inicyatora, któryby zapragnął urobić go do celów sztuki narodowej i ręki któraby tę pracę podjęła.

Inicyatorem był Stanisław August, wykonawcę znalazł w Bogusławskim.

Nie odrazu się to jednak stało. Od pierwszej uchwały sejmowej, nadającej książętom Sułkowskim wyłączny przywilej utrzymywania widowisk w Warszawie (1774) aż do chwili kiedy Bogusławski mianowany został dyrektorem widowisk polskich, niemieckich a nawet baletu (1783) upłynęło dziewięć lat, w ciągu których nowonarodzona scena polska częściej smutne, upakarzające aniżeli szczęśliwe przechodziła koleje.

Przedewszystkiem nie znalazła u swoich należytego poparcia. "Od panowania Stanisława Augusta pisze Vautrin (cytowany przez Kraszewskiego* Warszawa posiada teatr narodowy, ale na nim grywają, sanie tłómaczenia. Niewiele go szanują sami Polacy, bom widział to że przekładają nadeń niemiecki, choć słowa z niego nie rozumieją. Jednak, gdyby była zachęta, Polacy by obcych prześcignęli. Na teatrach prywatnych doskonałych widziałem aktorów."

Książę August Sułkowski, pan na Rydzynie, wielki miłośnik sztuki i literatury, zachęcony listami króla sprowadził był już od kilku lat do Warszawy swoich aktorów z Rydzyna, stanowiących później jądro towarzystwa Aktorów narodowych (byli między niemi Hempiński, Owsiński, Sierakowski i Gronowiczowa); zostawszy zaś właścicielem monopolu, doprowadził scenę do tego, że czas jego zarządu nazywano złotym wiekiem dla teatru. Miał książę dzielne poparcie w Generale ziem podolskich, dzięki któremu w repertuarze odzywać się nawet zaczął pewien prąd oryginalny.

Trwało to jednak niedługo; — baron Curtz, były aktor wiedeński, zwabiony wiadomością o fortunie pierwszego przedsiębiorcy obcych widowisk w Warszawie i związawszy się z kamerdynerem królewskim Ryxem, starostą Piaseczyńskim, intrygą nabył od Sułkowskich monopol. Odtąd zmieniają się dyrektorowie, następują po sobie: książę Marcin Lubomirski, Tomatis Guardasoni, Gaillard, Constantini, Truskolascy, ale złowrogi duch monopolu, wcielony w kamerdynerze Ryxie ciąży nad sceną polską i trzeba było żeby wystąpił z nim do walki taki zapaśnik jak Bogusławski, ażeby teatr narodowy wyszedł z niej zwycięzko.

Kim to jednak nastąpiło, rozpierały się znów na deskach wszechwładnie opera włoska i balet; a magnaci, zamiast wspierać sztukę narodową rujnowali się, szafując ogromne sumy na te zbytkowne reprezentacye; książę Marcin Lubomirski wystawił naprzykład własnym kosztem słynne w swoim czasie widowisko baletnicze pod tytułem Nowy Sąd Parysa, do którego sprowadzone z Paryża kostyumy kosztowały z górą 50 tysięcy złotych.

Że z podobnemi wybrykami pańskiej fantazyi, nie mógł współzawodniczyć polski dramat, to rzecz prosta. Przedsiębiercy oświadczyli królowi, że nie chcąc dalszych strat ponosić, muszą polskich przedstawień zaniechać. Stanisław August, mimo swoje osobiste sympatye do baletu, postanowił z własnej szkatuły łożyć na utrzymanie teatru narodowego, którego byt zdawał się już przez to samo zapewnionym; ale zepsuła wszystko oburzająca niesumienność zarządców sceny, którzy gospodarzyli tak marnotrawnie, że w jednym roku (1777) musiał król dołożyć 200 tysięcy zł. Zniechęcony, odmówił dalszej pomocy, aktorowie rozproszyli się i nastała nowa doba biedy i niepowodzeń.

Po kilkomiesięcznej przerwie, teatr polski, wraz z baletem i niemieckiemi Curtza przedstawieniami dostaje się w antrepryzę przejeżdżającego z Berlina z trupą francuzką aktora Montbruna, o tyle szczęśliwie, że tym razem traf dał scenie warszawskiej uczciwego kierownika.

Ów Montbrun miał pod względem artystycznym decydujący wpływ na Bogusławskiego. Sto ośm lat upływa od chwili kiedy szambelan dworu Wojna, sprawujący z rozkazu króla wraz ze Stolnikiem koronnym Moszyńskim najwyższe nad aktorami zwierzchnictwo, wprowadził poraz pierwszy do tego Francuza przyszłego twórcę sceny polskiej.

Jak korzystne wrażenie musiał odrazu wywrzeć Bogusławski, dowodzi gotowość, zmieniająca się stopniowo w życzliwość i przyjaźń, z jaką Montbrun zajął się losem młodzieńca. Nietylko dopomógł mu materyalnie, ale własnemi wskazówkami w sztuce dramatycznej i w muzyce, a później nauką opłaconego z własnej kieszeni aktora Denvilla, przygotował go tak, że w tymże samym (1778) roku Bogusławski mógł już pierwszy raz wystąpić w przełożonej przez siebie z francuzkiego komedyi Fałszywe niewierności.

Tego też tylko nowicyatu brakowało Bogusławskiemu. U księdza biskupa krakowskiego nauczył się sztuki obcowania z ludźmi i spożytkowania jej w sprawach publicznych; wojsko wyrobiło w nim poczucie obowiązku i zmysł karności; Montbrun nadał kierunek jego artystycznym aspiracyom a jednocześnie własnym przykładem, w stosunku do swego ucznia, wskazał mu jak można i trzeba jednać serca dziatwy Apollina, której ciężka dola tak często tej osłody potrzebowała.

Nie poprzestając na tem poparciu, zacny Francuz zachęcał Bogusławskiego do tłomaczeń dzieł scenicznych z obcych języków na polski, co później, przy wielkiem jeszcze ubóztwie oryginalnej produkcji, miało być nieocenionym dla repertuaru zasiłkiem.

Wystąpił więc Bogusławski odrazu w jednym roku jako aktor i tłómacz, którego pierwszy przekład francuzkiej komedyi Amant autor i sługa bardzo dobrze przyjęto. Przeznaczonem mu było jeszcze dać się poznać w charakterze autora, jeżeli nie odrazu samoistnego, to przynajmniej okazującego już zmysł sceniczny. Na propozycyę Montbruna przerobił jednoaktową komedyjkę Bohomolca Nędza uszczęśliwiona na dwuaktowy utwór, który wsparty skomponowaną przez Kamińskiego łatwą i prostą muzyką, stał się niewątpliwie pierwszym opery polskiej zarodkiem.

Nowość tę przyjęto z zapałem: debiut Bogusławskiego, mówiąc dzisiejszym językiem, powiódł się na wszystkich polach; trzeba mu było tylko obszerniejszych szranek, teatru samoistnego, niezależnego od pańskiej łaski, od magnackiej fantazyi. Nie upłynęło roku a i to się spełniło — scena polska zdobyła własną, stałą siedzibę.

Wiadomo, że teatr publiczny mieścił się przez lat 14 w pałacu księcia Karola Radziwiłła, wojewody wileńskiego, który, osiadłszy po konfederacyi barskiej w Paryżu, do śmierci tam pozostać zamierzał. Jak piorun więc spadła na Montbruna wiadomość, że książę, nietylko wraca do kraju, ale zamieszkać ma w Warszawie, we własnym pałacu, z którego teatr wyprzątnąć rozkazano w ciągu 48 godzin. Znowu więc aktorska rzesza poszła w rozsypkę; zacny Montbrun, odbierając zwykłą dobroczyńców zapłatę, prawnem dochodzeniem należności przez aktorów a szczególniej własnych ziomków, ujrzał się popchniętym do ruiny, — Warszawa zaś została zupełnie bez teatru.

Musiała jednak wyrabiać się w stolicy jakaś publiczność teatralna, a w niej trwalsza potrzeba teatru, skoro sarkania ze wszystkich stron na brak widowisk scenicznych wywołały nareszcie rozkaz do skarbu królewskiego: wydania 540, 000 złp. na postawienie teatru w Warszawie. Jakoż dnia II-go Marca 1779, księżna Lubomirska, żona marszałka wielkiego koronnego, założyła pierwszy kamień pod budowę teatru na placu Krasińskich. Na kamieniu wyryto napis: Regnante Stanislao Augusto, principis Luhomirski Supremi Regni Marescalci consors hunc primum lapidem posuit die 11 Martis anno 1779. Budynek w którym grywać miano przez 54 lata (do 1833 r. ) i który miał wyhodować na przyszłość aktorów i literaturę dramatyczną, dźwignął się w ciągu siedmiu miesięcy. Teatr, wzniesiony według planu Bonawentury Salarego, był o 1/3 część mniejszy od poprzedniego; scenę urządzono w nim tylko na cztery kulisy głęboką. Malarni, składu dekoracyi, garderób, rekwizytorni nie było — nawet aktorowie ubierali się w przyległej kamienicy. Widownia szczuplejsza mieściła publiczność w lożach parterowych, pierwszego i drugiego piętra, na parterze, galeryi i paradyzie.

W dniu 7-ym września 1779 r. odbyło się pierwsze w nowym teatrze przedstawienie, na które wybrano grane już przedtem tłómaczenie Bogusławskiego Amant autor i sługa oraz nową operetę francuzką Audinota, Bednarz. Wkrótce potem ukazała się tam przełożona również przez Bogusławskiego opera włoska Sacchiniego Dla miłości zmyślone szaleństwo, co jeszcze i z tego względu zasługuje na zanotowanie, że w braku wykwalifikowanej śpiewaczki, powierzono główną partyę artystce dramatycznej Truskolaskiej, obdarzonej "choć niezbyt mocnym ale bardzo przyjemnym głosem." Mimowoli uśmiech ciśnie się tu na usta; ale nie trzeba zapominać że na widnokręgu sztuki polskiej nowa scena była zaledwie mgławicą teatru, z której dopiero gwiazdy utworzyć się miały. Tymczasem śpiewali w operach aktorowie częstokroć nut nawet nieznający i po skrzypcach partye swoje studyujący.

I szło to jakoś przez półtora roku, z nadzieją dłuższego powodzenia, kiedy niespodziany wyjazd do Lwowa Truskolaskich i Owsińskiego, tak niezbędnych, że ich podówczas nikt zastąpić nie mógł, nowy zadał cios wątłej jeszcze polskiej scenie. Publiczność, zniechęcona tą luką, przestaje chodzić do teatru, Bizesti, następca Montbruna doznaje losu swego poprzednika, zmniejszone zaś grono artystów poraz pierwszy próbuje zawrzeć między sobą spółkę pod nazwą "Aktorów narodowych" z przydanem znowu zwierzchnictwem stolnika Moszyńskiego i z przymusowym podziałem tygodnia repertuarowego z niemieckiem towarzystwem.

Do tego grona Bogusławski należeć nie chciał, a jeżeli pobudki wyjazdu z Warszawy Truskolaskich i Owsińskiego pozostały do dziś dnia tajemnicą, to wiadomo dobrze dla czego za nimi podążył Bogusławski — popchnęła go do tego kroku — skromność. "Przymuszony, pisze on, zaraz po oddaleniu się Owsińskiego, ażebym role jego zastępował, nie czując w sobie dość talentu do nadgrodzenia publiczności straty tak znakomitego artysty, wolałem połączyć się z Truskolaskiemi i Owsińskim, a tam będąc obok niego drugim, być właściwiej na mojem miejscu." Tak mówi o sobie przyszły twórca teatru polskiego — tempora mutantur!

O tej pierwszej wycieczce artystycznej Bogusławskiego nic więcej nie wiemy prócz tego co się w "Dziejach" znajduje. Musiało dziać się tam wszystkim nie najpomyślniej, skoro po roku pobytu we Lwowie Bogusławski wracał do Warszawy z zamiarem porzucenia zupełnie zawodu aktorskiego. "Wstrzymał go od tego Moszyński w sposób jaknajpochlebniejszy dla młodego artysty, przedstawiwszy go królowi.

— Mości Bogusławski, rzekł na tem posłuchaniu Stanisław August, — widzę że waćpanu przeznaczono stworzyć teatr — wielki masz talent — rodzimy, boś go wziął sam z siebie.

Gdzie chodziło o sztukę, tam król miał bystre oko — i w tym razie chciał tego dowieść.

Po ekspiracyi umowy współkowej "Aktorów narodowych" (1783), których interesa dzielnie poparło wystawienie trzech przełożonych przez Bogusławskiego oper, a szczególniej Fraskatanki (w tej ostatniej tłómacz wziął po włoskim śpiewaku Brochim partyę basową, co nazywa "bezczelnem wmawianiem w publiczność talentu, którego się niema"), kiedy wszyscy z zaniepokojeniem przemyśliwali nad tem, kto stanie na czele antrepryzy i dyrekcyi, w dniu 1-m maja zaciągnął niespodzianie na straż do bram teatralnych szwadron czarnych huzarów z trupiemi głowami, co przeraziło zdziwionych mieszkańców. Wkrótce wszystko się wyjaśniło; wezwanym do sal redutowych artystom oznajmiono, że przedsiębiorcą widowisk polskich, niemieckich, łącznie z nowo zebranym baletem, został książę Marcin Lubomirski — dyrektorem wszystkich razem artystów Bogusławski, przed którego mieszkanie zaciągnęła też warta honorowa, z dwóch huzarów złożona.

* Polska w czasie trzech rozbiorów. T. II, str. 379.

IV.

Miody dyrektor liczył łat 26! posłuchajmy jakie zastał dla teatru usposobienie, "Bogusławski miał tyle do zwalczenia, a za sobą tylko jednego króla, co teatr popierał! Pierwsze próby polskich sztuk z wielkiem powodzeniem w gmachu przy placu Krasińskich odegrane zostały. Moda, nowość, królewskie poparcie otwierały teatrowi świetne widoki, chociaż znaczna część wyższego towarzystwa znajdowała to śmiesznem, by od języka, którym ona obracać nie umiała, wymagać oddania tych mnóstwa odcieni, jakie delikatne uczucia rodzą. Uśmiechano się z tego zuchwałego przedsięwzięcia; lecz że król klasnął, bili wszyscy w dłonie i udawali niezmiernie zachwyconych i szczęśliwych. Bogusławskiego wychwalali głośno ci nawet, co się z niego śmieli po cichu... W końcu XVIII-go wieku cudem było wynalezienie tych predestynowanych na pierwszych kapłanów sztuki, dotąd najbardziej sponiewieranej. Artysta był dla znacznej części widzów kuglarzom i skoczkom równy; sztukę pojmowano jako rodzaj lekarstwa przeciw melancholii — teatr już istniał, a jeszcze niedowierzającem nań spoglądano okiem. Publiczności ciekawością pędzona tylko raz zalegała wszystkie miejsca, tak, że się docisnąć nie było podobna i zostawiała je pustelni... Nie był więc wcale świetny byt sceny a Bogusławski więcej miał jeszcze trosk niż dostatków."

Taki obraz chwili ówczesnej kreśli znakomity znawca epoki, prawdopodobnie przyszły teatru polskiego historyk, Kraszewski, stawiając zarazem pytanie co dla takiej publiczności grać można było?

Jedni pragnęli teatru jak we Francyi, drudzy z królem marzyli może o teatrze jak Szekspira. Wiek był zarazem nadto sceptyczny by bardzo ukochał Kornela i Rasyna, zbyt deklamatorski i do patosu nawykły, aby mu Szekspir smakował... Beaumarchais i Diderot może najlepiej odpowiadali przeczuciom... Wyższe warstwy społeczeństwa które podróżowały wiele, widziały wszystko, wymagały też bardzo wiele; ludzi coby pisany stworzyli dramat, gdy w ich oczach i na ich skórze odgrywał się żywy, trudno było znaleźć; gotowego nie było nic prawie prócz poczciwego ks. Bohomolca.

Więc przekłady stanowiły najrdzenniejszą treść repertuaru, a było to taką koniecznością, że wobec niej niesprawiedliwemu wydają, się przytoczone wyżej słowa Vautrina, zawierające zarzut, że "na teatrze narodowym grywają same tłómaczenia. " Najprzód oryginalna twórczość odzywała się nieśmiało, lękliwie, możnaby prawie powiedzieć wstydliwie; słaby w tym duchu początek dał Adam książę Czartoryski, wzorując się zawsze na francuzkiej literaturze; Bielawski miał gust wykształcony, pewne teatralne przeczucia, Zabłocki ówczesnym widzom zbyt może wydawał się rubasznym; Tomaszewski warcholąc napisał komedyę, Wybicki byłby prawdopodobnie twórcą dramatu historycznego, gdyby go sprawy publiczne i studya prawne nie pochłaniały. Powtóre, przekłady nie byle skąd, nie byle z kogo były czerpane. W miarę rozwoju sceny spotykamy się z dziełami Moliera, Marivaux, Diderota, Alfierego, Goldoniego, Lessinga, Kotzebuego, słowem z najlepszym repertuarem, który współcześnie wszędzie grywano; w dziale operowym: Paisiello, Salieri, Cimarosa, Sacchini na przemian nie schodzą z afisza, a lwią część tej pracy przyswajania narodowej scenie najcelniejszych tworów obcych literatur bierze na siebie Bogusławski, bo mu idzie przedewszystkiem o to, żeby grać po polsku i choćby cudze myśli ale w ojczystym języku wypowiadać sfrancuziałej, zitalianizowanej, a nawet zniemczonej publiczności.

W chwili objęcia dyrekcyi przez Bogusławskiego, w repertuarze dramatycznym i muzycznym, znalazło się, oprócz innych utworów, sześć oper (z których pięć przetłómaczył dyrektor a jedną z Bohomolca przerobił), pięć tłómaczonych komedyj i jeden również przełożony dramat. Aktorów zastał następujących: Świeżawskiego, Bagnickiego, Szymańskiego, Olszewskiego, Rotengrubera, Hermana, Nowickiego, Mierzyńskiego, Harasimowicza, Srokowskiego, Hempińskiego, Kosowską, Bellerową, Gronowiczową, Kurczyńską i Sierakowską.

Z tym materyałem, puścić się miał jako sternik na niedość sobie jeszcze znane szerokie wody sztuki!

Początek antrepryzy Lubomirskiego dość był pomyślny; dochody połączonych teatrów zapowiadały i artystom regularną zapłatę i nowemu przedsiębiorcy zyski — aliści znów niespodzianka zaskoczyła scenę polską; książę, wyjechawszy na Szlązk, zatrudniony tam ważniejszemi sprawami zwolnił aktorów, którzy narożne rozproszyli się strony. Artyści niemieccy wyjechali również — balet tylko zatrzymano. Powtórzyła się poprzednia sytuacyą trwożnego wyczekiwania nowych rządów, z tą tylko różnicą, że tym razem królewski rozkaz, oznajmiony przez Moszyńskiego, oddawał Bogusławskiemu całkowite sceny narodowej, wraz z baletem przedsiębiorstwo.

Mógł się zawahać 26-łetni młodzieniec; znamy już jego zapatrywania na ofiarowane sobie stanowisko, wiemy jak dobrze rozumiał całą względem kraju odpowiedzialność i przewidywał wszelkie związane z nią ciężkie troski i kłopoty; więc też bronił się Bogusławski o ile mógł, przedstawiając swoją młodość, "brak uzdolnienia'', wreszcie i materyalny niedostatek na tak kosztowne przedsięwzięcie, — znaleziono argumenta na wszystko.

Bogusławski uległ "rozkazowi któremu opierać się nie było wolno" — a więcej niewątpliwie dla tego, "że cofać się nie pozwalały ówczesne okoliczności". "Ówczesne okoliczności" to znaczyło: stan kraju, stosunki publiczne, wśród których młody aktor, mimo krótkiego swego pobytu na scenie, ocenił z bystrością nad wiek rolę, jaką teatr w ojczyźnie mógł odegrać. Pamiętał zapewne dobrze Bogusławski ów fakt pocieszny ale głębsze znaczenie mający, ze szlachcicem, który tak rozczulił się w widowni tragicznemi losami Deicerleya, że w antrakcie przyszedł z propozycyą zapłacenia długów nieszczęsnego bohatera; ten zapał pierwotnego, dziewiczego widza z niestępioną jeszcze wrażliwością, jakże potężnym mógł być czynnikiem w szerszych sprawach! Miało się to przewidywanie sprawdzić niejednokrotnie, szczególniej podczas przedstawień Powrotu Posła lub Krakowiaków i Górali — tymczasem musiało być w przyjęciu antreprezy jedną z najważniejszych pobudek.

Od tej chwili rozpoczyna się właściwie owa trzydziestoletnia niezmordowana działaność Bogusławskiego, której hasłem była inicyatywa, siłą impulsową ruchliwość, a owocem, w chwili usunięcia się strudzonego kłopotami pracownika, gotowy, dojrzały teatr z poważnym zastępem talentów aktorskich, z bogatym repertuarem dzieł scenicznych, od tragedyi do krotochwili, od opery do baletu.

Oceniając tę działalność, należy przedewszystkiem strzedz się przeniesienia dzisiejszych pojęć o kierownictwie teatru do ówczesnej epoki. Ktoby w Bogusławskim chciał widzieć jednego z nowoczesnych intendentów subwencyonowanej przez rząd sceny, bawiących się z amatorstwem szambelańskiej wszystko wiedzy w sztukę i literaturę dramatyczną albo nawet osiadłego na jednem miejscu rozgłośnego pisarza, któremu dano w ręce gotowe środki materyalne, aktorskie i literackie do swobodnego przeprowadzania rozległych planów artystycznych, ten popełniłby gruby anachronizm. Na Bogusławskiego patrzeć trzeba nietylko w Warszawie, ale wszędzie, gdzie tylko dla polskiego teatru było coś do zrobienia; sfera jego wpływu i energii przenosi się z miejsca na miejsce; ciągłość pracy przerywa się, jeżeli ją z jednego tylko ogniska obserwować, nabiera natomiast spoistości, rozjaśniona myślą, która nigdzie pracownika nie opuszczała: dźwignąć teatr gdzie będzie można, grać na nim po polsku o ile się da, grając, powiedzieć co trzeba i kiedy trzeba a pamiętać zawsze, że się wyszło z Warszawy i do Warszawy godzi się powrócić.

W oświetleniu tej myśli skupia się i wyraźnych nabiera konturów flzyognomia artystyczna Bogusławskiego, której rysy ruchliwe i jakby rozproszone niełatwe są do utrwalenia; takie też światło nadaje jej dopiero właściwy wyraz i w samej Warszawie, gdzie dla powierzchownego postrzegacza działalność Bogusławskiego może przedstawić pozorną sprzeczność między sądem potomności, głoszącym, że założyciel sceny polskiej "krzywdzące głos ojczysty mniemania umorzył", a jego tranzakcyami z cudzoziemskim żywiołem w teatrze narodowym.

Jakie to były granice, pobudki i fatalne konieczności tej dyplomacyi przestrzeganej z Włochami, Francuzami, Niemcami, ilekroć walka z niemi nie prowadziła do praktycznych rezultatów, odczuje każdy, kto głębiej wniknąć zechce w te słowa Bogusławskiego: "Jeżeli do zagojenia poniesionych ran wszystkie stany miały niezaprzeczone prawo, miała je bezwątpienia i ojczysta scena, która w czasach powszechnego ucisku, na wszelkie wystawiona prześladowania, nie upadała jednak w staraniach około zachowania czystości języka i ducha narodowych uczuć. Była ona przymuszoną, ulegając okolicznościom, przeistaczać się niekiedy w obcego smaku scenę, ale za powrotem ojczyzny wszystko znowu ojczyste przybrała. "

Nie można treściwiej scharakteryzować trzydziestoletnich dziejów teatru narodowego; ta charakterystyka była zarazem dewizą pod którą pracował i programem którego się trzymał Bogusławski.

Rozpatrywanie każdego szczegółu tego programatu nie jest zadaniem niniejszej sylwetki i byłoby właściwem tylko w studyum krytycznem ogarniającem cały ówczesny okres historyi sceny polskiej. Jeżeli więc podążymy za Bogusławskim, to szybko, nie zatrzymując się nigdzie dłużej nad czas potrzebny do naznaczenia najgłówniejszych zarysów, z których dałby się złożyć choćby szkicowy obraz jego działalności.

V. 

Rok blizko, bez przerwy trwają widowiska w Warszawie pod antrepryzą Bogusławskiego; powodzenie im zapewniają trzy opery włoskie znów przez niego przełożone i komedye Wybickiego, a najwięcej może powrót ze Lwowa Owsińskiego i Truskolaskich, który podniósł dochody, pochłaniane na utrzymanie baletu. "W tymże czasie rozdziela się poraz pierwszy trupa na dwa zastępy, z których jeden, operowy, jedzie na wezwanie Lubomirskiego do Dubna na kontrakty i gra tam w szczupłym teatrze, w skarbcu pałacowym, drugi, dramatyczny, łącznie z baletem zostaje w Warszawie.

Przeżywszy zaledwie ten krótki czas, scena narodowa widzi się znów w swej egzystencyi zagrożoną, baletowy bowiem wspólnik przedsiębiorcy oświadcza mu, że wycofa balet ze spółki z polskiemi widowiskami. Jakoż łączy się z bawiącą już w stolicy operą włoską, aktorzy polscy opuszczają Warszawę — a młody antreprener?... młody antreprener mówi "przeznaczeniem mojem jest przeciwnościom nigdy nie ulegać" i ułożywszy sobie że polskie widowiska muszą być na sejmie w Grodnie obok włoskich i na tym samym teatrze, puszcza się do Nieświeża, gdzie się Stanisław August znajdował, a korzystając z prawa wchodzenia do króla bez meldowania, przedstawia mu wymownie opłakany los sceny ojczystej. Przemówienie skutkuje, król wydaje rozkaz udzielenia sceny polskim aktorom, którzy za cenę trzeciej części dochodów, oddawaną Włochom, grywają codzień na sejmie; dochody były nieszczególne, ale odżyła scena ojczysta przy pomocy skompletowanych, znów artystów.

Powtórna bytność na dubieńskich kontraktach (1785) lepsze już przynosi rezultaty, dzięki obszerności nowego teatru, który rozmiarami dwa razy warszawski przewyższał. Ztamtąd wracając przez Lublin, kompletuje Bogusławski operę kilku osobami z dawnego towarzystwa i do Warszawy jedzie z myślą utworzenia spółki pomiędzy artystami a z postanowieniem nie poddawania się odtąd obcym rządom.

Energicznemu temu przedsięwzięciu staje jednak znowu na przeszkodzie nieprzewidziany wypadek. Właściciel monopolu, Ryx, z którym jedynie porozumiewać się w tej sprawie można było, wplątany w głośną sprawę Ugriumowej o rzekomy spisek na życie księcia Adama Czartoryskiego, nie chciał w zamknięciu swojem, w klasztorze Paulińskim, z nikim się widywać. Już aktorowie rozjeżdżać się zamierzają na wszystkie strony, kiedy sztafeta od księcia Stanisława Poniatowskiego wzywa ich do Grodna. Uszczęśliwiony Bogusławski spieszy z całem prawie towarzystwem w najtęższe mrozy i jakąż znajduje niespodziankę? Oto książę dziwi się przybyciu dyrektora, zmieniwszy bowiem myśl pierwotną, wysłał drugą depeszę z ostrzeżeniem, że potrzebując rajtszuli na Horodnicy, w której teatr był urządzony, kazał go już rozrzucić! Nie jest-że to charakterystyczna illustracya usposobień ówczesnych dla sceny narodowej!

Z porady księcia udaje się Bogusławski ze swoim artystycznym hufcem do Wilna i nie żałuje tego: wybudowawszy bowiem pierwszy w stolicy Litwy teatr publiczny, na skręcie ulicy Wilejskiej ku Abraniowiczowskiemu zaułkowi, w domu Oskierki, potem Abramowicza i otworzywszy go komedyą Zabłockiego Fircyk w zalotach doznaje jaknajserdeczniejszego przyjęcia, które się też i materyalnem polepszeniem interesów objawia. Powodzenie jest tak zachęcającem, że Bogusławski, zwątpiwszy o Warszawie, myśli na seryo o zostaniu na Litwie i w tym celu rozprzestrzenia teatr wileński przybudowaniem lóż i galeryi, sprawia garderobę, wzbogaca repertuar i wzmacnia siły operowe rozbitkami teatru nieświeżkiego. Do końca roku wszyscy zostają w Wilnie, następnie wybierają się znów do Dubna, z wyjątkiem Bogusławskiego, który w interesach osobistych odwiedza Warszawę.

Tu Świeżawski, faworyt uwolnionego już Ryxa, prowadzi scenę polską, oparłszy jej powodzenie na balecie uformowanym przez Tyzenhauza (który i w tym kierunku pragnął być reformatorem) z dzieci urodzonych w dobrach królewskich, oraz na operze włoskiej z Rosyi powracającej. Gdy jednak te nowości przestały ściągać publiczność, a zbliżający się sejm w Warszawie nakazywał pomyśleć o polepszeniu sceny, Ryx wzywa do siebie Bogusławskiego, nakłania go do złączenia się z istniejącą już w stolicy trupą, obiecuje nabyć od niego teatr wileński i zawiera za pośrednictwem dyrektora kontrakty ze wszystkimi jego artystami Z jak dobrą wiarą działał starosta Piaseczyński przekonywa się wkrótce Bogusławski, gdy powróciwszy do Wilna dowiaduje się od przybyłego tam pełnomocnika Ryxa, że kamerdyner królewski nie udzielił mu żadnego pełnomocnictwa do kupna wileńskiego teatru, ale natomiast polecił zabrać wszystkich zakontraktowanych na rok aktorów do Warszawy. Nic nie pomógł opór ani proces sądowy. Burmistrz, zalękniony przemocą niebezpiecznego dworzanina, Woitaria, sua potestate nakazuje wydać związanych umową aktorów.

Nos duo turba sumus! mówi nie dający się zgnębić Bogusławski do wiernego mu Hempińskiego i gromadzi około siebie zewsząd ściągane siły, nawet przejeżdżającego z Petersburga baletmistrza Casellego. Więcej robi — bo różność języków obraca na korzyść polskiego teatru, wprowadzając na scenę w włoskiej operze: Miłostki rzemieślnicze, poleconego sobie tenora czeskiego, którego przekształcił na wędrownego czeladnika z Czech, co wielką uciechę sprawiło publiczności. Wówczas to poraz pierwszy ukazuje się na polskim teatrze Wesele Figura Beaumarchais'go w przekładzie szambelana Wolskiego.

W 1787 r. znajduje się Bogusławski częścią w Dubnie, częścią w Wilnie, zawadziwszy także o Lwów, gdzie teatr polski założyli przed siedmiu laty Truskolascy — ale ztamtąd wypędza go uciążliwa konieczność opłacania się niemieckiemu przywilejowi.

Tymczasem popularność sceny polskiej wzrasta do tego stopnia, że kiedy w następnym roku w przeprawie przez Bug do Dubna, bryki trupy Bogusławskiego zapadły się pod załamanym lodem, zatapiając całą garderobę, zgromadzeni pierwszego wieczora w dubieńskim teatrze obywatele wołyńscy, podolscy i ukraińscy, zażądali po skończonej sztuce "podwyższenia ceny parterowych biletów na dukat", co też wynagrodziło koszt całej 20, 000 zł. wartującej garderoby.

Podczas gdy w Warszawie Ryx, tłómacząc się mniejszym do teatru narodowego napływem publiczności (co było naturalnem następstwem lichego kierownictwa sceny) i oczekując na przybycie w drodze już będącej opery włoskiej, uwinął się z rozpuszczeniem polskich aktorów, Bogusławski ze swoimi artystami gra kolejno w Wilnie i Dubnie, aż w tem ostatniem mieście na samem wyjezdnem, zatrzymuje go wyraźny rozkaz królewski: aby natychmiast z całem towarzystwem wracał do Warszawy. Zdziwiony dyrektor pocztą zdąża do stolicy i staje w niej na samo rozpoczęcie opery Salierego Axur, a wtłoczony w kąt galeryi, z bólem serca lecz ze sprawiedliwością prawdziwego artysty, zmuszony jest przyznać doskonałość wykonania. To jednak, coby kto inny uważał za fatalny na przyszłość omen, umacnia tylko Bogusławskiego w postanowieniu, aby i scena polska tej doskonałości wyrównać mogła.

Po pięciu latach nieobecności w stolicy, stanąwszy przed królem, słyszy z ust jego te słowa:

— Czuliśmy że cię tu nie było. Zostań już z nami, a ja nie zapomnę o tobie.

Ryx nawet darzy go miodowem powitaniem, którego znaczenie wkrótce rozjaśnić się miało — oto na sejmie zniesiono monopole a wraz z niemi upadł i przywilej na teatr. Próbowano wprawdzie dowodzić, że uchwała sejmowa nie dotyczyła teatru, atoli wykrętne tłómaczenia prawa na nic się nie przydały. Bogusławski, czując że ma ręce rozwiązane, prosi króla o przyłączenie do widowisk polskich królewskiego baletu, o nadanie aktorom polskim tytułu Nadwornych aktorów, otrzymuje to co żądał, z dodatkiem zaszczytnego urzędu dyrektora królewskich widowisk i postanawia sam, bez żadnej spółki, wziąść na siebie całe przedsiębiorstwo. Zapasy z monopolem skończone, żeby zaś małą dać próbkę kolei, jakie teatr pod jego rządami przechodził, dość będzie przytoczyć nadpisy afiszów ówczesnych.

I tak:

od Nowego roku 1785 Aktorowie włoscy;

od 23 Czerwca t. r. Aktorowie polscy J. K. Mości;

od 15 Września 1785 do 23 Października t. r. znowu Aktorowie włoscy;

od 24 Października t. r. aktorowie włoscy na przemian z Aktorami polskimi J. K. Mości.

Rok 1786 polscy Aktorowie.

Rok 1787 i 1788 aktorowie polscy na przemian z francuzkimi;

od d. 14 Maja 1788 Aktorowie narodowi J. K. Mości;

dnia 18 Maja tylko Aktorowie narodowi i balety co spektakl;

d. 21 Czerwca t. r. Aktorowie J. K. Mości.

d. 3 Lipca tylko aktorowie narodowi;

d. 19 Października 1788 r. nadpis brzmi tylko "na teatrze publicznym;"

d. 2 Listopada t. r. Aktorowie narodowi;

od 4 Października 1789 roku Aktorowie i opera włoska.

VI.

Przystępując do powtórnej antrepryzy, Bogusławski zaczyna od podstaw, czego bynajmniej w przenośni rozumieć nie potrzeba; dzięki bowiem jego staraniom, teatr na placu Krasińskich, którego stan grożący ruiną sam dyrektor sprawdził i królowi przedstawił, przebudowany został wewnątrz od fundamentów. Przez trzy miesiące aktorowie nadworni dawali widowiska w teatrze dworskim w Łazienkach, a tymczasem budowniczy Maraino dokonał według planu Bogusławskiego restauracyi gmachu, przyczem, korzystając ze sposobności, rozprzestrzeniono parter i loże oraz powiększoną scenę o 2/3 dotychczasowej długości.

W tak odświeżonym przybytku godziło się pomyśleć o wzbogaceniu repertuaru i wzmocnieniu sił artystycznych; jakoż w obu tych kierunkach tyle dokazał Bogusławski, że trzyletni okres jego przedsiębierstwa zbliżył już ojczystą scenę do wyżyn doskonałości. W tym to czasie występuje poraz pierwszy młodziutka córka Truskolaskich, późniejsza Ledóchowska; wtedy również ukazuj e się, obok wielu francuzkich utworów tłómaczonych przez Bogusławskiego z niepospolitą w wyborze trafnością, Emilia Galotti Lessinga; wreszcie staje się w swoim rodzaju wypadkiem wystawienie Powrotu posła Niemcewicza. "Na dzień 15 Stycznia zapowiedzianem było pierwsze przedstawienie; Świeżawski miał grać główną rolę; mówiono wiele o sztuce zawczasu, teatr był pełen, nabity; król zajął lożę swoją. Sztuka niezmiernie się podobała, przyjęto ją z uniesieniem; Świeżawskiemu ktoś worek pełen złota rzucił na scenę, oklaski były nieskończone. Wyśmiany Branicki i partya starych republikanów wściekła była na Niemcewicza. Podmówiono łatwego zawsze do odegrania roli zuchwałej Suchorzewskiego (posła woj. kaliskiego) aby przeciwko autorowi w sejmie wystąpił... Jakoż interpelacya przyszła do skutku, ale przebrzmiała bez echa. Nie zapomniano mimo to posłowi inflanckiemu jego komedyi, bo Szczęsny Potocki w uniwersale 1792 roku pisał "wkrótce histryony na publicznych teatrach rząd dawny i prawa narodu wyśmiewać ważyli się"*.

Niemniejszy rozgłos wywołała oryginalna Bogusławskiego komedya Henryk VI na Iowach. Wstrzymana po dwóch pierwszych przedstawieniach, stawszy się powodem gorących na sejmie sporów, powróciła na scenę dopiero, gdy się autor z czynionych mu zarzutów wytłómaczył; powodzenie jej było naturalnie tem większe. W 1792 r. wprowadza Bogusławski poraz pierwszy francuzki klasyczny repertuar, zaczynając od Meropy Woltera; ukazuje się również na afiszu Szkoła obmowy Sheridana, w operze zaś, przyswojony przez niego scenie polskiej Axur, król Ormus z udziałem krakowskich śpiewaków, a między nimi, słynnego później basisty Szczurowskiego.

Ostatnim uśmiechem pomyślności dla polskiej sceny przed wielkim pogromem kraju było przedstawienie sztuki Bogusławskiego z muzyką Stefaniego Krakowiacy i Górale. Po odegraniu z powodzeniem wielu oper włoskich przez polskich artystów, "nie pozostało już nic (pisze Bogusławski) coby włoskich śpiewaków żałować pozwalało. Ale brakowało jeszcze polskiej operze tego, co jest każdemu narodowi najdroższemu... narodowości. Przyszła mi myśl, wystawienia na scenę tych wesołych i rubasznych Krakowiaków, którzy śpiewając uprawiają ziemię, śpiewając biją się za nią."

Taka była geneza Krakowiaków — a jakie opera wywarła wrażenie, przekonać się można ze słów naocznego świadka, cudzoziemca. "W tej krytycznej chwili, opowiada Seume (cytowany przez Kraszewskiego), wystawienie sztuki p. t. Krakowiacy i Górale rozżarzyło jeszcze bardziej zapalone umysły; sztuka to narodowa, ma za przedmiot kłótnię krakowskich wieśniaków. Autor jej, Bogusławski, igrający z namiętnościami ludzkiemi jak z piłką, równie dobry patryota jak aktor, w sztuce, a bardziej w grze cały swój talent rozwinął. Jestto mięszanina dramatu, wodewilu i baletu nader zręcznie w jedną spojonych całość. Muzyka zapalająca, częścią z narodowych śpiewek, częścią z lepszych zagranicznych oper, bardzo zręcznie ułożona. Trzebaby być nieczułym, aby się nie dać unieść powszechnemu zapałowi. Ja sam byłem na dwóch przedstawieniach i wyznać muszę, że żadna sztuka teatralna nie sprawiła na mnie głębszego i mocniejszego wrażenia. Polityczne zastosowanie w tej sztuce jest bardzo dalekie, ale dość na tem, że była patryotyczną. Niektórzy aktorowie byli w porozumieniu, albowiem za danym oklaskiem śpiewali waryanty, które wkrótce wyrugowały tekst właściwy i z wielkiem uniesieniem były powtarzane. Waryanty lotem błyskawicy rozchodziły się pomiędzy ludem, tak, że wkrótce krakowskie wesele po całej śpiewano Warszawie."

Jeżeli tak odzywa się cudzoziemiec, cóż mówić musiała ówczesna polska publiczność? Wspomnienie Powrotu Posła związane jest nierozłącznie z sejmem czteroletnim — Krakowiaków i Górali z 1794 rokiem.

Powodzenie to było ostatniem.

Straszna nawałnica dziejowa, zmiotła na jakiś czas i scenę polską — której losy następnie gdzieindziej odgrywać się miały.

*) J. I. Kraszewski. Polska w czasie trzech rozbiorów. T. II, 382.

VII.

Po niepowetowanych klęskach krajowych, gdzież mógł Bogusławski szukać pewniejszego schronienia jeżeli nie w Galicyi? Spotykamy go też w drodze do Lwowa wśród okoliczności, towarzyszących podróży, tak niezwykłych, że możnaby je nazwać romantycznemi gdyby źródło ich nie było tak tragicznem. Zaledwie pomoc szeregowców jenerała Dąbrowskiego oswobodziła go od wałęsających się rabusiów, kiedy mu pod Końskiemi grozi spotkanie z pruskimi huzarami, od których chroni się przez "kręte drogi, za każdym prawie krokiem grożące wywrotem urwiska, przepaście, zbutwiałe mosty" i w nocy dopiero, spocząwszy "na wierzchołku skały okrytej piękną krzewiną" myśli o losach wysłanej naprzód garderoby i biblioteki, jak gdyby przewidując, że wszystko to wpadnie w ręce strażników granicznych.

Powitany we Lwowie z zapałem, łączy się z antrepryzą Morawskiego i bez garderoby, bez biblioteki, które dopiero w sześć tygodni potem miały nadejść do Lwowa, ulegając jedynie naleganiom niecierpliwej publiczności, otwiera widowiska znaną już z pierwszego pobytu Fraskatunką. Bawi Bogusławski we Lwowie od stycznia 1795 r. do maja 1799 r. t. j. lat cztery i miesięcy cztery, a ten pobyt jego jest znowu wypełniony borykaniem się lub dyplomatyzowaniem z niemieckim przedsiębiorcą, Bullą, od którego teatr był wynajmowany. Dochodzi wreszcie do tego, że Bulla, wplątany w długi, z powodu zmniejszonej do teatru niemieckiego frekwencyi, zawiera z Bogusławskim układ, mocą którego, były dyrektor widowisk królewskich staje się przedsiębiorcą połączonych teatrów: polskiego i niemieckiego na warunkach dość ciężkich, bo z zobowiązaniem spłacenia zaległej, w kwocie 20, 000, gaży niemieckich aktorów, zahypotekowanej na... przyszłem powodzeniu.

Ale wiara Bogusławskiego w przyszłość jest tak silną, że go te ciężary nie przestraszają, przeciwnie, pobudzają do energiczniejszej działalności, której objawem jest między innemi zbudowanie letniego amfiteatru w ogrodzie Jabłonowskich, mieszczącego wygodnie 2500 osób. Długi opis poświęcony w "Dziejach" tej budowie, którą prowadził architekt Maraino, świadczy jaką wagę przywiązywał Bogusławski do swego dzieła. Oceniła je też i publiczność, interesując się żywo nowym teatrem w ciągu budowania, a co ważniejsza, po otwarciu letniej widowni operą polską Agatka, napisaną przez księcia Radziwiłła z muzyką Hollanda. Krakowiacy i Górale ściągali tłumy widzów, a gdy jeszcze w następnym roku, amfiteatr, na wzór rzymskich postawiony, został jak u Rzymian pokryty płótnem chroniącem publiczność od dżdżu, dla którego pewnego wieczora Axura po trzykroć od czwartego aktu rozpoczynać musiano, pomysł Bogusławskiego okazał się dla kasy korzystnym. Na tym amfiteatrze grano też poraz pierwszy Hamleta Szekspira, przełożonego przez Bogusławskiego z niemieckiej przeróbki Schroedera. Nie takie jednak dzieła najlepiej wydawały się na amfiteatrze, którego widownia i scena usposabiały do innych wrażeń; wystawna opera była tu najwłaściwszem widowiskiem — wpadł więc Bogusławski na myśl, że i dramat o tyleby silniej działał, o ileby go wsparła orkiestra. W tym też duchu napisał Izkahara, króla Guaxary, utwór osnuty na historyi zawojowania Peru, do do której pierwszą muzykę dla sceny polskiej stworzył Józef Elsner, znany później zaszczytnie kompozytor i dyrektor konserwatoryum warszawskiego. Tym sposobem Bogusławski, który miał już swoje zasługi w początkach opery narodowej, stał się też twórcą polskiego melodramatu, pojmowanego nie w dzisiejszem wynaturzonem znaczeniu, ale w takiem jak je rozumiał Rousseau pisząc swego Pigmaliona.. Izkahar upamiętniony przy pierwszem przedstawieniu wdaniem się samej natury, która, gdy widowisko, z powodu trudnej sceneryi przeciągnęło się do jutrzenki, powitała publiczność w trzecim akcie prawdziwym wschodem słońca, niby dalszym ciągiem udanego w pierwszym; następnie nowa opera Bogusławskiego Amazonki również z muzyką Elsnera, opłacały się, wynagradzając jako tako poniesione przez polskiego przedsiębiorcę, a z kontraktu wynikające koszta restauracyi miejskiego teatru w po-Franciszkańskim kościele. Smutna była ta restauracya! w ciągu której pod oderwaną podłogą ukazało się kilkanaście trumien, już to zamkniętych już otwartych, z resztkami zbutwiałych ludzkich kości, jak gdyby złowróżbna zapowiedź blizkich a nieszczęśliwych wojennych wypadków, mających zaciężyć fatalnie na losach polskiej sceny. Nie pomogło ani forsowne zasilanie repertuaru przekładami i oryginalnemi utworami {Spazmy modne), ani nowa jeszcze wystawna opera Martiniego Drzewo Dyanny, ani dyskretnie, pod osłoną bezimienności nadsyłane datki pieniężne na podtrzymanie upadającej antreprezy; publiczność przenosząca się w trwodze z miasta na wieś, topniała coraz bardziej, artyści, widząc niepowodzenie sceny, opuszczali swego przewodnika: w rezultacie ostatni rok przedsiębiorstwa przyniósł Bogusławskiemu 12, 000 zł. straty, wykazanej po obliczeniu się z wierzycielami, których należność dochodzącą do 30, 000 złotych udało się przedsiębiorcy zahypotekować na domach Bulli. Nie obyło się bez takich epizodów jak aresztowanie Bogusławkiemu rzeczy przez żyda za należność 200 zł. i dodanie do jego osoby straży, dopóki zaciągnięciem innego długu nie zaspokoił brodatego wierzyciela.

Wyjeżdżając na wezwanie Truskolaskiej do Warszawy, pozostawił piękne wspomnienie po sobie, szacunek i uwielbienie ogółu, nawet i cześć u cudzoziemców, nieskorych w oddawaniu słuszności naszym rodakom. Ówczesne pisma zagraniczne wychwalały go niezmiernie a jedno z nich Europaeisches Journal umieszcza kronikę teatru Bogusławskiego i opowiada z jaką on hojnością wspierał nieraz ubogich podróżujących, obcych nawet artystów, bo nie brakło mu nigdy chęci, choć zbywało niekiedy na zasobach.

Bezstronne świadectwo daje mu bezimienny autor interesującego dzieła "Cosmopolitische Wanderungen durch Preussen, Wolkynien, Podolien, Galizien in d. Jahren 1795 bis 1798. Tam w tomie 4-ym pod datą 1798 r., określiwszy pokrótce stosunek Bulli do Bogusławskiego i oceniwszy grę różnych aktorów, pisze: "Nie mogę wyrokować czy gust publiki lwowskiej jest dobry, czy też jest gustem wiedeńskiej kasperlady. Jednakowoż utrzymują tu wogóle, iż kompania polska lepszą jest od niemieckiej. Przedsiębiorca Bogusławski ma być wielce użyteczny aktor i głowa godna wysokiego poważania. Przetłómaczył on wiele sztuk niemieckich, angielskich i francuzkich, odznaczających się świetnym stylem i poprawnym językiem. " *).

A Bogusławski co sam mówi o swojej lwowskiej antrepryzie?

"Wyjechałem pocztą ze Lwowa dnia 7-go Maja

1799 r., zwracając wielokrotnie łzami zalane źrenice na to miasto, którego opuszczenie nad dla serca mego bolesnem było; wyznać albowiem należy rzetelną prawdę, że strata jaką w niem z powodu jedynie niepomyślnych kraju okoliczności w ciągu ostatniego roku poniosłem, za żadną uważaną być mogła, w porównaniu korzyści, jakie pozwolony w tym kraju scenie narodowej przytułek, jej przez lat pięć utrzymanie i udoskonalenie przyniosły."

Czyż nie więcej warte są te słowa od wszystkich najpochlebniejszych świadectw cudzoziemców?

*) Estreicher. Teatra w Polsce. T. II, str. 147, 148, 153 i 154.

VIII.

Wjeżdżając do Warszawy zastał tam Bogusławski tak zmienione stosunki, że mu się serce ścisnęło jako obywatelowi, alek zdjął artystę: czy w nawiedzonej tylu nieszczęściami stolicy będzie można stały i spokojny dla sceny znaleźć przytułek? Wprawdzie owacya jaka go spotkała w Piotrkowie, gdzie dowodzący pułkiem pruskiej piechoty przywitał go serenadą w pruskich granicach, dodała trochę otuchy, ale możnaż było na tak błahym objawie popularności trwalsze na przyszłość budować nadzieje? Gdyby był wówczas słuchał tylko głosu serca, byłby zakończył swój teatralny zawód; ale los tylu utalentowanych artystów, nieopłacone jeszcze długi, wszystko mu wzbraniało poddawać się zniechęceniu.

W Warszawie, w ciągu pięcioletniej blizko nieobecności Bogusławskiego istniał tylko teatr Truskolaskiej, bo nie warte są wspomnienia kilkomiesięczne próby niejakiego Tuczempskiego, jednego z tych, którzy Gazecie Warszawskiej z 1829 r. nastręczają pytanie: "Możnaż było dozwolić aby w Warszawie, gdzie nikt nie może być kowalem, zdunem, mularzem, zgoła jakimbądź rzemieślnikiem, ktoby wprzód nie udowodnił swojej zdolności, sztuka dramatyczna tak dalece poniżoną była, żeby ludzie, bez wyzwolenia się, występowali odrazu na scenę i psuli gust mieszkańców, na ich widowiska uczęszczających?" *).

Załatwiwszy z Truskolaska, jako właścicielką koncesyi, urzędową stronę przedsiębierstwa i otrzymawszy przywilej na trzy lata, rozpoczął Bogusławski trzecią i ostatnią a najdłużej bo czternaście lat trwającą antrepryzę operą Martiniego: Drzewo Dyanny. Przystąpił do niej z repertuarem, jak widzieliśmy w ciągu tego szkicu bardzo wzbogaconym, w czem niemało było jego własnej zasługi, wprowadził był bowiem na scenę 20 oper (3 oryginalne), 11 komedyj (2 oryginalne), 4 dramaty (3 oryginalne) i 2 tragedye, nie licząc klasycznych które coraz częściej ukazywały się na afiszu. Po złączeniu się z trupą Truskolaskiej, towarzystwo Bogusławskiego składali następujący artyści: Truskolaska, Jasińska, Drozdowska, Zakrzewska, Leszczyńska, Kuczmańska, Bogusławski, Szymanowski (dziad Bakałowiczowej) Żołkowski (ojciec Aloizego), Świeżawski, Morczyński, Rutkowski, Kaczkowski, Podgórski, Zieliński, Nacewicz, Szymański, Ryłło, Hempiński, Petrasch, Sienkiewicz, Rudnicki, Niewiarowski, Okoński, Krasiński, Indyczewski.

Elsner był dyrektorem orkiestry, sprowadzonej i uporządkowanej starannie przez Bogusławskiego.

Jakaż różnica w materyale, w siłach między tą a pierwszą antrepryzą — ale jaka też różnica w otaczających teatr stosunkach! O poparciu z góry ani myśleć; trzeba było liczyć na własną popularność i na względy publiczności. Pierwsza nie ulegała wątpliwości. Bogusławski był wtedy człowiekiem przeszło czterdziestoletnim, dojrzałym, wytrawnym zarówno w sztuce życia jak we własnym zawodzie; działalność jego budziła cześć powszechną; szanowano w nim talent i charakter. Oto na poparcie głos poważny. "Scena od lat blizko dwudziestu pod kierunkiem Bogusławskiego będąca, stanowiła już moralne ciało, ściśle splecione z potrzebami społeczności. Środki bytu materyalnego były niestałe, wahające się, zależne od różnych wpływów, okoliczności i wypadków; ale talentami jakie wydała, ale współczuciem jakie zbudziła w powszechności, świadczyła już o żywotności swoich zasobów. Gasło już i przebrzmiewało owo pierwsze pokolenie wielkich artystów dramatycznych. Umilkł już na scenie potężny głos Owsińskiego, Truskolaska kończyła zawód pełen sławy, nie rozlegał się już wśród sali teatru śmiech Świeżawskiego, a Hempiński, znamienity komik, usunął się ze sceny. Wiek zachodził, a z jego zachodem bladły gwiazdy tych pierwszych aktorów naszej sceny; wiek zapadał, ale scena miała wkrótce odżyć w nowem pokoleniu artystów. I patrzcie! ze wschodem nowego wieku talenta się odradzają, scena porusza i z łona swego wyrzuca nowych gladyatorów. Srebrny, metaliczny głos Szymanowskiego odzywa się, to następca Owsińskiego; panna Truskolaska odziedzicza talent swej matki i tragedya odbudowana na scenie. A na przodzie, patrzcie na tę postać. Śmiech, żart, dowcip, strzela z każdego muskułu, z każdego jej gestu — to autor Momusa, to następca Świeżawskich i Hempińskich — to Żółkowski. Patrzcie dalej: któż to jest ten młody artysta co i łzy z oczów umie wyciskać i śmiech pusty na ustach rozbudzić? Kogoż to natura uposażyła tak hojnie, zbiorowym, podwójnym, komicznym i tragicznym namaszczając go talentem? To Kudlicz. A wśród wszystkich tych talentów wznosi się poważna figura założyciela sceny, Bogusławskiego. Głos Mentora kieruje całą tą rzeszą, utrzymuje lub roznieca wszystkie te młode uczucia, popędy, natchnienia, przewodzi tym szlachetnym chęciom i wskazuje im prostą drogę wśród krętych manowców sztuki *).

Co do publiczności, tylko pewnej jej warstwy, jak się przekonamy poniżej, w tym samym zostawały do teatru stosunku, jak przy jego narodzinach.

"Bogusławski wrócił ze Lwowa ze swojem towarzystwem, pisze Nakwaska **), przyłączył do nich artystów grywających od 3 lat pod dyrekcyą państwa Truskolaskich. Obie panie Truskolaskie zdobiły to towarzystwo, do którego należał Świeżawski, Hempiński i inni. Publiczność przyjęła z zapałem to przedsiębierstwo, ciągle napełniając widowiska. Pani Truskolaskiej udzielała rad księżna jenerałowa Czartoryska i jej bratowa księżna marszałkowa Lubomirska: jak grywały tragedye Clairon i Arnould. Wkrótce nauki te, pomyślnym uwieńczone skutkiem, matka znów udzielała córce, Józefie Truskolaskiej, późniejszej Ledóchowskiej, która ozdobą była sceny; organ tkliwy, ruchy szlachetne, ubiór ściśle zastosowany do roli, wyróżniały ją wysoce od współtowarzyszek. Grała równie dobrze Andromakę, Alzyrę, jak panią Miller w "Nienawiść ludzi i żal". Emigranci, dworzanie Ludwika XVIII-go, mieszkający w Warszawie zarzucali jej wadę: z przyrodzenia długość rąk, zbyt częste i piskliwe wykrzyki; ale w Ofelii i lady Macbeth znikło wszystko przed uwielbieniem talentu. Anglicy stawiali ją talentem obok mistress Siddons. Żołkowski wyrobił sobie zasłużone, wysokie stanowisko. Opera podrzędne zajmowała miejsce; wyjąwszy Szczurowskiego, żadnego pięknego głosu męzkiego; głosy panien Stefani i Petrasch, pierwszej żony Dmuszewskiego, zachwycały przez jedną zimę tylko.

"Ludzie którzy tylko starali się aby być godnymi towarzystwa pod Blachą, całe to societe opuszczało teatr, ciskając pociski na scenę polską, nazywając bywanie w teatrze polskim dc mauvais gout, patriotisme d'antichambre i t. p.; przecież powodzenie polskiego teatru nie zachwiało się ani na chwilę. Kilka domów oświadczyło się za teatrem, Sołtykowie przywiązani do narodowości i inni, i pomimo niechętnych, dobre sztuki i aktorowie przyjmowani byli z oklaskami.

"Sprowadzono operę pani Delicati — i ta nie zaszkodziła, ponieważ zwykłym trybem dawała Il matrimonio segreto przez całą zimę; nieraz śpiewali dla zupełnie pustych ławek, ale wobec lóż pełnych pierwszego piętra. Societe z pod Blachy grywało komedye po francuzku w pałacu Czartoryskich przy ulicy Miodowej."

Zdawałoby się doprawdy że ten ostatni ustęp pisany jest w 1886 r. !

Nie na towarzystwie też z pod Blachy opierał teraz Bogusławski pomyślność polskiej sceny; kształcąc aktorów, zasilając literaturę, tworzyć też począł i publiczność — od której ta jedyna na świecie publiczność dzisiejsza, uczciwa, wyrozumiała, przywiązana do swego teatru w prostej linii pochodzi.

Początek XIX-go wieku pomyślnie zapowiadał się dla sceny polskiej; w ciągu 9-u miesięcy wystawiono z powodzeniem przeszło 30 nowych sztuk; lato jednak zmusiło antrepryzę do szukania pomocy w wycieczkach. Jedzie tedy Bogusławski do Poznania, buduje tam w rajtszuli Geizlera scenę i widownię na podobieństwo lwowskiego amfiteatru i w Czerwcu na kontraktach Śto-Jańskich rozpoczyna szereg widowisk dramatem Klara z Hoheneichen, ciesząc się powodzeniem, tem dla siebie przyjemniejszem, że po trzydziestu latach oddalenia znalazł się znów w rodzinnych stronach i mógł z okien swego mieszkania patrzeć na lasek należący niegdyś do majętności Bogusławskich. Zaproszony następnie do Kalisza, zmuszony jest znów, w braku stałego teatru, urządzić na prędce tymczasowy drewniany, który ukończywszy w ciągu dwóch tygodni, znaczne zyskuje dochody.

Dalsze przedstawienia w Warszawie rozpoczęły się, po wycieczce trupy poznańskiej do Łowicza, we wrześniu. Przepołowiony w lecie skład towarzystwa skompletował się znowu i cieszył się taką pomyślnościa, że Bogusławski nazywa ten rok najszczęśliwszym z liczby trzydziestu lat swej antrepryzy. Personel teatru pomnażają dwie młode śpiewaczki; repertuar wzbogaca się pierwszym przekładem Osińskiego Alzyry Woltera zwiastującej cały szereg dzieł Corneille'a i Racine'a; wreszcie występuje poraz pierwszy Dmuszewski, który odrazu zyskał sobie poklask publiczności.

Następny rok rozpoczął się złowróżbnie. Podczas przedstawienia tragedyi Otto na Wittesbach, rozrzucone, przyjętym zwyczajem, z plafonu widowni drukowane dla publiczności powinszowania noworoczne niepodobały się pruskiemu rządowi, w skutek czego zabroniono Bogusławskiemu nietylko grywać osobiście, ale pokazywać się w teatrze. Przy mnóztwie ról grywanych przez samego dyrektora w tragedyi, komedyi i operze, łatwo sobie wyobrazić zamięszanie w całym repertuarze, zwiększone jeszcze niespodzianem zamążpójściem Truskolaskiej, która oddała rękę hr. Ledóchowskiemu. Pół roku trwały starania o zniesienie rządowego zakazu; dopiero po uzyskaniu audyencyi u ministra w Poznaniu, gdzie się Bogusławski pod ten czas z towarzystwem znajdował, wszystko znów do dawnego wróciło porządku. Zdobywszy w stolicy Wielkopolski znakomitą siłę w Kudliczu, trupa udała się znowu do Kalisza, gdzie obszerniejszy teatr, na 1000 osób przez Bogusławskiego zbudowany, ściągnął liczną publiczność. Nie obyło się to jednak bez przykrego epizodu; uprzywiliowany bowiem przedsiębierca widowisk w południowych Prusiech, usiłował wstrzymać budowę konkurującego teatru; regencya wszakże oddaliła bezzasadne pretensye pana Dobbelina.

Rok 1802 przyniósł nową groźbę: ową wspomnianą przez Nakwaską operę włoską pani Delicati, którą z wielkim hałasem panowie nasi protegowali. Bogusławski przeczekał pierwszy impet, a przekonawszy się, że rywalizacja nie tak straszna, wystawił "Flet czarnoksięzki" Mozarta z Zofią Petrasch, Stefaniówną, Dmuszewskim i Szczurowskim i zupełne odniósł zwycięztwo. Pokonawszy Włochów, w inny zupełnie sposób załatwił się z aktorami francuzkimi, przejeżdżającymi z Rosyi, którzy tak chętnie przyłączyli się do polskich przedstawień, że najcelniejsi artyści występowali w nich za statystów. W "Krakowiakach" mężczyźni przebrani po krakowsku tańczyli z innymi, a pani Lavandes, wyuczywszy się. kilku słów polskich, jako jedna z krakowianek rozmawiała ze Studentem. Co do Niemców, w osobie pana Döbbelina, tych wyjazd z Kalisza opłacił Bogusławski podczas swego tam pobytu, co mu się w trójnasób wynagrodziło ze składek uradowanych jego obecnością obywateli. W tym roku wystąpiła po poraz pierwszy w komedyi Życie bez celu piętnastoletnia córka dyrektora Rozalia Bogusławska, później żona Ludwika Osińskiego.

W Warszawie opera włoska dogorywała; wystawienie przez Bogusławskiego Przerwanej ofiary Wintera, zadało jej cios ostatni a tak dotkliwy, że trupa nie miała o czem wyjechać z Warszawy. Wtedy w komedyi polskiej umyślnie w tym celu napisanej p. t. Dyabeł włoski czyli Nieboszczyk żyjący wystąpili razem artyści obu teatrów; śpiewacy polscy przesadzali się w bawieniu publiczności. Ogromny dochód ułatwił wyjazd Włochom, którzy żałowali zapewne swych początkowych przechwałek, kiedy śpiew polski był dla nich "wyciem niemieckiem" (urlo tedesco) a antrepryza polska raziła ich "grubą niewiadomością" (crassa ignoranta).

Poznań, Kalisz, Gdańsk, oto znów w następnych latach punkta do których promieniowała z głównego ogniska, z Warszawy, działalność Bogusławskiego. Towarzystwo polskie grywa tam, prowadzać jednocześnie wojnę z Dobbelinem, której ostremi momentami są: najprzód wynajęcie na rachunek antrepryzy teatru Radziwiłowskiego, aby tam niedopuścić niemieckiego konkurenta, a następnie sprowadzenie z Wrocławia i Frankfurtu własnych niemieckich aktorów. Ten ostatni krok o tyle był ryzykowny, że kiedy Döbbelin trafił do serca Bogusławskiego i otrzymał od niego pozwolenie grywania w pałacu Radziwiłowskim, znałazły się w Warszawie odrazu dwa niemieckie teatra, które naturalnie pomagać sobie nie mogły. Napróżno Bogusławski dokładał wszelkich starań — miał przeciwko sobie zawsze jedno: że antreprener niemiecki był polakiem; to wystarczało do zestawiania warszawskiej sceny z berlińską i do najzłośliwszej krytyki ze strony Niemców, którzy jednak nie umieli się poznać w Warszawie na talencie Wurma, później najsłynniejszego w Berlinie komika, dla tego tylko że był w antrepryzie polskiej.

W 1805 r. stanął w Poznaniu za staraniem Bogusławskiego i w skutek jego zachodów u króla pruskiego obszerny murowany teatr, który otworzywszy jako uprzywiliowany przedsiębiorca, Döbbelin oddał na letnie miesiące polskiemu towarzystwu, przez wdzięczność za doznane w Warszawie przysługi.

Z wejściem wojsk Napoleona do Warszawy, teatr francuzki chwilowo bierze w stolicy przewagę. Prowadzi go p. Foure, któremu dawniej Bogusławski pozwolił był grywać w Radziwiłowskim teatrze, i który dowiedziawszy się o wkroczeniu cesarza pośpieszył był aż z Kopenhagi do naszego miasta. Bywali w nim Francuzi, bywałi i Polacy dla okazania swej sympatyi, a tymczasem Bogusławski winien już był artystom 20, 000 zł. Jedyną w tym czasie pociechę jego stanowiło wspomnienie bytności w teatrze na przedstawieniu polskiem Andromedy Napoleona, który chwalił scenę narodową i wyróżnił piękny głos pierwszej śpiewaczki Dmuszewskiej. Próbował dyrektor zaproponować artystom swoim ustąpienie trzeciej części gaży na czas przynajmniej letnich miesięcy — ale wywołana tem wojna domowa wyleczyła go na zawsze z chęci podobnych eksperymentów. Pozostał jako jedyny ratunek Poznań, i tam jednak, obecność francuzkiej trupy p. Foure, któremu wódz francuzki, jako przedsiębiercy widowisk "zwycięzkiego wojska" dał naturalne pierwszeństwo, nie pozwoliła grywać częściej niż co drugi dzień Była to ruina; opóźnił ją nieco Bogusławski, grywając w dni zajęte przez trupę francuzką na małym teatrzyku, urządzonym na prędce w hotelu saskim z dekoracyami pożyczonemi od hrabiów Mycielskich.

Pokój Tylżycki poprawił nieco materyalny stan antrepryzy; duchowy wzmógł się napływem oryginalnych sztuk hrabiny Łubieńskiej, Niemcewicza, Dmuszewskiego, Pękalskiego, na których przedstawieniu dość często bywał król saski. Po rozproszeniu się ludności śpieszącej zażyć trochę spokoju po wojennej trwodze, teatr opustoszał również, a dług przedsiębiorcy wzrósł do 80, 000 zł. Zachwiał się Bogusławski i miał już niekłamaną chęć złożyć antrepryzę; pragnąc jednak i tu zabezpieczyć interesa sztuki i stworzyć z artystów samoistne, własnemi siłami rządzące się ciało, próbował nakłonić ich do zawiązania współkowego przedsiębiorstwa widowisk narodowych. Napotkał w większości na nieprzełamauy opór, którego źródłem były tendencyjne zniechęcania ze strony pewnej części towarzystwa, żądnej przedsiębierstwa na własny rachunek, jedynie dla zysku, łatwo dającego się osiągnąć przez zarzucenie klasycznego repertuaru, wielkich oper a grywanie samych krotochwil i operetek.

"Ten scenie ojczystej zgubą grożący projekt nie mógł nie zatrwożyć duszy mojej, pisze Bogusławski. Miałżem pozwolić ażeby wpośród tysiącznych przeszkód, niepoliczonych trudów i zmartwień, stopniowo prowadzona do wysokości na której ją widziano, spadła w mgnieniu oka w niedołężne dzieciństwo i znowu zaczynała ztamtąd, gdzie ją przed 30 laty znalazłem?"

Jestto jedyny raz przez Bogusławskiego w prostej formie wypowiedziane credo estetyczno-artystyczne, które nie było oczywiście jałową teoryą, prostym frazesem, skoro niezłomny bojownik za godność sceny odważa się na poparcie swego poglądu... zaciągnąć dług nowy. Ale okoliczności miały być silniejsze. Zamężcie Rozalii Bogusławskiej, oddalenie się Ledóchowskiej, fatalnie wpływa na bieg repertuaru. Jeszcze pobyt w Białymstoku powiódł się jako tako; ostatnim świetniejszym promykiem wśród zachmurzających się widnokręgów antrepryzy było pięćdziesiąt kilka widowisk danych w Krakowie. "Oswobodzenie Krakowa przez wojska księcia Józefa, pisze Estreicher ****) zmieniło postać teatru. W miesiąc potem zjechał Bogusławski Wojciech z trupą z Warszawy i dał 54 widowisk od d. 13 Sierpnia do 8 Października 1809 r. Była to pierwsza kompania aktorów, którą można było uznawać za trupę artystów dramatycznych. Wszystko co poprzedzało Bogusławskiego było połowicznem i dorywczem; zjawienie się tej kompanii było fenomenem. Za pierwszem ogłoszeniem przybycia aktorów zapłacono naprzód za 40 widowisk wszystkie loże. W dniu 14 Sierpnia odegrano operę Królowa Galkondy, po ukończeniu której ukazała się wspaniała dekoracya z popiersiem Napoleona Wielkiego, taż sama którą widziano raz pierwszy na scenie warszawskiej w obecności cesarza. Podobnie uroczyście, ze stosownemi śpiewami, odegrano Krakowiaków i Górali w d. 22 Sierpnia. Piosnki zwrócone były do wojsk polskich weszłych do Krakowa. W operze tej grali Zieliński, Sczurowska, panna Pięknowska (później żona Dmuszewskiego — wystąpiła poraz pierwszy w Warszawie w 1803 r. jako uczennica Elsnera w op. Telemak), Kudlicz, Dmuszewski, Krzesiński, Zdanowiczowa, Stankiewicz, Szczurowski, Bogusławski, Żołkowski, Rywacki."

Niestety! tej świetności dwumiesięcznego blizko powodzenia nie odpowiadały bynajmniej materyalne rezultaty, które, po odtrąceniu trzeciej części dochodów na rzecz Kluszewskiego za najem lokalu i po zredukowaniu wartości austryackich banknotów dotrzecie] zaledwie części, zeszły niżej zera; nowa opera Elsnera, tragedya Chodkiewicza i Wężyka nie naprawiły interesów "Wszyscy niemal wierzyciele moi, którym już przeszło 100, 000 zł. winien byłem, opowiada Bogusławski, widząc że los mój oddawna nie polepszał się wcale, rozpoczęli ze mną procesa. Każdy niemal dzień był terminem nowej sprawy. Każdy z papierem w zanadrzu przechodzący człowiek, zdawał mi się woźnym niosącym pozew."

Słowa te, smętnym tchnące humorem, nie odsłaniają naturalnie wszystkiego, co przecierpiał pod tym względem Bogusławski i z czego, przez uczucie godności, nie spowiadał się czytelnikowi. Ogłoszone kilka lat temu w Kuryerze Poznańskim *****) wyjątki z jego listów prywatnych do niejakiego Tomaniewicza, dependenta adwokata, który zajmował się interesami Bogusławskiego we Lwowie, świadczą jak ciężkie były troski materyalne dyrektora już w czasie antrepryzy lwowskiej.

W rezultacie, poniesione przez przedsiębierstwo straty okazały się w znacznej części następstwem dwuletniej wojny, a nie mało przyczyniła się do nich trzecia wojna, którą w ostatnich czasach prowadził sam Bogusławski z przedsiebierstwem niemieckiem. Tę walkę nie wszyscy pojmowali; byli tacy którym zła woła nie pozwalała zrozumieć, że dyrektor sceny narodowej zmagając się z Döbbelinern, a potem używając względem niego jako broni konkurencyi, słuchał nie jakiejś osobistej" zawziętości, lub drobnej chętki postawienia na swojem, lecz praktycznego zmysłu, wskazującego mu: że lepiej pod rządem pruskim zostać antreprenerem połączonych teatrów polskiego i niemieckiego, aniżeli doczekać się, żeby Niemiec został antreprenerem sceny polskiej. W tym razie, jak zawsze i wszędzie, przewodniczyła mu jedna, jedyna myśl: bezpieczeństwo teatru narodowego.

Przyszła jednak chwila kiedy Bogusławski uczuł że chwieją się materyalne tego teatru podstawy. I wtedy złożył ówczesnemu prefektowi departamentu, Nakwaskiemu, projekt utrzymywania widowisk narodowych na rzecz skarbu, podając dwa do urzeczywistnienia tej propozycyi warunki: ustanowienie dyrekcyi rządowej i założenie szkoły dramatycznej. Było to już drugie przeczucie jasnego, organizacyjnego umysłu. Nakłaniając aktorów lat temu kilka do spółkowej antrepryzy, Bogusławski wyprzedzał myślą autonomiczne urządzenie teatru francuzkiego, które wkrótce, po różnych próbach miało być uregulowane dekretem Napoleona datowanym z Moskwy 1812 r.; domagając się dla teatru poparcia od rządu, przewidywał taką dobę dla teatrów w ogóle, kiedy żadna scena, doprowadzona do wyższego poziomu artystycznego, nie zdoła się na nim utrzymać siłami pojedyńczego przedsiębiorcy.

Projekt Bogusławskiego, nie w zupełności wprawdzie, lecz w głównych punktach uzyskał zatwierdzenie króla saskiego, którego dekret w tej materyi brzmi jak następuje:

Dan w pałacu Naszym w Dreznie 14 Kwietnia 1810 r.

Fryderyk August,

z Bożej łaski król Saski,

książę warszawski.

Pragnąc podtrzymać i podnieść scenę narodową w Naszej stolicy księztwa warszawskiego, a nadto wynagrodzić gorliwość i zasługi obecnego przedsiębiorcy teatru warszawskiego, Bogusławskiego, na przedstawienie Naszego ministra spraw wewnętrznych z 5-go b. m. postanowiliśmy i stanowimy;

Art. 1.

Teatr narodowy w Naszem stołecznem mieście Warszawie, ma być oddany na dalsze lat 4, licząc od 1 Maja r. b. w antrepryzę Bogusławskiemu.

Art 2.

Nasz minister spraw wewnętrznych wyznaczy dyrekcyę która zajmie się urządzeniem teatru, wyborem, sztuk, dozorem nad moralnością i nad postępami w rozwoju smaku, zgodnie z rozpowszechnioną oświatą i życzeniami ogółu.

Art. 3.

Na pokrycie wydatków potrzebnych na utrzymanie aktorów i na inne należące do teatru przedmioty asygnowana będzie wyż wzmiankowanemu Bogusławskiemu, ze skarbu Naszego Księztwa warszawskiego corocznie w początku Maja suma 30, 000 zł.

Art. 4.

Bogusławski obowiązany jest:

1. Dawać co rok bezpłatnie cztery przedstawienia w wyznaczone dni uroczyste.

2. Dawać co rok jedno przedstawienie na zapomogę dla szpitali w Naszem mieście Warszawie i jedno na dochód funduszu emerytalnego artystów.

3. Urządzić w roku przyszłym na własny koszt szkołę dramatyczną dla dwunastu uczniów.

Art. 5.

Minister spraw wewnętrznych zawrze z wyż wzmiankowanym Bogusławskim formalną umowę na przytoczonych warunkach, a summę mającą się asygnować, jak również przyjęte przezeń zobowiązania zabezpieczy na całym jego ruchomym i nieruchomym majątku.

Art. 6.

Wyasygnowaną w ten sposób Bogusławskiemu z Kasy Głównej Księstwa warszawskiego summę nasz minister skarbu wniesie na poczet wydatków nadzwyczajnych.

Wykonanie niniejszego postanowienia Naszego wkładamy na ministrów, spraw wewnętrznych i skarbu Naszego księztwa warszawskiego, w czem do którego należy.

podpisano: Fryderyk August.

Kontrasygnował Minister Sekretarz Stanu Stan. Breza.

zgodnie z oryginałem Minister Sekretarz Stanu Stan. Breza.

Za zgodność Sekretarz Główny Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświaty

podpisał Karski.

We wrześniu tegoż roku minister spraw wewnętrznych Łuszczewski wyznaczył członków dyrekcyi którą składali: Jakób Adamczewski, Rejent Rady Stanu i ministrów, Ignacy Szczurawski, Sekretarz rady ministrów, Aleksander hr. Chodkiewicz, członek Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk, Fryderyk Brzeziński, Komisarz Prefektury Departamentu warszawskiego, Wojciech Bogusławski, antreprener Teatru narodowego, Baliński, Sekretarz dyrekcyi, Sekretarz ministeryum spraw wewnętrznych, Julian Ursyn Niemcewicz, Prezes dyrekcyi.

Co zyskała na tem antrepryza Bogusławskiego?

Moralnie bardzo wiele — bo dyrekcya rządowa, nadając poraz pierwszy teatrowi oficyalne znaczenie instytucyi dojrzałej, z którą liczyć się trzeba było, nietylko zasłaniała Bogusławskiego od pretensyj krytycznych, zjawiających się zwykle wtedy, kiedy już wszystko jest zrobione, ale stanowiła ważny nadal precedens; szkoła zaś dramatyczna przygotować miała na przyszłość ważniejszy od wszelkich innych, artystyczny kapitał; — materyalnie nie polepszyło się nic, bo subwencyę pochłaniać koniecznie musiały nowo-nałożone na teatr ciężary.

To też cztery ostatnie lata owej subwencyonowanej antrepryzy Bogusławskiego, zaznaczone wystawieniem Barbarii Radziwiłłówny Wężyka z Ledóchowską w roli głównej, Mendoga tragedyi prof. Słowackiego i Wirginii Chodkiewicza, opery Pałac Lucypera, pierwszego dzieła Kurpińskiego, który też objął kierunek opery i uorganizował stałe chóry, dotychczas nieistniejące; oper: Leszek Biały, Kopciuszek i Szarlatan Źołkowskiego, z muzyką Kurpińskiego; tragedyj Cyd, Cynna, Horacyusze Corneillea'a, Brytanik Racine'a, Edyp, Brutus, Zaira Voltaire'a, komedyi Niemcewicza Samolub, — cały ten niedługi okres był tylko powolnem odwlekaniem materyalnej ruiny, przyśpieszonej niefortunną wycieczką towarzystwa do Gdańska, gdzie Bogusławski poniósł 10, 000 zł. straty.

Jedyną w tym czasie jaśniejszą chwilę stanowiło otwarcie w d. 4 Czerwca 1811 roku zaprojektowanej i uorganizowanej przez Bogusławskiego szkoły dramatycznej.

Odbyło się ono w sali redutowej w obecności Prezesa Rady Stanu, Senatora, Wojewody, Stanisława Potockiego i wielu znakomitych osób. Niemcewicz, jako prezes dyrekcyi zagaił posiedzenie. Następnie sekretarz dyrekcyi odczytał rozkład nauk w tym porządku: Nauka moralna, historya święta, nauka sztuki dramatycznej, historya Polski, języki francuzki, niemiecki, nauka tańca. Bogusławski przedstawił 6 mężczyzn i 6 panien do których miał przemowę. Minister Spraw Wewnętrznych, Łuszczewski podziękował dyrekcyi za łożone starania, Stanisław Potocki zakończył posiedzenie. Dyrekcya przepisała ustawę dla szkoły, ustanowiła nagrody za pilność, kary za wykroczenia. Bogusławski przeznaczył dwa medale złote na nagrody z napisem: "Pilność" z jednej strony, z drugiej zaś z godłami muz.

Na początku lipca zwiedził szkołę minister Spraw Wewnętrznych i oświadczył zadowolenie z postępów w tak krótkim czasie, W dniu 12 Kwietnia 1812 roku odbył się w sali redutowej w obecności senatorów, ministrów, członków dyrekcyi edukacyjnej, dam i w ogóle tłumu publiczności; pierwszy popis szkoły dramatycznej. Szymon Włodek i Karolina Brzowska, otrzymali medale doręczone im przez ordynata Zamojskiego — inni uczniowie publiczne pochwały. Nauka podzielona została na kurs trzyletni. Niemcewicz oświadczył, że dopiero w dwóch ostatnich latach deklamacya i wyższe nauki wykładane będą, nadto, że w miarę zebranych funduszów, dyrekcya zamierza zdatniejszych uczniów wysyłać za granicę, aby obcym przypatrywali się teatrom.

Nauczycielami byli: religii, moralności i historyi świętej Jan Podbielski, muzyki i śpiewu Tański (w następnym roku Kurpiński), historyi i gramatyki polskiej Franciszek Jasiński, języka francuzkiego Józef Zieliński, niemieckiego Walke, tańca Petinetti.

Po powrocie z Gdańska zaniemógł Bogusławski ciężko i przez trzy miesiące pasował się z chorobą zdala od spraw teatralnych, które załatwiał w zastępstwie

Dmuszewski. Przyszedłszy do zdrowia, jak gdyby czuł że ta część zadania, którą los na jego barki włożył, już została spełnioną, zaczyna myślą wybiegać w daleką przyszłość sceny polskiej i widzi w niej konieczność specyalizowania widowisk, w miarę rozszerzania się koła publiczności teatralnej i wydzielających się wśród niej różnic gustów i zapatrywań na sztukę. Jeden teatr nie wystarcza już jego wyobraźni; nie wystarcza dla przyszłych widzów, których pewna część chce patrzeć tylko na klasyczne tragedye, gdy inna lubi śmiać się tylko z krotochwili; nie wystarcza dla artystów, którzy pilnować winni tylko właściwych swym talentom charakterów, zamiast grać "dziś Polifonta, jutro szewca; jednego dnia pijanego sierżanta, nazajutrz wodza Machabeuszów."

Z tych rojeń powstaje projekt "nowego urządzenia widowisk narodowych, w sposób, więcej dogadzający wygodzie wszelkiego stanu mieszkańców stolicy." Projekt nieurzędowy, przeznaczony nie dla ministrów do zatwierdzenia, ale dla ogółu, aby sąd o nim wydał.

"Będzie odtąd (fantazyuje Bogusławski) trzy teatra w Warszawie.

"Pierwszy, nazwany teatrem Narodowym, na którym wszelkie oryginalne polskie tragedye wyższego rzędu, wszelkie przełożone wierszem, klasyczne obcych autorów dzieła grywane będą, po których (na wzór francuzkiego teatru w Paryżu) jednoaktowe małe komedye kończyć mają widowiska.

"Drugi nazywać się będzie teatrem Opery polskiej. Wszystkie wielkie i komiczne opery, czyli to narodowych, czyli obcych kompozytorów na nim dawane i baletami ozdobione będą.

" Trzeci nakoniec teatr, nazwany teatrem Komicznym, bawić będzie lud niższej klasy przez melodramy, pomniejsze komedye, komedyo-opery i wszelakie krotochwile. Na nim szkoła dramatyczna i baletowa sposobić się będą w początkowym swoim zawodzie."

Tu następuje plan szczegółowych urządzeń, nietylko artystycznych ale architektonicznych, malarskich, ekonomiczno-gospodarskich, z topografią wybranych w trzech punktach miasta miejscowości, słowem najbardziej specyalne drobiazgi, dowodzące jak wytrawnym znawcą był Bogusławski wszystkich gałęzi teatru, jak gruntownie zbadał wszelkie funkcye organizmu teatralnego, a przedewszystkiem jak miał zawsze na oczach ideał sceny polskiej.

Gdy tak roił, i wedle własnego wyrażenia "stawiał zamki na lodzie", nie bardzo wierząc, aby to co śnił podówczas stać się mogło rzeczywistoscią, którą dziś w ogólnych przynajmniej zarysach widzimy, katastrofa finansowa zbliżała się wielkiemi krokami, a kiedy nadeszła w postaci długu wynoszącego sto ośm tysięcy złotych, kiedy ówczesne okoliczności (rok 1814) nie pozwoliły przypuszczać aby antrepryza mogła być złożona w ręce rządu, gdy wreszcie starość, przyśpieszona wszelkiego rodzaju ciężkiemi kolejami prędzej niżby należało o prawa swoje dopominać się zaczęła (Bogusławski liczył wtedy lat 57) pozostał tylko jeden środek ratunku: sprzedać antreprezę innemu przedsiębiorcy.

Stało się to aktem urzędowym, spisanym dnia 11 Maja 1814 r. przed notaryuszem departamentu warszawskiego Aleksandrem Engelke, w domu przy ulicy Śto-Jerskiej pod Nr 1790.

Mamy przed sobą ten akt, zawarty między Wojciechem. Bogusławskim a zięciem jego Ludwikiem Osińskim, naówczas pisarzem sądu kasacyjnego księztwa warszawskiego. Za prawo do przywileju zapłacił Osiński swemu teściowi ośmnaście tysięcy złotych (2, 800 rubli), cały zaś szacunek ruchomości teatralnych, w summie 108, 000 zł. użyty został na zaspokojenie długów wyliczonych w kontrakcie; z tego do ręki dostał Bogusławski 11 czerwonych złotych (29 rubli 80 kop.), czyli że cofając się od przedsiębierstwa, twórca sceny narodowej zabezpieczył sobie na starość, po trzydziestu latach niezmordowanej, zaprawnej wszelkiemi goryczami pracy, 2, 829 rubli 80 kopiejek.

Artykułem 3-cim- rzeczonego kontraktu obowiązał się Bogusławski grywać jeszcze w ciągu lat pięciu antrepryzy Osińskiego, z wyraźnem zastrzeżeniem, które jest wskazówką jak zdrowie weterana było już nadszarpnięte "że dla słabości piersi w żadnej już nowej operze śpiewać nie będzie." W dniu 19 Kwietnia 1814 roku ukończyła się urzędownie antrepryza Bogusławskiego: następnie 19. przedstawień dawali sami aktorowie, dzieląc się wspólnie dochodami — poczem od 10 Lipca rozpoczął swoją antrepryzę Ludwik Osiński i sprawował ją przez lat 12, do 1826 roku.

W ostatnim roku swego przedsiębierstwa dał Bogusławski 176 widowisk i wystawił nowych dzieł 33, w których 4 opery, 1 tragedya, 7 dramatów, 1 melodramat, komedyi 15, komedyo-oper 5.

Usuwając się od antrepryzy zostawia następujący personel teatralny: Nacewicz Jan, Szczurowski Jan, Zieliński Antoni, Szymanowski Marcin, Żółkowski Aloizy, Krzesiński Jan, Dmuszewski Ludwik Adam, Kudlicz Bonawentura, Bogusławski Wojciech, Wolski Józef, Wąsowicz Feliks, Rywacki Jan, Rivoli Wacław, Zdanowicz Józef, Zalewski Łukasz, Włodek Szymon, Piotrowski Ludwik, Blichowski Aleksander, Damse Józef, Kracer Walenty, Ledóchowska Józefa, Wagnerowa Franciszka, Dmuszewska Konstancya, Zielińska Regina, Żółkowska Ludwika, Elsnerowa Karolina, Zdanowicz Agnieszka, Indyczewska Ludwika, Meller Ewa, Parys Izabella, Kossowska Marya, Rutkowska Anna, Brzowska Zofia, Pięknowska Ludwika. Emeryci: Pierożyński Franciszek, Hempiński Jakób. Uczniowie nie pomieszczeni na liście aktorów: Nakierkowski Onufry, Bardziński Tomasz, Podgrabiński Leon. Role mniejsze i chór: Domańska, Szczepańscy, Majewscy, Świerczyńscy, Seredowski, Pawłowski. Dzieci: Aniela, Filip i Józef Nacewicze, Kaczkowski Dominik, Krzesiński Stanisław, Jan Link. Dyrektorami opery są: Elsner i Kurpiński, Smuglewicz dekoratorem.

Repertuar wzmaga się przyrostem oryginalnych dzieł. Do dawniejszych: Radziwiłłowej, Zabłockiego, Bielawskiego, Wybickiego — przybyli Niemcewicz, Kropiński, Brodziński, Chodkiewicz, Osiński, Dmuszewski, Żółkowski, Wężyk, Euzebiusz Słowacki, a sam teatr stara się jeszcze silniej podnieść swojską twórczość drogą konkursów. Literatura obca przyswojona jest tak wszechstronnie, że pod tym względem teatr, w chwili usunięcia się Bogusławskiego, stoi na wysokości wszystkich scen europejskich. Szekspir, Molier, Kasyn, Kornel, a obok nich cały współczesny zagraniczny repertuar urozmaica publiczności strawą duchową; gałęź operową wzbogacają, prócz starych włoskich mistrzów, francuzcy kompozytorowie Gretry, Mehul, Cherubini i dwaj świetne rokujący nadzieje twórcy polskiej opery; sam Bogusławski przekazuje teatrowi narodowemu w spuściznie 80 dzieł oryginalnych i przełożonych, a wychowawszy całą plejadę talentów, które, jak to widzimy z przytoczonych wyżej nazwisk, snuć będą aż do naszych czasów jego tradycyę; rzuciwszy ziarno, polskiej sztuki w Wilnie, Grodnie, we Lwowie, Krakowie, i Poznaniu, słowem w najgłówniejszych ogniskach dawnej Rzeczypospolitej, dźwignąwszy tu i owdzie dla tej sztuki przybytki, spędziwszy większą część tego znojnego, trzydziestoletniego okresu na wędrówkach, gdzie go spotykały raz otwarte do entuzyastycznego uścisku ramiona, to znów zbrojne pogonie, tu złowróźbne trumny, tam symboliczne jutrzenki; doświadczywszy wreszcie i tego co musi być udziałem każdej wyższej indywidualności "że gdy już przestał być użytecznym publicznej sprawie, znaleźli się dowodzący iż nim wcale nie był", — ustąpił, żegnając skończony swój zawód słowami: "Szlachetniejszym powodowany uczuciem, wszystko co w pomyślnych czasach wziąłem od publiczności, oddałem jej w krytycznych, w równej zawsze świetności utrzymując scenę ojczystą. Nieutyskuję na mój niedostatek, bo nigdy nie szukałem bogactw. Ubóstwo moje ani wstydzi, ani mnie zasmuca. Dla kilku pozostałych dni życia mało potrzebuję. Niosę ja w moje ustronie dwa nieocenione skarby: spokojne sumienie i to najdroższe przekonanie, że (ile w mocy mojej było) dopełniłem obowiązków stanu, w którym mnie przeznaczenie mieć chciało. Sławę moją zostawiam zdaniu potomności; a jeżeli w sercu choć jednego prawdziwego Polaka pozyskam wdzięczne starań moich wspomnienie, jeszcze na tamtej stronie grobu szczęśliwym będę."

*) Numer z 5-go Września.

**) A. Lesznowski. Gazeta Warszawska z r. 1847 N. 342.

***) Pamiętniki. Czasy pruskie od r. 1799 do 1806.

****) Teatra w Polsce. T. I. Str. 190—201.

*****) W felietonie "Kłopoty Dyrektora teatru" NN. 166, 167, 168, 170. 171 i 173 z roku 1882.

IX.

Jeżeli, przebieglszy pośpiesznie tę pełną zmiennych kolei a obywatelskiej i artystycznej treści egzystencyę założyciela teatru i zatrzymawszy się na głównych jej etapach krócej aniżeliby nakazywało ich znaczenie w historyi sztuki, rzucimy raz jeszcze okiem na trzydziestoletnią działalność Bogusławskiego, nie wyjaśni nam się wprawdzie tajemnica każdorazowych wpływów samorzutnego inicyatora na rozwój sztuki na kierunek literatury dramatycznej, na wzrost teatru jako instytucyi artystycznej —bo wewnętrzna istota wszelkiej twórczości, sposób w jaki naokoło siebie promieniuje i wciąga w sferę swego działania wszystko co ją otacza, pozostanie prawdopodobnie na zawsze zagadką nie do rozwiązania; niemniej wszakże spotkamy się w każdej ważniejszej chwili z czynnikami, które się na tę siłę Bogusławskiego składały: z talentem, z miłością do kraju, ze zmysłem praktycznym, z popularnością.

Występują one w pewnym stopniu kolejno, jak gdyby fazy rozwijającej się indywidualności: pacholęcia, młodzieńca, dojrzałego męża i zasłużonego Nestora; u księdza Sołtyka budzi się w Bogusławskim odrazu aktor i Polak; u Montbruna aktor przekształca się na artystę; Stanisław August tworzy z niego organizatora, który dzięki sztuce życia, zdolności bystrego oceniania stosunków, spełnia rzeczy zdumiewające; wreszcie nagromadzone w miarę pracy zasługi jednają mu rozgłos, to jest moc przyciągającą równie skutecznie, jak poprzednio działał talent, patryotyzm i zmysł praktyczny. Są momenta w których te wszystkie składniki działają odrazu, jednocześnie dźwigając artystę i człowieka wysoko ponad zwykły poziom — wogóle zatem im tylko przypisać wypada to wszystko, czego dokonać zdołał Bogusławski.

Przypatrzmy się każdemu z tych czynników.

Jakim był talent aktorski Bogusławskiego — o tem sądzić można tylko ze świadectw współczesnych, z jego własnych zdań o sztuce dramatycznej, z owoców jego działalności kierowniczej. Wszystkie te trzy źródła dostarczają wskazówek, że Bogusławski, jako aktor, wzorował się przedewszystkiem na szkole francuzkiej. Sunie, którego sąd o dyrektorze przytaczaliśmy już poprzednio, mówi o aktorze: "Znałem go jako siedmdziesięcioletniego starca. Był to człowiek mimo wieku pięknie wyglądający, wykształcony, wytwornych manier, a tak jeszcze krzepki że w ciągu jednego tygodnia grał "Leara" i "Axura." W grze był widocznie zwolennikiem dawnej francuzkiej tragedyi, która w Talmie miała ostatniego przedstawiciela. Jakkolwiek po jego śmierci sztuka aktorska postąpiła w Warszawie i nie wiele się dziś różni od sposobu grania nowoczesnych

Francuzów, to przecież nie ulega wątpliwości, że Bogusławski stworzył na polskiej scenie szkołę, przedsta wiającą poetyckie dzieła z wielką godnością."

Trudno lepiej scharakteryzować kierunek, który z natury rzeczy musiał panować na teatrze narodomym, jeżeli sięgniemy do właściwych jego początków. Nakwaska pisze że księżna Czartoryska "uczyła Truskolaską jak grała tragedyę panna Clairon;" Bogusławski patrzy u księdza biskupa Sołtyka na przedstawienia francuzkie, a prawdopodobnie sam w nich pierwszy raz sił probuję; studya z Montbrunem idą naturalnie w tym samym kierunku, wreszcie zetknięcie z towarzystwami francuzkiemi, już skutkiem rasowych sympatyj i antypatyj silniej działać musiało na Bogusławskiego i na jego rzeszę, aniżeli niemiecka, choćby nawet dobrze reprezentowana sztuka aktorska.

Niewątpliwie i owe francuzkie wpływy ulegały przekształceniom, zależnym od zmieniających się pojęć o sztuce w samej Francyi, a to co Bogusławski zastał, choćby jako pozostałość po wskazówkach "jak panna Clairon grała tragedya" usprawiedliwiało prawdopodobnie słowa współczesnego autora Remonda de Sainte. Albine, który zarzuca aktorom francuzkim, że trojaka jednostajność przeszkadza im być w dykcyi naturalnymi: uparte trzymanie się jednego zasadniczego tonu, podobieństwo końcowych spadków (mowa naturalnie o wierszu) i zbyt częste powtarzanie tych samych modulacyj. Nicby dziwnego nie było gdyby Bogusławski, nawet przy talencie, nie ustrzegł się tych wad, z których jednak musiał otrząsać się sam i leczyć swoich towarzyszy, skoro przy końcu zawodu zasługuje sobie na zaszczytną nazwę polskiego Ifdanda i na miano piastuna tradycyi Talmy. To zestawienie dwóch wielkości zagranicznych rzuca jaśniejsze światło na aktorskie zdolności Bogusławskiego. Talma bowiem we Francyi i Iffland w Niemczech inaugurują w sztuce aktorskiej okres zbliżenia się do natury: podobieństwo więc do nich, jest charakterystyką zarazem gry samego kierownika polskiej sceny, jak i jej pracowników. Przyczynkiem do tej charakterystyki mogą być również wzmianki i zdania, rozproszone w kilkunastu życiorysach aktorów i aktorek dołączonych do każdego tomu "Dzieł" Bogusławskiego. Nie szukajmy w tych życiorysach krytyki w dzisiejszem znaczeniu. Bogusławski nie był krytykiem i być nim nie mógł, bo należał już w połowie do epoki, która miała się stać na wskroś twórczą; Emilia Galotti prędzej weszła do repertuaru polskiego aniżeli Dramaturgia Lessinga do krytyki polskiej; ale uwagi jego i spostrzeżenia, natury czysto praktycznej, aktorskiej pozwalają wnosić, że szkoła Talmy i panny Mars w tragedyi odzywała się wyraźnemi oddźwiękami w teatrze narodowym, który znów w komedyi najbliższym być musiał tradycyi Moliera. Przekonywającym argumentem mogłaby tu być pozostawiona przez Bogusławskiego w rękopiśmie "Dramaturgia, czyli nauka sztuki scenicznej" którą autor dla szkoły dramatycznej w 1812 r. napisał. Na nieszczęście najbardziej interesująca część "O wymowie czyli deklamacyi scenicznej'' nie była skończoną (kurs składał się z części pierwszej "O widowiskach w ogólności" i z drugiej "O mimice i wymowie"). Jak jednakże Bogusławski troszczył się o naturę, świadczy traktowanie przezeń mimiki, tak realne, tak silnie oparte na samej istocie uczuć i namiętności, że dziś jeszcze poczynającym przydaćby się mogło. Mamy przed sobą, ten rękopism i widzimy w nim nietylko pedagoga ale i artystę, reżysera, który dzieląc mimikę na osobistą, współczynną i cierpiącą, tak pisze o ostatniej:

"Mimika cierpiąca, tem szczególniej różni się od poprzednich, że przytomni scenie jakowej a nie mający nic w niej do działania aktorowie, nie poruszenia działających aktorów ale wcale oddzielne wyobrażać na sobie powinni. I tak gęsta nieszczęśliwych lub cierpiących kochanków, nadawać im mają postacie politowania; zbrodniarzy lub tyranów, wyobrażenia bojaźni, przestrachu lub obrzydzenia. Słowem przytomni a niedziałający na scenie aktorowie, też same co widzę okazywać winni uczucie. Ostatni ten rodzaj mimiki, najwięcej zaniedbany na scenie naszej, wielką jest przeszkodą do dobrego wystawienia widowisk, a osobliwie tragicznych. Widzimy aktorów z obojętnością rozmawiających między sobą wtenczas, kiedy kto rozpacza w nieszczęściach albo umiera na scenie. W takowem zdarzeniu jedno niepotrzebne przejście przez teatr stojącej na scenie osoby, odwraca oczy patrzących od aktora działającego; jeden nieprzyzwoity, komiczny lub przesadzonego żalu okaz, sprawia w widzach którzy to postrzegli śmiech i natychmiast psuje cale wrażenie, jakieby gra działających aktorów sprawić była mogła. Powinnością więc jest niegrających a przytomnych aktorów na scenie, wyobrażać też same postawy i poruszenia, jakieby mieli, gdyby się rzeczywiście znajdowali przy zdarzeniu takowem, na jakie patrzą."

Nie jestże to zasada Meiningeńczyków wygłoszona w 1812 r?

Jako kierownik repertuaru, musiał Bogusławski często odpierać zarzut, dotykający też i pisarza: że żyje tłomaczeniami. Jestto jedno z tych łatwych oskarżeń, które dziś nawet skierowane do sceny, czerpiącej z nierównie bogatszej skarbnicy oryginalnej twórczości, byłoby niesprawiedliwem — cóż dopiero w drugiej połowie XVIII-go i w pierwszych latach XIX-go wieku?

Jak w naszych czasach tak i wtedy, Francya panowała prawie na wszystkich scenach, z wyjątkiem może angielskiej; Gottsched w Niemczech broni tak zawzięcie klasycyzmu francuzkiego, że aż wywołuje reakcyę Lessinga, który jednak sam zmienia tylko wzory, bo zamiast Kornela i Rasyna, wziąwszy sobie za ideał Diderota, wprowadza pierwszy na własną scenę wraz z Sarą Simpson francuzki dramat mieszczański; we Włoszech Goldoni nie napróżno nazwany jest Molierem italskim; w Hiszpanii wnuk Ludwika XIV-go wnosi z sobą do Madrytu gusta francuzkie, które się i na teatrze odbijają; mogłaż jedna polska scena, zaledwie uwolniona z powijaków, stąpać już o własnych siłach?

Karmiła się więc obcą strawą, a karmiła w sposób który w tem wyróżniają od innych scen starszych, dojrzalszych.

Gdzieindziej miazgę repertuaru importowanego, lub też wzór do naśladowania w miejscowej produkcyi stanowiła francuzka tragedya klasyczna, to jest forma literacka odpowiadająca już rozwiniętemu w pewnym stopniu u publiczności smakowi literackiemu; teatr narodowy Bogusławskiego, który był jednym z objawów budzenia się nowego życia i wsiąkania do historyi nowych warstw, nie sięga do tej arystokratycznej twórczości, ale rozpoczyna odrazu od tego, co jest bliżej z życiem i nowemi jego czynnikami związane, od dramatu mieszczańskiego. Ztąd to powodzenie typowych w tym kierunku utworów jak Bewerley Surina lub Inez de Castro Houdarda de Lamotte, uprzystępniających tragiczność za pomocą łzawych i teatrajlnych efektów szerszym kołom niewykwintnej publiczności; tragedye klasyków francuzkich znalazły dobrych tłumaczów i chętnych widzów dopiero wtedy, kiedy ogół już był przygotowany do ich przyjęcia. Drugą cechą każdego nowonarodzonego teatru jest przewaga w nim zmysłów, folga, jaką kierownik dać musi oczom i uszom widza i słuchacza; to nam tłómaczy ważną rolę w repertuarze Bogusławskiego opery i melodramatu i sukces jego Izkahara, który nie jest ani trochę gorszym od innych obcych tego rodzaju utworów, przedstawiających konwencyonalnych Hiszpanów i jeszcze konwencyonalniejszych Inkasów. Epizod sejmowy z powodu komedyi Bogusławskiego Henryk VI na łowach trudny jest dziś do zrozumienia, przy chłodnem czytaniu tego utworu, opartego jak wiadomo poprostu na anegdocie z historyi angielskiej; wtedy dowodził on wielkiej drażliwości na satyrę obyczajów, choćby tylko domniemaną, a w pewnej części nieprzerobionego jeszcze na nową modłę spółeczeństwa, które z drugiej strony zapala się całe jak mina prochowa za najlżejszem dotknięciem alluzyi politycznej; wszystko to są cechy wspólnego na siebie oddziaływania młodej publiczności i młodej literatury, nadającego taki a nie inny kierunek scenie polskiej.

Uczucie było tak dalece znamieniem charakterystycznem ówczesnego repertuaru, że Molier dobrodusznie, po polsku zlokalizowany, ukazuje się na deskach ze stępionemi satyrycznemu grotami; Szekspir występuje "złagodzony" przez Ducisa lub Schrödera; a dzieło przełomowe, które posiadała każda literatura przy schyłku przeszłego wieku, nie wyszło u nas z krytyki stosunków istniejących jak Wesele Figara albo Intryga i miłość, ale wprost z serca, przepełnionego nadzieją polepszenia losów upadającej ojczyzny. Z tego tylko stanowiska sądzić dziś trzeba Krakowiaków i Górali, którzy jeszcze i tem się wyróżniają, że w nich lud poraz pierwszy widzimy na scenie, jak gdyby w przeczuciu roli jaką w przyszłości narodu odegrać powinien; tak tylko oceniać można całość repertuaru teatru narodowego, zaspakajającego raczej potrzeby nowych ludzi, aniżeli gusta ustępujących pokoleń. Był on tem czem mógł i musiał być w danej chwili; zasilał się zewsząd, a że wyrosła na nim sztuka dramatyczna, że nie zmarła przy urodzeniu oryginalna literatura i z tego wszystkiego powstał teatr tak na wskroś polski, w tem już zasługa Bogusławskiego, jego miłości do kraju, czci z jaką strzegł nietykalności ojczystego języka.

Nie potrzeba wielkiego wysiłku imaginacyi ażeby wyobrazić sobie jaki to był potężny bodziec w tej znojnej wędrówce młodego teatru po nieutorowanych jeszcze szlakach artyzmu, na których rosły niby z pod ziemi takie co krok przeszkody, takie mamiące drogowskazy, że gdyby nie energia przewodnika i wiara jaką natchnąć umiał swoją rzeszę, scena polska mogła była odrazu wpaść na obce jej duchowi manowce.

Jednym z takich wpływów mogło się stać naprzykład oddziaływanie z sąsiednich Niemiec wrzenia, znanego w dziejach ich umysłości pod nazwą Sturm-und Drang Periode. Burza owa, czysto zresztą, literacka, nawałnica rozkiełznanej genialności i ekscentryczności gromadziła w wędrownych trupach aktorskich, chybionych studentów, awanturniczych entuzyastów dla których sztuka była wszystkiem i szła też przed wszystkiem, prowadząc do kosmopolitycznych ideałów. Dzięki tym aktorom świat ujrzał pierwej arcydzieła Szekspira, Göthego, Schillera i Lessinga, zanim Niemcy dowiedziały się co to jest ojczyzna.

Do takich ideałów nie mógł i nie chciał dążyć ubogi, skrzypiący polski wózek Tespisa; miał on jeszcze wiele u siebie cło roboty przed puszczeniem się na wszechświatowe tory; zajeżdżał więc tu i owdzie, to z hałasem i ostentacyą, to znów po cichu przemykając się między obcemi przybyszami; raz miejsce zgodnie zajmował, gdzieindziej zdobywał je odważną walką — a gdziekolwiek się zatrzymał, tam przyjmowano go z radością, bo zwiastował zwycięztwo polskiego słowa nad "krzywdzącemi głos ojczysty mniemaniami." Animusz tych ciągłych zapasów zastępował zapewne wśród wędrownej gromadki Bogusławskiego, owo tchnienie genialnego cygaństwa, które w koczujących teatrach przeszłego wieku skupiało aktorskie rzesze około ówczesnych, rozgłośnych dyrektorów; stanowił on najtrwalszy cement między antreprenerem i aktorami, polegający na przeświadczeniu, że się razem broni najświętszej sprawy,— godności własnej mowy.

I wzmacniał się widocznie coraz bardziej ten obywatelski podkład pracy Bogusławskiego, skoro kraj w ważnych wypadkach odwoływał się do jego współdziałania.

Po klęsce Maciej owickiej, pisze Kraszewski *), w Warszawie różne przedsiębrano środki dla podźwignięcia upadającego ducha — i teatru na ten cel użyć nie zaniedbano. Autor "Krakowiaków" był niezmiernie popularnym i kochanym od narodu. Najwyższa Bada Narodowa, Bogusławskiemu, który z jej polecenia teatr miał otworzyć "znanemu z patryotyzmu i talentów obywatelowi dała zapomogi sześć tysięcy złotych" "dla rozszerzenia ducha patryotycznego." **).

Że Bogusławski dokonał tego niemając do rozporządzenia arcytworów literatury polskiej, że stworzył polski teatr, zmuszonym będąc nietylko posługiwać się po większej części obcym repertuarem, ale walczyć ze współziomkami tych którzy mu tego repertuaru dostarczali, w tem właśnie składa naiwymowniejsze świadectwo swego zmysłu praktycznego.

Dowodzi zresztą tego daru we wszelkich kierunkach swej działalności, dla tego przedewszystkiem że w żadnym nie jest doktrynerem. Stosunki ma z ludźmi najrozmaitszych stanowisk i poglądów, i zużytkowuje je z wielką umiejętnością życia dla celu który sobie wytknął. W sztuce niepowoduje się teoryami ani jako aktor ani jako przedsiębierca, rozumiejąc dobrze, że do budowy która się rozpoczyna prawie bez niczego, nieledwie z gołemi rękami, każdy materyał przydać się może, byleby umieć skorzystać z tego co się gdzie napotka; w robocie organizacyjnej ma trzeźwe, jasne objęcie warunków i potrzeb teraźniejszych a w przyszłość patrzy okiem bystro przewidującem; na stanowisku dyrektora, antreprenera, kierownika, zna gruntownie zalety i wady, siłę i słabości materyału któremu przewodzi i nie powoduje się względem niego ani pesymistyczną podejrzliwością ani chwiejnym optymizmem. Za argument najdobitniej przekonywający może tu posłużyć hołd, jaki Bogusławskiemu złożyli aktorowie niemieccy, wchodzący w skład jego antrepryzy za pruskich czasów. Jestto wiersz napisany i wydrukowany na imieniny dyrektora z następnym tytułem: Dem Künstler und Menschenfreunde, Herm Schauspieldirector, Adalbertus von Bogusławski, als ihrem würdigen Chef, zu dessen Namensfeyer gewiedmet von sümtlichen Mitgliedern des deutschen Theaters (Artyście i filantropowi, panu Dyrektorowi teatru Wojciechowi Bogusławskiemu, jako swemu godnemu kierownikowi poświęcają w dzień Jego imienia wszyscy członkowie niemieckiego teatru).

Wiersz brzmi jak następuje:

Der schöne Tag, der Deinen Namen trägt

Gesegnet sey er uns vor allen Tagen,

So wie heut manches Herz hier froher schlägt,

So mögen aller guten Herzen schlagen.

Senk Deinen Blick auf uns hernieder

Auf uns, die dankbar zu Dir aufwärts sehn;

Nimm an dies gutgemeinte Lied der Lieder

Und lass es gern in Deinem Herzen stehn.

Wer ist der, der es heut nicht wagte

Der Tugend selbst ein frohes Lied zu weihn;

"Wer ist der, der es heut nicht sagte:

Wie edel ists ein Menschenfreund zu seyn!

Ja — Menschenfreund und Weiser — so nennt Dich die Welt

Den grossen Künstler — Schöpfer hoher Meisterstücke,

Den edlen Mann, dem keine Tugend fehlt,

Der seinen Stolz nur sucht im Menschenglücke.

O zürne nicht! Es ist nicht Schmeicheley

Was deine Treuen hier zu äussern wagen,

Der Wahrheit Stimme blieben wir getreu

Bei dem, was wir hier frohen Muthes sagen.

Sey lange glücklich in des Vaterlandes Sehoos,

Dein werde lange noch der schönste Lohn,

Dein sey das hohe schönste Loos

Des Bildners Deiner edlen Nation.

Sey unser Führer ferner noch auf diesem Pfade,

Und leite uns mit der gewohnten Milde,

Dir werde lange noch des Himmels Gnade;

Die Vorsicht decke Dich mit ihreni Schilde;

Geniesse lange Deines schönen Lebens Glück,

Und blicke gütig hier auf uns zurück.

Niechaj ze wszystkich dni błogosławiony

Będzie dziś piękny dzień Imienia Twego.

Jako weselem wzbiera tu dziś łono,

Niech wszystkich dobrych serca się weselą.

Zniż ku nam oczy i spojrzyj Ty na nas,

Na nas, co wdzięczny wzrok ku Tobie wznosim

Przyjm z dobrej myśli tę pieśń nad pieśniami,

I chętnie w sercu swojem ją zachowuj.

Gdzież ten, co dzisiaj nie miałby odwagi

Wesołą, pieśnią, uczcić cnoty samej,

Gdzież ten co dzisiaj nie zawoła z nami:

Jakże szlachetnie jest być filantropem!

Tak, filantropem i mędrcem Cię zowią

Wielkiego mistrza sztuki i dzieł wzniosłych,

Zacnego męża we wszelkich cnót pełni,

Co dumę swoją, ma w ludzkości szczęściu.

O nie chmurz czoła, nie pochlebstw tu mowa,

Któremi wierni Twoi dziś Cię darzą,

Głosowi prawdy wtórzą serca słowa,

Z wesołą myślą i wesołą twarzą!

Bądź długo szczęsny na ojczyzny łonie,

Wśród zasłużonych, pięknych nagród wielu;

Niech losów gwiazda jasno Tobie płonie

Zacnego ludu swego kształcicielu!

Jak nasz przewodnik nadal idź przed nami,

Prowadź nas w zwykłej sobie łagodności,

Długo niech niebo darzy cię łaskami,

Niech Cię osłania tarcza Opatrzności;

Niech szczęście zdobi piękny żywot długi

A Ty łaskawie patrz na nas, Twe sługi. ***)

Podpisów niema — spojrzawszy jednak na leżący przed nami afisz z owego czasu, obwieszczający w dniu

22 Lutego 1806 r, "przedstawienie przez aktorów niemieckich pod antrepryzą JPana Bogusławskiego, na wielkim teatrze przy kolegijum kraj owem" "wielkiej opery heroicznej z muzyką kapelmajstra Paera" Achilles, król Tessalski, spotkamy na nim oprócz Wurma wzmiankowanego już dawniej nader pochlebnie przez samego dyrektora, nazwiska Franza, Burghausera, Hermanna, Knaussa, Wöhnera, pań Hermami i Maar, z których większa część coś znaczyła w historyi niemieckiej sztuki dramatycznej.

Przytoczyliśmy ten twór mniej niż wątpliwej poezyi nie dla tego, ażeby do samego wiersza przywiązywać można było jakąkolwiek wartość literacką, ani też gwoli zestawieniu "czasów pruskich," z przed ośmdziesięciu laty z dzisiejszem!, choć w tym kierunku gorzkie uwagi same cisną się pod pióro, ale pragnąc pokazać jak daleko sięgał zmysł praktyczny Bogusławskiego. Mezapominajmy, że ówczesny dyrektor połączonych widowisk wziął na siebie antrepryzę niemiecką jedynie w widokach koniecznej konkurencyi z Döbbelinem, który również nie był pierwszym lepszym i odegrał swoją dość głośną rolę w dziejach teatru niemieckiego; nie przeszkodziło to jednak Bogusławskiemu tak prowadzić przedsiębiorstwa, ażeby artystów, użytych poniekąd jako pionków w grze współzawodnictwa, natchnąć dla siebie szacunkiem, czcią i tem przekonaniem, iż mają nad sobą kierownika umiejącego jednocześnie strzedz godności własnej sztuki i wznieść się na te wyżyny, na których artyści podają sobie ręce, bez względu na dzielące ich narodowe różnice.

Taki dowód uznania obcych wprowadza nas nareszcie w sferę popularności Bogusławskiego.

Nad tym ostatnim czynnikiem jego siły rozwodzić się dłużej nie potrzebujemy. Popularność Bogusławskiego na całym ówczesnym obszarze Rzeczypospolitej tak jest widoczną, że wynajdywanie nowych jej dowodów, po opowiedzeniu trzydziestoletniej odysei teatru narodowego, uważamy za zbyteczne. Byłto nietyle może bodziec w działalności twórcy polskiej sceny, którego skromność, jak widzimy ze wszystkiego, odsuwała na ostatni plan zadowolenie miłości własnej, ile raczej wielka moc atrakcyjna dla zdążających pod jego przewodnictwo artystów. Musiała niewątpliwie uchodzić za zaszczyt praca z człowiekiem, którego "gdy mu coś w dniu 4 Listopada 1793 r. przeszkodziło grać w zapowiedzianej sztuce, tak, że musiał afisze nowe dać, zmienić nazwisko i do niezadowolonej publiczności sam czule przemówić — wnet mnodzy przyjaciele porwali na barki i wynieśli na parter przy hucznych oklaskach całego teatru. Pierwszy to był u nas przykład takiego szacunku dla talentu i charakteru artysty. Pisząc o tem gazeta dodaje: "istny Molier!" Dodać należy iż w artyście był obywatel a artysta stworzył Krakowiaków i Górali." ****).

Popularność Bogusławskiego przeżyła jego działalność publiczną, co się nie często zdarza; spotykamy się z jej objawem w 1816 roku w Wilnie, gdzie sędziwy już nestor występuje jeszcze jako aktor i doznaje entuzyastycznego przyjęcia. Chmielowski w tych słowach opisuje ten jego powtórny, po trzydziestoletniej przeszło nieobecności, pobyt w stolicy Litwy:

"Jak z upragnieniem oczekiwano, tak z uwielbieniem powitano Bogusławskiego, gdy ten w końcu Kwietnia do Wilna zjechał. Miał w ciągu miesiąca dać 12 gościnnych przedstawień, miał występować w 12 sztukach po większej części w Wilnie nieznanych... Dnia 30 Kwietnia w niedzielę był pierwszy występ Bogusławskiego w tragedyi Alfierego "Saul.'' Gdy się nasz artysta w roli tytułowej na scenie pokazał, wszyscy widzowie, nawet panie w lożach powstały dla uczczenia "patryarchy narodowej dramatycznej sztuki." Gra sama wprawiła widzów w zachwycenie wyrażone oklaskami i przywoływaniem. Krytyka, wówczas bardzo nielicznie w Wilnie reprezentowana, oddała szczery hołd weteranowi sztuki. Kuryer Litewski zazwyczaj nie piszący wcale o teatrze, tym razem odstąpił od swej reguły i w zwięzłych wprawdzie ale dosadnych słowach odtworzył wrażenie widowiskiem sprawione. "Zgromadzenie widzów — pisał w Nr 26 — nadzwyczaj liczne; ustawicznie powtarzane oklaski; ukontentowanie z jakiem odszedł każdy z widowiska, powszechne pochwały reprezentacyi, słowem każde wspomnienie o tym twórcy sceny narodowej nowem jest uwielbieniem wielkich jego talentów a razem uprzejmości i poważania z jakiemi rada przyjmuje tutejsza publiczność tego, któremu przed trzydziestu kilku laty pierwsza na przestrzeni ziemi polskiej oddała hołd podziwienia, nim jeszcze szczęśliwsza ujrzała się udarowaną ciągłym pobytem męża, który tworząc i doskonaląc scenę polską — nową a wiekopomną zjednał narodowi chwałę."

"Szerzej rozwinął zasługi Bogusławskiego, szczegółowiej ocenił grę jego Tygodnik Wileński interesujący się dość żywo kwestyami teatralnemi. Zaznaczywszy że Bogusławski, zastawszy teatr w stanie dziecinnym, wsparty opieką króla Stanisława Augusta "niemowlę to z rzadkiem pielęgnując staraniem i zręcznością, dał mu szczęśliwie przyjść do tego dojrzałości stopnia w jakim go widzi Warszawa", kładzie nacisk na to, że on we "własnym prawie geniuszu znalazłszy prawidła sztuki", wszystkich lepszych w kraju uformował aktorów. "Gra jego, mówi krytyka dalej, tem godniejszą jest zastanowienia, źe przy podeszłym wieku i tak niszczących pracach, powołaniu aktora nieodstępnych, wykazuje szczęśliwy skład fizyczny, a ztąd niepospolity ogień i żywość, na których przymiotach często młodszym... i zupełnie młodym zbywa aktorom!"

"Już na przedstawieniu tej sztuki zauważono korzystny wpływ, jaki obecność i kierownictwo uwielbianego gościa na artystów wywarły: gra aktorów w ogólności okazała się dość porządną; żadnych uderzających wad w niej nie dostrzegano...

"We czwartek, 4 Maja dane było widowisko ulubionej opery "Cud mniemany czyli Krakowiaki i Górale" w której Bogusławski, autor tej sztuki, grał rolę studenta. Wiek mu stanął tu na przeszkodzie w doskonałem odtworzeniu tej postaci: "czuł i mówił jak młody, ale ruszał się i biegał jak stary. " Ale sama sztuka zacierała swą treścią niedobory wykonania *****).

Przytoczywszy zdania współczesnej krytyki o występach Bogusławskiego w "Łgarzu" Goldoniego, w "Haryadynie Barbarossa," w "Nadyrze'' w operze "Axur," w "Królu Learze", przedstawionym przez Nestora" z talentem i godnością prawdziwie tragiczną, " wreszcie w "Familii szwajcarskiej" w której rolę starego Szwajcara uznano za jedną z tych, co najbardziej odpowiadały "ułożeniu i charakterowi Roscyusza polskiego;" Chmielowski tak dalej streszcza uwagi Tygodnika wileńskiego o pobycie Bogusławskiego w Wilnie.

"Artysta znalazł stolicę Litwy prawdziwie nieobojętną dla swoich znakomitych talentów i zasług teatralnych... Bytność Bogusławskiego miała stanowić "znakomitą epokę" w historyi teatru miejscowego i stać się początkiem i źródłem wielu pomyślnych dla niego odmian.

"Całe ówczesne towarzystwo wileńskie wogóle umiało uszanować pracę artysty i jego zasługi, a młodzież gdzie mogła siwego starca czcią otaczała. Wśród tej młodzieży znajdował się, na przedstawieniach zapewne bywał i uwielbienie dla niego podzielał 17-letni Mickiewicz, kończący wtedy pierwszy rok swoich studyów uniwersyteckich.

"Na pożegnanie znakomitości, majętniejsi obywatele i mieszkańcy Wilna wyprawili Bogusławskiemu wspaniałą ucztę w Werkach, pięknej miejscowości nad Wilią położonej, o 8 wiorst od Wilna, w pałacu dawniej biskupa Massalskiego, a wówczas własności marszałka Jasińskiego. Józef Frank, znakomity lekarz i profesor uniwersytetu wileńskiego należał do niej także i był jednym z głównych jej motorów ******).

"Dnia 31 Maja kończy Chmielowski, opuścił Bogusławski gród Gedymina z miłem dla siebie osobiście wspomnieniem i ważnem dla sprawy której służył przeświadczeniem. Przekonał się bowiem, że sztuka którą za czasów jego młodości pogardzano niemal, teraz doznaje ze strony inteligencyi tak wysokiego uznania, jakie niewielu dziedzinom działalności ludzkiej ogół oddaje. Przekonał się że teatr zaczęto uważać na seryo za "szkołę języka, obyczajów i gustu" i że nietylko interesowano się jego rozwojem, ale nawet nadzwyczaj wielką do rozwoju tego przywiązywano wagę, przyczynienie się do niego poczytując za zasługę narodową. Czyż mogła być sowitsza za trudy życia nagroda, jak czuć się i być uznawanym za artystę obywatela?" *******)

Bezwątpienia — gdyby danem było Bogusławskiemu do końca życia jej używać. Na nieszczęście, zasługom jego przypadł ten sam los, jaki skazuje tyle innych zasług, około ogólnego dobra położonych, na stopniowe zapomnienie. O entuzyazmie publiczności na ostatniem wystąpieniu Bogusławskiego w roli Fryderyka Wielkiego w komedyi "Koszyk wisien" (dnia 20 Listopada 1827 r. ) wiadomo jest tylko z rodzinnej tradycja. Z korespondencji jego prywatnej z Osińskim widać, że jątrzące się w łonie dyrekcyi teatralnej niesnaski, odbijały się często dotkliwie na stosunku do niej byłego antreprenera; z zacisza wiejskiego do którego później usunął się Bogusławski, żadne już prawie o nim nie dolatują odgłosy; gdy wreszcie, zaznawszy tego przedsmaku zobojętnienia, zgasł 72-letni starzec w dniu 23 Lipca 1829 r. o godzinie 7-mej zrana, w dworku na Nowolipkach, Warszawa wyległa wprawdzie tłumami na Powązki, ale wróciwszy do domu, tak łatwo i tak zupełnie zapomniała o ojcu polskiego teatru, że stuletnia, pamiątka w 1883 r. objęcia przez Bogusławskiego poraz pierwszy steru sceny warszawskiej, nie obudziła najlżejszego wspomnienia nawet tam, gdzie przedeszystkiem powinna była objaw wdzięcznej pamięci wywołać.

To też kiedy dwa lata temu złożono bezimiennie na ręce "miłośników sceny polskiej" fundusz na ogłoszenie konkursu dramatycznego imienia Wojciecha Bogusławskiego, byłto tylko akt sprawiedliwości względem tego, który zasłużył sobie aby o nim lepiej pamiętano. I jak gdyby nad licznym zastępem współzawodników w tym turnieju unosiło się twórcze tchnienie założyciela teatru narodowego, z konkursu wyszło dzieło godne jego pamięci. Niechże idzie w świat pod duchową opieką zasłużonego męża, który tyle talentów scenie polskiej przysporzył!

*) Polska w czasie trzech rozbiorów. T. III, str. 604—5.

**) Gazeta Wolna Nr 49 przytoczona w temże dziele.

***) Wolny przekład M. Gawalewicza.

****) Kraszewski. Polska w czasie trzech rozbiorów. T. III, str. 604.

*****) Echo teatralne Nr 2 z 1883 r. "Wojciech Bogusławski w Wilnie. "

******) Echo teatralne Nr 3.

*******) Z tej daty pochodzi najlepszy biust Bogusławskiego, wyrzeźbiony z polecenia uniwersytetu wileńskiego i ofiarowany teatrowi. Z teatru, przez Każyńskiego dyrektora dostał się artyście wileńskiemu Surewiczowi, a od niego przeszedł do niedawno zmarłego Michała Chomińskiego, artysty sceny warszawskiej. Popiersie namalowane na kurtynie teatru Rozmaitości jest kopią tego biustu (Przyp. autora).

Warszawa w Październiku 1886 r.

Władysław Bogusławski.

ZATARG ŁOKIETKA Z KRAKOWEM Z ROKU 1311.

(Notatka historyczna podług Bobrzyńskiego) *).

W połowie XIII-go wieku, na zgliszczach dawnego polskiego Krakowa, który zmiotła nawała Mongołów, stanął nowy, niemiecki, oparty na prawie magdeburskiem i cieszący się licznemi przywilejami.

Gród otrzymał samorząd wnajrozleglejszem tego słowa znaczeniu. Żaden urzędnik książęcy nie śmiał granicy miasta w urzędowym charakterze przestąpić, żadnego urzędnika nie śmiał książe do nadzoru nad sprawami miejskiemi ustanawiać. Ludność polska włościańska do obywatelstwa miejskiego nie miała przystępu. Miasto posiadało prawo bicia monety, swobodę od podatków na lat sześć, wolność podróżowania z towarzyszami po całym kraju bez opłaty ceł na lat dziesięć, obowiązek służby wojennej w granicach krakowskiego księztwa.

Korzystając z tylu przywilejów, a niemając ciężarów, urządzał się też i zabudowywał Kraków sposobem niemieckim. Zaroiło się miasto kolonistami ze Szląska, Czech i Niemiec, mowa niemiecka wyłącznie w niem panowała, tak iż, gdy Polak gościem w mury Krakowa zawitał i na ulicy do przechodnia w ojczystym języku przemówił, przekonał się, że go nierozumiano, że mowa polska kończy się u bram miasta. Przekonał się, że tylko gród książęcy na Wawelu, groźnie nad miastem wiszący, zapewnia mu, jako Polakowi, bezpieczeństwo i przymuszoną gościnność. Musiały straszne klęski spaść na biedną Polskę, że na jej ziemi powstało, na jej łonie wykarmiło się gniazdo, z narodowym żywiołem i duchem tak sprzeczne, tak mu przeciwne i wrogie!

Pojęli wybornie swe stanowisko geograficzne Niemcy krakowscy. Mieszkając tuż przy granicach swojej dawnej ojczyzny, zachowując z nią ścisłe stosunki, a widząc przed sobą niezmierzone przestrzenie Wschodu, chwycili w swoje ręce pośrednictwo w handlu między Zachodem a Wschodem. Druga połowa XIII-go wieku zeszła im rzeczywiście na ciężkiej, ale płodnej i dla nich, i dla całego kraju w błogie następstwa pracy. Społeczeństwo polskie, słowiańskie, nie mogło im w tej pracy niewątpliwie równego dotrzymać kroku, to też przedział między jednym a drugim żywiołem co raz to więcej wzmagał się i zaostrzał. Brutalna pycha niemiecka rozpostarła się w krakowskich murach, a ciążąc jawnie ku Niemcom, traktowała na każdym kroku ze wzgardą i lekceważeniem naród polski, który jej użyczył gościny.

Straciwszy wskutku kolonizacji niemieckiej swój tubylczy, polski charakter, występował Kraków, jako odrębna, samoistna potęga, z którą każdy, obcy czy swój, musiał koniecznie się liczyć, o którą się musiał ubiegać. Posiadanie Krakowa rozstrzygało niemal o posiadaniu całej dzielnicy małopolskiej, bo na stolice wszystkie tak liczne wsie i miasteczka niemieckie okoliczne się zapatrywały. A Kraków pilnował przedewszystkiem swych interesów, przechylał się na stronę tego, kto mu większe przywileje, większą samoistność zapewniał i kto mu dawał rękojmię, że przyrzeczeń dotrzyma. Zawiedziony na Czechach, dotknięty nieraz do żywego przez Ulrycha Borkowicza, starostę króla Wacława, którego groźne zastępy, na grodzie wawelskim kwaterujące, żadnego nie znosiły oporu, ujrzawszy Łokietka, powracającego zwycięsko do dzielniej przodków, Kraków przechylił się na jego stronę, niepierwej jednak, aż nowy monarcha nowym przywilejem z r. 1306-go dawne prawa zatwierdził i nowych, ile tylko miasto mogło zażądać, udzielił. Mieściło się tu przedewszystkiem prawo przymusowego składu. Żaden obcy kupiec w myśl tego prawa nie miał mijać Krakowa, lecz, przybywszy tu ze swoim towarem, musiał go mieszczanom krakowskim odprzedać. Postanowienie to można było łatwo podówczas wykonać, kraju czuć się dawał wielki brak gościńców, a drogi, wiodące przez Kraków, były jedynie pewne. Zboczyć z nich dla karawany kupieckiej, stawało się istnem niepodobieństwem. Teraz więc mieszczanie krakowscy kupowali tanio towar, a nałożywszy mu dowolną cenę, wysyłali go i jeździli z nim w przeciwnym kierunku. Konkurencya upadła. Kraków chwycił w swoje ręce naj zupełniejszy monopol. Ogromne skarby gromadziły się na komorach krakowskich, Niemcy rośli w znaczenie i możność. Pomimo to, nie poczuwał się Kraków do ciężarów publicznych, zamknął się w sobie i zasklepił, zwalając ciężary społecznego życia na ludność polską, na szlachcica i chłopa. Ludność ta dźwigała podwójny ciężar patryotycznie, lecz rozpaczliwie. Rola była jedynem jej utrzymaniem, ale hasło wojenne i nagi miecz, przebiegający po wsiach na znak pospolitego ruszenia, nieustannie od pługa odwoływały. Nędza zaglądała pod strzechy, a tu pod bokiem kwitnęły miasta, zamykając się w świeżo odbudowanych i wzmocnionych murach, rozpierały się opactwa i zamożne klasztory. Zrodziła się straszna zawiść społeczna, zaostrzona różnością pochodzenia i mowy, zaczęły rabunki przejeżdżających kupców i najazdy kościelnych -włości, którym skołatany książe żadną miarą nie mógł położyć tamy. Naprężyła się struna, aż raz pęknąć musiała z łoskotom.

Pierwszy, który ją przeciął, był wójt krakowski, Albert. Wielki pan, władający, jakby udzielny książe, niemieckim Krakowem, pociągający za sobą niezmiernym swoim wpływem Niemców, osiadłych w małopolskiej dzielnicy, był wójt krakowski człowiekiem wielkich zdolności i energii, mężem niepohamowanej ambicyi i dumy. Albert był dziedzicznym i nieusuwalnym władyką Krakowa. Sprzykrzyły mu się rządy Łokietka, na żywiole polskim silnie się opierające. Porozumiawszy się z Muskatą, biskupem krakowskim, postanowił je zrzucić, obce niemieckie książątko na tron powołać i Małopolskę ostatecznie do wielkiej niemieckiej przyłączyć ojczyzny. Za danem przezeń hasłem wybuchł w r. 1311-ym groźny bunt w ziemi krakowskiej. Wzięły w nim udział wszystkie miasta i zamożne a Niemcami obsadzone klasztory.

Zebrały się nad głową Łokietka groźne chmury. Albert stoi na szczycie potęgi, Łokietek widzi przed sobą ponowną tułaczkę. Ale zahartowany tyloma przejściami umysł jego nie rozpacza, wola budzi się do tem większej energii, im straszniejsze niebezpieczeństwo. Ani Albert wójt, ani biskup Muskata, ani sławetni rajcowie krakowscy nie wiedzieli, jakiego mają przeciwnika, z kim do śmiertelnej porwali się walki. Bowiem Łokietek znał na wskroś nieprzyjaciół, wiedział, w którą stronę uderzyć, działał z zimna krwią, stanowczo, z pewnością zwycięztwa, z niezrównanem mistrzostwem.

Gdy Kraków otworzył księciu Bolesławowi Opolskiemu bramy i wprowadził go w tryumfie na książęcą stolicę, Łokietek, zostawiwszy na grodzie krakowskim dostateczną załogę, rzuca się do Wiślicy, zwołuje wiec, a Sandomierz ma głównie na myśli.

Zgromadziwszy koło siebie rycerstwo polskie, mądry książe pomiędzy rokoszan kość niezgody rzucił, w Sandomierzu wywołał wojnę domową, współzawodniczący z Krakowem Nowy-Sącz i żądne dostatków i znaczenia opactwo tynieckie na swoją stronę pozyskał. Bez litości wycina w pień mniejsze buntownicze osady, Miechów szturmem jest zdobyty, opat Henryk, brat Alberta, i zakonnicy ratują się ucieczką do Węgier. Kara była bezwzględna, przykład stanowczy działał otrzeźwiająco na buntownicze osady, wszystko poddaje się Łokietkowi, tylko sam Kraków tem większą się wściekłością zapala.

Przywódcy buntu wiedzieli już, że nic do stracenia nie mają, postanowili prowadzić rzecz do ostatka. Piątego maja (r. 1312), przyszły nowe wybory do rady miejskiej. Wyszli z nich rajcami najzagorzalsi nieprzyjaciele księcia polskiego i kraju, tacy Jeske wójt, Rathibor, Brant, Kecer i Suderman, sołtys krakowski. W mieście zapanował teroryzm, tem straszniejszy, im bardziej, im niechybniej upadek się zbliżał. Ludność zamożniejsza cierpiała na tem niezmiernie, zaczęła coraz to bierniej się zachowywać, coraz to więcej od sprawy buntu odwracać. Łokietek wiedział, co się w mieście dzieje, czekał teraz i z umysłu powoli do Krakowa z wojskiem swojem się zbliżał.

Trwoga opanowała umysły. Niejeden już pragnął ocalić się zdradą. Pierwszym jednak, który zdradził otwarcie miasto, był książe opolski, Bolesław. Po krótkich rokowaniach opuszcza z drużyną swoją, z Albertem i kilku najwinniejszymi miasto i bez walki je wydaje. Łokietkowi. W Krakowie po ich ucieczce sądny dzień nastał. Wojsko polskie, wpadłszy do miasta, sprawiło straszną rzeź, a Łokietek zasiadł na sądy i buntowników gardłem i konfiskatą majątków pokarał. Słaby opór ulicznej czeredy hufce Łokietka złamały bez trudności. Kogo na ulicach schwytano, kazano temu wymówić: "soczewica, koło, miele, młyn," a poznawszy Niemca po wymowie, ścinano. Głównych sprawców rokoszu pochwytanych włóczono końmi po ulicach, ćwiartowano za miastem, a poszarpane ich ciała, wystawione na pastwę krukom, długo jeszcze świadczyły, że Łokietek, najlepszy pan dla wiernych poddanych, dla zdrajców jest bez litości.

Żelazna jego dłoń nad Krakowem zawisła. W miejscu, gdzie niegdyś stał dworzec wójta Alberta, wzniósł się zamek książęcy, przezwany "Gródkiem," Biskup Muskata nie ujrzał już swojego Biecza, a ile miał do zniesienia ucisków i prześladowań! Łokietek wniósł dziedziczne wójtostwo, mianował wójtów - urzędników, zniósł prawo wolnego wyboru rajców i wojewodzie krakowskiemu corocznie ich mianować polecił. W autonomii miejskiej był to wyłom, niedający się żadnym sposobem zapełnić.

Bunt wójta Alberta miał dla całej Polski znaczenie próby ogniowej. Żywioł polski, tak długo zagrożony, odniósł nakoniec stanowczą przewagę. Idea narodowa, zbudzona gwałtownie z uśpienia, stała się myślą przewodnią dla jednoczącego się państwa, a tłumiąc przeciwne sobie żywioły, wskazywała jego polityce zewnętrznej szerokie dążenia i cele. Władza książęca stanęła na czele wszystkich czynników społecznych, dobro publiczne przed prywatą i zaściankowością.

Bez tego buntu nie mielibyśmy panowania Łokietka i Kazimierza, najświetniejszych naszego w średnich wiekach wewnętrznego rozwoju.

O wójcie Albercie przechowała się szydercza pieśń, włożona mu przez muzę ówczesną w usta. Pieśń ta daje nam wyobrażenie o potędze Alberta; opowiada dalsze jego losy po ucieczce z Krakowa i; co ją czyni najwięcej charakterystyczną, wylewa całą żółć społeczeństwa polskiego na żywioł niemiecki. Podajemy ustępy z tego utworu w polskim (z łacińskiego dokonanym) przekładzie:

— Ja, który Albertem zwany, —

"Wójt, założyciel wielkiego Krakowa,

Możny byłem, szanowany.

Na mnie się każdy oglądał,

Komes, baro i kto żądał,

Bym za nim u książąt się stawił.

Szukali mię król i książę.

Między wszystkimi możnymi pany

Pierwszy ja byłem czczony, kochany,

Żupnik, solnemi rządziłem szybami.

W dostatkach, mogłem rzec śmiele,

Nikt mi nie zrównał ilością grodów,

Wsi i miasteczek, nie miał powodów

Tylu, by stanąć na czele

I dostojeństwem jaśnieć wszelakiem.

Lecz szczęście jednym koła swego zwrotem

Tak mną o ziemię rzuciło pokotem,

Z magnata zrobiło żebrakiem.,

W jednej godzinie zmieniła się rola,

Książę Bolko rozgniewany

Gdy mię uwięził i wziął do Opola

I tam mnie zakuł w kajdany,

Głód mnie dręczył i pragnienie,

Posłaniem były kamienie.

Natura niemiecka do tego mię wiodła.

Niemiec, gdziekolwiek stąpi swoją nogą,

Trzyma się stale zawsze tego godła:

Wszystkich poniżyć, nie słuchać nikogo.

Żaden natury swej zmienić nie zdoła.

Pokornie zrazu chylą swoje czoła,

Wkrótce im swoje ofiarują córy,

Sami ich dziewki znów biorą za żony

I tak do zgody wznoszą silne mury, —

Podstępem wszystko się dzieje z ich strony.

*) Streszczenie rozprawy prof. Bobrzyńskiego, pomieszczonej w Bibl. warsz. 1877, tom III.

Lecz krzyżackiego gadu nie uglaszcze
Nikt ni gościną, ni proźbą, ni dary!
Małoż Prusaki i Mazowsza cary
Ziem, ludzi, złota, wepchnęli mu w paszczą:
On, wiecznie głodny, choć pożarł tak wiele,
Na resztę naszą rozdziera gardziele.

(" Grażyna".)

OSOBY:

Władysław Łokietek.

Janko z Brzeska, kasztelan krakowski.

Floryan, podkomorzy.

Źegota z Morawicy, chorąży.

Wojciech, wojewoda.

Toporczyk.

Bolesław, książe opolski.

Albert, wójt krakowski.

Hans, syn Alberta.

Bernard, towarzysz Hansa.

Jan Muskała, biskup krakowski.

Suderman, sołtys.

rajcowie krakowscy:

Jeske,

Muchow,

Dornbuch,

Brant,

Kecer,

Ratibor,

Lupaczicz

ławnicy krakowscy:

Pecolt

Ortlieb

Małgosia, córka Janka z Brzeska.

Elżbieta, mieszczanka krakowska.

Ksiądz.

Dowódca.

Giermek, kmiecie, pachołki, draby, mieszczanie, mieszczki, dziewczęta, lud, poseł, żołnierze, ciury, rzeźnik, krawiec, szewc, goniec, kobiety, wojsko.

Między obrazem I-ym a II-im upływa lat kilka.

I.

KOMNATA RATUSZOWA W KRAKOWIE.

W głębi JAN MUSHATA I SUDERMAN grają w kości. Z boku tron. Wchodzą JANKO Z BRZESKA i FLORYAN.

JANKO Z BRZESKA.

Gdzieś widział księcia?

FLORYAN.

Gdy wjeżdżał we wrota.

Siedział na koniu i miecz trzymał nagi,

Pełen sędziwej grozy i powagi,

A błyskawice gorzały mu w oku.

Z krzykiem dokoła ciśnie się hołota,

Żądna polskiego rycerstwa widoku

I przez pachołków rzucanego złota.

JANKO.

A jakże Albert?...

FLORYAN.

Był pełen pokory.

Przewodził rajców i ławników gronom,

Butnych go mieszczan otaczały sfoiy,

Podając klucze, ku samym strzemionom

Czoło pochylił. A nasz książę, widny

Po nad głowami swoich niewolników,

I brwią nie ruszył.

MUSKATA (na stronie).

Co, Albert? bezwstydny!

JANKO.

Książę na czele licznych wkracza szyków

Do grodu Kraka, do polskiego grodu!

Książę, bożyszcze całego narodu,

Nasza nadzieja i opoka twarda.

Schyla się Niemca przed nim głowa harda,

A serca wrogów drżą, gdyby osina.

Nowe się życie dla Polski zaczyna;

Skończone trudy, i nieszczęścia miara

Już odliczona. Gińże, wiedźmo stara!

A jak szerokie są polskie przestworza,

Niechaj nam świeci nowej jutrzni zorza,

Niechaj nam świeci!

Choć żywota znoje,

Lata tułacze, ciągłe niepokoje

Włos księcia śronem pokryły siwizny,

Głębokie bruzdy zorały na twarzy,

To oko jeszcze płomieniem się żarzy,

I wielkie serce bije dla ojczyzny!

FLORYAN.

Z czuciem radosnem, co pierś mi rozszerza,

Słucham cię, Janko. Niechaj mu anieli,

Niech Polski patron użyczy puklerza

Nieprzepartego! Niechaj mu udzieli

Mądrości swojej i siły, co łamie;

Niech mu miecz poda w wielkie, dzielne ramie,

Miecz archanioła!

MUSKATA (powstaje).

Amen!

JANKO.

Ty, biskupie?

Tutaj w tej chwili? Nędzny, zimny trupie!

Gdy gród okrzykiem trzęsie się radości,

Każdy, kto Polak, radość tę podzieli, —

Ty jeden tylko z Niemcem miotasz kości,

Popłukiwaniem zajęty gardzieli.

MUSKATA.

Każdy, kto Polak; — jam Szlązak, mospanie!

Szląsk mą ojczyzną. Święty Elijaszu!

Niechaj się wola Boża z nami stanie,

Udziału nie chcę brać w tym rozgardjaszu.

JANKO (porywczo).

Szlązak zniemczały, podły!

MUSKATA.

Kasztelanie!

Masz krakowskiego przed sobą biskupa.

Hamuj swą mowę!

SUDERMAN.

Tu nasza chałupa.

Na swoich śmieciach jesteśmy, u siebie!

Wy — obcy tutaj.

JANKO.

Obcy na swej glebie!

Na własnej ziemi obcy! Ha, przybłędo!

Wnet cię ukarzę. (Dobywa broni.)

FLORYAN.

Janko, Sudermanie!

Do pochew szable! Wszak dziś pojednanie,

Pokój daruje nasz książę łaskawy.

Maż go na wstępie czyn powitać krwawy?

Ma że być świadkiem nienawiści wrzącej?

On wnet tu zejdzie. Janko, krwi gorącej

Każ z żył utoczyć. My tutaj w gościnie:

To gród niemiecki.

JANKO.

To raczej ród smoczy,

Gad, co truciznę w wstrętnej kryje ślinie,

Robak, co jądro w polskiem drzewie toczy.

MUSKATA.

Nowa obelga!

JANKO.

Więc ją połknij, klecho.

Połknij i zdław się.

FLORYAN.

Twe miejsce, biskupie,

Przy pogranicznym witać księcia słupie

U nóg Łokietka.

MUSKATA.

To żebrak w koronie!

FLORYAN.

Żebrak, co usiadł na wysokim tronie,

Gdzie u podnóża miljon ludu żyje,

I drugi miljon serc dla niego bije.

On twoim panem.

MUSKATA.

Ja w nim nie znam pana!

Wszak mię kapłańska okrywa sutana.

Jeden przewodzi nademną władyka,

Ponad książęta i króle widomy:

On w nieśmiertelnej siedzi murach Romy;

On jeden we mnie znajdzie niewolnika:

To Ojciec Święty!

JANKO.

Słowa są obłudne,

Serce twe mętne, czoło twoje brudne.

Księże, tyś ściągnął już Papieża gromy,

Zakon najświętszy pogwałcił i skaził

I serca wszystkich na siebie obraził.

MUSKATA.

Ba, kasztelanie, to kościelne sprawy;

Waść w to nie wglądaj.

SUDERMAN.

A twój, Janko, krwawy

Żywot, twe zbrodnie i twe lata młode?

Zhańbiłeś każdą dziewkę, co urodę

Miała i tkliwe na twe słówka serce.

Poddanych w ciężkiej miałeś poniewierce

I stu sprzątnąłeś z drogi adwersarzy.

Wspomnij to wszystko, bo coś mi się marzy,

Że nie dla ciebie rola kaznodziei, —

Jedno się zbłaźnisz.

JANKO.

O, Boże nadziei!

Jam to uczynił. Bogdaj mię pioruny!—

T więcej jeszcze. Ale ja do truny

Znijdę spokojny. Moje odkupienie

Zyskane łzami, krwią serdeczną, potem.

Wszak ja ojcowskiem fundowałem złotem

Mnogie kościoły. Zbudzone sumienie

Na bój mnie gnało, na śmierć dla ojczyzny!

I tak obficie moja krew się lała,

Że każda blizna dotykała blizny.

A jeśli jaka na ciele została

Plamka nietknięta, to ją włosiennice,

I rózeg cięcia, i pokuta twarda

Krwią farbowały. Poznałem, co wzgarda

Ludzka; przez piekło przeszedłem zgryzoty.

Lecz i mnie promyk zamigotał złoty.

Dzieweczka moja! Gdy zamknę źrenice,

Ona mi łaskę u Boga wymodli;

I gdy anieli, nie jak ludzie podli,

Hymnem do Matki wstawią się Bolesnej,

To może termin wyznaczy mi wczesny,

Może czyśćcowe mi skróci pokuty.

SUDERMAN.

Konar spróchniały, i owoc zatruty.

Twoja Małgosia nieprawego łoża.

To się źle skończy.

FLORYAN.

Dosyć, nędzne krety!

Ryjące wiecznie podziemne bezdroża,

Przed pocałunkiem pierzchające słońca!

Będziecież kwilić, jak baby, bez końca?

Janko, co stoisz zamyślony?

JANKO.

Gdzie ty,

Dni pacholęcych niewinności błoga!

Gdy, jak śnieg, biały, mogłem prosić Boga

O gwiazdkę złotą lub srebrną liliję.

Ja teraz jedno goryczami żyję!

Ale tak będzie do samego kresu,

Tak do ostatka będzie.

FLORYAN.

Daj go biesu!

Ty płaczesz, Janko?

MUSKATA.

Piękny rycerz babi.

Jak bóbr, łzy leje; a płacz mnie nie wabi.

Ja nie płakałem nigdy.

FLORYAN.

Przy porodzie

Takżeś nie płakał?

MUSKATA.

Kiedy mię, pędraka,

Długo bez cycka trzymano o głodzie,

Tom jeno wrzeszczał i ściskał kułaka,

Lecz jednej łezki nie uronił!

FLORYAN.

Księże!

A kiedy Boga grom ciebie dosięże?

Gdy srogie klęski spadną na twą głowę,

Że będziesz, jako drzewo Chrystusowe,

Krwią ściekające? wtedy, o! biskupie,

Pewnie zapłaczesz!

MUSKAŁA.

Słowa waści głupie.

Ja nie ulegnę; raczej żywot pryśnie.

Ślozą przy skonie krwawą ślepie błyśnie:

Bólem zwarzony, zastygnę, jak głazy,

Śmierć marmurowem powitam obliczem.

FLORYAN.

Tyś tu straszliwe powiedział wyrazy.

Sercem zbluźniłeś ciężko buntowniczem.

MUSKATA (na stronie).

Ach, dałbym ja ci niezapominajkę!

Przez łeb szablichą!

JANKO (do biskupa).

Słuchaj, powiemć bajkę,

Bajkę prawdziwą.

SUDERMAN.

Baju, będziem w raju.

Kasztelan w ferwor dzisiaj wpadł okrutny,

Bo na przemiany radosny i smutny.

A no! — słuchamy.

JANKO.

Jest gadka w narodzie,

Że na sto sążni pod ziemią, w ogrodzie,

Gdzie rosną dęby, i czeremchy kwitną,

Stoi zamczysko z wieżycą błękitną

I złotym dachem. Strojne i bogate,

Ma jedną w środku ogromną komnatę,

Niby zbrojownię, co, w blasku miesiąca

Kryształowemi wkoło ściany lśniąca,

Cicha, zbawiona ziemskiej zawieruchy,

Zda się być miejscem, gdzie obcują duchy.

W tej to świetlicy, gdy księżyc na nowiu,

Dawni królowie polscy w złotogłowiu,

Długim szeregiem monarsze upiory,

Siedzą i ciche wiodą rozhowory.

Choć się wszystkiego, co ziemskie, wyparli,

Sejmy sprawują władykowie zmarli. —

Kiedy nieszczęścia na Polskę upadną,

To serca mdleją, a czoła im bladna.

Gdy zasię błyśnie słonko nad narodem,

Radosnym tryumf święcą korowodem.

I raz do roku głębokie milczenie

Zakłóca ludzki gwar i koni rżenie.

Z pałacu głucha dolatuje wrzawa

W echach zmieszanych. I tłum królów wstawa,

I kraśnym sznurem, niby zakonnicy,

Wzdłuż ogrodowej stąpają ulicy.

A na ich czele — z płomienistym wzrokiem,

Dzierżąc wysoko swój miecz poświęcany,

Nieustraszonym i żelaznym krokiem

Idzie Bolesław, chrobrym królem zwany.

Gdy kto z śmiertelnych ów orszak nadybie,

Jeśli jest dobry, to go i zobaczy;

A w sercu, jako w kryształowej szybie,

Świat mu rozwidni się i przeinaczy.

I będzie chwila ta dla niego słodka.

Kiedy zaś pochód zły jaki napotka,

To go i wszyscy nie wybawią święci,

Runie na ziemię, i mózg mu się skręci.

MUSKATA (zamyślony).

Hm, dziwna powieść.

JANKO.

Księże, pomnij sobie:

Że, choć Bolesław dawno Chrobry w grobie,

Chociaż obcuje z aniołami w niebie,

Patrzaj, by urok nie opętał ciebie!

Bo Łokietkowi dane sny prorocze,

I ducha tęgość, i mądrości żmija,

A w oczach płomię pali się urocze,

Co nieprzyjaciół ojczyzny zabija.

A więc się waruj!

MUSKATA (gniewnie na stronie).

Przepadnij, psi synu,

Z twoją powieścią zalękłego gminu,

Z głupim morałem w bezrozumnej bajce.

Tfy, na psa urok!

FLORYAN.

Baczność, idą rajce!

( Wchodzą: JESKE, MUCHOW DORNBUCH, RATIBOR,

BRANI, KECER, LUPACZICZ i 6-iu ławników.)

JESKE.

Sławetne rajce i zacne ławniki!

{Rajcowie i ławnicy stają w półkole.)

FLORYAN (do Janka).

Słuchajmy, Niemiec powie nam kazanie.

JESKE.

Sławetne rajce i zacne ławniki!

Gdy, zgromadzeni tu na powitanie

Polskiego księcia, kornie chylim czoła,

Radość znaczymy przez wiwatne krzyki;

Gdy monarszego przyjmujem sokoła,

Wodza, co ciągnie z marsowego pola,

Gdzie okrzyk chwały dotąd grzmi dlań dziki,

Wiedźcie, że w tem jest i Alberta wola,

I nasza korzyść, rajce i ławniki!

(Chrząka.)

Kraków otworzył księciu swoje wrota,

Liczne uzyskał wzamian przywileje:

Z wszystkich stron świata istna rzeka złota

Ku nam się zwróci i ujściem wyleje.

Gród nasz zawiśnie, by groźna rogatka,

Między kupiectwem Wschodu i Zachodu;

Dla bogactw będzie składem Nowogrodu,

Niemcom się stanie chlebodajna matka;

Naszej komory kupiec nie ominie,

Bo w lasach zbłądzi, a w bagniskach zginie.

JANKO (ździwiony).

Cóż zasię?

JESKE.

Własną będziem bić monetę

I własne dzierżeć hufce dla obrony;

Lud nasz, od czynszu i danin zwolniony,

K zyskownym znajdzie wędrówkom podnietę.

Nieprzebytemi strzeżeni rowami,

Żyć będziem sobie i rządzić się sami.

JANKO (na stronie).

Owóż ma gębę, jak Florjańska brama!

SUDERMAN (do Muskaty).

Z ust rajcy mądrość jeno tryska sama.

Sobie żyć chcemy; wy, polskie żebraki,

Precz nam z podwórza!

JANKO (do Floryana).

Gdyby jaki taki

Był on orator, Niemczyk sobie lichy,.

Tobym mu ostrzem zaświecił szablichy.

Gdyby nie rajca, tobym zamalował

W pysk za te słowa!

FLORYAN.

Lepiejbyś nie psował

Żółci w wątrobie.

JESKE.

I na pargaminie

Wszystkie są nasze umocnione prawa,

Których przez wieki pamięć nie zaginie.

Nienaruszalnej jest mocy ustawa,

Kiedy ją Albert podpisem uświęci,

I gdy monarszej ślad nosi pieczęci.

MUCHOW (występuje).

Więc, obdarzeni, niby królewięta,

Łaską nowego zaszczyceni pana,

Wobec biskupa, wobec kasztelana

Wołam: niech będzie ta chwila nam święta.

Niech mir zastąpi bezrozumne waśnie

I wraz rycerstwo pojedna z mieszczany;

Niech się kupczyka nie sromają pany,

I wzgarda Niemców ku Sarmatom zgaśnie!

Wnoszę, by rajców grono uroczyście

Świeże przysięgą stwierdziło dyplomy.

JANKO.

Masz rękę moją, bo prawisz ogniście,

Mąż dzielny jesteś i rzeczy świadomy.

Należysz do nas; wszak twoją podwikę,

Córkę Żegoty, chorążyna rodzi.

Ona rej, słyszę, pośród mieszczek wodzi.

Zacna matrona!

JESKE.

Słowo wójta stanie

Za wszelką klątwę i niepokalanie

W czystości będzie. Albert za nas ręczy!

On jeden. Księciu to wystarcza.

DORNBUCH (występuje).

Dźwięczy

Nutą wesela nasz żywot. Fortuna,

Zda się, róg do nas zwraca obfitości,

A sąsiad wielkich nam bogactw zazdrości.

I patrzcie! kiedy my żyjem wspaniale,

Możni na uczcie żywota i syci,

Tam po za grodem, tuż przy miejskim wale

Ludzie, jak Chrystus, do krzyża przybici,

Żółcią się poją, —a krzyżem tym nędza.

I ból, i smutek ich dni czarna przędza.

Jedno uczucie piersi im rozdziera,

To żądza szczęścia—niezaspokojona!

Otwórzcie wrota, weźcie je w ramiona,

Dajcie im strawy, bo tłum ten umiera!

Niech wnijdą równi nam obywatele,

Syny tej ziemi, i z nami podzielą

Życia codzienne trudy i wesele;

Wspólnego znoju obmyci kąpielą,

Niech śród nas żyją!

JESKE (zimno).

Gdyby tak nędzarzy

Puszczać do grodu, i tych, którzy łakną,

I których bólem doświadczają nieba,

Toby nam wkrótce zabrakło cmentarzy

Na kości ludów, a dla żywych chleba.

To być nie może!

SUDERMAN (na stronie).

Skomlą, by szczeniaki,

Jak psy się liżą, trzymają z Polaki,

A Albert grona zdrajców nie rozwiąże.

(Wbiega giermek.)

GIERMEK.

Hola, panowie! wnet nadchodzi książe!

( Wchodzą: ŁOKIETEK, ALBERT, WOJCIECH, ŻEGOTA i rycerstwo. )

ALBERT.

Panie, u siebie jesteś.

ŁOKIETEK.

Pozdrowienie

Wszystkim! Bywajcie, sławetni rajcowie!

(Naprzód postępuje. )

Skrzepłe me serce — głębokie wzruszenie

Ogarnia! Jestem nakoniec w Krakowie!

W prześwietnym grodzie Kraka. Gdy dziś z rana

Gromkie katedry zahuczały dzwony,

Tak mi się zdało, żem ujrzał korony

Krzyż i złociste berło Przemysława.

Dobra to wróżba! Za mną przeszłość krwawa

I doba, pełna mętnej zawieruchy:

To nieszczęść szkoła. Zaś przedemną, niwa

Długa, ugorem leżąca, leniwa,

Posiewu czeka. Zaczem życie twarde,

I grób zaszczytny, kędy złożę głowę...

Dla dni bez trudu ja żywię pogardę;

Szkarłatne wiodą mię szczeble tronowe

Na znojną pracę. Oby pot, co z czoła

Ludowi memu ciec będzie obficie,

Łaskę białego wymodlił anioła,

Pocieszyciela, co osładza życie!

Bowiem do kresu, dokąd poprowadzę,

Dojść można jednem poświęceniem chrobrem.

W żelaznych będę dzierżył dłoniach władzę,

A dobro ludu mem stanie się dobrem!

(Siada na tronie. )

WOJCIECH.

Łaskawy panie! owóż są dyplomy,

Świeżo po twojej zgotowane woli.

(Podaje księciu akta. )

ŁOKIETEK.

Albert! z mej ręki je przyjmij! Bezdomy

Wygnaniec wczora i rzecznik niedoli,

Dziś jestem waszym prawowitym panem.

Przed majestatem książęcym kolanem

Wam się ukorzyć! Ale moja łaska

Na gród spłynęła, by wody dunaju *).

Jam wybrańcami was uczynił kraju!

Lecz w zamian żądam, by obłudna maska

Waszego przed mem nie skrywała lica!

Niech waszę serce i wasza prawica

W służbie zostaną jedno dla tej ziemi,

Której ja, władca! szponami orlemi

Przed wiarołomną będę bronił zdradą.

Jako ryś luty, odpłacę zagładą

Każdemu, coby z mojej ojcowizny

Skrawek naruszył!

ALBERT (klęka).

O! ojcze ojczyzny!

Panuj nam, książe! Patrz, ja u stóp tronu

W prochu się przed twym czołgam majestatem.

Niechaj twe berło z polskiego zagonu

Strzeli w niebiosa i zawładnie światem!

Ciszy żądamy, wszak my ludzie pracy;

Opieki prosim dla naszego mienia.

My nie rycerze ni pyszni junacy,

Bujny plon w przyszłe siejem pokolenia!

Obdarowałeś nas w swej rozrzutności,

Więc na mej duszy nie powstanie skaza.

Gdybym cię zdradził, niechaj moje kości

Skręci paraliż! i gród ten zaraza

Wytraci, i wraz ogień żywy spali.

Niech plag egipskich nań się dziesięć zwali,

A na ruinach grzmi szatanów wycie!

Na nieśmiertelne po za grobem życie

Wierność ślubuję!

ŁOKIETEK.

Dosyć! Podnieś czoła!

Wysoko będziesz je nosił i dumnie.

Otrząśnij prochy, proch przystoi trumnie,

A tyś polskiego namiestnik sokoła!

Więc, osadzony z mojego ramienia,

Rządź sprawiedliwie k obopólnej części!

Ja ci udzielam sankcji i imienia

Piastów, co, pełne tajemniczej treści

I uświęcone pomroką dziejową,

Jako pochodnia, płonie nam nad głową.

ŻEGOTA.

Pozwól łaskawie, miłościwy książe,

Że ci z licznego przedstawię orszaku

Męża, co godzien rycerskiego znaku,

Co, niezbrukany żywota szarugą,

Szczery, jak złoto, —jak żelazo, twardy,

Jest moim zięciem, a twym wiernym sługą,

Sługą do grobu. (Wskazuje na Muchowa. )

ŁOKIETEK.

Bądź mi pozdrowiony.

Muchow, znam ciebie. Ty jesteś z tych ludzi,

Których zwodniczy złota blask nie łudzi,

Co mocni sami w sobie, bo oparci

Na męskiej cześci. Takich mi potrzeba.

Zaprawdę mówię: z wielkich serc złożona

Mojego państwa olbrzymia budowa

Stać będzie wiecznie i nigdy nie skona!

Ja między wami dzielne widzę twarze

I czuję dusze szlachetne! Pokaże

Czas, czy się mylę. Lecz czemu wśród grona,.

Które myśl wielka jedności przenika,

Brak wysokiego dotąd dostojnika?

Kędy jest biskup?

MUSKATA (występuje).

Tu jestem. Schylona

Ma postać mnisia pokornie ku ziemi

Nie szuka blasku ani się wyniośle

Oczom narzuca.

ŁOKIETEK.

Myśmy byli wrogi:

Nie będziem nimi nadal. Gdy u steru

Niepokój wichrzy, ci, co są przy wiośle,

Napróżno robią. Tyś dostojnik kleru!

Nietknięty będziesz. Ja cię obdaruję,

Jak na monarchę polskiego przystało.

Czyń jeno, co ci sumienie wskazuje,

Co obowiązek każe.

MUSKATA.

Tak się stanie.

Mój obowiązek: służba kościołowi

I dla papieża posłuszeństwo.

ŁOKIETEK (powstaje).

Granie

Słyszę na rogu: to hasło powrotu.

Za mną rycerze! (Wszyscy wychodzą?)

(Po chwili wraca Albert. )

ALBERT (sam).

Gwiazda mego rodu

Co raz to ogniem jaśniejszym się pali.

Mocny więc jestem, krakowskiego grodu

Pan samowładny. Ma władza oparta

Na granitowej posadzie. Nie zwali

Jej moc człowieka ani siła czarta.

Kto wie, czy kwieciem umajona droga

Nie zaprowadzi mię na te wyżyny,

Kędy nad głową, człek ma jeno Boga,

Pod stopą mnogie pachołków drużyny.

Na tron z purpury! (Zamyślony. )

(Wbiega Suderman. )

SUDERMAN.

Polskiego wasala

Poznaję w tobie, Z pogardą na czole,

Ze śliną w ustach, z nienawiścią w sercu

Staję przed tobą.

ALBERT.

Co?...

SUDERMAN.

Gdy na kobiercu

Przed nim ukląkłeś, to mi się zdawało,

Że wójt krakowski w kałuży się wala:

Że djabłu duszę sprzedaje i ciało

I narodowych odbiega ołtarzy!

ALBERT.

Biedny sołtysie, co tobie się marzy!

Jesteś szalonym!

SUDERMAN.

A ty zdrajcą jesteś!

(Gorąco:)

Albert, tyś stanąć powinien na straży

Naszej przeszłości, jako morska wieża,

Co ognia w sobie nigdy nie uśmierza,

Lecz wiecznie gore. My tworzym oazę

Śród morza piasku. Jako wyspa krucha,

Z pod bezmiernego sterczym oceanu.

Wkoło nas ludy odmiennego stanu

I krwi odmiennej. To wrogi zawistne

Naszej wielkości i nieprzejednane!

Ich serce ku nam ogniem złości bucha.

Żyjące w nędzy i nędzą skalane,

Niemców z całego nienawidzą ducha.

ALBERT.

Nie tworzym wyspy ni marnej oazy,

Myśmy dźwignęli twierdzę niezdobytą!

Na której murach nie wynajdziesz skazy,

Kędy u wnijścia z przyłbicą odkrytą

Na wartach stoję, niby smok trójgłowy,

I praw jej strzegę, baczny i surowy,

Gotów własnego krew poświęcić syna

Dla dobra ludu.

SUDERMAN.

Poświęceń godzina

Jakże jest bliska tej sromotnej chwili,

Gdyś tu przysięgę w strasznem zamknął słowie,

Że przerażony włos stanął na głowie,

A szpik z zimnego strachu marznął w kości;

Kiedyśmy karków nisko pochylili

Przed lichym księciem!

ALBERT.

Dotrzymam przysięgi.

O! krótkowidzu! ja z piekieł potęgi

Dobędę, wejdę z samym lucyferem

W układ pokorny, wytarguję zyski,

Będę schylony, maluczki i niski

Wytrwale dążył do wielkiego celu!

Dziś szczęśliwego użyłem fortelu,

Wszak nam Łokietek, ujęty pokorą,

Suto zapłacił, bodaj w dziesięcioro!

Wszakże poddaństwa klatkę nam ozłocił,

Usamowolnił i wyposażony

Gród nasz potężny o życzliwość prosił,

O cień wierności dla polskiej korony.

SUDERMAN.

I ty mu wierzysz, ty wierzysz, Albercie,

W szczwanego lisa cukrowe wyrazy!

O, ja patrzałem na tę twarz, gdzie skazy

Głębokie wyrył czas, w te siwe oczy,

Blaskiem dokoła świecące złowrogo!

I stałem cichy i przejęty trwogą,

Jakbym przeczuwał, że wróg ku nam kroczy;

Że jakiś straszny niszczyciel-morderca

Żywe nam kiedyś z piersi wyrwie serca

Na pastwę krukom!

ALBERT.

Próżne przywidzenie.

On, podstarzały i życiem sterany,

Na nas się oprzeć musi. My tu pany

U siebie. Wszystkich zapewnione mienie,

I byt szczęśliwy.

SUDERMAN.

I skon niezaszczytny!

O, ty go nie znasz, — to człowiek z granitu!

Równie podstępny, jak walecznie bitny.

On będzie wkrótce u potęgi szczytu,

A wtedy groźnie zawiśnie prawica

Jego nad miastem; i rzuci kość zwady,

I w proch je zetrze. Zerwij z nim układy!

Wróć do starosty, wróć do Borkowica!

ALBERT.

Do Borkowica? nigdy! Wolę księcia

Pokornym zostać sługą, niż dworaka

Woli ulegać, — mego przedsięwzięcia

Ty nie odwrócisz, próżna twoja praca.

Zostaw mnie rządy, ja odpowiedzialny

Przed Bogiem jestem za to, co uczynię.

Bogu zdam sprawę!

SUDERMAN (namiętnie).

Wójcie nietykalny!

Ty mię nie draźnij, bo w jednej godzinie

Tłumy na ciebie poprowadzę wrzące,

Zdmuchnę twą władzę, jak bańkę, i strącę

Z tronu złotego, gdzie siedzisz, niegodny

Miłości naszej!

ALBERT  (marszczy czoło).

Groźby! precz z groźbami!

O! fanatyku, ruszaj mi z przed oczu!

I nie powracaj, dopóki rozwagi

Głos twego wrzenia nie uśmierzy chłodny.

Precz ztąd, powiadam!

SUDERMAN.

Podaj mi miecz nagi!

Niech się zarzezę raczej, gdy na oku

Ty bielmo nosisz. U swojego boku

Już mię nie ujrzysz; ale ja powrócę!

Przyjdę w dzień klęski, w twarz ci klątwą rzucę

I stanę, straszny wyrzutem sumienia,

Przed twą rozpaczą. Wójcie! do widzenia!

(Odchodzi. )

ALBERT (sam).

Odszedł wzburzony i dotrzyma słowa.

To mąż namiętny. Zrzuci się z urzędu

Sołtysa. Miałem dlań za mało względu.

Zbytniom go drażnił. Zapalona głowa!

Gotów mi wszystkie wraz pomieszać szyki.

Wszak za nim w ogień motłoch pójdzie dziki.

Należy temu przeszkodzić. Dziś jeszcze

Muszę koniecznie widzieć się z biskupem,

Ubiedz zamiary, krakanie złowieszcze

Zagłuszyć sępa, co krąży nad łupem,

Aby go porwał. Biskup tu gdzieś blisko

Przebywa, jeszcze nie opuścił gmachu.

( Wola do drzwi)

Muskata! Muskat! Johan Muskat!

(Klaszcze.)

Knechty!

(Wbiega pachołek. )

Prosić biskupa. (Pachołek odchodzi.)

Nie z próżnego strachu

Działam. Kto drogą rządów stąpa śliską,

Winien, jak piorun, nim zagrzmi, uderzyć!

Wroga znienacka zaskoczyć a zcicha;

W zaródku wszelkie usuwać zawady.

(Wchodzi biskup.)

MUSKATA.

Od perlącego przychodzę kielicha,

Puhar tokaju rzuciłem i kości.

Cóż tu się stało?

ALBERT.

Mam u ciebie rady

W ważnej materji zasięgnąć. Pójdź ze mną.

MUSKATA.

Rady? Ot dałbym ci ja radę jedną;

Ale cóż, kiedy jej nie przyjmiesz, bracie.

ALBERT.

Nietracąc chwili, chodź do mnie, prałacie.

(Wychodzą.)

*) Dunaj, ogólna nazwa słowiańska rzeki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej