Bolesław Londyński

BAŚNIE i LEGENDY LUDOWE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

1. ŚNIEG I PIERWIOSNKI.

2. PSZCZOŁY.

3. NIETOPERZ.

4. DZIKI GOŁĄB.

5. KRUPY.

6. SŁOMKA, WĘGIEL I BÓB.

7. DUDEK.

8. DLACZEGO ŚWINIE MAJĄ OGON W PIERŚCIONEK.

9. DLACZEGO ŚWINIE RYJĄ ZIEMIĄ?

10. TYTOŃ.

11. POZIOMKI.

12. KŁOSY ŻYTA.

13. POWÓJ.

14. DLACZEGO WODA MORSKA JEST SŁONA?

15. ODKĄD PIES ŹLE ŻYJE Z KOTEM?

16. OD JAKIEGO CZASU KOT POŻERA MYSZY?

17. KIEDY WILK STWORZONY ZOSTAŁ?

18. CO WILKOWI ŻREĆ WOLNO?

19. DLACZEGO KOZY MAJĄ UCIĘTE OGONY?

20. ŻABA I ZAJĄCE.

21. JAK BIEDNA DAFA ZOSTAŁA SOWĄ?

22. KUKUŁKA.

23. BAJKA O ARCE NOEGO.

24. DZWONKI.

25. SROKA I WRONA.

26. BAJKI O CZŁOWIEKU NA KSIĘŻYCU.

27. DLACZEGO LIS MA OGON Z BIAŁYM KOŃCEM?

28. O ZAJĄCU I WILKU.

29. O CHŁOPIE I O LISIE.

30. O NIENASYCONYM ŻYDZIE.

31. PŁANETNICY.

33. ZARAZA.

34. CHOLERA.

35. GDZIE BYŁ RAJ ZIEMSKI?

36. POTOP, GÓRY, SKAŁY.

37. JESZCZE O KUKUŁCE.

38. O OJCOWSKIM KRÓLU.

39. ZMORY.

40. WOŁY.

41. SKĄD SIĘ BIORĄ KAMIENIE NA POLACH?

42. ROZMOWA PTAKÓW. 

43. O KRENCIPALE Z KRENCIPAŁKĄ (M).

44. DLACZEGO NIEDŹWIEDŹ MA OGON KUSY?

45. BORÓWKI.

46. GWIAZDA PORANNA.

47. SZCZYGIEŁ.

48. OWCZARSKIE CHMURKI.

49. JAK DJABEŁ STWORZYŁ OWCĘ?

50. DLACZEGO OSIOŁ JEST LENIWY?

51. KOŃ, OSIOŁ I KROWA.

52. KRUKI I WRONY.

53. SKĄD SIĘ WZIĘŁY SĘKI NA DRZEWIE.

54. DUDEK I BĄK.

55. JAK POWSTAŁY MUCHY.

56. ŚWIERK.

57. DLACZEGO PODESZWY U STÓP LUDZKICH NIE SĄ RÓWNE?

58. JABŁKO ADAMA.

59. WIEK CZŁOWIEKA.

60. W JAKI SPOSÓB NIEDŹWIEDŹ OSZPECONY ZOSTAŁ?

61. DLACZEGO ŻÓŁW MA KUSY OGON?

62. MYSZ I GRONOSTAJ.

63. O POCHODZENIU NIETOPERZY.

64. WSPOMNIENIA O ŻYCIU I MĄCE CHRYSTUSA PANA.

65. WIĄZ I BUK.

66. DLACZEGO OSINA DRŻY?

67. SKOWRONEK.

68. PISANKI.

69. SŁOŃCE WIELKANOCNE.

70. OLBRZYMY Z PRZED WIEKÓW.

71. DLACZEGO MAŁPY MIESZKAJĄ NA DRZEWACH?

72. UCZTA KRUKA.

BAŚNIE i LEGENDY LUDOWE NA TLE PRZYRODNICZEM

Według źródeł swojskich i obcych.

Londyński Bolesław

PRZEDMOWA.

Badanie życia ludu, jego poglądów i wierzeń, jego duszy, stanowi prawdziwy i rzetelny urok dla każdego człowieka wykształconego. A gdzież się przejawia dusza ludu? Nigdzie wyraźniej, jak w jego tworach, pieśniach, przysłowiach, podaniach i bajkach. W liczbie zaś tych ostatnich jest pewna grupa, zasługująca na szczególniejszą uwagę i dlatego, o ile się dało, zebraliśmy je tu w jedną całość. Są to bajki, które usiłują wykazać, dlaczego powstało to lub owo zjawisko przyrody i dlaczego jest takiem, jakiem je widzimy.

Bajki te możnaby uogólnić tytułem zbiorowym — "kolebka twórczości", oparte są bowiem na dociekaniu przyczyn i zgłębianiu pierwocin w zabiegach matki natury. Dociekania te jednak są arcyosobliwe. Nie pochodzą one z myślącej głowy, lecz wynalazczego serca. Bo natura jest ściśle zrośnięta z uczuciami ludu. Jego znajomość natury polega jedynie na miłości do niej, a legendowo bajeczne objaśniania jej tworów wynikają niezawodnie z serdecznego ukochania przyrody. Człowiek, dla którego najmniejsza nawet roślinka lub zwierzątko stanowi niezmiernie ważną część olbrzymiej pracy Bożej, nie przyjmuje bezmyślnie swego otoczenia, jako dar narzucony sobie. Przeciwnie, dar ten godzien jest namysłu i dlatego stara go się objaśnić. Ale umysł zwykły nie może i nie chce wynajdywać prawdziwych, naukowych przyczyn powstawania tych czy owych zjawisk. O wiele łatwiej wynaleźć powód bajeczny, — nęci on fantazję, uśpioną w ludzie. I w ten sposób powstaje bajka na tle przyrodniczem. Łączy się w niej bystra spostrzegawczość, uczucie pietyzmu, a nadto i to w niemałym stopniu — rzetelny, serdeczny humor. W zbiorku naszym figurują bajki różnych narodowości, wybrane z dzieł pisarzy obcych, dla których, niestety lud nasz jak gdyby wcale nie istniał. A jednak szczera polska dusza aż nadto hojnie szafuje w bajce swoją spostrzegawczością i dowcipem, w przywiązaniu zaś swojem do natury bodaj czy nie prześciga innych ludów. Dość przejrzeć zbiory podań, legend i bajek, skrzętnie zgromadzonych w zbiorach "Wisły" lub w Bajarzu Glińskiego, ażeby się o tem dowodnie przekonać. A nasz nieodżałowany Dygasiński, małoż złożył dowodów ile dowcipu wykrzesać może chłopska dusza w łączności z przyrodą? Nie zbrakło więc nam materjału do uzupełnienia niegościnnych książek obcych bajkami rodzimemi i oto przynosimy czytelnikom pracę nową, która powinnaby stanowić nietylko zwykły podręcznik szkolny czy domowy, ale i lekturę pożądaną dla miłośników ludoznawstwa.

1. ŚNIEG I PIERWIOSNKI.

Gdy Pan Bóg już wszystko stworzył, gdy krzewom, roślinom i kwiatom nadał najpiękniejsze barwy i świetność, przyszła kolej na śnieg, do którego Bóg rzecze:

— Barwę sam sobie wyszukaj, bo co po drodze dla ciebie, to nieprzyjaciel.

Śnieg poszedł tedy do trawy i mówi:

— Daj mi swój kolor zielony!

Poszedł do róży i prosił ją o płaszcz różowy, potem do fiołka i wkońcu do słoneczka. Był bowiem próżny i chciał mieć strój wytworny.

Ale trawa i kwiaty wyśmiały go i kazały mu iść swoją drogą.

Wtedy zwrócił się do pierwiosnków i rzecze zmartwiony:

— Skoro mi nikt nie chce dać barwy, to stanie się ze mną, jak z wiatrem, który dlatego jest zły, że go nikt nie widzi.

Ma to zlitowały się kwiatuszki śnieżne i rzekły skromnie:

— Jeżeli ci się podoba nasz skromny płaszczyk, to weź go sobie.

Śnieg wziął go z ochotą i stał się odtąd biały; ale dla wszystkich kwiatów pozostał wrogiem, tylko nie dla pierwiosnków.

2. PSZCZOŁY.

a) Dlaczego pszczoły umierają po ukąszeniu żądłem?

Gdy Pan Bóg stworzył pszczoły, stały się odrazu bardzo zarozumiałe. Ba Pan Bóg uczynił je zdolnemi pracownicami i przeznaczył do robienia miodu.

— O Panie, — rzekły do Stwórcy, — pozwól nam mieszkać w złotych domach.

A na to Pan Bóg:

— Kto się wywyższa, poniżon będzie. Zamieszkać w słomianych chatach.

— Panie, — zaczęły znowu, - udziel nam przynajmniej łaski, ażebyśmy mogły budzić trwogę przez zadawanie śmierci każdem ukąszeniem naszego żądła.

Ale Pan Bóg odrzekł:

— Broń złości zwraca się przeciwko niej samej. Kogokolwiek napadać będziecie, ciosy wasze pozostaną bez skutku, a wy same poumieracie.

b) Dlaczego pszczoły unikają czerwonej koniczyny?

W czasach pierwotnych, gdy zwierzęta umiały jeszcze mówić, była pewnego razu jasna, pogodna niedziela. Wszystko według przykazania Bożego odłożyło całotygodniową pracę i przystąpiło do niedzielnego spoczynku. Ludzie wczesnym rankiem poszli do kościoła i modlili się, pobożnie śpiewając, a po południu raźno i wesoło rozbiegli się po świecie. Ptaki również świętowały, świergoląc śliczne piosenki. Nawet najmniej pokaźne twory chciały mieć wolną niedzielę; w promieniach słońca figlowały muszki, a nad wodami tańczyły komary.

Tylko pszczółkom wypadło dzień uroczysty spędzać w ciemnych ulach. Nie wolno im było pracować, nie mogły przeto zbierać miodu, sfruwając z kwiatka na kwiatek, jak co dnia.

Odbyły tedy naradę, jakby dokonać zmiany w swem istnieniu i wysłały gońców do Pana Boga z taką mową:

— Ojcze nasz w niebiesiech, przez dobroć Swoją, na uciechę każdego stworzenia, dałeś niedzielę. My tylko jej nie używamy. Bo mając wprawdzie wypoczynek, nie mamy jednak ani światła, ani barw, ani powietrza, ani śpiewu. Pozwól nam tedy wybiegać z innemi. Zato chętnie przyjmiemy na siebie twardy rygor i nigdy na przyszłość dotykać nie będziemy czerwonej koniczyny.

Wysłuchawszy przystojnej i układnej mowy gońców, Pan Bóg uśmiechnął się i rzekł z dobrotliwą powagą:

— Świętujcie niedzielę, jak sobie chcecie, ale unikajcie czerwonej koniczyny po wszystkie czasy!

Wesoło pszczółki wróciły do domu i oznajmiły wyrok Boży.

I odtąd żadna pszczoła nie dotyka czerwonej koniczyny.

3. NIETOPERZ.

Ptaki prowadziły wojnę z czworonożnemi zwierzętami. Zwyciężała raz ta, raz owa strona.

Nietoperz, chcąc uniknąć wątpliwego wypadku wojny, udawał się zawsze do strony, mającej przewagę..

Ptaki brały go za ptaka, zwierzęta za mysz i ani jedna ani druga strona walczących podstępu tego nie spostrzegła.

Aliści, po skończeniu wojny, zdrada wyszła na wierzch. Ptaki i zwierzęta okryły zdrajcę hańbą i zakazały mu pod karą śmierci pokazywać się na światło dzienne.

Jakoż nietoperza widujemy tylko po nocy.

4. DZIKI GOŁĄB.

Gdy Pan Bóg stworzył ptaki, nauczył też każdego, począwszy od bociana aż do mysiego królika, jak ma sobie budować gniazdo. Dziki gołąb był jednym z pierwszych stworzonych ptaków i już się zmęczył, zanim inne ujrzały światło dzienne. Siadł sobie w raju na gałęzi i przespał całą naukę. Gdy się obudził, Pana Boga już nie było, a ptaki opowiedziały mu, czego się nauczyły i wzięły się zaraz do budowy gniazd. Ale gołąb siedział i płakał przez dzień cały.

Gdy tedy dnia następnego Pan Bóg znowu przyszedł i chciał zrobić Adama, rzecze do gołębia:

— Miech cię wrona nauczy. Bo sam nie miał czasu.

Wrona rozpoczęła budowę i jęła znosić gałązki. Na to zawoła gołąb:

— Już wiem! Już umiem!

Rozgniewało to wronę, więc uciekła i odtąd dziki gołąb buduje tak śmieszne, liche gniazda, że można przez nie widzieć i słońce i księżyc i gwiazdy.

5. KRUPY.

(Skąd się grad bierze?)

Była raz biedna kobieta, mająca miłą córeczkę i nic więcej. Mieszkały razem na wysokiej górze. Pewnego razu matka zachorowała i dziewczynka musiała sama chodzić po drzewo i jagody, Ale raz, nie mogąc nic zdobyć, siadła pod krzakiem i jęła płakać. Na to wychodzi z krzaku jakaś kobieta z długim nosem i pyta:

— Co ci jest?

Mała opowiedziała jej swą troskę, a stara kobieta wyniosła z krzaka młynek i rzecze:

— Gdy zakręcisz korbą na lewo, to umielesz piękną białą mąkę, gdy zakręcisz na prawo, to z młynka posypią się drobne krupy, gdy naciśniesz guzik małym palcem z góry, to mlewo ustanie; a jeżeli powiesz o tem komukolwiek, to młynek nigdy ci nic nie da.

Co rzekłszy, stara znikła.

Mała pobiegła z młynkiem do domu i odtąd miały jadła dowoli.

W kilka lat potem, dziewczę zachorowało. Pomimo gorących modłów matki, biedaczka umarła i poszła do Bozi.

Matka ubrała ją w najładniejszą sukienkę, pochowała i jęła płakać i płakać.

Ale gdy się jeść zachciało, wzięła młynek do ręki, zakręciła naprawo i sypnęły się same drobne krupy. Gdy już ich było dosyć, chciała wstrzymać młynek. Ten jednak kręcić się nie przestawał. Stara wsadziła patyk pomiędzy skrzydła; patyk pękł, a z młynka wciąż sypały się krupy: już całą izbę wypełniły, już się górą stały.

Ma to kobieta wybiegła i nikt nie wie, gdzie się podziała.

A młynek miele dotąd, a gdy nasypie wielką górę, przychodzi wiatr i rozsypuje kaszę po ziemi, a wtedy ludzie mówią, że krupy lecą czyli że grad pada.

6. SŁOMKA, WĘGIEL I BÓB.

W pewnej wiosce mieszkała uboga staruszka, która dostawszy nieco bobu, chciała go sobie zgotować. Włożyła tedy drzewo do pieca, a chcąc je prędzej rozpalić, pomogła sobie garścią słomy. Gdy potrząsała garnek z bobem, jedno ziarnko wypadło niespostrzeżenie na ziemię i zatrzymało się przy słomce. Niebawem przyskoczył do nich rozpalony węgielek z pieca. Wtedy ozwie się słomka:

— Skądeście przyszli do mnie moi drodzy? A węgiel na to:

— Mnie udało się szczęśliwie wyskoczyć z pieca, a gdybym był tego gwałtem nie zrobił, to czekała mnie śmierć pewna; niebawem zamieniłbym się w popiół.

Bób rzekł:

— Ja także ocaliłem skórę, bo gdybym się był dostał do garnka, stara rozgotowałaby mnie bez litości na miazgę, jak moich braci.

— A mnie to może lepszy by los czekał? — rzecze słomka; wszystkie moje siostrzyczki stara zniszczyła ogniem, na raz sześćdziesiąt nas zginęło. Szczęściem, wyśliznęłam się jej z palców.

— I cóż poczniemy? — zapytał węgiel.

— Sądzę, — odparł bób, — że skoro tak szczęśliwie uniknęliśmy śmierci, to połączmy się ze sobą, a dla poprawy losu przesiedlimy się do obcych krajów.

Projekt bardzo się spodobał i cała trójka puściła się w drogę.

Niebawem przybyły nad strumień, że jednak nie było na nim ani mostu, ani kładki, nie wiedziały przeto, jak się przedostać na drugą stronę. Słomka jednak poszła po rozum do głowy i rzecze:

— Ja położę się wpoprzek i będziecie mogli przejść po mnie, jak po moście.

Co rzekłszy wyciągnęła się od brzegu do brzegu, a węgiel, gorącej natury, wskoczył raźno na ten most cudowny. Gdy jednak byt już na środku i usłyszał pod sobą szmer wody, przestraszył się, stanął i nie mógł się ruszyć z miejsca. A słomka zaczęła się palić, rozpadła się na dwie części i runęła w wodę; węgiel w te pędy za nią, syknął okrutnie, znalazłszy się w wodzie i ducha wyzionął.

Boba, który był przezornie pozostał na brzegu, mimowoli rozśmieszyła przygoda towarzyszów i jął się śmiać tak gwałtownie, że aż pękł ze śmiechu. 1 byłoby się z nim stało toż samo, co i z przyjaciółmi, gdyby na szczęście nie zjawił się był nad brzegiem dla wypoczynku pewien wędrowny krawiec. Że był to człowiek dobrego serca, ulitował się przeto nad bobem, wyjął igłę z nitką i zeszył go. Bób podziękował mu pięknie, że jednak użył do zeszycia czarnej nitki, przeto od tego czasu wszystkie boby i fasole mają szwy czarne.

7. DUDEK.

Dudek był kiedyś krawcem damskim, a któżby się, patrząc nań, domyślił teraz, że się przed laty obracał w wytwornem towarzystwie? Mieszkał w dużem, bogatem mieście, ubierał się jak dandy, nosił surdut jedwabny i przechodąc od domu do domu, od pałacu do pałacu, nosił do siebie co najdroższe materje i wełny (, z których robił kostjumy. A że był piękny i odznaczał się dobremi manierami, przeto wszystkie ładne panie przyjęły go sobie za krawca, tak że miał zawsze robotę i nawet przymierzał suknię królowej na dzień koronacji.

Zbogaciło go to wkrótce, a jednak nie miał nigdy dosyć, lecz zawsze biegał i znosił materjały do domu; nieraz miał ich tak wiele, że musiał się wlec jak stara szkapa, a gdy wchodził na schody stękał: "uhup ! uhup!" Tę pracowitość i chęć zarobku byłby mu Pan Bóg niezawodnie przebaczył, ale że zamieniło się to w nim na chciwość, Pan Bóg dłużej pobłażać nie mógł.

Krawiec nareszcie zaczął kraść i ze wszystkich powierzanych mu materjałów oddzielał część dla siebie na spekulację.

Pewnego razu, gdy z ciężkim pakunkiem i z cięższym jeszcze jękiem: "uhup! uhup!" wchodził na schody, został znienacka zamieniony w barwnego ptaka, który nazywa się dutkiem i krąży dookoła domów i stodół ludzkich, skąd wszystko, co może, porywa z nienasyconą chciwością i niesie do gniazda. Ma on dotąd pstrą odzież, ale taką, co przypomina nieszczęsne miejsce, do którego idą złodzieje i łotry wszelakie. Jedna część tej odzieży ma barwę kruczą, druga zaś gorąco - czerwoną, a są to przecie barwy piekieł, gdyż czarny kolor oznacza ciemność, czerwony zaś ogień piekielny.

Przytem dudkowi to jeszcze pozostało z czasów krawieckich, że musi zawsze stękać: uhup! uhup!, jak gdyby dźwigał przedmiot za ciężki. Ludzie zowią go też często zakrystjanem kukułki, bo jego głos brzmi często zdaleka tak, jak gdyby chciał naśladować kukułkę. Ale kukułka jest wesołą figlarką i może raźno śpiewać swoją piosnkę, podczas gdy dudek jest ptakiem smutnym i dlatego musi tylko jęczeć i wzdychać, a jego "uhup! uhup!" z trudem wychodzi mu z gardła.

8. DLACZEGO ŚWINIE MAJĄ OGON W PIERŚCIONEK.

Przyszedł raz djabeł do chłopa i rzecze:

— Gospodarzu, jeżeli zechcę, to wszystkie wasze świnie poprzerzucam przez dach chlewa.

— Wielka mi sztuka. — chłop odparł — i ja to potrafię.

— Spróbujcie.

Chłop bez długich ceregieli przystąpił do rzeczy. Ale jedną tylko świnię udało mu się przez dach przerzucić.

— A co, chwaliburca z was i tyle! — rzecze mu djabeł. — A teraz patrzcie!

Bierze djabeł świnią jedną po drugiej, każdej skręca ogon w pierścionek, ażeby go można było wygodniej trzymać i tym sposobem wyżej podrzucić — i bez trudu spełnia to, co zapowiedział.

Odtąd świnie mają ogony skręcone w kółko.

9. DLACZEGO ŚWINIE RYJĄ ZIEMIĄ?

Pewna stara czarownica i dwie ładne dziewczyny wsadziły ciasto do pieca. Ale ledwie się ciasto do połowy upiekło, aliści zerwało się i w nogi.

Nie zdążyło dobiec do lasu, gdy spotyka je zając i rzecze:

— Dokąd tak biegniesz?

— Uciekłom co tylko od dwóch ładnych dziewcząt i starej czarownicy, — odpowie ciasto, — ucieknę i od ciebie sztywnochwosty zajączku.

Na to zając jął gonić ciasto ale upadł i zdechł. Ciasto pobiegło dalej.

Teraz spotyka je lis i rzecze:

— Dokąd to, dokąd, kochane ciasteczko?

A nato ciasto.

Uciekłom co tylko od dwóch ładnych dziewczyn i od starej czarownicy i od sztywnochwostego, zajączka to i od ciebie ucieknę, lisie grubochwosty.

Lis zaczął je gonić, ale także upadł i zdechł. Ciasto pobiegło [...]j. Spotyka je rogacz:

[...] dokąd to, dokąd, ciasteczko?

— Uciekłom co tylko od dwóch ładnych dziewczyn i od starej czarownicy i od sztywnochwostego zajączka i od grubochwostego lisa, to i od ciebie uciekną, żywochwosty rogaczu.

Rogacz jął je gonić, ale upadł i zdechł. Ciasto pobiegło dalej. Spotyka je krowa.

— Dokąd to, dokąd, kochane ciasteczko ? — zapyta. A na to ciasto:

— Uciekłom co tylko od dwóch ładnych dziewczyn i od starej czarownicy i od sztywnochwostego zajączka i od grubochwostego lisa i od żywochwostego rogacza, też i od ciebie uciekną, płaskochwosta krowo.

Krowa zaczęła biec — upadła i zdechła. Ciasto pobiegło dalej. Spotyka starą maciorą.

— Dokąd tak pilno, dokąd! — zapyta świnia.

— Uciekłom co tylko od dwóch ładnych dziewczyn i od starej czarownicy i od sztywnochwostego zajączka i od grubochwostego lisa i od żywochwostego rogacza i od płaskochwostej krowy, to i od ciebie uciekną, stara macioro.

Co rzekłszy, ciasto zaryło sią w ziemią. A stara świnia, chcąc je wydostać, jąła ziemią ryć, ale nic nie wskórała.

Odtąd wszystkie świnie, w poszukiwaniu ciasta, ryją ziemią, ale napróżno.

10. TYTOŃ.

Tytoń — to wynalazek djabła i żaden człowiek nie znał lej rośliny aż do następującego zdarzenia.

Pewnego razu jeden chłop spostrzegł, jak djabeł spory kawał gruntu obsadził jakiemiś liśćmi. Chłop nie znał tej rośliny, zaciekawiony więc, pyta:

— Co to jest, djable, co ty tam sadził?

— Nie zgadniesz do końca życia, — rzecze djabeł. Odpowiedź ta rozgniewała chłopa, zawołał tedy:

— To, co ty wiesz, to i ja wiem. Na tyle rozumu zdobędą się zawsze.

— Czy tak? No to się załóżmy! — rzecze djabeł: — jeżeli w ciągu trzech dni odgadniesz nazwę mojej rośliny, to cały ten grunt, ze wszystkiem, co się na nim znajduje, będzie należał do ciebie; jeżeli nie — to staniesz się moją własnością i zaprzedasz mi ciało i duszę.

Chłop był zarozumiały, przyjął więc zakład, ale już po drodze stracił rezon, a za powrotem do domu, siadł smutnie i nie chciał ani jeść ani pić.

— Co tobie, ojcze? — spytała go żona.

— Ach, moja ty, — odparł, — źle ze mną. — I opowiedział jej wszystko, jak było.

— Jeżeli to tylko to, — rzecze stara, — to jedz, pij i bądź dobrej myśli. Ja ci odgadnę nazwę tej rośliny.

Co rzekłszy, wyszła, odbiła dno w beczce od kapusty, nasadziła ją na siebie, rozpruła pierzynę i unurzała się razem z beczką w pierzach. Teraz poszła na pole, wysadzone nieznaną rośliną i jęła biegać po grzędach, pochylając głowę, jakby dla pożarcia liści.

Gdy ją djabeł spostrzegł, biegnie na pole, a iżby spłoszyć olbrzymiego ptaka, klaszcze w ręce i woła:

— Sio, wielki ptaku! Precz z mego tytoniu! Sio, sio, sio! Tego słówka tylko było babie potrzeba. Wróciła tedy do domu i powiedziała to chłopu, jak djabeł nazwał roślinę. Z nadejściem trzeciego dnia, djabeł już się radował z pozyskania nowej duszy i z rozśmieszoną gębą pyta chłopa, jak się nazywa obca roślina.

— Tytoń ! — odparł mu chłop.

I tak djabeł przegrał zakład i musiał bez nowej duszy wracać do piekła. Chłop zaś dostał kawał gruntu z tytoniem i od niego tytoń rozszedł się po całym świecie.

11. POZIOMKI.

Pewnego razu jeden chłopiec, chciwiec a sobek, po szedł do lasu na poziomki. Już uzbierał prawie cały koszyczek, gdy go spotyka Matka Boska i zapytuje swym łagodnym głosem:

Co to masz w koszyczku, moje dziecię?

Chłopiec odburknął:

— Nic nie mam! — bał się bowiem, że postrada poziomki.

— Skoro tak, — rzecze Matka Boska, — jeżeli to nic. to i nic z tego pożytku nie będzie.

I odtąd poziomki nikogo nie nasycą, choćby się ich zjadło jak najwięcej.

12. KŁOSY ŻYTA.

Przed laty, gdy Pan Bóg sam jeszcze przechadzał się po świecie, żyzność ziemi była o wiele większa, niż obecnie. Wtedy kłosy miewały ziarn nie pięćdziesiąt do sześćdziesięciu, lecz cztery do pięciuset. Cała łodyga obrośnięta była ziarnem od dołu do góry. Ale ludzie jak to ludzie: w nadmiarze nie cenili łaski Bożej i traktowali ją obojętnie a lekkomyślnie.

Pewnego razu łan zboża mijała jedna kobieta, a dziecko, skacząc przy niej z figlów, upadło w błoto i zawalało sobie sukienkę. Na to matka zrywa całą garść kłosów i suknię dziecku niemi oczyszcza. Pan Bóg. przechodzący wówczas, spostrzegł to, rozgniewał się i rzekł:

— Odtąd nie będzie wcale ziarn na kłosach żyta; ludzie nie są warci darów nieba.

Obecni, którzy to słyszeli, zlękli się, padli na kolana i jęli błagać Pana Boga, ażeby choć trochę ziarn zostawił na słomie żytniej; bo choć sami nie zasługują na zboże, to cóż temu winne kury, co wobec takiego wyroku pozdychają z głodu.

Pan Bóg, przewidując ich nędzę, zlitował się i prośbie ich zadość uczynił.

I dotąd słoma żytnia porasta ziarnem tylko od góry.

13. POWÓJ.

Pewnego razu jeden gospodarz chciał wjechać na piaszczyste wzgórze wozem, ciężko wyładowanym beczkami z winem. Był skwarny dzień letni. Konie ociekały potem, a koła wozu głęboko wrzynały się w piasek. Nagle konie stanęły, były zanadto zmęczone i nie mogły ruszyć z miejsca. Rozgniewało to gospodarza, jął je więc bezlitośnie okładać batem i klątwami zmuszał do wysiłków, Ale wszystko napróżno. Wtem, gdy właśnie bluznął strasznem przekleństwem i okrutnie biedne szkapy ochłostać stanęła przed nim Matka Boska. Łagodnie potępiła jego rubaszność i przyrzekła za jeden tyk wina wprowadzić mu wóz na górę. I oto ujęła konie za cugle, one zaś spokojnie i ulegle pociągnęły do celu. Gdy już były na szczycie góry, Matka Boska zaleciła gospodarzowi, iżby na przyszłość zaprzestał swego okrucieństwa i klątw bezbożnych; spokojem i wyrozumieniem można wskórać o wiele więcej. Co rzekłszy, upomniała się o kieliszek wina. Ale gospodarz zafrasował się mocno, nie miał bowiem kieliszka. Na to Matka Boska zerwała biały kwiat powoju, rosnącego przy drodze i podała mu go do napełnienia. Czerwone rysy, jakie widać w kielichu kwiatu pochodzą właśnie od czerwonego wina. Na tę pamiątkę powój polny nosi też nazwę kubka Matki Boskiej.

14. DLACZEGO WODA MORSKA JEST SŁONA?

Było kiedyś dwóch braci, bogaty i biedny. Raz na Boże Narodzenie, biedny nie miał łyżki strawy, udał się przeto o pomoc do bogatego brata. Ten jednak zrobił kwaśną minę, bo nie poraź pierwszy wypadało mu pomagać biedakowi.

— Jeżeli zrobisz to, co ci powiem, — rzecze doń, — to dostaniesz całą szynkę.

Biedak pomyślał i oświadczył po chwili, że zrobi wszystko

— Weź-że sobie tę oto szynkę, — brat rzecze mu na to — i ruszaj do piekła.

— Przyrzekłem, muszę słowa dotrzymać, — rzekł biedak, wziął szynkę i puścił się w drogę.

Szedł przez cały dzień, a gdy się ściemniło, spostrzegł przed sobą blask ognia.

— To pewnie tu, — pomyślał.

Nieco na uboczu w lesie stał stary mężczyzna z długą, siwą brodą i rąbał drzewo.

— Dobry wieczór,. — powitał go przybysz, z szynką.

— A dokąd to? — zapytał stary.

— Idę do piekła, — odpowie biedak, — ale nie wiem, czy dobrą drogę obrałem.

— Owszem, dobrą, — rzecze stary, — bo tu właśnie jest piekło. Poczem dodał:

— Jak tylko tam wejdziesz, wszyscy zechcą odkupić od ciebie szynkę, bo wieprzowina rzadko pokazuje się w piekle; ale nie odstępuj jej za żadne skarby i zażądaj jedynie wzamian stary młynek ręczny leżący za drzwiami. Za powrotem pouczę cię, jaki zrobisz z niego użytek. Wiedz tylko, że młynek ten jest przeznaczony do wielkiego dzieła.

Człowiek z szynką podziękował drwalowi i poszedł dalej aż do władcy piekieł.

Gdy wszedł, opadło go całe piekło, a wszyscy jego mieszkańcy chcieli szynkę odkupić odeń.

A on im na to:

— Szynkę tę zamierzałem spożyć z żoną we święta, gdy jednak chcecie ją tak posiadać, to dam wam ją ale tylko w zamian za stary młynek, leżący za drzwiami.

Władcy piekieł nie było to na rękę, wdał się więc z gościem w układy, gdy jednak gość upierał się przy swojem, zły musiał ustąpić i zgodził się na wydanie mu młynka.

Gdy więc teraz biedak nasz z pozyskanym młynkiem powrócił do drwala, ten nauczył go obchodzić się z młynkiem, poczem nowo kreowany właściciel młynka udał się do domu. Pomimo jednak całego pośpiechu, na miejscu stanął ledwie o północy.

— Gdzieżeś był tak długo? — spytała go żona, — wiesz przecie, że nie mam ani wiórka do pieca dla zagrzania polewki świątecznej.

— Ach, — usprawiedliwił się przybyły, — nie mogłem wrócić prędzej, bo musiałem robić interes i odbywać długą drogę; ale zaraz zobaczysz com przywiózł.

Postawił młynek na stole i kazał mu zmieć, naprzód świece, potem stolik, wkońcu potrawy i napoje i wszystko niezbędne do obfitej uczty. Młynek ściśle rozkaz wykonał.

Żona rada była dowiedzieć się, skąd mąż zdobył taki młynek, ale mąż na to:

— Nie pytaj, skąd go mam, niech ci to wystarczy, że dzielnie się 'sprawia, a to grunt!

W ten sposób wymełł z młynka wszelkie możliwe frykasy, potrzebne do festynu, na który w trzy dni potem sprosił krewnych i przyjaciół. W liczbie tych ostatnich był i brat jego. Spostrzegłszy takie bogactwo, zapytał, tknięty zazdrością:

— Skądeś wziął te zapasy?

— Z poza drzwi, odparł brat, bo nie mógł wyznać wszystkiego.

Ale późnym wieczorem, gdy mu się z głowy kurzyć jęło, nie mógł wytrzymać i wyniósł młynek.

- Djabeł skarbodawca dał mi to bogactwo, — rzekł i kazał młynkowi zemleć to i owo.

Gdy bogaty chłop zobaczył młynek, postanowił go wymamić od brata, ten jednak z początku nie chciał mu go dać za nic. Ale wkońcu, po coraz większem naleganiu brata, ustąpił mu go za sporą garść złota. Wymówił sobie tylko, że młynek pozostanie jeszcze u niego aż do sianokosów. Bo, myślał sobie, przez ten czas spichrze swoję całkowicie wypełnię. Można też sobie wyobrazić, że w ciągu tego czasu nie dawał młynkowi spokoju. Ale na sianokosy oddał go bratu. Nie powiedział mu tylko, co się robi dla zatrzymania młynka w robocie.

Było to pod wieczór, gdy bogaty brat przyniósł młynek do domu.

A nazajutrz zrana rzecze do żony:

— Idź ty dziś z ludźmi na sprzęt siana, a ja sam dopilnuję obiadu.

Około południa ustawił młynek na stole w kuchni i woła:

— Zemlij mi śledzi i zupy mlecznej!

Młynek jął mleć według rozkazu; z początku napełniły się naczynia, a potem cała kuchnia. Chłop przestawiał i przekręcał młynek w różne strony, ale ten mleć nie ustawał. Już zupa sięgała tak wysoko, że stawała się niebezpieczną dla chłopa. Otworzył więc drzwi do izby mieszkalnej, ale i izba wypełniła się niebawem i ledwie że zdążył ująć za klamką ode drzwi frontowych i wybiec na dwór. Biegł z przestrachem, ale zupa i śledzie goniły go, wszędzie znacząc swoje ślady.

Tymczasem baba na łące, przekonawszy się, że już południe, rzecze do ludzi:

— Pójdźcie do domu; męża nie widać; wiedziałam odrazu, że on sobie z zupą nie da rady; muszę ją sama zgotować.

Idą tedy do domu. Już zdaleka jednak płynie ku nim zupa z rybami, a na przedzie chłop biegnie i woła:

— Strzeżcie się, bo was zupa zatopi.

Co rzekłszy, pobiegł do brata z prośbą, ażeby wziął młynek zpowrotem.

— Bo jeżeli pomiele jeszcze z godzinę, — mówił, — to cała wieś zniknie pod mlekiem.

Ale biedny brat nie chciał przyjąć młynka, dopóki nie otrzyma jeszcze raz tyle, co przedtem.

Ponieważ bogaty nie miał innego punktu wyjścia, musiał tedy otworzyć worek z pieniądzmi. Tak więc biedak miał teraz i pieniądze i młynek, a niebawem postawił sobie dom ładniejszy od brata. Młynek wydawał mu też i szczere złoto i to w takiej ilości, że mógł niem pokryć wszystkie ściany domu. Daleko z morza widać było ten dom błyszczący, stał bowiem na wysokim brzegu. Przybyli żeglarze i podziwiali bogacza i jego młynek cudowny, a opowiadaniom ludzkim końca nie było.

Pewnego razu, jeden z właścicieli okrętów przyszedł obejrzeć młynek i chciał się dowiedzieć, czy nie wydałby mu też i soli.

— Niezawodnie wyda! — odparł właściciel młynka.

Żeglarz wyraził chęć nabycia młynka, bo myślał: "Mając taki młynek, nie będę potrzebował jeździć po sól za morze. "

Długo się targowali, otrzymawszy jednak znaczną sumę pieniędzy, chłop sprzedał mu młynek.

Ledwie go wziął do ręki, nie bawił już dłużej w tej miejscowości, nie spytał się nawet, w jaki sposób postępuje się z młynkiem, lecz zaniósł go na okręt i odpłynął.

Znalazłszy się na pełnem morzu, rzecze do młynka:

"Młynku, zemlij mi soli!" -

I młynek sypnął sól gradem.

Gdy już okręt był pełny, żeglarz postanowił go zatrzymać, że jednak nie umiał tego zrobić, młynek tedy solił bez przerwy i wkrótce zamienił okręt w górę soli, która wkońcu musiała zatonąć.

I oto leży młynek na dnie morza i miele nieustannie, po dziś dzień mieli i dlatego woda w morzu jest słona.

15. ODKĄD PIES ŹLE ŻYJE Z KOTEM?

Zwierzęta miały raz do obgadania arcyważne sprawy. Ogłoszono wiec, na który każdy rodzaj zwierząt miał przysłać swego delegata. Zbiegły się tedy ptaki i ryby i czworonogie, brakło tylko wielbłąda. Gdy go się nie można było doczekać, zwierzęta uchwaliły wydelegować doń gońca. Ten ostatni został wybrany drogą losowania. Los padł na psa, który jednak rzecze:

— Jakże będę mógł znaleźć wielbłąda, skoro nigdym go jeszcze w życiu nie widział?

— Łatwo go możesz odnaleźć i poznać, — odparły zwierzęta, — bo wielbłąd ma garb na plecach.

— A, jeżeli tak, to go sprowadzę tutaj, — rzecze pies, puszczając się w drogę.

W drodze spotyka kota, który na jego widok najeżył się i zgarbił.

Pies uprzejmie poprosił go, ażeby się udał za nim, a kot spełnił jego prośbą i szedł ciągle zgarbiony.

Gdy przybyli na wiec, pies zawołał:

— Oto jest wielbłąd! — i przedstawił zgarbionego kota.

Na to wszystkie zwierzęta w śmiech i odtąd pies i kot zostali śmiertelnymi wrogami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

16. OD JAKIEGO CZASU KOT POŻERA MYSZY?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. KIEDY WILK STWORZONY ZOSTAŁ?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. CO WILKOWI ŻREĆ WOLNO?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. DLACZEGO KOZY MAJĄ UCIĘTE OGONY?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. ŻABA I ZAJĄCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. JAK BIEDNA DAFA ZOSTAŁA SOWĄ?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22. KUKUŁKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. BAJKA O ARCE NOEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. DZWONKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. SROKA I WRONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. BAJKI O CZŁOWIEKU NA KSIĘŻYCU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. DLACZEGO LIS MA OGON Z BIAŁYM KOŃCEM?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. O ZAJĄCU I WILKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. O CHŁOPIE I O LISIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. O NIENASYCONYM ŻYDZIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. PŁANETNICY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33. ZARAZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34. CHOLERA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35. GDZIE BYŁ RAJ ZIEMSKI?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

36. POTOP, GÓRY, SKAŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

37. JESZCZE O KUKUŁCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

38. O OJCOWSKIM KRÓLU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

39. ZMORY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

40. WOŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

41. SKĄD SIĘ BIORĄ KAMIENIE NA POLACH?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

42. ROZMOWA PTAKÓW. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

43. O KRENCIPALE Z KRENCIPAŁKĄ (M).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

44. DLACZEGO NIEDŹWIEDŹ MA OGON KUSY?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

45. BORÓWKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

46. GWIAZDA PORANNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

47. SZCZYGIEŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

48. OWCZARSKIE CHMURKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

49. JAK DJABEŁ STWORZYŁ OWCĘ?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

50. DLACZEGO OSIOŁ JEST LENIWY?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

51. KOŃ, OSIOŁ I KROWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

52. KRUKI I WRONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

53. SKĄD SIĘ WZIĘŁY SĘKI NA DRZEWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

54. DUDEK I BĄK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

55. JAK POWSTAŁY MUCHY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

56. ŚWIERK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

57. DLACZEGO PODESZWY U STÓP LUDZKICH NIE SĄ RÓWNE?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

58. JABŁKO ADAMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

59. WIEK CZŁOWIEKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

60. W JAKI SPOSÓB NIEDŹWIEDŹ OSZPECONY ZOSTAŁ?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

61. DLACZEGO ŻÓŁW MA KUSY OGON?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

62. MYSZ I GRONOSTAJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

63. O POCHODZENIU NIETOPERZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

64. WSPOMNIENIA O ŻYCIU I MĄCE CHRYSTUSA PANA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

65. WIĄZ I BUK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

66. DLACZEGO OSINA DRŻY?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

67. SKOWRONEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

68. PISANKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

69. SŁOŃCE WIELKANOCNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

70. OLBRZYMY Z PRZED WIEKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

71. DLACZEGO MAŁPY MIESZKAJĄ NA DRZEWACH?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

72. UCZTA KRUKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej