Teodor Tomasz Jeż

ASAN USTĘP Z DZIEJÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX

X.

ASAN, USTĘP Z DZIEJÓW "SŁOWIAN BAŁKAŃSKICH."

Powieść historyczna.

Jeż Teodor Tomasz

I.

Ś. p. J. Niemcewicz, zaczął jednę z tłómaczonych bajek swoich wyrazami: "W czasach o których nikt już nie pamięta". Temi samemi wyrazami muszę rozpocząć powieść niniejszą. Muszę: bo pomimo żem myślał i myślał nad przerobieniem Niemcewiczowskiego frazesu, wciąż lazł mi on pod pióro, ile razy pióro dotknąłem do papieru, w celu zlania nań myśli mojej.

"W czasach — tedy — o których nikt już nie pamięta", o których zaledwie wzmianek w greckich kronikarzach (1) doszukać się można, któremi w całym ucywilizowanym świecie jeżeli dziesięciu ludzi się interesuje to bardzo wiele, które od obecnych oddalonemi są o sześćset siedmdziesiąt pięć lat, w czasach owych, prześlicznemi okolicami, szło zwolna dwóch wędrowców. Szli i rozglądali się. Odzież ich była uboga, podróżne torby wisiały na biodrach, obuwie grubo pyłem się okryło, zużyte laski okazywały, że podróż ich nie dziś się zaczęła, a pomimo to piękność natury nie była dla nich obojętną. Często się zatrzymywali, a w oczach ich malowały się: zachwycenie i rozczulenie, i jakiś modlitwowy wyraz, jakby dziękowali Bogu, że takim pięknym stworzył świat.

O, bo też pięknemi były okolice, któremi przechodzili! Za każdem niemal postąpieniem kilkunastu albo kilkudziesięciu kroków nowy odkrywał się widok, dla którego poprzedni był niby kurtyną, podnoszącą się przez proste posuwanie wędrowców naprzód. Podnosiły się kolejno kurtyny jedna po drugiej: odsłaniały się kolejno widoki jeden za drugim. Była to ciągła przesuwająca się panorama: gór najeżonych skałami, poszramowanych wąwozami i rozpadłościami i uwieńczonych lasami, i rozkosznych dolin, wyścielonych kobiercami kwiecistych łąk, po których jak węże, srebrzystą połyskujące łuską, wiły się potoki, strumienie i nawet spore rzeczułki. Tu górska ściana wyrastała raptem, popielata, spalona niby od ognia, który gorzał niegdyś pod nią i lizał ją płomieniem, naga, olbrzymia. Tam wyskakiwała kolosalna piramida w zielonym u spodu wianku, w siwołyskliwym u wierzchu kołpaku, udającym z daleka szyszak, na którym chmury wyglądały jak olbrzymi pióropusz. Owdzie połamany grzbiet rozchylał się, i za nim wymykało się oko, to na zwaliska skał, to na obrazy grodów, to na szerokie równiny, to na mglisto-siną dal, ustrojoną kształtami obłoczystych cieniów. Bez końca było tych obrazów i widoków.

Okolica ta nazywała się: Hoemus. Dziś nazywamy ją: Bałkanami, Śmiało pisząc o niej, nazywam ją piękną, dla tego że jest piękną dziś. Taką była ona zapewne w pierwszym dniu wyjścia swego z rąk Boga, a tem bardziej przed sześciu z górą wiekami. Widziałem ją i podziwiałem. Podziwiałem, jak ciekawy wędrowiec, i pokochałem, jak amator. I pomnę, taka mi kiedyś przyszła myśl do głowy:

— Kocham was, piękne góry... Jesteście zachwycające... Gdybym był malarzem, odtworzyłbym was na płótnie... Gdybym był poetą, wsławiłbym was pieśnią... Gdybym był śpiewakiem, ułożyłbym w chór wasze echa...

Nie przyszło mi na myśl nigdy, co bym uczynił, gdybym był ich synem, gdyby pomiędzy mną a tą okolicą taki zachodził stosunek, jak pomiędzy dzieckiem a matką. O Polsce, o Ukranie często wspominałem; ale wówczas piękność Bałkanów wydawała mi się mniej piękną, mniej je kochałem, bo mi dzwoniło w sercu:

— "U nas inaczej, inaczej, inaczej"...

Słowa te i nuta — mówiąc między nami — prześladują mnie nieustannie, i nie ma na nie rady.

Nie prześladowały one wędrowców naszych. Dla czego? A oto dla tej prostej przyczyny, że Bałkany były ich ojczyzną.

— Ojczyzno moja!... — mówił jeden z nich

— jaka ty piękna!...

— Piękna ojczyzno moja!... — mówił drugi

— Ty w niewoli!...

W tych dwóch wykrzynikach wyraziły się dwa charaktery ludzkie. Pierwszy kochał piękno, drugi ojczyznę. Dla pierwszego piękność wystarczała; a że należała ona do jego ojczyzny to tem lepiej, to tem bardziej kochał on ojczyznę dla niej. Drugi piękność uznawał, bo nie mógł nie uznać tego, co oczy widziały; lecz łączył ją w jedno z bolesnem jęknięciem serca: "ty w niewoli!... " Można więc przypuszczać, że ten drugi kochałby ojczyznę, nawet gdyby nie była piękną: kochałby ją jak Niederlandczyk swoje wydarte morzu niziny, jak Pińczuk błota, Rusin stepy, Mazur piaski, jak Moskal śniegi.

W wykrzyknikach tych — powiadam wyraziły się charaktery tych dwóch ludzi, dla tego że wykrzykniki te były swebodnem wynurzeniem serca, obrazem — że tak rzeknę — uczucia.

A charakter opiera się na uczuciu.

A uczucie najlepiej poznaje się wobec idei: ojczyzna.

Bo niech kto jak najwięcej mieści w sercu miłości; niech kocha jak najpotężniej świat, bliźnich, siebie, swoje dzieci, swój honor, swoje dobre imie, wszystko; jeżeli po nad to wszystko nie wznosi się ojczyzna; jeżeli on dla niej nie gotów; tego "wszystkiego" poświęcić, to jego kochania. nic nie warte; to jego charakter nie jest charakterem, ale tylko instynktem.

Charakter więc występuje dopiero i próbuje się w obec ojczyzny.

— Jaka ty piękna!... — mówił pierwszy — Ty w niewoli!... — mówił drugi.

Pierwszemu na imię było Piotr, drugiemu Asan.

Powinien bym był drugiego na pierwszem postawić miejscu, i pisać, pierwiej o Asanie, a potem o Piotrze, dla tego że w Asanie lepiej objawił się charakter od pierwszego niejako wyrazu, dając mu już prawo do pierwszeństwa w opowiadaniu. Ale, cóż z kronikarzami poradzić!... Wszyscy piszą: Piotr i Asan, nie zaś Asan i Piotr. Więc i ja musiałem pójść za wszystkiemi. A może też mają oni jaką kronikarską rację: może Piotr był starszym co do lat. To nie jest dostatecznie rozjaśnionem; wszakże, zdaje się, że nie wielka pomiędzy nimi zachodziła różnica wieku.

Piotr i Asan byli rodzonymi braćmi.

Według kronikarzy pochodzili oni ze starożytnego królów bólgarskich rodu. Według mnie — nie: a to dla tego, że wzmianki o pochodzeniu ich są tylko domysłami, żadnemi nie wsparte dowodami. Bazyli II. cesarz grecki (976 — 1025), zwany przez jednych Młodym, przez innych Bólgarochtonem (bólgarożercą), ze skwapliwością i zapobiegliwością godną lepszej sprawy, wytępił co do nogi ród Komitopulów, z którego czterej bracia, Dawid, Mojżesz, Aron i Samuel, panowali niegdyś nad Bólgarją. Których zaś nie wytępił, tych porobił magistrami i patrycyuszami (2), co na jedno wychodziło jakby im głowy poodcinał, bo oni przestali być Słowianami: przyjęli rzymskie urzęda, przywdzieli togi, i stali się Grekami. Wynarodowieni stracili nawet ów instynkt, który każe dziecku biedz, gdy matka o ratunek zawoła. Po podbiciu przez Bólgarożercę (1019), Bólgarją dwukrotnie powstawała — w 1040 i 1074 — i żaden z Komitopulów nie wsparł osobą swoją usiłowań narodowych. Co gorzej — oni wespół z ogromną liczbą znakomitszych rodzin, posiadających w kraju imiona, wpływ i znaczenie, szkodzili zamiast pomagać, bo przykładem własnym dowodzili ogółowi: że należy uledz pod ciężarem okoliczności, że trzeba przyjąć greckie jarzmo i już myśleć tylko o ulżeniu go sobie, że nie ma ratunku. Nie: Piotr i Asan nie byli z rodu Komitopulów. Gdyby do niego bowiem należeli, to w tej chwili, nie na stronnych ścieżkach Bałkanów, lecz w stolicy cesarstwa, przy boku Imperatora by bawili, i nie dzikim widokom natury, lecz igrzyskom w cyrku by się przypatrywali. Gdyby byli Komitopulami, to święty wyraz "ojczyzna" nie znałby ich ust, a jeżeliby kiedy i przemknął się przez usta, to jak obcy dźwięk, obojętny wyraz.

Wędrowcy nasi przeszli szczyt góry. Przed nimi, u stóp, rozesłała się obszerna, zielona, uśmiechająca się do słońca pełnią rodzinnego życia dolina. Wyglądała ona jak ogród, otoczony zamiast muru górami. Tu i ówdzie rosły po niej bukiety drzew, tu i ówdzie barwiły się kwietne łąk kobierce, tu i ówdzie czerniały grządki uprawnych ról, tu i ówdzie bielały grupy chat wieśniaczych, a nieopodal od drogi złocistą kopułą połyskiwała cerkiew. Widok był taki, że warto było przypatrzeć się mu dłużej, nacieszyć się, nalubować nim. Wędrowcy więc usiedli obok drogi, zsunęli torby z ramion, złożyli laski i pogrążyli się w kontemplację.

— Jak ją ratować!... — odezwał się Asan.

Piotr wzruszył ramionami, i rzekł po chwili milczenia:

— Czyż już w tobie nigdy myśl inna nie zagości!... Nie potępiam jej... Lecz słuchaj, bracie: przykucie władz rozumu do jednej wyłącznej myśli wtrącić człowieka może w taki stan, że natężony rozum pęknie, jak struny na cytrze, i zostawi po sobie obłąkanie.,.. Dla czegoż nie mamy interesować się wszystkiem zarówno!.... Kochajmy ojczyznę, bolejmy nad jej położeniem i szukajmy środków ratunku... Kochajmy ojczyznę, cieszmy się jej pięknością i używajmy życia... Mędrzec umie do wszystkiego się zastosować... siebie nagnie do okoliczności i okoliczności do siebie... Pamiętaj, że pomiędzy okolicznościami są takie, z któremi walka jest niepodobną... Widziałeś spadające z gór potoki, rozbijające się z szumem po skałach... Czy człowiek rozumny pomyśli o płynięciu od ujęcia ku źródłom tych potoków?... A gdyby pomyślał, gdyby natężył siły swoje na wykonanie takiej podróży, to musiałby w końcu uledz, stargawszy wszystkie siły... Asan wzruszył ramionami, i po chwili milczeczenia odrzekł:

— Nie rozumiemy się, bracie... Człowiek szaleje, gdy do szalonej przywiązuje się myśli... Przecież przywrócenie Ojczyznie naszej niepodległości nie jest szaleństwem... Ona była już niepodległą; więc może nią być jeszcze... To nie potok, niemogący w górę popłynąć...

— Kto wie... — odparł Piotr — Policzmy jej upadki: Świętosław zadał jej cios śmiertelny; upadła pod jego żelazem; upadła następnie pod ramieniem Jana Zimiscesa, który pogromem Dzistrańskim (971) uwolnił ją od Swiętosława; upadła jeszcze gdy los najbardziej zdawał się jej sprzyjać, gdy po śmierci wojowniczego Zimiscesa na tronie cesarskim zasiadł młody, niedoświadczony Bazyli, a starzy wojownicy, Bardas Sklir i Bardas Phokas, wojną domową szarpali wnętrze cesarstwa... Nie było stosowniejszej do po wstania chwili. Skorzystali z niej przodkowie nasi Powstali. I coż!... Słyszałeś opowiadania. Ojcowie starych ludzi byli świadkami tej strasznej wojny. Dziś jeszcze z przerażeniem wspominają o boju Balatysty, po którym Bazyli pietnastu tysięcom jeńców wyłupił oczy, zostawiając jednemu na stu po jednem oku, i odesłał ich Samuelowi, ostatniemu który koronę bólgarską nosił (29. lipca 1013) (3). Powstawali jeszcze potem dwa razy praojce nasi, i zawsze upadli. I oto od ostatniego powstania już sto dziesięć lat upłynęło. Lud zrósł się z jarzmem greckiem; wychował się w niem kilku pokoleniami; przyzwyczaił się do dźwigania go. Przedawnienie uprawniło władzę grecką. Opowiadają o minionej niepodległości Bólgarji, jak bajkę, ładną ale nie prawdziwą. Była ona niegdyś prawdą, jak wszelka bajka, o której opowiadacze zaręczają, że była prawdą. W rzeczywistość jej i możliwość nikt jednakże nie wierzy. Tak nikt nie wierzy w rzeczywistość i możliwość niepodległości Bólgarji. A nie wierząc w niepodległość, nie może wierzyć w środki prowadzące do niej... To smutno; ale tak jest...

Asan słuchał brata z pochyloną głową. Twarz jego była smutną. Nie mógł mu zaprzeczyć.

— A innego środka nie ma, tylko powstanie... — odezwał się. — Nie wymodlimy ojczyzny u Boga, siedząc z założonemi rękoma, nie wyprosimy jej u zaborcy, nie doczekamy się, aby ktoś wywalczył ją i wspaniałomyślnie nam podarował...

— Nie... — przerwał Piotr — Ani Bóg się zlituje, ani zaborca wbrew własnemu interesowi poczuje się do sprawiedliwości, ani sąsiedzi zdobędą się na wspaniałomyślność. Po sąsiadach i spodziewać się możemy tylko tego, co uczynił Zimisces: wydrą z rak zaborcy, aby zabrać dla siebie. Jedno tylko powstanie może nas zbawić.

Lecz powstanie tylokrotnie było już próbowanem i tylekrotnie zawiodło... Któż się na nie po upływie tylu lat w niewoli, po przywyknięciu do jarzma, zechce jeszcze odważyć!... Mówiłeś: lud... Oto chodzimy pomiędzy ludem, przykładamy ucha do jego serca, kładniemy ręce na jego pulsach... i cóż?... Oto przekonywamy się, że krew w nim wychłódła, a w sercach tętni bojaźń... Gdybyś go wezwał do powstania, to on by cię związał i odstawił greckiemu prefektowi, a jeżeli nie jako swego wroga, to jako szaleńca.

Asan westchnął głuchem jęknięciem. Nie mógł bratu zaprzeczyć.

— Patrz... — ciągnął Piotr — Oto przed nami prześliczna dolina, otoczona stromemi górami, przez które do niej urwiste tylko prowadzą ścieżki. Widzisz tam wsie. Tam mieszka nasz lud. Góry odgrodziły go od wpływów greckich. Tam on musi być najlepszy, najbardziej bólgarski. Najpóźniej dostał się on do niewoli, bo prefekci nie prędko odszukać zdołali ustronną dolinę; najżywszą więc musi w nim być pamięć niepodległości, i najżywszą chęć powrotu do niej. Tam przekonamy się ostatecznie, co można na lud liczyć. Ale po przekonaniu się powrócimy do Tyrnawy i spokojnie uznamy wyroki Opatrzności, i w spokoju sumienia używać będziemy tych darów, które ona na nas zlała...

Na te słowa zerwał się Asan. Oko jego zapałało.

— Nie!... o, nie!... — zawołał — Na tem nie poprzestanę!... Ty wróć do Tyrnawy; ja pójdę dalej. Pójdę, aż do gniazda tej władzy, co cięży nad naszą ojczyzną. Pójdę, przypatrzę się jej...

— Ja będę tobie towarzyszył... — odrzekł Piotr spokojnie.

— Wróć, bracie.. — przerwał mu Asan proszącym tonem. Mnie przykro, że ty się włóczysz zemną, ty, przywykły do wygód i dostatków.. Wróć. Doglądaj bogactw naszych. Niech one wzrastają w twojem ręku. Niech, kiedy ja moją część oddam całą na dźwignienie ojczyzny z upadku, twoja część będzie jeszcze dostateczną na czynienie dobrze...

— Twoja część, i moja, i Joanicy — odpowiedział Piotr — złączone razem, nie wystarczą na cel, na jaki samą tylko swoją przeznaczasz. Pomnożenie ich pod okiem mojem będzie niczem, drobnostką, kroplą w morzu. Byle się nie umniejszyły. A nie umniejszą się pod troskliwem Joanicy okiem. Niech on je dogląda. Ja ślubowałem sobie nie odstępywać ciebie. Będę los twój dzielił do końca.

Asan chciał coś mówić, może dziękować bratu, lecz ten mu przerwał:

— Nie myśl, że robię dla ciebie wielkie poświęcenie. Nie taję ci, że cię kocham. Kochamy się wzajemnie. O tem wiedzą ludzie i powiadają, że Piotr, Asan i Joanica, to trzy ciała ale jedna dusza. Byłbym więc niespokojny o ciebie, gdybym cię opuścił. Ale włócząc się z tobą, i ja korzystam. Uczę się; a ty wiesz, że lubię uczyć się...

Na to nie było co odpowiedzieć. Asan usiadł.

Z powyższej rozmowy wyciągnąć się da wyobrażenie o towarzyskiem położeniu wędrowców naszych. Byli oni bogatymi. Wyraz: "bogaty" wiele mówi. Po wszystkie czasy i na każdem miejscu człowiek bogaty był i jest uprzywilejowanym członkiem społeczności ludzkiej. Bogactwo uwalnia go od pracy, od tego każdochwilowego schylania się ciałem lub myślą z wyciągniętą o chleb powszedni albo o okrasę życia dłonią, czyniącego pracownika niewolnikiem w najwolniejszej świata stronic. Bogacz jest wolnym pod najsroższym despotyzmem. Dla bogacza wszelki rząd jest dobrym; dla niego wszelka władza pochodzi od Boga. Wyzwolonemu od pracy, o używanie mu tylko ale nie o wyzwolenie pracy chodzi. To wielka korzyść, której ubodzy nie znają, większa jak dobre urodzenie. Urodzenie bez pieniędzy jest ironią losu: urodzenie z pieniędzmi nadaje arystokracji dodatnią powagę; bogactwo więc jest treścią, główną podstawą wyłączności społecznej, wziętej z po za sfery cnoty i zasług osobistych.

Z rozmowy powyższej pokazuje się także, że Piotr i Asan mieli trzeciego brata. Rzeczywiście: mieli. Był nim Jan, zwany z grecka Kalojoan, albo Joanika, albo jeszcze Joanica, znany w dziejach ze stosunków swoich ze stolicą apostolską.

Z rozmowy tej wywnioskować jeszcze można i cel wędrówki naszych braci. Jeden pozostał w domu, a dwaj poszli, i poszli dla poznania ludu. Dla tego to wzięli oni na siebie odzież ubogą wieśniaczą. Chcieli snadź, aby przed nimi otwierały sio z ufnością serca wieśniaków; więc nie mogli chcieć zrażać ich ostentacją podróżną, nie mogli otaczać się sługami ani prowadzić za sobą juczne konie i muły, ani występować w miękkiem, pańskiem odzieniu. Pod siermięgą uważał ich lud za ludzi jednego z nim — że tak powiem — zakonu, za takich którzy go zrozumieją i zrozumianymi przezeń będą. Pod cienką tkaniną, patrzałby na nich z niedowierzaniem i w ich szczerych, serdecznych zapytaniach podejrzywałby z góry podstęp. I to bardzo naturalne; — pomiędzy takimi bowiem, którzy tylko używają a takimi, którzy tylko pracują, nigdy przyjść nie może do zupełnego wzajemnego porozumienia. Porozumienie to nastąpićby mogło w takim tylko razie, gdyby, albo używający mieli rozum i serce, albo też, gdyby można było takie dla społeczeństwa wymyślić urządzenie, aby wszyscy równymi się stali w obec zadania życia ludzkiego.

Celem więc wędrowców naszych było: poznanie ludu. Lecz w tym celu zawierał się jeszcze inny, odmienny dla każdego z nich. Piotr poznawał lud dla nauki; Asan — dla wyszukania w nim skarbu-siły, potrzebnego do wykupienia ojczyzny.

Zkąd się oni wzięli, tacy patryotyczni, w spodlonym wiekową niewolą narodzie? Czy ich matka takiem napoiła mlekiem, czy ich ojciec takiemi nakarmił naukami? Ojciec ich był bardzo bogaty: o tem wiem, a przynajmniej, mogę się tego domyślać. Ale: kto on był, kto była ich matka, jaką im rodzice edukację dali — o wszytkich tych szczegółach milczą kronikarze; więc i ja przemilczę.

(1) Nicetas Choniates, de Isaacio Augelo; G. Codinus, de Orignibus Constantinoplitani circa finem; G. Acropolita, Chronico Compendiario.

(2) Gregorius Cedrenus, Compend. Histor. ad regn. Imp. Basilii Secundi Bulgaroctoni.

(3) Georg. Credenus im Comp. Histor. ad an. 38 Imp. Basilii II. Bulgaroctoni; Joannes Zonaras T. 2. p. 225. 226.; Glycas p. 310.

II.

W Bałkanach pełno jest rozkosznych dolin. Nieraz, ujrzawszy którą z nienacka, zatrzymujesz się mimowolnie i zdumiewasz się. Taki tam ład i symetria, jak w ogrodzie. Tak tam cień i światło, tajemniczość kasztanowych i orzechowych borów i otwartość łąk i pól uprawnych, łączą się w jedną harmonijną całość, nad którą stromią się skaliste, połamane boki gór. Doliny takie bywają bardzo obszerne. Niektóre mieszczą w sobie miasta i kilkanaście wsi.

Ta, do której wądrowcy nasi zmierzali, nie była zbyt obszerną. Nie było na niej miast, tylko kilkanaście wsi przytulonych do podgórza. Kilka strumieni zlewało się na nią z gór i wlewało w jedno spólne łożysko, które kryło się po za skałami stromego, nieprzystępnego wąwozu. Na strumieniach tarkociały młyny; na łąkach pasły się trzody; podgórzami pięły się winnice; niżej ciągnęły się obszerne ogrody, pełne drzew owocowych i różanych krzewów, wydających ten kwiat mający tyle wdzięku i woni, którym i dziś słyną bałkańskie okolicy. Jakiś ciągły, łagodny, głaszczący mile ucho szmer i jakaś delikatna woń unosiły się nad tą doliną, wisiały nad nią w powietrzu. Patrząc na nią, zdawało się, że mieszkańcy jej wskazanymi byli szczególną łaską opatrzności, na wieczny, niczem nie zamącony spokój, na raj ziemski.

Wędrowcy nasi nie mogli na nią zejść tego samego dnia, którego ją ujrzeli. Wijąca się ślimakiem droga a raczej ścieżka wymagała całodziennego krążenia. W nocy zaś nie można było po niej iść, bo była stromą. Każdy krok, szczególnie na zawrotach, zagrażał upadkiem w przepaść i rozbiciem się w drobne kawałki o ostre skały. A pomimo stromości ścieżki, znalazła się inna jeszcze przeszkoda, która nie dozwoliła im przewlekać w noc podróży. Przeszkodą tą była warta grecka. Na zakręcie drogi dał się niespodzianie słyszeć okrzyk:

— Stój!... kto idzie!...

Przed oczami wędrowców naszych błysnęły halabardy pretoryjańskie. Kilku żołnierzy zastąpiło im drogę.

— Co wy za jedni ?... — zapytał najstarszy z pomiędzy nich.

— Wędrowni wieśniacy... — odpowiedział Piotr — zwiedzamy miejsca święte...

— Zkąd wy?...

— Z Tyrnawy.

— Macie pieczęć cesarską?

— Mamy.

To mówiąc, wydobył Piotr z zanadrza starannie w płótno obwinięty pargamin, i podał go pytającemu żołnierzowi. Ten nie rozwijał go, lecz wezwał za sobą wędrowców i poprowadził ich na strażnicę, którą, o ile w ciemności nocnej rozpoznać się dało, był zameczek, rodzaj dzisiejszego blokhauzu, obwiedziony ząbczastym ze strzelnicami murem. Wprowadził ich do mieszkania setnika i kazał zatrzymać się w obszernej przedsieni, oświetlonej zwisającą od sufitu lampą. W przedsieni było kilka sług i żołnierzy.

Naczekali się nasi podróżni, zanim zawołano ich do setnika. Weszli. Setnik leżał na niebogatem lecz miękkiem wezgłowiu. Izba jego ubraną była wojskowo. Na ścianach wisiały łuki, kołczany, krótkie i długie dzidy, krótkie i długie miecze, topory, buławy, hełmy, tarcze, pancerze i druciane tuniki. Przyjął podróżnych nie ruszając się z miejsca, a oddając im pargamin, przemówił dobrotliwie:

— Dobrze... Idźcie podróżni ludzie w pokoju. Niech Najwyższy czuwa nad wassemi krokami... Cezar pobożnych lubi. Cezar sam jest bardzo pobożnym...

Piotr się skłonił. Asan zgrzytnął zębami.

Żołnierze wyprowadzili ich ze strażnicy, i puścili wolno na drodze.

Było już ciemno. Piotr prosił żołnierzy o gościnność pod dachem, lecz oni mu wytłómaczyli, że przepisy nie pozwalają im ludzi, nie należących do wojska lub urzędu cesarskiego, przyjmywać w obrębie murów zamkowych. Jeden z nich jednakże przeprowadził ich o paręset kroków niżej i ukazał rozłożysty jawor, pod którego liściastem sklepieniem konarów, na miękkim mchu, wygodną była dla podróżnych gospoda. Ten sam żołnierz oznajmił im, że nazajutrz załoga zamkowa znijdzie na dolinę, aby asystować w paradzie uroczystemu nabożeństwu, jakie odbyć się ma w cerkwi, z powodu dnia św. Dymitra.

— Jacy Grecy grzeczni!... — rzekł Piotr po oddaleniu się żołnierza.

— To źle... — odparł Asan — To znaczy, że mają już nas za nic, bo traktują najtańszą rzeczą...

Nie miał Piotr czasu zawiązywać z bratem dłuższą rozmowę, bo musiał zająć się przygotowaniem noclegu, przygotowaniem nie wybrednem a jednakże zabierającem czas. Trzeba im było wy szukać suchych gałęzi, wykrzesać do pruchna ognia, rozniecić i rozpalić ognisko, a następnie, znieść grubszego drzewa dla utrzymania ognia do rana. To ostatnie było bardzo potrzebnem, dla tego że pora jesienna, jakkolwiek w tych okolicach łagodna, sprowadzała jednakże noce, w których zimno na wskróś przejmowało. Krzątali się więc bracia koło ogniska, i naniecili je. Płomień strzelił do góry. Ciepło rozlało się do koła. "Wędrowcy usiedli, posilili się z torb podróżnych, pomodlili się w cichości panu Bogu, podłożyli torby pod głowy, zalegli z dwóch stron ognisko i smacznie zasnęli.

O świcie rozbudziło ich granie trąby, rozbijające się echem po górach. Była to starożytnych pobudka wojskowa, która co rano odzywała się dla załogi zamkowej i kłóciła z echem Bałkanów. Zerwali się bracia równemi nogami, i przetarli oczy. Doliny nie było widać. Osłonił ją poranny tuman. Ale za to zameczek świecił murami i jeżył się zębami, z za których połyskiwały groty dzid i ostrza halabard przechadzających się zwolna strażników. Położenie tego obronnego gniazdka było prawie nieprzystępne. Zagradzało ono drogę i wisiało nad doliną, panując tej ostatniej zarazem i jak czujne oko i jak żelazna ręka.

Zamków tego rodzaju większych i mniejszych pełno było we wszystkich ziemiach, podległych berłu cesarstwa wschodniego. Cesarze zakładali je od najdawniejszych czasów; lecz systematycznie zaczęli je zaprowadzać od czasów Justyniana I., który pierwszy nauczył za ich pomocą w karbach uległości trzymać podbite ludy. W nich mieściły się załogi i urzęda. Były one oczami, uszami i ramionami cesarskiemi, za pomocą których imperator z Konstantynopola widział i słyszał wszystko, i mógł wszędzie i po wszystko sięgnąć. Do tej więc ich własności czyniąc zapewne alluzję, odezwał się Piotr do Asana:

— Widzisz: i nad tą ustronną, cichą doliną sęp zawisł z otwartemi szponami...

I westchnął.

Asan także westchnął, ale nic bratu nie odrzekł.

Odezwały się dzwony cerkiewne, zwiastujące dzień. Wędrowcy zebrali się i poczęli spuszczać na dolinę.

Zanim zeszli na podnóże góry, słońce podniosło się na wschodzie i tuman poranny zwiał się.

Na dolinie widzieć się dał ruch ludu. Wychodzili wieśniacy z chat i ciągnęli do cerkwi, zbudowanej z pewną wytwornością, na wzór i podobieństwo konstantynopolskiego soboru śtej Zofii. Kopuła jej główna i poboczne kopułki połyskiwały złoceniem i krzyżami.

Piotr i Asan udali się wprost do cerkwi.

Nie będziemy opisywać nabożeństwa. Odbyło się ono z paradą odpowiednią uroczystości. Wiedzieć bowiem należy, że święci Dymitr i Jerzy, z których pierwszego rocznica przypada w jesieni, drugiego na wiosnę, szczególną cześć odbierali w cesarstwie wschodniem. Odbierają ją oni po dziś dzień od chrześcian, którzy z pod władzy imperatorów przeszli pod panowanie padyszachów.

Załoga zamkowa, według zapowiedzenia żołnierza., asystowała nabożenstu z setnikiem na czele. Ten ostatni wielką okazywał pobożność, większą niż cały obecny lud, kornie pochylający czoła przed Panem Panów i ze skruchą słuchający mszy świętej. Kilku kapłanów usługiwało przy ołtarzu. Jeden z nich, poważny i piękny starzec, z siwą brodą, z wyrazem dobroci i rozumu na obliczu, miał kazanie, do którego tekst wziął z tych słów: "Oddajcie co boskiego Bogu, co cesarskiego cesarzowi. "I wymownie a przekonywająco dowodził: jako należy pełnić obrządki religijne, jako potrzeba pełnić przykazy cesarskie.

— Bo pomnijcie — grzmiał z ambony — prawowierni chrześcianie! że "wszelka władza od Boga pochodzi. " Sprzeciwiać się więc władzy, jest to sprzeciwiać się Bogu samemu, który miłosiernym jest dla posłusznych i pokornego serca, lecz groźnym dla nieposłusznych i zuchwałych. Cezar jest jego pomazańcem. Co każe, czego zażąda, to każe, tego żąda sam Bóg. A zważając na boskie jego władzy pochodzenie, nie może on. nic kazać i niczego nie żądać, co b. y nie zgadzało się ze szczęściem ludów na ziemi i ich wiecznem zbawieniem w niebie. To więc wszystko, co wam, prawowierni chrześcianie, wydaje się niesprawiedliwem albo uciążliwem, nie jest ani niesprawiedliwem ani uciążliwem. To wszystko płynie z Boga: jest więc do waszego szczęścia, do zbawienia dusz waszych potrzebnem. Stwórca dał wam życie, obdarzył was większym lub mniejszym dostatkiem i postawił nad wami pomazańca swego. Jeżeli więc ten pomazaniec boski zażąda od was życia, ku swojej lub granic państwa obronie, dajcie mu je: bo bądźcie przekonani, że czynicie ofiarę Bogu, bronicie samego Boga, bronicie odwiecznych i niezmiernych granic Jego panowania, w które się wróg dusz waszych wciska. A jeżeli ten pomazaniec boży zażąda od was części waszych dostatków, dajcie mu je z ochotą, z radością w sercu, dajcie więcej jak żąda, bo przez jego usta stwórca wasz przemawia, stwórca, znający głębię waszych myśli, i patrzący wam w serca....

Lud z pokorą słuchał kazania. Każdy wyraz mowy tyle miał mocy przekonania, tak opierał się na tekstach pisma i odwoływał do bożych przykazań, że żądnemu nie można było zaprzeczyć.

Po nabożeństwie lud wylał się z cerkwi. Piotr i Asan wmieszali się w tłum, i słyszeli rozprawiających wieśniaków. Jeden opowiadał:

— Dzięki niech będą ojcu Cyryllowi... Ulżył mi na sercu...

Drugi mówił:

— Z ochotą sprzedam teraz bydło, kiedy wiem, że to Bogu samemu na ofiarę... Trzeci odezwał się:

— Ciężkoż-bo, ciężko z temi coraz nowemi i coraz większemi daniami, ale trzeba je dać pomazańcowi bożemu...

— Ale kiedyż temu będzie koniec!... — zawołał inny — Czyż i Bóg stracił litość nad biednemi, ciężko pracującemi ludźmi!...

Ciiicho!... — rozległo się poszeptem do koła, i poczęli wieśniacy oglądać się na wszystkie strony, a ujrzawszy naszych podróżnych, których twarze były im obcemi, spoglądali na nich z ukosa, z niedowierzaniem i bojaźnią, i oddalili się od nich.

Piotr trącił brata łokciem, i zapytał go półgłosem:

— Widziałeś i słyszałeś?...

Asan pokiwał smutnie głową, i odrzekł przez zaciśnione zęby:

— Bluźniercy!... fałszerze praw boskich!.., na świętym ołtarzu sadzą drzewo kłamstwa!...

A pomimo, że wymówił te wyrazy cichym głosem, kilku ludzi zatrzymało się i spojrzało na niego. Piotr strwożył się.

— Nie mów tak głośno... — rzekł bratu do ucha — ktoś może podsłuchać i donieść setnikowi, i on obejdzie się z nami inaczej jak wczora..

W tej chwili przechodzili mimo nich ojciec Cyryli i setnik. Zatrzymali się. Ten ostatni poznał ich, pozdrowił uprzejmie, i rzekł do księdza:

— Oto pielgrzymi, zwiedzający miejsca święte...

Podróżni nasi musieśi pocałować księdza w rękę, który pobłogosławił ich i zapytał:

— Dokąd-że Bóg prowadzi ?...

— Do Carogrodu, ojcze, i do góry Atos... — odrzekł Piotr.

— Idźcie... Oby Najwyższy czuwał nad wami... Pokłońcie się świętemu Dymitrowi w Carogrodzie, pokłońcie się świętej Zofii i świętym męczennikom... A umiecie po grecku?...

— Ja umiem... — odpowiedział Piotr — Ale towarzysz mój nie umie...

— To dobrze: bo gdybyście obydwa nie umieli, to byłoby wam trudno... Modlić się po bólgarsku możecie, i nawet w samym Carogrodzie znajdziecie cerkwie, w których służba boża odprawia się w słowiańskim języku... Cezar łaskaw: pozwala nam modlić się po słowiańsku.

Podziękujcie za to Bogu i proście go o najdłuższe życie i wszelką pomyślność dla naszego cezara... A kiedy od nas odchodzicie?...

— Jutro, albo pojutrze... — odparł Piotr, który nie dawał się bratu odzywać, ile razy zdarzyło się spotkać i mówić z ludźmi, objawiającymi niezgodne z przekonaniami Asana zasady. Obawiał się aby ten — wyrażając się nowoczesnym terminem — nie skompromitował się.

Ksiądz i setnik pożegnali ich, życząc pomyślności w podróży, i odeszli; a oni udali się do najbliższej wsi i zażądali gościny.

W owych czasach, jak dziś, gościnność była prawem, bardzo silnem bo wrodzonem, pomiędzy Słowianami. Przyjąć w dom gościa, znaczyło: powitać pod swoim dachem zesłaną od Boga radość. Wędrowcy więc nasi nie długo szukali. Do pierwszej chałupy, która im się z pozoru ludniejszą wydała, zapukali, i otworzono im. I przyjęto ich z całą właściwą starożytnym uprzejmością. Posadzono ich na rogożach, przyniesiono wody i białe ręczniki, umyto im nogi, zastawiono przed nimi jadło i napoje — plastry białego miodu, ser, chleb, mleko, wino — i usługiwano im, a proszono: — Jedźcie, pijcie, miii pielgrzymi...

Starzec siwobrody — ojciec, dziad i pradziad licznej rodziny — usiadł przy nich, rozpytywał i bawił ich rozmową. Zeszli się ze wsi gospodarze widzieć ludzi obcych, dowiedzieć się od nich,; jak też świat za górami wygląda ?... co tam słychać?...

W najdawniejszych czasach ludzie ciekawymi byli tego: co tam słychać?

Wędrowcy nasi odpowiadali i pytali się, i zawiązała się w krótce pomiędzy nimi a miejscowymi ludźmi zażyłość, która mało-pomału pozwoliła im wprowadzić rozmowę na pożądaną treść.

— Ty, ojcze, — rzekł Piotr do starca — musisz dawne, bardzo dawne czasy pamiętać...

Starzec uśmiechnął się i odpowiedział:

— I lepsze, jak dzisiejsze...

— No... — nacierał Piotr.

— Pamiętam... — tu zniżył głos — kiedy jeszcze Greków nie było... Rozpowiadano u nas o Grekach i straszono nimi dzieci... Ja po raz pierwszy widziałem ich, jak miałem lat piętnaście... A temu już... już...

Wzniósł oczy do góry i przypominał sobie:

— Już... już...

I wyrzekł, kiwając głową:

— Dziewięćdziesiąt z górą lat...

— Pamiętacie, jak tu przyszli?... — zapytał Piotr.

— Pamiętam dzień i godzinę... O, jak tego nie pamiętać!... Straszna to była chwila... Krwawe płynęły rzeki... Wówczas wrzała wojna w całej Bółgarji... U nas było cicho... O nas nie wiedzieli... Od nas młodsi wychodzili zbrojni i nie wracali; a przychodzili inni, pokaleczeni, chorzy, i nasze matki dawały im przytułek. Jedni, wyzdrowiawszy, odchodzili, drudzy umierali... Wojna się skończyła. Do nas zbiegło się dużo takich, którzy uniknęli pogromu, dużo niedobitków naszych wojsk. Zrobiło się w naszej dolinie ludno. Przygarnęliśmy niedobitków. Oswoiliśmy się z nimi. Przyjęliśmy ich za swoich. W każdej chacie było dwóch, trzech. Długo Grecy ani o nich ani o nas nie wiedzieli. Dochodziły nas tylko głuche wieści, że w rozmaitych kierunkach przeciągali za górami, to tu, to tam. I śmieliśmy się w duchu, myśląc że nie trafią na nasze ścieżki, i powiadaliśmy gościom naszym: bądźcie spokojni... A jednakże starsi z pomiędzy ojców naszych wysyłali często na zwiady i na szczytach gór stawiali warty a obok nich okręcone smolną słomą wysokie żerdzie... Razu pewnego przybiegł zadyszany posłaniec ze zwiad i oznajmił że, zdaje się, Grecy idą. Uderzono w dzwony. Ludzie się zbiegli. Jedni mu wierzyli, drudzy nie wierzyli, a on nie umiał powiedzieć z pewnością. Wysłano więc innego dla stwierdzenia wieści. Lecz nim ten zdołał odejść, na szczytach się zadymiło, i słupy płomieniami strzeliły. I rozbiegł się krzyk przeraźliwy, zmieszany z jękiem i łkaniem niewiast i dzieci: Grecy idą!...

Starzec zamilkł i obejrzał się do koła, jakby strwożony dźwiękiom własnego głosu. Słuchacze otoczyli go gęstem kolein. Lecz on milczał i oglądał się;

— Cóż dalej?... — spytał ktoś z obecnych. Starzec kiwnął głową.

— Cóż, ojcze?... Mówcie, opowiadajcie... — ktoś się odezwał — Opowiadajcie o dawnych dziejach. Dawne dzieje nie są zabronione...

Starzec westchnął i ciągnął dalej:

— O!... krzyk ten jeszcze i dziś mi w uszach dzwoni!... Potem powstało zamieszanie. Jedni gdzieś biegli, nie wiedząc gdzie, drudzy zkądeś wracali, nie wiedząc zkąd... Któryś z gości krzyknął: do broni! I wszyscy mężczyźni, i niektóre nawet kobiety, uzbroili się, jak kto mógł. Kilkaset ludu stanęło pod bronią. Zatarasowano ścieżki. Obsadzono przejścia. I czekano.

Starzec zatrzymał się, westchnął, ale nie dał się już prosić.

— Nie długośmy czekali — mówił — ale za to długo się bronili. Przez cały miesiąc napróżno szturmowali Grecy. Napróżno ofiarowali nam ugodę " Wydajcie, mówili, włóczęgów, buntowników, tych którzy zbiegli od naszego pogromu i namówili was do podniesienia broni przeciwko wojskom prawego cezara. My ich ukarzemy, a wam obłąkonym, przebaczymy"... Jak było tych ludzi wydawać, kiedy oni byli braćmi naszymi!... Nie słuchaliśmy więc Greków, broniliśmy się. Broniliśmy się pomimo pogróżek: że w razie dłuższego oporu, będziemy w pień wycięci... Ci szczególnie, których wróg włóczęgami przezywał, bili się walecznie. I wyginęło ich dużo, większa polowa. Grecy sprowadzali coraz świeże posiłki i maszyny, rzucające zdaleka wielkie i ciężkie pociski. I pewnego poranka, przed wschodem słońca, złamali nas, i jak górski potok zleli się na dolinę. Zapałały nasze wsie. Oni rozbiegli się i przetrząsali wszystkie kąty, wszystkie krzaki, pieczary i skały. I dotrzymali pogróżki. Kogo znaleźli tego włóczniami zakłuli lub toporami zarąbali. Nie przebaczali ani kobietom, ani dzieciom. Rzeki krwi płynęły. Trupy walały się po polach, po ogrodach i zgliszczach. Po trzech dniach takiej rzezi opuścili dolinę, a w kilka miesięcy później przysłali załogę z setnikiem i poborcą, i pobudowali ten zameczek...

Tu starzec ukazał trwożliwie palcem w stronę, gdzie stała grecka strażnica.

— I od tego czasu?... — zapytał Asan. — Od tego czasu pochwycił starzec — spokojnie u nas przywykliśmy do Greków, płacimy im podatki i słuchamy ich. A choć nam ciężko i lepiej było dawniej, to... cóż począć!... Tak snadź Bóg chciał... Święta jego wola...

— Nie próbowaliście już potem nigdy wypędzić Greków ?...

— Cóż znów!... — odezwało się na raz kilka głosów — Widać że z nimi Bóg, kiedy im dał siły... Gdzież nam bezbronnym i słabym porywać się!... To wszystko jedno, co by się mucha na lwa porywała... Ani wodzów, ani broni, ani wojska... W jednym Bogu nadzieja... Może on zlituje się nad nami i natchnie Augusta łaskawością i miłosierdziem, że nam umniejszy ciężarów. O to Go tylko błagamy... Dziękujemy mu za życie, i za to, że nam zsyła takich świętych, jak ojciec Cyrill mężów, którzy nas pocieszają i nauczają...

— Lepiej by było, gdybyście wyginęli co do nogi!. — odezwał się niecierpliwie Asan.

Oczy wszystkich ze zdumieniem zwróciły się na niego i z odmalowanem na źrenicach zapytaniem.

— Przynajmniej nie dalibyście życia pokoleniu niewolników — odpowiedział na nieme zapytanie — które nawet jasnych połysków walki o ojczyznę nie znało... Przynajmniej nie dalibyście zaborcy możności pobierania od was danin i trzymania was przez to w jarzmie waszym własnym kosztem... Tem za co Bogu dziękujecie, przynosicie czysty zysk, nie sobie, ale wrogowi ojczyzny... Żyjecie, ciężko pracujecie i płacicie mu za to, e was trzyma w niewoli... I tłumaczy wam że tak Bóg chce!... I wy temu wierzycie!...

Mieszkańcy doliny spoglądali bojaźliwie po sobie, i oglądali się na drzwi. Zrobiło się im jakoś dziwnie straszno. Nie wiedzieli co myśleć". Jakiemu takiemu przychodziło do głowy, że pielgrzym ów jest szpiegiem, nasłanym umyślnie dla wybadania ich. Jakiego takiego zbierała chętka wziąść go za kołnierz i odprowadzić do setnika, i tylko prawa gościnności stały na przeszkodzie wykonaniu tej chętki. Bo nawet i sposób jego mówienia wydał się im już podejrzanym: postrzegli się bowiem, że wyraża się gładziej i czystszą mową jak zwyczajny wieśniak. W skutek zapewne tego ostatniego spostrzeżenia, starzec gospodarz w następujący przerwał mu sposób:

— Panie! my biedni, prości ludzie, nie rozumiemy twoich słów. Prosimy cię: przyjmij naszą gościnę dobrem sercem, rozłam z nami chleb i zostaw nas w pokoju!...

— To mnie nie wierzycie!... — rzekł Asan spuszczając głowę.

— Pokornie cię przepraszamy... — odparł starzec — Pięknie mówisz, widać że masz rozum; ale my ci nie możemy wierzyć... Ojciec Cyryli ma także rozum, ale on co innego mówi; i my mu wierzymy, bo trafia do naszego przekonania, i znamy go z świątobliwego życia... Ciebie zaś. panie, nie znamy... Tobie, abyśmy uwierzyli, trzeba by, abyś był chyba samym świętym Dymitrem !...

Ostatnie wyrazy starca uderzyły Asana. Podniósł, głowę i powtórzył:

— Świętym Dymitrem...

I chciał coś dalej mówić; lecz Piotr mu przerwał. Widział on, jak wieśniacy, giestami i głowami potakiwali starcowi. Zrozumiał, że dalsza rozmowa może stać się dla nich obydwóch niebezpieczną. Więc zagadał o czem innem. Zapytał:

— Kto budował cerkiew?...

— August — odpowiedziano mu — Przysłał z Carogrodu architektów, pieniądze i ikony...

— Za wasze pieniądze... — mruknął Asan. Znów więc Piotr musiał zmienić rozmowę.

III.

Wędrowcy nasi udali się do Konstantynopola. Z poprzednich rozdziałów wiemy, albo raczej domyślamy się celu ich podżóży.

W podróży ich był cel, a w tym celu jeszcze cel, czyli wyrażając się dokładniej: cel prawdziwy był podwójnie zakrytym: był najpród zamaskowany pozorem, a potem usprawiedliwiony istotną chęcią poznania z bliska środków, jakie ojczyzna wędrowców posiadała i posiadać mogła.

Jakim zaś był ów cel istotny? — Na to łatwo odpowiedzieć: — zrzucenie greckiego jarzma. Zaiste, nie łatwe to było zadanie, trudny zamiar dla dwóch ludzi, dwóch wyjątków z ogółu, z których jeden brał się do niego miękko, bardziej z przywiązania do brata jak do sprawy, bardziej jako amator dobra i piękna, nie zaś. jako natchniony poświęceniec, a drugi tylko, sam jeden, wkładał weń cały zapał, całą swoją duszę.

Ale, gdyby nawet oni obydwa jednakowym przejęci byli zapałem, to cóż to znaczyło!...

Grecja była potężną. Bólgarja była słabą i spodloną.

Oni dwaj, sami jedni, wyjątki z ogółu, nie mogliby zastąpić zniedołężniałego, spodlonego narodu.

Rozpatrzmy Grecję i Bólgarję. Grecja, albo raczej wschodnie rzymskie cesarstwo, było potężnem w porównaniu z Bólgarją. Sądząc jednakże bezwzględnie potęga jego przedstawiała dużo słabych stron, była w fundamentach podkopaną. Państwo, nazwane rzymskiem, a będące greckiem, było zlepkiem różnorodnych żywiołów, spojonych silą i trzymanych sztuką. Siła zależała głównie na wojsku, a sztuka na wydobyciu pieniędzy. Wojsko i pieniądze, albo pieniądze i wojsko: oto były podwaliny greckiego cesarstwa. Wszystko inne — jak dziejowe prawo, opatrznościowa missja, przywiązanie ludów — było krachem, wątłem i niepewnem.

Zdobywca żadnego dziejowego prawa nie nabywa. Siła oręża lub podstępu jest historycznym, ale nigdy prawnym ani prawym wypadkiem, bywa logicznem, ale nigdy prawnem ani prawem następstwem. Logika bowiem i prawo nie zawsze się z sobą zgadzają. Logicznie postępuje człowiek, który zbiegiem fatalnych okoliczności do ostateczności przyprowadzony, zabija i obdziera równego sobie człowieka, ale — czy prawnie, czy uczciwie?... To samo, jota w jotę dzieje się ze zdobyczami narodów na narodach, z zaborami cudzych ziem i obcych ludów. Logika siły, zasada pięści dają wypadek pomyślny dla zdobywcy i trwają póty, póki działają. Siła i pięść są jednoznaczkami prawności, zwiększającej się w miarę wytężenia zaborczego ramienia, słabnącej w miarę słabnięcia onego. W tem działaniu nic moralnego nie pośredniczy: całą działalność odbywa sama tylko, sama jedna, zwierzęca, fizyczna potęga.

Zdobywca czuje niedostatek moralności i odwołuje się do opatrznościowej missji. Opatrzność dała mu — powiada — miecz i siłę, i uczyniła go swojem narzędziem; dała mu missję, którą on spełnił w pokorze i posłuszeństwie. To prawda !... Tak jest: zdobywca jest narzędziem Opatrzności, która mu dała miecz, siłę i missję, ale tylko do pewnego stopnia. Taż sama bowiem Opatrzność nie odjęła podbitemu narodowi pragnienia wolności, pragnienia czysto moralnego, które, jako takie, ma wyższość nad fizyczną potęgą, i usprawiedliwia, uprawnia i uzacnia wszelkie przeciwdziałanie.

W mocy bowiem Opatrzności było: dać Grecji zabór, i zarazem pozbawić Bółgarję pragnienia wolności. W takim razie wraz z zaborem odbyłoby się i uznanie onego, moralne uprawnienia. A gdy tego nie ma: to zawsze, chociażby władza grecka lat, sto i tysiąc trwała, zawsze, w stosunku do podbitego ludu, jest ona nie czem innem tylko "biczem bożym", pewnym rodzajem długo trwającego Attylli, który w końcu spotkać się musi z jakimeś Aeciuszem, dla poniesienia porażki na polach katalańskich, z Leonem świętym, dla cofnięcia się przed potęgą moralnej siły. Tak samo Attylla, jak Aeciusz i Leon święty byli narzędziami Opatrzności. Za którym-że z nich były: prawność i prawość ?... Nie — Opatrzność nie uprawnia podbojów: zsyła je na narody, jak głód, szarańczę, morowe powietrze, jak plagi i nieszczęścia, ale zarazem daje i środki ratowania się, którym za źródło służy: pragnienie wolności. Póki trwa podbój, wszelki objaw jego włady jest nieprawym, każdy krok tej ostatniej jest nadużyciem, a opór jej mały czy wielki, słaby czy silny, jeżeli tylko wykonanym jest w celu obalenia lub podkopania jej, jest zawsze odwołaniem się do bożej sprawiedliwości, do której się trzeba odwoływać aby ją uzyskać, na którą trzeba zasłużyć pracą, poświęceniem i ofiarą.

Cóż więc mówić o przywiązaniu ludów!... Niewolnicze spełnianie woli zaborczej nie jest przywiązaniem. Widziałem sokoły, z któremi tunetańscy Arabowie na przepiórki polują. Dziś złapane, za dni kilka idą na polowanie w pętach na nogach i z dzwóneczkiem na ogonie, i służą panom swoim doskonale, wiernie, a całą rękojmią ich wierności jest długi, ledziuchny sznureczek, który Arab trzyma za koniec. Ten sznureczek jest przywiązaniem. Gdy się urwie przypadkiem, lub gdy Arabowi z ręki wypadnie, sokół ucieka w pętach i dzwóneczku. Dzwoneczek odstrasza od niego wolnych braci, pęta go o śmierć przyprawiają; on jednakże nie powraca tam, gdzie go trzymało przywiązanie. Pełno zdechłych sokołów wala się po tunetańskich polach. Wszystko to są trupy zbiegów od przywiązania, któremu równem jest przywiązanie podbitych i zabranych ludów. Całą rękojmią ich wierności są: pęta, dzwóneczek i sznureczek. A jeżeli któremu z pojedyńczych ich członków uda się urwać sznureczek i uciec, to dzwóneczkiem odstrasza wolnych braci, w pętach umiera, ale nie powraca do zaborcy, gdzie go trzymało przymusowe przywiązanie.

Takie dziejowe prawo miało cesarstwo wschodnie do Bólgarji; takiem było przywiązanie słowiańskich ludów do tronu, stojącego w Konstantynopolu, tronu na którym zasiadali: Konstanty wielki, Teodozjusz wielki i Justynian Iszy.

Sławnym był ten tron; lecz cóż ta sława przynosiła Słowianom ? — Zhartowanie oków niewolniczych i nic więcej. Sława zaborców smutną jest dla podbitych ludów. Wielką była Katarzyna II., wielkim był Fryderyk II.

A ponieważ cesarstwo wschodnie nie miało podstaw moralnych we władaniu Bólgarją, albo wyraźniej: ponieważ władanie jego było podkopaniem z gruntu i wywróceniem wszelkiej moralności, przeto musiało tworzyć moralność sztuczną, naciągniętą. musiało konspirować przeciwko podbitym ludom. Ciekawem jest pytanie: na czem ta konspiracja zależała, konspiracja, nota bene, silnych przeciwko słabym?...

— Oto na utworzeniu religijnej żandarmerji.

W widokach czysto ziemskich wmowienia prawa do władania, strącili Grecy religję z wysokości boskiego jej pochodzenia, i zrobili z niej służebnicę nieprawości i podporę niemoralności. Garnizonem po wiejskich i miejskich kościołach osadzili armję sług ołtarza, kaznodziei i spowiedników, których główna komenda zeźrodkowywała się w osobie patryarchy, a patryarcha trzymał za jedno z tronem. Słudzy ołtarza, kaznodzieje i spowiednicy grali rolę przyjaciół ludu, ojców duchownych, lekarzy dusz, pocieszycieli, nauczycieli, słowem, Chrystusowych namiestników, a byli: cezarowymi ajentami. Zamiast więc wpajać moralność, demoralizowali, zamiast pocieszać i nauczać bałamucili lud, zakrywali przed nim starannie światło, a ukazywali mu blask majestatu augusta. Tym blaskiem olśniewali biednych chrześcian, którzy z nauki Chrystusowej mieli samą tylko formę, a nauki żadnej, albo raczej zamiast nauki propagandę grecką w postaci nakazów. Bóg dał cezarowi władzę i nakazał go słuchać: oto był cały sens moralny tego greckiego chrystjanizmu.

A pod tyra sensem moralnym, jak pod szeroko rozpostartym sztandarem, stała moc wielka cywilnych i wojskowych urzędników — rządców, poborcow, celników, prefektów, pułkowników, setników — i wojskowych garnizonów, wspierających go i powagą i siłą. Kiedy kapłan z przed ołtarza głosił posłuszeństwo dla cezara, to wysocy dygnitarze od głosu tego pochylali się pokłonem, jak zboże od powiewu wiatru, i lud myślał sobie w duchu:

— Jeżeli tacy wielcy tego świata kłaniają się, to wielką, to boską musi być potęga tego cezara...

A kiedy najmniejszy jaki wyraz krnąbrności, lub żalu na ucisk władzy, albo na niesprawiedliwość jej, albo przypuszczenie o jej nieprawości doszły do uszu cywilnych i wojskowych augusta urzędników, to oni nazywali to buntem i surowemi ścigali karami.

Lud więc, postawiony pomiędzy tem co widział i słyszał a tem czego doznawał, musiał cierpieć, milczeć i być posłusznym, a jeżeli go spytano: odpowiadać:

— Kocham, wielbię, szanuję Augusta i jestem mu posłusznym...

Mógł-że on pod groźbą kar, inaczej odpowiadać!... Bez względu jednakże na to, te jego odpowiedzi były oficjalnie uważane i podawane, jako dowód przywiązania do tronu. I w istocie rzeczy, tak był on obałamuconym, że w końcu sam już nie wiedział, czy jest przywiązanym czy nie.

Sztuczne to wyrobienie moralnego przywiązania miało na celu nagięcie ludu do posłuszeństwa, którego ostatecznym, dotykalnym, a reassumującym w sobie wszystko objawem było: płacenie danin.

Daniny ogromnie ważną grały rolę: one trzymały i wiązały cały mechaniczny ustrój greckiej władzy. Za ich bowiem pomocą utrzymywanymi byli urządnicy i wojsko, zakładanemi kościoły i seminarja. Wszystko co moralnie i materjalnie ciężyło na ludzie, lud własnym podnosił kosztem, z własnej opłacał kieszeni, jak owe dziecko, któremu każą, aby samo na siebie robiło i nosiło rózgi. Wyrabia się przez to — powiadają — w dziecku pokora. Ten sam skutek wywierają i daniny, szczególnie takie uciążliwe, jakie cesarstwo greckie zaprowadziło w Bółgarji. Justynian I., pierwszy dla poratowania finansów państwa, wprowadził monopole. Jego następcy rozszerzyli ten system. Omonopolizowano wszystko i opodatkowano wszystko. Obok uwyłącznenia praw produkowania i przyrządzania najpierwszych potrzeb życia, za które producenci płacili ryczałtem do kasy greckiej i wyzyskiwali przywilej wyciągania z konsumentów kapitałów z jakiemi sami chcieli procentami, konsumenci opłacali ze swojej strony: płacili za prawo oddychania powietrzem i chodzenia po ziemi, za prawo rodzenia się i umierania; płacili za to, że mieszkali we własnych domach, i za to co jedli, i za to co pili, i za to w czem chodzili, i za to czem jeździli, i za bydło, i za owce, i za zboże, i za winnice, i za frukta, słowem, za wszystko. Nieznanemi były Grekom opłaty od zarobków; więc nie było danin nazwanych zarobkowemi, ale była rzecz; i zarobki były dotkniętemi ukośnie, pośrednio, to przez monopole, to przez daniny od przedmiotów konsomacji. Tak samo rzecz się miała i ze stęplami, również, Grekom nie zimnemi, które jednakże istniały w postaci opłat, od wszelkiego rodzaju sprawiedliwości, od wszelkiej — jakbyśmy teraz powiedzieli — sprawy. Zawsze część tych danin, rozmaitych nazwą a jednakowo uciążliwych, pobierała się w naturze jako dziesięcina i była wydzierżawianą: znaczniejsza jednakże szła w pieniądzach do greckiego skarbu. Z tego powodu dwojaki rodzaj poborców ciężył nad krajem i nie dawał mieszkańcom jednej chwili spokojnie i swobodnie odetchnąć. "Płać i płać" brzmiało im w uszach nieustannie. "Za wszystko trzeba płacić" stało się fundamentalną podstawą całej ekonomji państwa, całego porządku greko-cesarsko-spółecznego, który przez księży przedstawianym był, jako wprost z woli Boga płynący.

Księża byli spólnikami zaborczej potęgi i przedstawienia ich były mocno podejrzane. Ale lud o tem nie wiedział. Dawał im wiarę, bo lud potrzebuje wierzyć. Wierzył więc, cierpiał i milczał, obałamucony i ogłuszony, olśniony i ogłupiony.

Za co on płacił ? — Za wszystko — jak powiedziałem wyżej — co moralnie i materjalnie ciężyło na nim: sam robił i nosił na siebie rózgi, któremi go siekł Greczyn. Pomiędzy rózgami temi, po garnizonie religijnym, najważniejszą rolę grały garnizony wojskowe. Wojsko było jakby drugim końcem więziennej zasuwy, której pierwszy stanowiło duchowieństwo. Od wojska do duchowieństwa ciągnął się spojonemi pilnie dzwonami łańcuch wszelkiego rodzaju urzędników, który je łączył i zlewał w jedno, tak że prefekt pretorji, w szyszaku i zbroi, był koniecznem dopełnieniem kapłana w ornacie i kumiławce. Labarum i chorągiew kościelna różniły się pomiędzy sobą tylko nazwą: pierwsza była sztandarem bosko-cezarowskiego, a druga bosko-patryarszego namiestnictwa. Przepisy tego ustroju były wyłożone i wyjaśnione w Justynianowych kodeksach, Pandektach i Instytutach, rozumienie których, nie takie jak oficjalnie było przyjętem, ściągało na siebie karę za fałszerstwo, bez względu na to, że cala kompilacja Triboniana (1) była naciągnięciem i nakręceniem urządzeń republikańskich do potrzeb absolutnego cesarstwa, i z tego powodu nie mogła nadać się do potrzeb ludu, jak wszelkie tegoż rodzaju, w naszych i bliskich nam czasach, próbowane tak zwane konstytucje. A ponieważ nie mogła się nadać, więc trzeba ją było podtrzymywać gwałtem. Czynnikiem gwałtu było wojsko.

Jeszcze Justynian, więcej jak ośmdziesięciu fortecami i obronnemi zamkami najeżył brzegi Dunaju, od ujścia Sawy aż do Euxynu. Pod jego następcami fortece te, jedne padały, drugie się wznosiły, inne przenosiły. System jednakze, uznany jako dobry, był utrzymany, i w epoce, do której powieść nasza się odnosi, już nie same tylko wybrzeża Dunaju, ale i wnętrze kraju, podnoża, wąwozy i przechody gór Hemus, były twierdzami nasiane. Każda miała garnizon, a oprócz tego ruchome kolumny patrolowały po kraju. Wielkiem więc musiało być wojsko, wielkiemi musiały być koszta utrzymania onego. Koszta te ciężyły na podbitych Bólgarach, tak jak w innych prowincjach cesarstwa na innych ludach. Wojsko pochłaniało większą połowę danin.

A nie tylko wielkiem, ale silnem, bitnem i doskonale uorganizowanem było wojsko augusta. Stosunek jego pod względem siły, bitności i organizacyjnej doskonałości do podbitych ludów, był zupełnie taki sam co w naszych czasach stosunek armji regularnych do ludów w ogólności. Starożytni nie posiadali dział i broni ognistej, ale za to posiadali katapulty i balisty, łuki i proce, z których na daleką sięgali odległość, i włócznie, które ciskali; mieli więc naszą broń ognistą, mniej huku jej i łoskotu, które w skutkach swoich więcej czczego przestrachu, jak śmierci roznoszą; mieli też i szyk ściśle zastosowany do owoczesnej zaczepnej i odpornej broni, i żelazne w łuszczkę lub w druciane kółka ubranie. Ich gęste, głębokie, ściśnione falangi lub legjonów kolumny, najeżone dzid lasem i zakryte zachodzącemi jedna na drugą tarczami, były mocniejszemi w oporze i impetyczniejszemi w ataku od naszych karebatalionów. W oporze falanga przyklękała i okrywała się dachem tarcz; a tak silnemi były tych starożytnych ramiona, że po tym dachu, jak po moście, można było koniem przegalopować. W ataku uderzała jak taran, jak jedna ogromna a ciężka massa żelaza, włóczniami nabita. A szeregi przedstawiały spoistość nierozerwalną. Nie będę jednakże opisywał szyku i sposobu wojowania starożytnych, dla tego, że i bez tego już, tom co powiedziałem przekroczone granice powieści, przekroczyłbym bez miary. Potrzebuję wszelako dodać, że szyk ów był bardzo skomplikowany i wymagał wielkiej wprawy żołnierza, a potrzebuję to dodać dla tego, aby wykazać z jednej strony, siłę cesarskiej władzy, z drugiej względną słabość Bólgarów.

Ci ostatni byli rozbrojeni przez długi ciąg całego wieku. Byli rozbrojeni i odwykli od wojny, a więc słabi. Porwanie się ich na greckich cezarów władzę znaczyłoby tyle, co porwanie się muchy na lwa. Tak oni rozumowali w pierwszych chwilach upadku, po 1074 roku, a w epoce, w której powieść nasza rozpoczyna się (1185), już i rozumować zaprzestali, już ani przypuszczali możliwości powstania. Tradycja o niepodległości narodowej stała się dla nich śliczną bajką, którą starzy opowiadali, a której młodzież słuchała, jak opowiadań o sennych widzeniach.

W początkach upadku, po rozgromieniu i rozprzężeniu wojsk bólgarskich, Bólgarzy niektórzy i wpadli na myśl służenia w szeregach cesarskich, dla wyćwiczenia się w wojennem rzemiośle w celu oddania się później na usługi ojczyźnie. Zaciągali się wiec do wojska i zaprzepaszczali. Zapominali o pierwotnym celu i przywiązywali się do zaborczych sztandarów. Mówili o honorze i przysiędze, jakby był jaki honor w nieprzyjacielskich szeregach, jakby wolno było człowiekowi składać przysięgę przeciwko własnej Ojczyźnie. Lecz takim był czas nawyku czy żołdu, czy dostojeństw, nabywanych pod cesarskiemi sztandarami, że Bólgar-setnik, Bólgar-pułkownik, Bólgar-hetman stawał się stokroć nieprzyjaźniejszym dla spółrodaków od rodowitego Greka. A przytem władze greckie umiały robić pomiędzy nimi wybór. Takich, których wierność wydawała się im podejrzaną, odsyłały do Azji, a w Europie pozostawiały wybróbowanych przeniewierców, którzy spółziomkom swoim służyli, jako żywy dowód potrzeby ślepej uległości i psiej wierności konstantynopolskiemu tronowi. Pomiędzy tymi ostatnimi wiele członków dawniej królewskiej komitopulów rodziny i wielu najpierwszych w narodzie familji najważniejszą grali rolę, największe oddawali tronowi usługi, a to z tej przyczyny, że lud zapatrywał się na nich, jako na naturalnych, opatrznościowych swoich przewodników.

Byli jeszcze i inni pomocnicy tronu. Byli zamożni i wysokiego rodu Bólgarzy, którzy grali role dysgracjonowanych przez Augusta mecenasów. Zamożność i ród zasłaniały ich od prześladowali greckich i ułatwiały niesienie pomocy pojedyńczo skompromitowanym spółrodakom. Byli oni niegdyś przy dworze i w łaskach, lecz wypadli z łaski. Ta okoliczność szczególnym sposobem wpływała na ich wziętość w narodzie. O wypadnięciu z łaski niestworzone opowiadano rzeczy i dotknionych niem podnoszono do wysokości narodowych bohaterów, tem bardziej jeżeli który z nich, obdarzony od natury ludzkiem sercem, lubił czynić powszednie dobro. Każdy krok takiego z góry naznaczony był cechą niepospolitości, każde jego słowo z góry uznanem było za czystą bez skazy mądrość. A nie wchodzono w to bynajmniej, że wypadnięcie z łaski mogło być skutkiem prostego niepodobania się, zwyczajnego kaprysu, którym tak często dworacy, faworyci i ministrowie podpadają. W Konstantynopolu, od czasów Bólgarochtona dwudziestu pięciu przeminęło cezarów, iluż to musiało być wypadłych z łaski dygnitarzy... Nie zważano jednakże na to.

— Był przyjacielem Augusta... — powiadano o tym, lub owym.

— Dziś jest przyjacielem ludu...

I kiwano poważnie głowami i mrugano tajemniczo oczami, co oznaczało: że ten eksprzyjaciel Augusta, dla samego faktu wypadnięcia z przyjaźni, musi być bardzo zacnym, i takim mądrym, ie słyszy jak trawa rośnie.

— Był przy wielkim ołtarzu... — powiadano jeszcze — grzał się przy największym płomieniu, patrzał własnemi oczami na najjaśniejsze światło, to on musi już tam wiedzieć o wszystkiem...

I ślepo mu wierzono. A on tęsknił do łaski, jak do utraconego raju i ubrał się w szaty wygnanego niesłusznie anioła, wróciłby jednakże do owego raju gdyby mu tylko bramę otworzono.

Wielu też powracało. Niektórzy jednakże rezygnowali pod starość i bawili się do śmierci w dobroczyńców ludu, pełni dobroci dla spółziomków, pełni względności i wyrozumiałosci dla władz.

Wpływ tych ostatnich był bez porównania większym jak duchowieństwa. Imiona ich szeroko brzmiały sławą po całej Bólgarji. Wymawiano je z uszanowaniem, z głęboką czcią. Oni godzili grecką władzę z bulgarskim ludem. Oni byli patrjotami, ale... umiarkowanymi. Oni władzy nie przerabiali, bo ta ich o radę nie pytała, szła sobie swoim trybem, postępowała swoim najdogodniejszym dla siebie sposobem — pokornych głaskała, krnąbrnych karciła; ale przerabiali lud, który jak pies do obróży, coraz bardziej przyzwyczajał się do jarzma. Za ich to sprawą, kiedy w przeciągu długiego wieku niewoli ich ojczyzny cesarstwo wschodnie kilkakrotnie wstrząśnionem było w posadach i zagrożonem zgubą, Bólgarja nie korzystała, nie porwała się do broni, nie upomniała się o prawa swoje. Zwykle w takich razach augusty ulżywali jarzma, wyciągali nawet, garnizony. Umiarkowani wołali:

— Dzięki Bogu!... teraz nam już trochę lżej; później będzie jeszcze lżej; i tak po troszeczku przyjdzie nakoniec do tego, że będzie nam dobrze... Czekajmy! bądźmy cierpliwi!... Bóg się nad nami zlituje... I nam słońce zaświeci... Niechajno... Cezar na wielkorządcę da. nam Bólgara!...

Na podnoszeniu tej ostatniej nadziei szczególniejszy kładli przycisk, dla tego zapewne że każdemu z umiarkowanych wydawał się:

— A nuż mnie dostanie się wielkorządstwo.

Wielce im też chodziło o pomyślność cesarstwa, a to z tego powodu, że jeżeliby się w Konstantynopolu raz uspokoiło, gdyby się następstwo tronu ustaliło, a zewnętrzni nieprzyjaciele upadli, to tron przestałby potrzebować utrzymania licznych wojsk i ajentów, mógłby umniejszyć wydatki, uregalować finanse, a zatem i w podatkowym systemie mogłaby pomyślna dla kraju zajść zmiana, i we wszelkiego rodzaju ciężarach publicznych nastąpiłaby ulga.

Był to więc patrjotyzm. Umiarkowani życzyli krajowi dobrze. Ich postępowaniu w sferze prywatnej nie było nic a nic do zarzucenia, ale w sferze publicznej usypiali naród, który przespał wszystkie sposobne do wybicia się na niepodległość chwile, kiedy dynastje Dukasów i Komnenów prowadziły ciężkie i rujnujące wojny, to z Turkami Seldżukami, którzy im dwie trzecie azyjskich posiadłości wydarli, to z Normandami i Węgrami, z których pierwsi morzem, drudzy lądem napadali na cesarstwo, to nakoniec, kiedy krzyżowe wyprawy w przeciwną stronę odwlekały uwagę i siły greckie. Wszystkie te wojny prowadzonemi były kosztem Bólgarów. Ich prace, ich krew szła i lala się na nie swoją i za nie swoją sprawę; przeciwnie: na podtrzymanie wroga, na zabezpieczenie mu posiadania ich własnej ojczyzny, za tego co ją ujarzmił, i to wśród takich okoliczności, że dziesiątą częścią wydanych wrogowi kosztów można było opędzić odzyskanie własnej niepodległości. I za to wszystko, cóż Bólgarzy otrzymali? — Oto: pozwolenie modlić się panu Bogu bólgarskim językiem, tym językiem na który Cyryl i Metodjusz pierwsi dla Słowian przetłómaczyli pismo święte. Umiarkowani nie omieszkali podnieść to pozwolenie.

— Doczekaliśmy się — mówili — jednego; doczekamy się jeszcze i czegoś więcej... August myśli o bólgarskiej narodowości...

I dodawali z tajemniczą miną:

— Słychać że następca tronu uczy się po słowiańsku — i ma zamiar słowiańskie ogłosić cesarstwo, dla tego że przez wiek cały tron doswiadczył niezłomnej Bólgarów wierności, a Grecy mu się często sprzeniewierzali... Czekajmy...

Bólgarzy wierzyli i czekali. A daniny wzrastały, a ciężary się zwiększały, a jarzmo coraz dotkliwiej przygniatało.

Jednym z najznakomitszych i najwięcej ze wszystkich, jacy przed nim istnieli, mający wpływu umiarkowanych był Radomir Sursuwała, ze starożytnej, jeszcze za Symeona znanej Sursuwułów rodziny, która w lepszych czasach dawała Bólgarji wojewodów i wysokich dostojników i połączona była z panującemi niegdyś familjami. (1) Kredyt jej był zawsze ogromnym, ale szczególnie podniósł się prze? Radomira, który młode swoje lata spędził na dworze Emanuela I., Komnena, znanego z wojowniczego ducha i rozpusty, i posiadał takie zrazu Augusta zaufanie, że ten użył go do trudnej i delikatnej misji porozumienia z Tyrkami w celu przeszkodzenia powodzeniu krzyżowej wyprawy, prowadzonej przez Konrada, cesarza niemieckiego i Ludwika VII. Młodego, króla francuzkiego (1147). Misja powiodła się mu doskonale. Turcy uprzedzeni przysposobili się na przyjęcie krzyżowników, zadali im klęskę pod Antiochją i zmusili do zdjęcia oblężenia z Damaszku. August obsypał Radomira łaskami i dostojeństwy. Bólgarzy cieszyli się, że Sursuwuła jest przy dworze i obiecywali sobie wielkie rzeczy. Grecy z zazdrością spoglądali na Bólgara, którego uważali jako intruza. Lecz raptem Radomir wypadł z łaski. Dla czego? — nie wiadomo, Jedni mówili że ośmielił się strofować Augusta za rozpustę, drudzy, że August dostrzegł w nim bólgarskich widoków. To pewna, że Emanuel Komnen, po oddaleniu od boku swego Radomira, zmienił politykę, wdał się w wojnę najprzód z Rogierem sycylijskim, potem z Azedynem sułtanem tureckim i okrutnie obszedł się z Serbami, którzy powstali. Radomir oddalił się i osiadł w Tyrnawie, gdzie pędził życie ciche i przykładne, poświęcone naukom i dobroczynności, i dziwnie kontrastujące z rozpustą dworską. Wszystkie wojny Emanuela nazywał nieszczęściami, a najmocniej ubolewał nad szaleństwem Serbów, którzy ściągnęli na siebie mściwy oręż Augusta. Kilkakrotnie rozchodziła się wieść, że dysgracjonowany Sursuwuła powróci do dworu.

Wieść ta nabrała była nawet pozoru pewności, kiedy Emanuel umarł, a na tron wstąpił dwunastoletni Aleksy II., pod opieką matki. Powiadano że rządy państwa dostaną się doświadczonemu, cnotliwemu i znanemu z przywiązania do tronu Radomirowi, który już wówczas siwym pokryty był włosem. Lecz stryj młodego Aleksego zawiódł oczekiwania Bólgarów: ogłosił się najprzód regentem, potem koronował synowca, potem kazał go udusić i siebie obwołał Augustem, pod imieniem Audronika I., Komnena. Radomir pozostał w swojem ustroniu, w ojczystym grodzie, otoczony przyjaciołmi i wielbicielami i propagujący do koła siebie: cierpliwość i czekanie.

(1) Tribonianus żyjący w pierwszej połowie VI. wieku, był głównym readaktom Kodeksu, Pandektów i Instytutów.

(2) Druga żona Symeona, jednego ze znakomitych królów bólgarskich, była córką Jerzego Sursuwuła.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej