Honore de Balzac

BAL W SCEAUX

Konwersja: Nexto Digital Services

BAL W SCEAUX

Honore de Balzac

Henrykowi de Balzac

jego brat Honoriusz

Hrabia de Fontaine, głowa jednego z najstarszych rodów w Poitou, służył był sprawie burbońskiej rozumnie i odważnie podczas wojny, którą Wandejczycy toczyli z Republiką . Ocalawszy pośród wszelkich możliwych niebezpieczeństw, jakie w tym burzliwym okresie historii współczesnej zagrażały przywódcom rojalistów, mawiał wesoło: — Jestem z tych, co polegli na stopniach tronu! — W ustach człowieka, którego w krwawy dzień bitwy pod Quatre-Chemins pozostawiono między zabitymi, żart ów nie był pozbawiony prawdy. Wierny Wandejczyk, aczkolwiek zrujnowany konfiskatami, odrzucał stale lukratywne urzędy, jakie proponował mu przez posłów cesarz Napoleon. Nieugięty w swojej religii arystokratycznej, zastosował się ślepo do jej przykazań, gdy uznał za właściwe znaleźć sobie towarzyszkę. Chociaż wodził go na pokuszenie bogaty parweniusz, rewolucjonista, szacując sobie wysoko ów alians, hrabia de Fontaine poślubił pannę de Kergarouet, ubogą, lecz należącą do jednego z najstarszych rodów Bretanii.

Restauracja zastała pana de Fontaine obarczonego liczną rodziną. Chociaż temu nad wyraz przyzwoitemu szlachcicowi ani było w głowie zabiegać o łaski, uległ jednak życzeniom żony — i z majątku dającego intratę tak szczupłą, że starczała zaledwie na potrzeby jego dzieci, wyjechał do Paryża. Zgorszony nieco chciwością, z jaką jego dawni towarzysze rzucali się na urzędy i godności zawarowane im konstytucyjnie, miał już wrócić na wieś, gdy otrzymał pismo oficjalne, którym doić znany dygnitarz powiadamiał go o nominacji na generała brygady, jako że na mocy ordonansu Ludwik XVIII dozwalał zaliczyć oficerom armii katolickiej dwadzieścia lat swojego nie istniejącego panowania w charakterze lat służby. Po paru dniach nasz Wandejczyk otrzymał jeszcze, bez żadnych uprzednich starań, drogą urzędową, krzyż kawalerski legii honorowej i order Ludwika Świętego. Te dwa kolejne fawory, a przypisał je monarszej pamięci, zachwiały jego decyzją: osądziwszy, że nie dość prowadzić familię, jak to czynił z nabożeństwem co niedziela, do sali Marszałkowskiej w pałacu Tuileryjskim, aby tam na widok książąt udających się do kaplicy krzyczała „niech żyje król!" — poprosił o łaskę audiencji prywatnej. Posłuchanie to, w mig udzielone, nie miało w sobie nic prywatnego. Salon królewski był pełen sędziwych dworaków, których pudrowane głowy wyglądały z góry niby śnieżny dywan. Tutaj szlachcic nasz spotkał dawnych towarzyszów, lecz powitali go raczej ozięble — za to książęta wydali mu się godni uwielbienia; rzekł tak niechcący, poniesiony entuzjazmem, gdy najłaskawszy z owych panów, chociaż, jak hrabia mniemał dotąd, znał go jedynie z nazwiska, pospieszył uścisnąć mu dłoń i ogłosił pana de Fontaine perłą pomiędzy Wandejczykami. Owacja owacją — ale nikt z najdostojniejszej familii nie myślał pytać go ani o wysokość poniesionych strat, ani o pieniądze, które z wielką hojnością przelewał był do kas. armii katolickiej. Spostrzegł się tedy cokolwiek za późno, że wojnę prowadził własnym sumptem. Pod koniec owej wieczornej recepcji wydało mu się, iż może zaryzykować dowcipną aluzję tyczącą się stanu jego interesów, który przypominał zresztą stan interesów wielu innej szlachty. Miłościwy Pan. roześmiał się, i to nawet dość szczerze, każde bowiem słowo z lekka choćby zabarwione dowcipem miało to do siebie, iż mu się podobało; niemniej odpowiedział jednym z owych królewskich żartów, łagodnych, czyli groźniejszych niźli gniewna reprymenda. Któryś z najpoufalszych konfidentów monarchy przystąpił zaraz do skrupulatnego Wandejczyka i napomknął mu w zdaniu pełnym finezji i nader uprzejmym, iż nie pora jeszcze obrachowywać się z książętami: są na tapecie rachunki znacznie dawniejsze aniżeli hrabiego, bardzo, skądinąd, ważne dla dziejów rewolucji. Hrabia wycofał się przezornie z grupy czcigodnych panów, którzy w pozach pełnych uszanowania stali półkolem naprzeciw dostojnej familii; a potem, wyplątawszy nie bez trudu szpadę spomiędzy chuderlawych nóg, podążył pieszo przez dziedziniec Tuileriów w stronę do rożki, którą zostawił był na bulwarze nadsekwańskim. Rogatą miał duszę — cecha to szlachty z dziada pradziada, u której nie wygasło jeszcze wspomnienie Ligi i Barykad — toteż jął uskarżać się w dorożce głośno i w taki sposób, iż mógł sobie zaszkodzić, na zmiany, jakie nastąpiły u dworu: — Dawniej — powiadał do siebie — każdy mówił szczerze z królem o swoich drobnych kłopotach; panowie szlachta mogli swobodnie prosić o łaski i pieniądze; a dziś któż, nie budząc zgorszenia, otrzyma zwrot sum, które wydatkował był w służbach królewskich? Pal to licho! Order Ludwika Świętego i stopień generała brygady nie wartają trzystu tysięcy talarów, którem, jak obszył, wyłożył na królewską sprawę. Już ja pogadam z królem w cztery oczy, u niego w gabinecie.

Wypadek ów tym bardziej ostudził gorliwość pana de Fontaine, że na swoje prośby o audiencję, wciąż ponawiane, nie otrzymał żadnej odpowiedzi. A widział przy tym, jak cesarscy parweniusze robili karierę dochrapując się niektórych stanowisk rezerwowanych za dawnej monarchii dla najpierwszych domów.

— Wszystko stracone — rzekł jednego ranka. — Stanowczo, król był zawsze rewolucjonistą, i tyle. Gdyby nie brat królewski, który nie wyparł się wiernych sług swoich i jeszcze je pociesza, nie wiem, w czyje ręce, jeśli przetrwałyby te rządy, trafiłaby pewnego dnia korona francuska. Ich przeklęty system parlamentarny, najgorszy ze wszystkich możliwych, nigdy nie będzie odpowiadał Francji. Ludwik XVIII i pan Beugnot wszystko nam zepsuli w SaintOuen.

I hrabia, zniechęcony potężnie, wybierał się już na powrót do swoich włości, poniechawszy z dumą jakichkolwiek pre tensyj do odszkodowania. W tym właśnie momencie wypadki marcowe zapowiedziały nową burzę, która o mało nie pochłonęła prawowitego monarchy i jego obrońców. Podobny owym ludziom szlachetnym, którzy nie odprawiają sługi w dzień deszczowy, pan de Fontaine zaciągnął dług na swoje włości, aby podążyć za wypędzonymi Burbonami — nie wiedząc, czy owa wspólna emigracja wyjdzie mu na lepsze niźli dawne poświęcenie; zaobserwowawszy jednak, iż towarzysze wygnania byli w większych łaskach niż ludzie waleczni, co niegdyś z bronią w ręku sprzeciwiali się ustanowieniu republiki, powziął może nadzieję, że podróż na obczyznę przyniesie mu większy profit aniżeli czynna i niebezpieczna służba w kraju. Te kombinacje dworaka nie należały do czczych rachunków, które obiecują na papierze wspaniałe wyniki, a rujnują w praktyce. Był więc, jak się wyraził najdowcipniejszy i najzręczniejszy spośród naszych dyplomatów, i jednym z pięciuset wiernych sług, co podzielili wygnanie dworu w Gandawie, i jednym z pięćdziesięciu tysięcy, którzy stamtąd powrócili. W tym krótkim okresie, kiedy monarchia bawiła za granicą, pan de Fontaine dostąpił niemałego szczęścia: Ludwik XVIII dał mu urząd i naszemu hrabiemu nie raz jeden trafiła się sposobność, by złożyć królowi dowody wyjątkowej uczciwości politycznej i szczerego przywiązania. Któregoś wieczoru monarcha, nie mając nic lepszego do roboty, przypomniał sobie o facecji, jaką pan de Fontaine zaryzykował był w Tuileriach. Stary Wandejczyk, nie przepuściwszy okazji tak wybornej, opowiedział swoją historię, na tyle barwiąc ją dowcipem, aby król ów, który nic nie zapominał, zdołał sobie w porę rzecz przypomnieć. Dostojny miłośnik literatury spostrzegł, powierzywszy dyskretnemu szlachcicowi redakcję kilku not dyplomatycznych, iż nie są mu obce różne subtelności stylu. Dzięki temu talencikowi pan de Fontaine zapisał się w pamięci króla między najzacniejszymi sługami korony. Jakoż, wróciwszy po raz wtóry, mianował hrabiego jednym z owych wysłanników specjalnych, którzy jeździli po departamentach z misją sprawowania sądów doraźnych nad wichrzycielami: pan de Fontaine nie nadużywał jednak tej groźnej władzy. Gdy skasowano te trybunały ustanowione tylko na pewien okres czasu, nasz dostojnik sądowy zasiadł nie zwlekając w jednym z foteli Rady Stanu i na ławach Izby Deputowanych — mówił niewiele, słuchał uważnie i w sposób dość radykalny zmienił przekonania. Pewne okoliczności, nie znane biografom, zbliżyły  go do króla w stopniu znacznym, dość, że ów kostyczny monarcha tak oto któregoś dnia zagadnął wchodzącego pana de Fontaine:

— Mój przyjacielu, nie zdecydowałbym się mianować pana ani dyrektorem generalnym, ani ministrem! Ani pan, ani ja nie zagrzalibyśmy długo miejsca na urzędzie, a to z racji naszych poglądów. Rząd parlamentarny ma tę zaletę, iż uwalnia nas od ambarasu, jaki sprawiało nam dawniej to, że samiśmy odprawiali naszych sekretarzy stanu. Nasza Rada to istny zajazd, dokąd opinia publiczna przysyła nam często szczególniejszych podróżnych; ale tak czy inaczej, zawsze będziemy wiedzieli, gdzie umieszczać nasze wierne sługi.

Za tym drwiącym zwierzeniem nastąpił ordonans, który obdarzał pana de Fontaine funkcją administracyjną w dobrach nadzwyczajnych korony. Dzięki zaś inteligentnej uwadze, z jaką przysłuchiwał się sarkazmom swojego królewskiego przyjaciela, nazwisko pana de Fontaine padało z najdostojniejszych ust, ilekroć tworzono komisję, której członkowie mieli być wybornie płatni. Rozsądny i taktowny, nie wspominał nikomu o łaskach, jakimi zaszczycał go monarcha, że zaś umiał opowiadać interesująco a błyskotliwie, prowadził z królem owe familijne pogwarki, za którymi Ludwik XVIII przepadał w tym samym stopniu, co za bilecikami zgrabnie wystylizowanymi, anegdotami politycznymi oraz, jeśli tak się wyrazić wolno, za dyplomatycznym i parlamentarnym bajczarstwem, bogato podówczas rozplenionym. Wiadomo, że szczególniejsze przypadki jego rządcostwa — słowo to przyswoił sobie dostojny kpiarz — bawiły go ogromnie. Dzięki przemyślności, dowcipowi i zręczności pana de Fontaine każdy z członków jego licznej rodziny, choćby najmłodszy, znalazł na koniec miejsce w budżecie państwowym, niby — jak mawiał uciesznie hrabia do swojego władcy — jedwabnik na morwowych liściach. Tak to za sprawą monarszej dobroci najstarszy z jego synów osiągnął wysokie i dożywotnie stanowisko w sądownictwie. Średni, przed nastaniem Restauracji zwykły kapitan, otrzymał zaraz po powrocie z Gandawy dowództwo jednostki wojskowej; a że rok 1815 był rokiem zamętu, kiedy to nikt nie przestrzegał regulaminów, przeszedł najpierw do gwardii królewskiej, stamtąd — do straży przybocznej, skierowany zaś ponownie do -wojsk liniowych, awansował po wzięciu Trocadero na generała-leitnanta, dowódcę gwardii. Najmłodszy, mianowany podprefektem, został wkrótce referendarzem Rady Stanu i dyrektorem jednego z wydziałów administracji municypalnej Miasta Paryża, na którym to urzędzie był bezpieczny od burz prawodawczych. Dobrodziejstwa te dyskretne, utajone jak i fawor, którym cieszył się hrabia, sypały się niepostrzeżenie. Chociaż i ojciec, i trzej synowie mieli tyle synekur, że dochody każdego z nich, osobno bardzo znaczne, a czerpane z budżetu, równały się mniej więcej wynagrodzeniu dyrektora generalnego, kariera polityczna panów de Fontaine nie budziła w nikim zazdrości. W owych czasach, gdy system parlamentarny zapuszczał dopiero korzenie, mało kto orientował się naprawdę, czym są spokojne rejony budżetu, w których sprytni faworyci potrafili znaleźć ekwiwalent zburzonych opactw. Hrabia de Fontaine, choć nie tak jeszcze dawno chwalił się, że nie czytał konstytucji, i oburzał się głośno na chciwość dworaków, pokwapił się udowodnić swojemu dostojnemu panu, iż rozumie, równie dobrze jak on, ducha i możliwości rządów przedstawicielskich. Nasz hrabia stał na czele rodziny zbyt licznej, aby szybko i łatwo odbudować swoją fortunę, jakkolwiek trzej jego synowie mieli karierę otwartą i zapewnioną, a familia kumulowała pensje pochodzące z czterech urzędów. Przyszłość uśmiechała się do nich, byli nie tylko w łaskach, lecz i zdolni; ale miał trzy córki, a bał się już nadużywać monarszej dobroci. Postanowił więc napomknąć tylko o jednej z tych dziewic, którym pilno było zapalić pochodnię hymenu. Króla cechuje przecież tyle dobrego smaku, że nie zostawi niedokończonego dzieła. Mariaż najstarszej z panem Planat de Baudry, poborcą generalnym, został zawarty dzięki jednemu z owych królewskich zdań, co nic nie kosztują, wartając miliony. Jednego wieczoru zasępiony monarcha uśmiechnął się, nagle dowiadując się o istnieniu drugiej panny de Fontaine, i wydał ją za młodego sądownika, ekstrakcji co prawda mieszczańskiej, ale bogatego, nader obiecującego i którego zrobił baronem: Gdy następnego roku nasz Wandejczyk wspomniał o pannie Emilii de Fontaine, król odpowiedział swoim ostrawym głosikiem: — Amicus Plato, sed magis amica Natio. — A po kilku dniach uraczył swojego przyjaciela Fontaine czterowierszem dość niewinnym (nazywał te utwory epigramatami), w których dworował z ojca trzech dziewcząt wyprodukowanych nadzwyczaj zręcznie pod postacią trójcy. Jeśli wierzyć kronice, monarcha wywiódł ów żarcik z jedności trzech boskich osób.

— A może Miłościwy Pan raczyłby przerobić ten epigram na epitalam?... — zagadnął hrabia usiłując obrócić ową drwinę na swoją korzyść.

— Gdybym nawet od biedy dojrzał tu rym, nie widzę racji — odrzekł twardo król, gdyż nie spodobał mu się wcale ten żart z jego poezji, choć był najniewinniejszy pod słońcem.

I od tego dnia jął traktować pana de Fontaine z niejaką rezerwą. Królowie są bardziej przekorni, niżbyśmy przypuszczali.

Emilia de Fontaine była, jak prawie każde dziecko najmłodsze, beniaminkiem psutym przez wszystkich. Oziębłość monarchy tym bardziej więc dotknęła hrabiego, iż chyba jeszcze niczyj mariaż nie nasuwał tylu trudności, co małżeństwo jego najukochańszej córki. Aby zrozumieć te wszystkie przeszkody, wejdźmy za próg pięknego pałacu, gdzie nasz administrator mieszkał na koszt Listy Cywilnej. Emilia spędziła dzieciństwo we włościach Fontaine. pośród owego dostatku, który zaspokaja pierwsze zachcenia młodości; najbłahszy jej kaprys był prawem dla sióstr, braci, matki, a nawet ojca Emilii. Krewniacy bez wyjątku przepadali za nią. Czarowne to życie płynęło niczym nie zakłócone, albowiem kiedy dojrzewała, łaskawy los posta wił akurat jej rodzinę u szczytu powodzeń. Przepych paryski wydał jej się tedy rzeczą równie naturalną, jak obfitość kwiatów czy owoców lub jak owe sielskie dostatki, co radowały ją od wczesnego dzieciństwa. I tak samo jak w dzieciństwie, jeśli pragnęła ukontentować swoje radosne fantazje, nie doznawała żadnych przeszkód, okazywano jej posłuszeństwo i teraz, kiedy będąc czternastolatką, rzuciła się w wir uciech światowych. Nawykła stopniowo do przyjemności, jakie zawdzięczamy pieniądzom, a więc wyszukane toalety, elegancja złoconych salonów i wykwintnych ekwipaży stały się dla niej równie konieczne, jak i komplementy, szczere albo fałszywe — dyktowane pochlebstwem, jak dworskie zabawy i dworskie szychy. Jak większość zepsutych dzieci, tyranizowała tych, co ją kochali, a przymilna była dla obojętnych. Jej wady wzrastały z nią razem i rodzice mieli zebrać niedługo gorzki plon owego zgubnego wychowania. W dziewiętnastym roku życia Emilia de Fontaine nie wybrała jeszcze żadnego spośród wielu młodzieńców, których pan de Fontaine, kierując się względami polityki, spraszał do siebie na przyjęcia. Choć jeszcze młoda, folgowała w salonach językowi tak dalece, jak na to może sobie pozwolić kobieta dojrzała. Podobna królom— nie miała przyjaciół, uległość zaś, jaką wszędzie jej okazywano, zdemoralizowałaby może i lepszą naturę. Żaden z mężczyzn — nawet i starcy — nie ośmielił się oponować poglądom dziewczyny, która jednym spojrzeniem nieciła miłość w najzimniejszym sercu. W przeciwieństwie do sióstr edukowana starannie, malowała niezgorzej, mówiła po włosku i po angielsku, a grą na fortepianie budziła ogólną zazdrość; wreszcie głos jej, ukształcony przez najwytrawniejszych mistrzów, zalecał się, gdy śpiewała, brzmieniem urzekającym. Była tak dowcipna i tak wybornie znała literaturę całego świata, iż uwierzyłbyś słowom Maskaryla, że szlachta rodzi się już wszystko wiedząc. Rozwodziła się z łatwością na temat malarstwa włoskiego czy flamandzkiego, średniowiecza czy Renesansu, krytykowała bezceremonialnie książki zarówno dawne, jak i współczesne, podkreślając z okrutną inteligencją i wdziękiem wady dzieła. Tłum bałwochwalczy przyjmował najzwyklejsze jej odezwa nia, jak Turcy przyjmują sułtańskie fefta . Olśniewała tym sposobem ludzi powierzchownych; ludzi głębokiego umysłu rozpoznawała dzięki naturalnemu darowi i tak ich umiała skokietować, iż umykała bacznemu oku zamotanych w te urocze sidła. Pod ową urzekającą pozłótką kryło się serce niefrasobliwe, pogląd, u wielu dziewcząt zwyczajny, iż nikt nie zamieszkuje na dostatecznych wyżynach, aby pojąć doskonałość jej duszy, i pycha, którą czerpała zarówno ze swojej kondycji, jak i urody. Obca gwałtownemu afektowi, który prędzej czy później pustoszy serce kobiece, obracała całą młodą żarliwość w niepomiarkowane umiłowanie tytułów, a ludziom z gminu okazywała najgłębszą wzgardę. Świeżo upieczoną szlachtę traktując nader impertynencko, dokładała wszelkich starań, aby jej rodzice kroczyli w jednym rzędzie z najświetniejszymi familiami z Przedmieścia Saint-Germain.

Owa polityka nie uszła bystremu spojrzeniu pana de Fontaine, który od czasu zamęścia dwóch starszych córek bolał nieraz nad sarkazmami i złośliwymi żartami Emilii. Ludzie logicznego umysłu zdziwią się, że sędziwy Wandejczyk oddał najstarszą córkę poborcy generalnemu, posiadającemu wprawdzie kilka majątków, ongi wielkopańskich, ale nie mającemu przed nazwiskiem owej partykuły, której tron zawdzięczał tylu obrońców — średnią zaś sadownikowi, co zbyt niedawno został baronem, aby można było zapomnieć, iż ojciec jego sprzedawał drzewo. Ów poważny zwrot, jaki nastąpił w poglądach naszego szlachcica, chociaż dobiegał on akurat sześćdziesiątki, a ludzie w tym wieku rzadko zmieniają przekonania, był wynikiem nie tylko tego, iż pan de Fontaine zamieszkał w nowożytnym Babilonie — rzecz na ogół w skutkach opłakana — gdzie wszyscy prowincjusze tracą w końcu swoją kanciastość; nowe przekonania polityczne hrabiego były też wynikiem rad i przyjaźni królewskiej. Książę-filozof upodobał sobie nawracać Wandejczyka na poglądy, jakich wymagał i duch dziewiętnastego stulecia, i odnowienie monarchii. Ludwik XVIII pragnął zespolić stronnictwa, jak Napoleon zespolił był kraj nasz i jego mieszkańców. Prawowity mo narcha, może i równie inteligentny jak jego rywal, działał w kierunku przeciwnym. Ostatni z przywódców Burbońskiego domu starał się ukontentować stan trzeci i zwolenników cesarstwa, ograniczając wpływy kleru z takim samym gorączkowym pośpiechem, z jakim pierwszy z Napoleonów ściągał do siebie arystokrację i obdarzał Kościół dotacjami. Nasz radca stanu, powiernik monarszych zamysłów, został niepostrzeżenie jednym z najbardziej wpływowych i najmędrszych przywódców owego stronnictwa umiarkowanych, co życzyli sobie szczerze, w imię interesu narodowego, zespolenia poglądów. Głosił więc kosztowną zasadę rządu konstytucyjnego i sekundował z całej swojej mocy wahaniom politycznej wagi, która dozwalała jego panu władać Francją mimo wewnętrznych zamieszek. Kto wie, czy pan de Fontaine nie żywił cichej a miłej sercu nadziei, że otrzyma parostwo dzięki jednej z owych burz prawodawczych, których wyniki całkiem nieoczekiwane bywały podówczas niespodzianką dla najwytrawniejszych polityków. Hrabia obstawał niezłomnie, aby we Francji nie uznawano innej szlachty prócz parów: ich tylko rody winny mieć prawo do przywilejów.

— Szlachta bez przywilejów — mawiał — jest jak toporzysko bez siekiery.

Daleki zarówno stronnictwu Lafayette'a, jak i stronnictwu pana de La Bourdonnaye, usiłował z zapałem doprowadzić do pojednania ogólnego, mającego stworzyć dla Francji nową erę i zapewnić jej świetny los. Starał się przekonać rody bywające stale na jego salonach i rody, u których bywał, iż kariera wojskowa i urzędnicza daje obecnie mizerne widoki. Namawiał matki, aby kierowały synów ku wolnym zawodom i do przemysłu, napomykając, że stanowiska w wojsku i wysokie urzędy państwowe i tak będą należeć, „bardzo konstytucyjnie", do młodszego potomstwa męskiego szlachetnych parowskich rodów. "Według pana de Fontaine naród wywalczył już sobie dość poczesne miejsce w administracji: ma zgromadzenie wyborcze i sta nowiska w sądownictwie oraz finansach, które — jak powiadał — były dawniej i będą zawsze udziałem znakomitości stanu trzeciego. Nowe poglądy ojca rodu Fontaine'ów i mądre alianse, jakie z nich wynikły dla dwóch starszych córek, napotkały jednak były silny opór w łonie samego stadła: hrabina de Fontaine dochowała bowiem wierności pierwotnym przekonaniom, których nie mogła się wyrzec kobieta wywodząca się przez matkę z Rohanów . Aczkolwiek sprzeciwiała się zrazu przyszłemu szczęściu i fortunie dwóch starszych córek, skapitulowała w toku jednej z owych sekretnych rozmów, kiedy to z wieczora małżonkowie, złożywszy razem głowy na poduszce, zwierzają się sobie, roztrząsając po społu rozmaite sprawy. Pan de Fontaine wykazał chłodno małżonce, argumentując szczegółowymi rachunkami, iż pobyt w Paryżu, obowiązek reprezentacji i splendory, jakie spłynęły na ich dom w nagrodę za wyrzeczenia, które cierpieli oboje tak dzielnie w wandejskiej głuszy, a także wydatki na synów pochłaniały lwią część dochodów natury budżetowej. Trzeba zatem pochwycić, niby łaskę niebios, okazję nadzwyczaj bogatego zamęścia, jaka trafiała się dwóm ich córkom. Czyż nie powinny one posiadać kiedyś sześćdziesięciu, osiemdziesięciu albo i stu tysięcy liwrów renty? Mariaż równie korzystny nie co dzień oczekuje bezposażną pannę. Wreszcie, czas już pomyśleć o oszczędnościach, ażeby zaokrąglić dobra Fontaine i odbudować pradawną majętność ziemską rodu. Hrabina ustąpiła, jakby — może tylko chętniej — uczyniła na jej miejscu każda matka, wobec argumentów tak przekonywających; oświadczyła jednak, że przynajmniej córka jej Emilia wyjdzie za mąż tak, aby zadowolić dumę, którą na nieszczęście między innymi i ona rozwinęła w tej młodej duszy.

Tym oto sposobem wypadki, które winny były radować tę rodzinę, wprowadziły tam lekki ferment niezgody. Poborca generalny i młody sadownik byli kozłami ofiarnymi sztywnego ceremoniału, jaki potrafiła stworzyć hrabina wespół z Emilią. Owa zaś etykieta znalazła, jeśli idzie o tyranię domową, szersze pole: generał-lejtnant poślubił pannę Mongenod, córkę bogatego bankiera; prezydent ożenił się roztropnie z panną, której ojciec, krociowy milioner, kupczył był dawniej solą; a i najmłodszy z braci okazał się wierny gminnym doktrynom, biorąc za żonę pannę Grossetete, jedynaczkę poborcy generalnego z Bourges. Trzy szwagierki i dwaj szwagrowie dopatrywali się takich uroków i tylu korzyści osobistych z obracania się w wysokiej sferze politycznych potęg i w salonach Saint-Germain, że zmówili się, by stworzyć wokół wyniosłej Emilii coś na kształt małego dworu. Ale ów pakt interesu i pychy nie był aż tak dobrze scementowany, aby młoda władczyni nie wywoływała co i raz rewolucyj w swoim państewku. Spory, nie przekraczające nigdy granic dobrego wychowania, utrzymywały między członkami tej potężnej familii atmosferę drwiny, która, nie naruszając w jakiś widoczny sposób przyjaźni afiszowanej na zewnątrz, wyradzała się niekiedy, z dala od świadków, w uczucia nie nazbyt chrześcijańskie. Tak to małżonka generała-lejtnanta, zostawszy baronową, poczytywała się za szlachciankę równą Kergarouetównie i twierdziła, że okrągłe sto tysięcy liwrów renty upoważnia ją do prawienia takich samych impertynencyj, jakie prawiła ludziom szwagierka jej, Emilia, której częstokroć życzyła z ironią szczęśliwego mariażu, nadmieniając, iż córka pewnego para poślubiła właśnie pewnego bynajmniej nie utytułowanego pana. Wicehrabinę de Fontaine bawiło, gdy zaćmiewała Emilię dobrym smakiem i dającym się zauważyć bogactwem toalet, umeblowania i powozów. Drwiąca mina, z jaką szwagierki i obaj szwagrowie wysłuchiwali pretensyj, które panna de Fontaine raczyła czasem wyjawić, wprawiała ją w gniew, a nie zawsze zdołała go uśmierzyć, sypiąc przycinkami. Kiedy zaś ojciec rodu odczuł niejakie ochłodzenie przyjaźni, dyskretnej i zawodowej, którą darzył go monarcha, zląkł się tym mocniej, że najukochańsza jego córka, uznawszy żarty sióstr za wyzwanie, nigdy jeszcze nie mierzyła tak wysoko jak teraz.

Pośród opisanych okoliczności jako też w momencie, kiedy ta mikroskopijna wojna domowa nabrała cech bardzo poważnych, król, który zdaniem pana de Fontaine przywrócił już go był do łask, zachorzał śmiertelnie. Wielki polityk, co tak wybornie poprzez nawałności umiał prowadzić swoją nawę, zmarł w krótkim czasie. Niepewny przyszłego faworu, hrabia de Fontaine skoncentrował wszelkie wysiłki, aby otoczyć najmłodszą córkę elitą młodych epuzerów. Ten, kto próbował rozwiązać trudny problem, jaki nasuwa mariaż córki pysznej i rozgrymaszonej, zrozumie chyba, ile musiał się napocić nasz biedny Wandejczyk. Gdyby to przedsięwzięcie ostatnie ukończył ku zadowoleniu umiłowanego dziecka, ukoronowałby tym samym godnie karierę, którą od lat dziesięciu robił w Paryżu. Familia hrabiego w taki sposób zgarniała pieniądze ze wszystkich ministeriów, iż można by ją przyrównać do domu austriackiego, który dzięki swoim aliansom grozi zagarnięciem całej Europie. Jakoż stary Wandejczyk nie zrażał się przyprowadzając wciąż nowych konkurentów, tak mu leżało na sercu szczęście córki; ale nie było nic pocieszniejszego od słów, którymi impertynenckie stworzenie oceniało zalety swoich adoratorów i ferowało na nich wyroki. Powiedziałbyś, iż podobna jednej z bajecznych księżniczek wschodnich, Emilia była dość bogata i. dość piękna, aby mieć prawo wyboru między książętami całego świata; zarzuty jej prześcigały się w błazeństwie: jeden miał nogi za grube i wykoślawione w kolanach; drugi był krótkowidzem, a trzeci nazywał się Durand; tamten znowu chromał — a prawie wszyscy wydawali jej się tłuściochami. Odrzuciwszy paru konkurentów ożywiała się — i czarująca, wesoła jak nigdy, mknęła na raut czy na bal, gdzie przenikliwym okiem lustrowała łudzi sławnych a będących w modzie i z upodobaniem wywoływała oświadczyny, aby zawsze dać kosza. Natura obdarzyła ją hojnie wdziękami niezbędnymi dla niej — odgrywającej rolę Celimeny . Emilia de Fontaine, wysoka i smukła, to poruszała się z imponującą powagą, to sunęła krokiem lekkim i swawolnym, zależnie od kaprysu. Jednym nieznacznym wygięciem szyi, cokolwiek za długiej, potrafiła nadać sobie wyraz już to wzgardliwy, już to impertynencki, a zawsze powabny. Ułożyła sobie bogaty repertuar owych poruszeń głową i gestów kobiecych, które stanowią okrutny albo napawający szczęściem komentarz do półsłówek i uśmiechów. Piękne czarne włosy, brwi bardzo gęste, a zarysowane wysokimi łukami, nadawały jej fizjonomii wyraz dumy, który, nauczona tyleż kokieterią, co zwierciadłem, umiała czy nić straszliwym albo łagodzić spojrzeniem to szklanym, to słodkim, leciutkimi drgnieniami wyginających się warg lub ich wystudiowaną martwotą, uśmiechami raz chłodnymi, raz pełnymi czaru. Jeśli Emilia zapragnęła owładnąć czyimś sercem, dźwięcznemu jej głosowi nie zbywało na melodii; ale potrafiła też nadać mu coś na kształt ostrej jasności, gdy chciała sparaliżować mowę niepowściągliwemu adoratorowi. Blade jej lica i czoło alabastrowe przypominały powierzchnię krystalicznego jeziora, co marszczy się za podmuchem wiatru, lecz po chwili — i tak na przemian — odzyskuje radosną pogodę, kiedy powietrze się uspokoi. Niejeden młodzieniec, któremu dopiekła jej wzgarda, oskarżał ją o komedianctwo; ale radziła sobie wybornie z owym zarzutem przywodząc obmówców do tego, że starali jej się podobać, i ujarzmiając ich swoją wzgardliwą kokieterią. Wśród dziewcząt modnych żadna nie umiała przybrać tak wyniosłej miny przyjmując hołd artysty, rozwinąć owej obraźliwej grzeczności, która czyni równych nam niższymi od nas, pognębić swoją impertynencją tych wszystkich, co próbowali dotrzymać jej kroku. Wydawało się, iż gdziekolwiek by się znalazła, nie prawiono jej komplementów, ale bito przed nią pokłony, a miała takie maniery i przybierała takie tony, że fotel, na którym by zasiadła nawet u księżnej, zamieniłby się w tron cesarski.

Pan de Fontaine odkrył poniewczasie, jak bardzo czułość okazywana przez całą rodzinę wypaczyła edukację jego najukochańszej córki. Admiracja, którą świat otacza zrazu młodą osobę, aby niebawem mścić się na niej, podekscytowała jeszcze pychę Emilii i wzmogła jej dufność. Ogólny podziw rozwinął w niej egoizm naturalny u dzieci zepsutych, co niby królowie zabawiają się każdą nową rzeczą. W obecnej chwili wdzięk młodości i urok talentów ukrywały przed oczyma ludzkimi owe przywary, tym szkaradniejsze, iż kobieta winna podobać się tylko dzięki poświęceniu i samozaparciu; ale nic nie ujdzie oku dobrego ojca: pan de Fontaine starał się po wielekroć tłumaczyć córce główne karty enigmatycznej księgi życia. Daremny trud! Zbytnio smucił się kapryśną krnąbrnością i umysłem ironicznym córki, aby wytrwać w zadaniu tak niewdzięcznym, jak uprawa równie złośliwego charakteru. Ograniczył się więc do udzielania jej od czasu do czasu rad, wyjątkowo łagodnych i dobrotliwych; widział jednak z bólem, że naj tkliwsze słowa ześlizgują się z serca Emilii niby po marmurze. Oczy ojcowskie otwierają się późno, toteż stary Wandejczyk spostrzegł dopiero po wielu doświadczeniach, iż córka obdarowuje go pieszczotami niezbyt często i jak z łaski. Przypominała dziecko, które zdaje się mówić do matki: „Pocałuj mnie prędzej, bo chcę pójść się bawić". A jednak Emilia raczyła okazywać rodzicom czułość, choć nieraz powodowana owym nagłym kaprysem, pospolitym u dziewcząt i nie dającym się chyba wytłumaczyć, szukała samotności i pokazywała się nader rzadko; skarżyła się, iż nie ona jedna jest bliska sercu rodziców; stawała się zazdrosna o wszystkich, nawet o rodzeństwo. Potem, natrudziwszy się rzetelnie, by stworzyć wokół siebie pustkę, ta dziwna dziewczyna obwiniała cały świat o swoje osamotnienie, sztuczne zresztą, i o przykrości, które sama na siebie ściągała. Zbrojna doświadczeniem swoich lat dwudziestu, złorzeczyła losowi, a nie wiedząc, że każdy jest kowalem własnego szczęścia, domagała się od otoczenia, by ją uszczęśliwiało. Uciekłaby na kraj świata przed takim małżeństwem, jakie zawarły obie jej siostry; niemniej taiła w sercu okrutną zazdrość widząc je mężatkami, bogatymi i szczęśliwymi. Wreszcie tak mocno dawała się we znaki zarówno matce, jak i ojcu, że rodzice zastanawiali się czasem, czy Emilia nie jest odrobinę fiksatką. Ową aberrację w pewnym stopniu zrozumieć można: nic bardziej zwyczajnego niźli owa sekretna duma zrodzona w sercach młodych osób, które należą do familii znajdujących się na wysokim szczeblu drabiny społecznej, osób uposażonych od natury wielką pięknością. Wszystkie niemal żywią przekonanie, że ich matki, ukończywszy czterdzieści albo pięćdziesiąt lat, nie mogą już ani rozumieć młodych dusz, ani pojmować ich wzlotów. Imaginują sobie, że większość matek, zazdrosnych o córki, pragnie ubierać je na własną modłę, kierując się tutaj z góry powziętym rozmysłem: żeby je zaćmiewać albo żeby odbijać im adoratorów. Stąd często łzy tajone albo skryte bunty przeciw rzekomej tyranii matczynej. Inna jeszcze mania opanowuje młode panny grążące się w utrapieniu, które, choć opiera się li tylko na wyobraźni, staje się realnym: komponują one temat dla własnej egzystencji i same sobie stawiają wspaniałe horoskopy; hołdując własnej magii, biorą swoje marzenia za rzeczywistość i decydują w tajemnicy, podczas długich roztrząsali, że serce czy rękę oddadzą tylko temu mężczyźnie, co będzie posiadał pewne bliżej nieokreślone zalety; szkicują w imaginacji sylwetkę swojego wybranego nie licząc się bynajmniej z rzeczywistością. Kiedy jednak nabędą życiowego doświadczenia, a z biegiem lat zaczną snuć poważne refleksje, kiedy poznają świąt i jego prozaiczną codzienność i gdy wreszcie zobaczą różne nieszczęsne przykłady — sczezną prześliczne barwy, w jakie ustroiły swój ideał; następnie, pewnego pięknego ranka, znajdą się w prądzie życia i będą się zdumiewać, że są szczęśliwe bez weselnej poezji swych rojeń. Wedle takiej to poetyki panna Emilia cle Fontaine nakreśliła w zawodnej mądrości swojej program, do którego miał dostosować się jej przyszły, aby nie otrzymać kosza. Stąd jej pogarda i sarkazmy.

„Lubo młody i ze starej szlachty — rzekła sobie — musi być parem Francji albo pierworodnym synem para! Zbyt wiele by mnie kosztowało, gdybym nie widziała swojego herbu wymalowanego na drzwiczkach karety pośród rozwianych fałdów lazurowego płaszcza i gdybym nie jechała między książętami główną aleją Pól Elizejskich w dni spaceru do Longchamps. A zresztą, zdaniem ojca, parostwo będzie kiedyś najpiękniejszą godnością we Francji. Chcę, żeby był wojskowym, zastrzegając jednak, że to ja wyznaczę termin, w którym poprosi o dymisję; i chcę, żeby miał ordery, aby prezentowano przed nami broń".

Owe rzadkie przymioty na nic się nie zdadzą, jeśli tej istoty wyimaginowanej nie będzie cechował jeszcze ujmujący czar towarzyski, dowcip, piękna postawa — a nade wszystko smukłość. Warunkiem absolutnie koniecznym była więc tutaj chudość, ów powab u mężczyzny zasadniczy, lecz i jakże nieważki — właśnie z punktu widzenia rządów przedstawicielskich. Panna de Fontaine wykoncypowała sobie coś na kształt idealnej miary, która służyła jej za wzór. Młodzieniec, który na pierwszy rzut oka nie spełniał żądanych warunków, nie miał się co spodziewać powtórnego spojrzenia.

— O Boże! Jakiż to tłuścioch! — tymi słowy Emilia wyrażała najwyższą wzgardę.

Mógłbyś tedy pomyśleć, że ludzie zacnej korpulencji są niezdolni do uczuć, liczą się między złych mężów i nie zasługują na miejsce w cywilizowanej społeczności. Tusza, należąca do zalet urody poszukiwanych na Wschodzie, wydawała jej się u kobiety — nieszczęściem, lecz u mężczyzny — była zbrodnią. Te paradoksalne poglądy bawiły, ponieważ Emilia wypowiadała je z dowcipną swadą. Ale hrabia przeczuwał, że później pretensje Emilii, dość śmieszne, by dostrzegły je już niektóre damy zarówno bystre, jak i zjadliwe, staną się nieuchronnie przedmiotem drwiny. Lękał się, aby dziwaczne pojęcia jego córki nie zaczęły trącić złym tonem. Drżał, czy świat bezlitosny już teraz nie kpi z osoby, co tak długo pozostaje na scenie, nie kończąc odgrywanej sztuki. Wielu aktorów, niekontentych z odmowy, zdawało się czekać na lada jaki niefortunny wypadek, aby się zemścić. Obojętnych i leniwych zaczynało już to nużyć: rodzaj ludzki okazując komuś admirację zawsze się męczy. Stary Wandejczyk wiedział jak nikt, że kto wchodzi na deski teatru, życia publicznego, dworu czy salonów, musi bardzo umiejętnie wybrać moment — ale jeszcze trudniej jest opuścić je w porę. Zimą więc tego roku, kiedy na tron wstąpił Karol X, hrabia podwoił wysiłki, wezwawszy do pomocy trzech synów i dwóch zięciów, aby zgromadzić w salonach swojego pałacu najlepszych epuzerów, jakich można było wybrać spomiędzy paryżan i deputowanych, którzy ściągnęli z rozmaitych departamentów. Świetność tych zabaw i przepych jadalni były głośne, obiady zaś, woniejące truflami, zaćmiewały niemal słynne uczty, dzięki którym ówcześni ministrowie zapewniali sobie głosy swoich parlamentarnych żołnierzy.

Nasz czcigodny deputowany jął więc uchodzić za jednego z najpotężniejszych kusicieli starających się skazić uczciwość prawodawczą owej znakomitej Izby, która zdawała się już umierać na niestrawność. Rzecz osobliwa! Łowiąc zięcia, zaskarbił sobie najświetniejszy fawor u króla. Może znalazł jakiś zyskowny a sekretny sposób, aby sprzedawać dwakroć te same trufle. Żart ów, autorstwa kilku dowcipnych liberałów, którzy obfitością słów maskowali w Izbie brak zwolenników, nie zdobył żadnego aplauzu. Postępowanie szlachcica z Poitou było na ogół tak przyzwoite i honorowe, iż nie ugodzono go ani jedną z owych złośliwych strzał, jakimi zasypywano w tych latach trzystu wolantów z centrum, ministrów, kucharzy, dyrektorów generalnych, ludzi wyprawiających lukullusowe biesiady, i obrońców z urzędu, którzy wspierali gabinet pana de Villele . Pod koniec kampanii pan de Fontaine, który w jej czasie parokroć wysyłał do boju swoje zastępy, myślał, że tym razem jego zgromadzenie epuzerów nie będzie dla Emilii fantasmagorią. Doznał pewnego zadowolenia wewnętrznego, iż należycie wypełnił swój ojcowski obowiązek. Nie pogardził był żadnymi środkami, spodziewał się tedy, że wśród serc ofiarowanych Emilii winno znaleźć się co najmniej jedno, które panna wyróżni. Niezdolny ponawiać tego wysiłku, a zresztą sprzykrzywszy sobie postępowanie córki, umyślił naradzić się z nią — a było to pod koniec wielkiego postu, któregoś ranka, kiedy na sesji parlamentarnej mogli się obejść, ostatecznie, bez votum pana de Fontaine. Gdy więc lokaj prószył artystycznie pudrem na żółtawe ciemię pana, zarysowując deltę, co razem z obwisłymi puklami dopełniała jego czcigodnej koafiury, hrabia, nie bez tajonego wzruszenia, rozkazał staremu pokojowcowi, by zawiadomił pyszną dziewczynę, iż ma nie czekając stawić się przed głową rodu.

— Józefie — ozwał się, jak tylko lokaj skończył go czesać — zabierz tę serwetkę, zaciągnij firanki, ustaw fotele, na swoim miejscu, wytrzep dywan sprzed kominka i połóż go, ale prosto, i wszędzie zetrzyj kurze. Prędzej, prędzej! Otwórz no okno i przewietrz trochę gabinet.

Hrabia pomnażał rozkazy przynaglając Józefa — Józef sapał, a odgadując zamysły pana uładził jakoś ten pokój, naturalną rzeczy koleją najbardziej zaniedbany z całego domu, i nawet udało mu się wprowadzić coś na kształt harmonii między sterty rachunków, kartonowe pudła, księgi tudzież meble owego sanktuarium, gdzie debatowano nad interesami włości królewskich. Uporządkowawszy nieco ten chaos, porozkładawszy, niby na wystawie magazynu nowości, te przedmioty, które mogły być najmilsze dla oka albo grą kolorów stworzyć coś w guście biurokratycznej poezji, zatrzymał się pośród labiryntu szpargałów, co walały się wszędzie nie respektując i dywanu, podziwiał przez chwilę sam siebie, kiwnął głową i wyszedł.

Biedny synekurant nie podzielał dobrego mniemania sługi. Nim zasiadł w ogromnym fotelu „z uszami", rozejrzał się nieufnie, popatrzył uważnie i wrogo na swój robdeszan, strzepnął zeń kilka ździebeł tytoniu, wysiąkał skrupulatnie nos, uporządkował łopatki i szczypce, podsycił ogień, podciągnął pantofle na pięty, odrzucił do tyłu arcapik drzemiący między kołnierzem kamizelki i robdeszana, tak aby zwisał w pozycji pionowej; zaczem odmiótł popiół, co rozsypany świadczył, że hrabiego nie opuszcza katar. Słowem, starzec nie siadł, dopóki ostatni raz nie obrzucił krytycznym spojrzeniem gabinetu i nie upewnił się, że nic tutaj nie stanie się powodem uwag zarówno dowcipnych, jak impertynenckich, którymi córka odpowiadała zazwyczaj na jego mądre rady. W tym wypadku nie chciał wystawiać na szwank swojej godności ojcowskiej. Zażywszy ostrożnie niuch tabaki, odkaszlnął parę razy, jakby gotował się prosić o wywołanie imienne; usłyszał lekki krok córki: zjawiła się, nucąc arię z „Il Barbiere".

— Dzień dobry, tatku. Cóż to za takie poranne interesy? Rzuciła te słowa niby refren śpiewanej właśnie melodii, po czym uściskała ojca, lecz nie z ową serdeczną tkliwością, która czyni przywiązanie dziecka tak miłym, ale z nonszalancją, jaką okazuje wielka dama, zawsze pewna, że się podoba, cokolwiek by zrobiła.

— Moje drogie dziecko — ozwał się uroczyście pan de Fontaine — wezwałem cię, aby porozmawiać z tobą bardzo poważnie na temat twojej przyszłości. Musisz w obecnej chwili koniecznie wybrać męża, i to tak, aby raz na zawsze utrwalić swoje szczęście...

— Mój tatku poczciwy — przerwała Emilia nadając głosowi najpieszczotliwsze brzmienia, by nie urazić hrabiego — zdaje mi się, że nie upłynął jeszcze termin zawieszenia broni, jakie zawarliśmy, jeśli idzie o moich supirantów.

— Emilko, dajmy dziś pokój żartom w kwestii tak ważnej. Od jakiegoś czasu wysiłki tych wszystkich, którzy kochają cię naprawdę, jednoczą się, aby zapewnić ci los odpowiedni, i byłoby karygodną niewdzięcznością, gdybyś zbagatelizowała dowody troski, którą nie ja jeden ci okazuję.

Emilia, ogarnąwszy meble gabinetu ojcowskiego spojrzeniem szybkim i złośliwie badawczym, wybrała, słuchając powyższych słów, fotel, co wydał jej się najmniej wysiedziany przez interesantów, przysunęła go sama do kominka, aby usadowić się naprzeciw ojca, przyjęła pozę tak uroczystą, iż każdy dostrzegłby w niej znamiona drwiny, i skrzyżowała ręce na bogatym przybraniu pelerynki zwanej a la neige, mnąc nielitościwie gęste tiulowe falbanki. Popatrzyła z ukosa, śmiejąc się, na zatroskaną twarz starego ojca i przerwała milczenie:

— Nigdym jeszcze nie słyszała od ciebie, luby tatku, żeby rząd oświadczał coś w robdeszanie. Ale — przydała z uśmiechem — to fraszka, lud nie powinien być wymagający. Zapoznajmyż się z projektem ustawy i twoimi oficjalnymi prezentacjami.

— Nie zawsze będę mógł zwoływać panów konkurentów, wietrznico! Nie mam zamiaru dłużej wystawiać na szwank mojej opinii, która jest częścią majątku moich dzieci, rekrutując ów pułk danserów, który rozpędzasz każdej wiosny. Byłaś już, nie zawiniwszy, przyczyną wielu groźnych waśni z niektórymi rodzinami. Spodziewam się, że zrozumiesz dziś lepiej trudność i naszego, i twojego położenia. Masz, moja córko, dwadzieścia dwa lata, więc już od lat trzech powinnaś być mężatką. Twoi bracia i siostry znaleźli pozycję bogatą i szczęśliwą. Ale, moje dziecko, wydatki, jakie ponieśliśmy w związku z tymi mariażami, dom otwarty, boć domagasz się, aby w taki sposób prowadziła go matka, pochłonęły tyle naszych dochodów, że z ledwością będę mógł ci dać sto tysięcy franków posagu. Od dziś chciałbym się zająć losem matki zabezpieczając jej przyszłość: nie wolno mi poświęcić matki dzieciom. Emilko, gdyby mnie wam zabrakło, matka nie pozostanie na niczyjej łasce i musi nadal żyć w dobrobycie, którym wynagrodziłem jej zbyt późno oddanie, jakie okazywała mi" w nieszczęściu. Jak widzisz, moje dziecko, szczupły twój posag nie godzi się z twoimi wysokimi ambicjami. A i tak będziesz go miała za cenę wyrzeczeń, jakich nie uczyniłem dla żadnego z moich dzieci; ale twoje rodzeństwo przyobiecało szlachetnie, że nigdy nie będzie mieć żalu, jeśli któregoś dnia wyróżnimy naszego beniaminka.

— Ba! W ich sytuacji! — rzekła Emilia potrząsając ironicznie głową.

— Moja córko, nie lekceważ nigdy tych, którzy cię kochają. Dowiedz się, że tylko biedacy są hojni! Bogacz zawsze wynajdzie sobie wyborne powody, aby nie odstąpić dwudziestu tysięcy franków krewnemu. No, nie dąsaj się, dziecinko, i pomówmy rozsądnie. Nie zauważyłaś aby wśród młodych epuzerów pana de Mannerville?

— E, sepleni, wciąż przypatruje się swoim stopom, wyobraziwszy, sobie, że są drobne, a mizdrzy się! A zresztą to blondyn; nie lubię blondynów.

— No dobrze, a pan de Beaudenord?

— Nie jest szlachcicem. Pokraczny, gruby. Co prawda, brunet. Niech ci dwaj panowie porozumieją się i złączą swoje fortuny, niech pierwszy da swoje ciało i nazwisko drugiemu, który znów zachowa swoje włosy, a wtedy... kto wie...

— A cóż byś powiedziała o panu de Rastignac?

— Pani de Nucingen wyedukowała go już na bankiera — odparła złośliwie.

— A wicehrabia de Portenduere, nasz kuzyn?

— Dzieciuch, tańczy jak niedźwiedź, a zresztąubogi. No i, mój tatku, żaden z tych panów nie ma tytułu. A ja chcę zostać przynajmniej hrabiną, tak jak matka.

Koniec wersji demonstracyjnej.