Marian Gawalewicz

BEZ CELU II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

XV.

XI.

BEZ CELU

powieść. Tom II.

Gawalewicz Marian

I.

Miało się ku wiośnie...

Z nieba szły cieplejsze tchnienia i weselsze błyski słońca, w których ziemia zdawała się chwilami uśmiechać i przeciągać z dreszczem, jak człowiek zbudzony i wypoczęty po długim śnie.

Ale też, jak człowiek rozespany przymykała znowu oczy i zapadała w drzemkę,— a wtedy w pogodne marcowe południe zrywała się ni ztąd, ni zowąd śnieżyca i zabielała na kilka godzin bruki i dachy, jak gdyby w imieniu zimy zakładała protest i przedłużała termin swego serwitutu.

— Nigdy nie mogłem tego pojąć — mówił papa Lebicki, — jak można taką porę przetrzymać w naszym klimacie; to jest po prostu fizyczną koniecznością człowieka, szanującego swoje zdrowie, wyjeżdżać na poludnie i gdzieś tam na jasnym brzegu, jak powiada Sienkiewicz, pławić się w słońcu i zieleni.

— O, jabym to rozumiała — wzdychała panna Miszetta,— doskonalebym to rozumiała, mais helas!... na to potrzeba innych warunków i innej sytuacyi.

Papa Lebicki przymrużał oczy, uśmiechał się podbijająco i półgłosem szeptał:

— Dziesięć lat temu jeszcze byłbym panią przekonał, że dla pięknej kobiety nic łatwiejszego, jak wyjechać na Rivierę; trzeba tylko chcieć i rozkazywać...

— Komu? — spytała z przeciągiem, zalotnem spojrzeniem.

— Jakto komu?... komuś, coby u tych małych nóżek leżał i czekał skinienia tego różowego paluszka, i czuł się szczęśliwym, że może wypełniać wszystkie życzenia swojej władczyni!... Czyżby pani takiego kogoś nic miała?...

Ex-towarzysz Dziesiąty od pewnego czasu bowiem należał do najbliższych i najzaufańszych przyjaciół panny Miszetty.

Skoro tylko przy pomocy kochanego Edmundka znalazł takiego krawca, który „na raty" wprawdzie, ale mimo to z całą elegancyą i szykiem zgodził się uporządkować dość zaniedbaną jego garderobę, papa Lebicki przemienił się w ciągu tygodnia na dawnego „galantuoma" i w nowym garniturze paradował po bruku warszawskim.

Nic mógł odmówić sobie tej przyjemności, aby nie złożyć pierwszej wizyty Madame Eufrozynie i podziękować jej za „siurpryzę," jaką mu sprawiła swoją pomyłką i fałszywym alarmem.

Pani Biffer nie bardzo się poznała na tej wytwornej ironii, z jaką mówił do niej:

— Omal nie zawdzięczałem pani przedwczesnej ekspedycyi do nieba i to kosztem marnych pięciu sturublówek, które na szczęście znalazły się w samą porę, bo inaczej przez całą wieczność nie byłbym się uspokoił, schodząc z tego świata z tem przekonaniem, że została pani tu poszkodowaną na tak znaczną sumę.

Na panią Ęufrozynę „ponsy biły," jak się potem zwierzała pannie Miszecie; wszelkiemi siłami starała się też „łaskawego pana dobrodzieja" przekonać, że to tylko zbytnia gorliwość komitetu i partyi nadała tej całej sprawie tak ostry i pożałowania godny przebieg.

— Pomimo wszystkiego, czyżbym się była ośmieliła twierdzić stanowczo, że... że... ach, mon Dieu!... vous comprenez, cher Monsieur, je vous assurc!... je vous donne ma parole!...

Krygowała się i usprawiedliwiała ze wstydem, zrzucając z siebie całą winę „na tych panów z partyi," którzy swoim terrorom i swemi doraźnemi samosądami—no!.. lepiej nie mówić, ile złego robią.

Lebicki przyjmował to wszystko z wielkopańską wyrozumiałością i żartował sobie z zakłopotania „burżujki," mówiąc:

— Przyznam się przed szanowną panią, że był czas, kiedy po buduarach popełniałem, nawet często... ach, za często może! śmiałe kradzieże, ale proszę mi wierzyć na słowo, że wtedy ginęły właścicielkom kosztowniejsze rzeczy, niż pieniądze i klejnoty!...

Uśmiechał się przytem znacząco, a pani Biffer, zadowolona z obrotu sprawy, podchwytując w lot swobodny i żartobliwy ton starego Lowelasa, nie omieszkała jego samochwalstwu przytwierdzić wykrzyknikami:

— O nie wątpię!... ach, spodziewam się!... taka kradzież, jestem pewna, dziśby się jeszcze panu dobrodziejowi udała. N'est ce pas, mademoiselle Michette?

A panna Miszetta, zapomniawszy o swoich socyalistyczno-demokratyczno-rewolucyjnych sympatyach dla towarzysza Dziesiątego, spoglądała teraz na odrodzonego w Lebickim salonowca okiem znawczyni i mówiła sobie w duchu:

— Śliczny mężczyzna!.. pomimo tej siwizny, mógłby dziesięciu młodszych zakasować. Zaraz można poznać w nim pana z panów!... już to co błękitna krew, to nie jakaś tam burżujska jucha; fi donc!

I znowu zamieniali ze sobą wymowne porozumiewawcze spojrzenia, jak wtenczas przy pierwszej bytności Lebickiego u pani Biffer, a skutek tego był taki, że tego wieczoru jeszcze niby przypadkiem, a niby umyślnie panna Miszetta wychodząc z magazynu, spotkała go przed samą bramą i ogromnie przyjemnie zdziwiona zawiązała z nim dłuższą rozmowę na ulicy, jako na gruncie neutralnym, co im obojgu pozwoliło obszerniej i szczerzej pogawędzić bez świadków.

A tej pierwszej rozmowy znowu skutek był taki, że odtąd coraz częściej papa Lebicki odprowadzał wieczorami „to miłe, poczciwe dziecko" do domu, zastępując mu w tym względzie właściwego opiekuna, z którym poznał się także za pośrednictwem swej nowej przyjaciółki i wielbicielki.

Pan dyrektor Trąbiński uważał, że znajomość z człowiekiem tak dystyngowanym, może bardzo korzystny wpływ wywrzeć na jego pupilkę, a towarzystwo mężczyzny w podeszłym wieku uchroni ją od niebezpieczeństwa ulicznych Don-Juanów; nie omieszkał nawet wyrazić gorącego podziękowania Lebickiemu, za ojcowskie zajęcie się panną Michaliną, na jednej ze wspólnych kolacyjek, które we troje spożywali w gabinecie Bristolu albo Hotelu Europejskiego.

Papa Lebicki bowiem miał szczęście do ludzi, umiał się podobać, gdy zechciał.

— Pan ma w sobie coś aksamitnego! — powiedziała mu w dowód najwyższego uznania próbantka z „Maison Euphrosine," — coś takiego, co bierze!... Wie pan?... daję panu małe słówko honoru, że pomimo pańskiego wieku, panem można się zająć więcej, aniżeli nie jednym młodym.

Lebicki oczy przymykał i przyciskając z gracyą doświadczonego viveur'a pulchną,, a zawsze trochę wilgotną rączkę panny Miszety do ust, szeptał tonem słodkiego wyrzutu:

— Kusicielko... łais łoi!...

Kusicielkę znów czarowały wytworne maniery, wszechstronność i wymowa „papy," który utrzymując honor starej gwardyi, nie kapitulował wobec płci pięknej, zwłaszcza gdy mógł jej jeszcze tak łatwo zaimponować, jak pannie z magazynu mód i konfekcyi damskiej.

Od czasu poznania się z dyrektorem, nie tylko humor, ale i widoki Lebickiego poprawiły się znacznie.

— Powiadani ci, kochany chłopcze —zwierzał się synowi,— jeśli mi ten podły los znowu jakiego psikusa nie wypłata, zdobędziemy fortunę, zobaczysz!... Jestem na drodze do zrobienia karyery na stare lata, daję ci słowo.

Robił przy tera minę tajemniczą, lecz pe wną siebie i dodawał:

— Zobaczysz!... na razie nic ci jeszcze bliższego nie chcę powierzać, bo nie lubię ryb łowić przed niewodem, ale zobaczysz!...

Owe szerokie plany na przyszłość i świetne nadzieje opierały się jedynie na obietnicy dyrektora, że wyrobi Lebickiemu posadę w jednem z Towarzystw asekuracyjnych.

— Człowiek obrotny i ustosunkowany, jak pan — wyraził się Trąbiński,— może mieć z tego trzy, cztery, sześć, ośm, a nawet dziesiąć tysięcy rubli rocznego dochodu!...

Naturze urodzonego dyletanta pochlebiało takie przypuszczenie i taki wyraz zaufania.

— O, jestem pewny, że gdybym się tylko zabrał do tego po swojemu, robiłbym kolosalne interesy! — odpowiedział dyrektorowi, a panna Michetta zawołała:

— Ja papie zaraz namówię naszą starą, żeby się ubezpieczyła i wszystkie starsze panny w magazynie!

Nazywała go już także „papą," gdy byli po pierwszej buteleczce białego.

A on, przybierając melancholijny wyraz twarzy człowieka pokrzywdzonego przez losy i wzdychając smętnie, mówił niby do siebie:

— Czemuż mnie nieba takiej córki nie dały!...

Pomimo tej miny wszelako i tych westchnień, nawet pomimo nowego garnituru, czuły papa nie mógł się zdobyć na to, aby po tylu latach niewidzenia przywitać nareszcie swoją Rozalkę...

Czuł się obrażonym, że pierwsza do niego nie pospieszyła.

— Powiedz siostrze, mój chłopcze, że czekałem na nią,— rzekł z głęboką urazą do Edmunda;— myślałem, że spełni swój obowiązek i przybiegnie pierwsza do mnie, jak na dobrą córkę przystało.

Rozłożył ręce z rezygnacyą i dodał:

— Pomyliłem się widocznie; trudno!... niechaj tak będzie! Teraz już musi pozostać tak, jak jest.

Uścisnął rękę syna trzy razy kurczowo, z afektacyą, i szepnął:

— Proszę cię, abyśmy nigdy więcej o tem nie mówili. C 'est fini pour toujours. Sprawiłbyś mi tem wielką przykrość, mój drogi!... Co innego ty; ty umiałeś zostać moim synem i za to... niech ci Bóg błogosławi!

Rozrzewnił się własnemi słowami, biorąc na seryo to ojcowskie błogosławieństwo.

Pomimo tej namaszczonej miny i pięknych słów, od czasu znalezienia sobie nowych przyjaciół, coraz rzadziej czuły „papa" doznawał potrzeby spotykania się ze swoim kochanym chłopcem i obywał się bez niego całemi dniami; doszło do tego, że raz lub dwa razy ledwie na tydzień widywali się z sobą.

To wystarczało Lebickierau.

Edmund z synowskiego obowiązku jedynie odwiedzał ojca; czynił to wszelako z coraz większym przymusem, im lepiej go poznawał i czem bardziej krytycznem okiem przyglądał mu się zblizka.

Przekonał się też rychło, że oprócz jednego związku krwi, nic ich absolutnie z sobą nie zbliżało i nie łączyło; przeciwnie, wszystko niemal rozdzielało i odsuwało od siebie.

Nie mieli z sobą o czem rozmawiać, odkąd unikać im przyszło dwóch tematów, rodzinnych i społecznych, jako najdrażliwszych dla nich obu.

Pierwszych nie poruszał Sokolik nigdy na wyraźną prośbę siostry, a drugie doprowadzały do formalnych sprzeczek i przykrych starć pomiędzy nim a ojcem, naprężając i tak dość drażliwy ich stosunek.

Lebicki zmiarkowawszy, że na punkcie partyi i roboty programowej syn jego zajmuje krańcowo przeciwne mu stanowisko, zaniechał swoich szyderczych i zgryźliwych dowcipów i przymówek, ale od czasu do czasu próbował w sposób niby gruntowny i mentorski nawracać Edmunda na swoje przekonania.

— Jesteś młodzieńcem dojrzałym — mówił do niego, nadając swemu barytonowi brzmienie jak najszlachetniejsze,— wolno ci zatem mieć swój własny pogląd na takie rzeczy, wolno ci nawet iść za instynktem młodości, zawsze mniej lub więcej burzliwej, wolno ci nawet w dobrej wierze popełniać pomyłki i zrobić nie jedno piękne głupstwo, bo zapałem opromienione, ale to nie powód, aby mnie, człowiekowi starszemu i dużo doświadczeńszemu od siebie, mnie obywatelowi, miłującemu kraj swój, mnie ojcu, kochającemu syna, wydawać się to musiało dobrem, godziwem i rozumnem, co wy robicie!... Pozwolisz, że na tym punkcie będę miał również swoje zapatrywania i zasady, choćby w imię równouprawnienia, które macie przecież w swoim programie. Otóż daruj mi, kochany chłopcze, ale to wasze szalone porywanie się z motyką na słońce, te wasze konspiracye, to wichrzenie w kraju wzglę dnie ubogim, zacofanym i ciemnym, to rozbudzanie najniższych instynktów w tłumach pod hasłem rewolucyi, to zaślepione ryzyko, z jakiem pędzicie ogół do przepaści, to wszystko nie może się podobać człowiekowi trzeźwemu i logicznemu, człowiekowi, który już jedną taką burzę widział w życiu narodu podczas ostatniego naszego powstania!...

Edmund cierpliwie pozwalał mu perorować i słuchał, nie chcąc rozpoczynać z nim dyskusyi, którą uważał za bezcelową zupełnie, ale każde słowo ojca drapało go w duszy, jak pazurem.

Nie mogąc jednak dłużej wytrzymać, zrobił uwagę:

— Ale przecież ja jeszcze miałem sposobność spotkać papę, jako członka partyi, pośród tych wstrętnych konspiratorów i warchołów!... to rzeczywiście wydaje mi się wprost niepojętem, gdy słucham dzisiejszych wywodów papy.

Lebicki głowę podniósł wysoko, jedną rękę w tył, drugą za klapę kamizelki założył i stojąc w pozie parlamentarnej, odparł:

— Ach, głupstwo!... tu cię czekałem. Wiedziałem, że prędzej czy później poruszysz tę kwestyę i zarzucisz mi niekonsekwencyę, ale to fraszka. Nie przywykłem wprawdzie nigdy i nikomu tłómaczyć się z mego postępowania, jednak w tym wypadku robię wyjątek, i to tylko dla ciebie, aby cię własnym przykładem nauczyć ostrożności. Otóż zadziwia cię, że należałem do waszej partyi?... całkiem słusznie; mnie dzisiaj w głowie pomieścić się nie może, że pewien czas mogłem być towarzyszem Dziesiątym!... Ale w gruncie rzeczy to bardzo proste. Po wielu latach nieobecności w kraju, po latach gorzkich i łzawych...

Zatrzymał się, jakby dla efektu oratorskiego i małym palcom musnął rzęsy, niby zwilżone łzą bolesnych wspomnień, a po. chwili zmienionym tonem mówił dalej:

— Dajmy jednak temu pokój!... lepiej tych czasów nie tykać. Otóż wracałem do kraju po latach; we Lwowie, gdzie ostatnio bawiłem, zawarłem kilka interesujących znajomości wśród tamtejszych wszech-polaków. Nie powiem, żeby mi się podobał ich program, ale podobali mi się ludzie sympatyczni, a to szczegół ogromnej wagi w tak zwanych sprawach partyjnych. Przyznaję, było wtedy ze mną bardzo krucho... wyszastaem się do ostatniego gronia, byłem a sec!.... Ale dajmy lepiej i temu pokój!... to kiedyś będzie przedmiotem osobnej naszej rozmowy. Otóż moim przyjaciołom wszech polaczkom zależało bardzo na przewiezieniu pewnych ważnych dokumentów do Warszawy; chodziło o pośpiech, o osobę zaufaną, jednem słowem... wysłano z tą misyą mnie!... Przyjechałem tedy, zetknąłem się znowu z tutejszemi personami, wzięli mnie naturalnie za swego, a ja przez ciekawość poprostu, nie mając nic lepszego na razie do roboty pozwoliłem się biernie zagarnąć tej przypadkowej fali i... zostałem towarzyszem Dziesiątym!.. Przyznam ci się, że mnie to nawet z początku dosyć bawiło; było w tem coś awanturniczego, tajemniczego, co daje de frissons, a żądza wrażeń, nienasycona żądza wrażeń gnębiła mnie, mój chłopcze, całe życie!... Ty może tego jeszcze nie rozumiesz i nie odczuwasz w tym stopniu, ale ca viendra z czasem, zobaczysz mój synu!

Przegarnął włosy i melancholijne spojrzenie rzucił w zwierciadło.

— Zostałem tedy pe-pe-esem z przypadku — zaczął po chwili, nie zważając na fizyognomię syna, który słuchał tego z wyrazem jakiegoś bolesnego niesmaku i z pod oka, nachmurzony, przypatrywał się ojcu, zagryzając dolną wargę, ażeby nie wybuchnąć.

Lebicki upojony był własną wymową brzmieniem własnego głosu.

Chodząc po pokoju dużemi krokami, mówił:

— To wszystko może ci. się dziwnem wydać, mój chłopcze,— nie przeczę; za mało zresztą znałeś niestety swego papę, ażebyś jego złożoną psychologię i indywidualność należycie ocenił. Ale takie sprzeczności zdarzają się nawet często. Ja sam znałem takich, którzy wybrali się do Rzymu z zamiarem, aby wstąpić do armii papiezkiej i przelewać krew za Piusa IX - go, a zaciągnęli się w szeregi Garibaldiego i zdobywali z nim razem stolicę przyszłej Italii zjednoczonej. A wiesz czemu?... bo w drodze zabrali znajomość z kilku przyjemnymi kompanami, którzy jechali bić się za wolność i ojczyznę włoską, no i dla miłego towarzystwa przeszli z obozu do obozu, ale przed złożeniem przysięgi na wierność sztandarowi!.. To im przecież było wolno?... nieprawdaż?...

Sokolik porwał się z miejsca, schwycił kapelusz i ze słowami:

— Żegnam papę!... czas na mnie,- poszedł ku drzwiom, a zanim się ojciec spostrzegł, był już na schodach, z mocnem postanowieniem nie wracać więcej do kochanego papy.

Chciał mu tylko napisać obszerny list i wytłómaczyć, dlaczego woli unikać z nim wszelkich stosunków, które musiałyby nie tylko przywiązanie synowskie zatłumić, ale i szacunek poderwać, przy tak wielkiej różnicy przekonali i zapatrywań na kwestye dla niego najświętsze i najważniejsze.

Powstrzymała go jednak od tego Rózia, która mu powiedziała:

— Daj pokój!... ja cię proszę o to w imieniu... mamy nieboszczki. Ona przebaczyła, umiej i ty przebaczać.

Spojrzał na nią jakby z wyrzutem.

— linie każesz przebaczać, a sama nawet zobaczyć się z nim i przywitać do tej pory nie chciałaś!... jakże to?... Róziu!

Uśmiechnęła się smutnie, z westchnieniem i rzekła:

— To co innego, mój Mundku; najpierw ja jestem córką i kobietą, więc z natury rzeczy musiałam stać całe życie bardziej po stronie mamy, a wreszcie nie widzę tego wcale, ażeby ojcu rzeczywiście zależało na zbliżeniu się i pojednaniu ze mną. Korzysta z pretekstu, aby udawać obrażonego i nic spojrzeć mi w oczy, oto wszystko, aby nie potrzebował zdawać przede mną rachunku ze swego postępowania i usprawiedliwiać się. Zresztą, mimo wszystko, miał prawo zawezwać mnie do siebie, jako córkę i twoją opiekunkę, a jednak, nie tylko, że sam nie przyszedł, ale nawet nic wspomniał o tem, żebym ja do niego poszła; nie zależało, mu widocznie na tem i może lepiej się stało, żeśmy się nie widzieli i pewnie już nie zobaczymy na tym świecie.

Papa Lebicki po ostatniej rozmowie z synem nie zmiarkował nawet, co go mogło tak bardzo urazić, że przez cały tydzień nie pokazał się u niego.

— Nie uwierzycie państwo, jaki mam ambaras z moim chłopcem, — skarżył się Trąbińskiemu i Miszecie; — głowa piękna, młoda, zapalona, charakter piękny... pod tym względem wdał się we mnie!.., porywy najszlachetniejsze, ale opętany przez te „nowe prądy," przez te skrajne dzisiejsze idee, które gubią niedoświadczoną młodzież i narażają ją na niechybną katastrofę. Daję wam słowo, że codziennie, gdy go nie widzę, truchleję na samą myśl, że go gdzie przydybali i zawieźli do Cytadeli, albo nawet powiesili!... przecież w tych czasach, to wszystko możliwe.

Składał ręce, jak do modlitwy i wzdychał.

— Ach, dyrektorze kochany, jaki pan jesteś szczęśliwy, że w tych czasach nie masz dzieci!

Trąbiński się uśmiechał słodko i spoglądał na swoją pupilkę.

— Jakto nie mam?... alboż to nie moje dziecko?... takie duże, niedobre dzieciątko!...

Mizdrzył się do niej i skubał czernione wąsy, podczesywane starannie w górę a la Wilhelm ligi, a panna Miszetta, niby zgromiona pensyonarka, stała przy nim, dotykając go blizko kolanami, a za rękę ściskając Lebickiego, i z udanym dziecięcym dąsem mówiła:

— Dlaczego Miszetka jest niedobrem dzieciątkiem?... dlaczego opiekun Miszetce wymyśla?... Papo, ja będę płakała, jak mi tu będą dokuczali!

Papa z gracyą starego dworaka przyciskał jedną rękę skrzywionego dzieciątka do ust, a pan dyrektor i opiekun drugą, podczas gdy panna Miszetta, jak biblijna Zuzanna, stojąc między dwoma starcami, kokietowała sprytnie obu swoich wielbicieli i pociągała noskiem, niby mała dziewczynka, której się na płacz zbiera.

— Przyznaj, dyrektorze, że ta córeczka nam się udała! — ze spojrzeniem znawcy i mentora wołał Lebicki.

Od pewnego czasu całemi wieczorami uczył jej teraz ortografii i stylistyki francuzkiej, bo panna Michalina uczuła nagle gwałtowną potrzebę uzupełnienia braków w swem wykształceniu.

— O tak, tak, nasz kociak miauczy po francuzku wcale dobrze — przyznawał jej nowy kierownik i nauczyciel, — ale z pisownią to idzie znacznie gorzej. A przecież korespondencya kupiecka i listy do klijentek, to nie billets doux, w których błędy ortograficzne są tylko jednym wdziękiem więcej; to dla honoru firmy należy poprawić!

Więc na prośbę opiekuna i pupilki, papa został „maître'em" języka francuzkiego panny Miszety w braku poważniejszego zajęcia i obiecywanej posady w Towarzystwie asekuracyjnem.

II.

— Biorą się do nas! — mówił pochmurnie. Łański do Chronieckiego i Strzalkówny; — słyszeliście?... dziś w nocy nałapali wielu naszych , nakryli coś ośmiu bundzistów i dwóch socyałów najczerwienszej lewicy. Trzeba się mieć na ostrożności!...

— Zjedzą dyabła, jeżeli u mnie co znajdą! — zawołała Sewerka; — mogą przyjść i przetrząsnąć cały dom do góry nogami. Ręczę wam, że ani świstka nie zabiorą, ale na to potrzeba mojego sprytu, aby się tak urządzić. Ho, ho!... niech rewidują!

Chroniecki przegarniał brodę i uśmiechał się.

— No, tegobym o swoim domu powiedzieć nie mógł, — odezwał się powoli, flegmatycznie i na pozór całkiem obojętnie; — na razie albo pousuwałem ważniejsze rzeczy z mieszkania, a reszta albo nie bardzo kompromitująca, albo tak ukryta, że jej nie zwęszą sami, ale co tam wszystko moja żona pieści w swojem posiadaniu, tego najsprytniejszy agent policyjny nie odgadnie.

— To powinniście ostrzedz swoją połowicę— zauważył Łański,—w tych dniach szczególniej musimy się wszyscy wystrzegać niebezpieczeństwa i kryć. Jesteśmy przecie w samym prądzie akcyi; jeszcze tydzień, jeszcze dwa, a... wiecie przecież?... co być może i będzie, jeżeli przed czasem nie wywrócimy kozla!

Strzałkówna spojrzała pytająco na obu; znać było, że nie wie, o co chodzi, a nie wypada jej przyznać się do tego.

Pożerała ją ciekawość, nie śmiała jednak zapytać, co to za niespodzianki tak wielkiej wagi przygotowują się w przyszłości bez jej wiedzy i bez jej udziału.

W głębi duszy czuła się tak samo urażoną, jak jej siostra; dlaczego nigdy nie wiedziała wszystkiego, dlaczego przed nią robiono jakieś tajemnice, jak gdyby nie zasługiwała na pełne zaufanie i nie była tą dzielną, doświadczoną, zasłużoną Niewiastą, towarzyszką partyi, oddaną na śmierć i życie wspólnej sprawie?...

Pod tym względem całkiem inaczej traktowano i ją, i Chroniecką w Romie; tam wyróżniano ją właśnie, wciągano do wspólnych narad i przeznaczano najryzykowniejsze misye do spełnienia, bo tara nie robiono żadnej różnicy płci, nie rozdawano sto-' pni na dojrzałych spiskowych i niedojrzałych, na powołanych i niepowołanych.

W Romie trzymano się zasady zupełnego równouprawnienia, nie bawiono się kunktatorstwem, oportunizmem, nie tracono czasu na dyskusye; tam prowadzono politykę dokonanych faktów i wygłaszano hasła: „choćby na złamanie karku, byle naprzód!"

Nic pozwolono tam nikomu niecierpliwić się, wyczekiwać, odkładać z dnia na dzień powziętych postanowień i łamać sobie za długo głowę nad wykonaniem projektów, dążących do jak najszerszych przewrotów.

I to się naturze Sewerki nerwowej, kobiecej, prędkiej i jej podobnych towarzyszek podobało, to miało dla nich pociągający urok, jak każda krańcowość, to łatwiej dawało ujście ich burzliwemu temperamentowi.

Łański, Chroniecki, Dowmunt i inni tej samej barwy, wydawali się teraz nazbty umiarkowanymi w porównaniu z frakcyą, skupioną około Romeckich.

Rozłam pomiędzy nimi w jednym i tym samym obozie, stawał się coraz większym, a do tych, którzy na tej granicy stojąc, wahali się w jedną i drugą stronę, należał i Sokolik, przytrzymywany osobistą sympatyą i głęboką wiarą przy Zeusie, a pociągany gwałtownie przez swoją samozwańczą opiekunkę i mentorkę Strzałkownę w kierunku Romańskim.

Z oburzeniem wywnętrzała się przed nim ze swoich żalów i pretensji do tych „ślimaków," którzy zasypiają w swoich skorupkach i leząc pomalutku, pozostawiają po sobie tylko wilgotne ślady...

Wyznawała, że się zawiodła na nich, nawet na swoim szwagrze, który od pewnego czasu „formalnie sfilistrzał" w jej oczach.

Trzymając rękę Sokolika z roztargnienia przy swoich piersiach i w zapale ściskając ją gorąco, mówiła z kropelkami piany w kącikach ust:

— Ja was im nie zostawię, nie oddam na zmarnowanie tym pantoflowym działaczom!... Oni zabagniają naszą sprawę, topią ją w błocie, po którem talapią się sami w kaloszach i pod parasolem, a tu trzeba działać energicznie, z zapałem, szybko, po bohatersku!... Sokolik, wy mi wierzcie, przy waszym Zeusie zostaniecie w tyle, daleko, po za nami, dacie się sromotnie wyprzedzić, a hańba, hańba tym, którzy się spaźniają!... Ja wam na to nie pozwolę, wam nie wolno gasnąć, boście wy żywy płomień, płomień z nieba!

Spoglądała mu prosto w oczy, ściągając swoje grube, gęste, czarne brwi i jakby w tem spojrzeniu głębokiem zapuszczała mu sondę na samo dno duszy.

— Sokoliku, ja was błagam, ja was zaklinam, zróbcie to dla mnie, dla waszej Niewiasty! — szeptała jakimś głębokim, namiętnym szeptem,— pójdźcie z nami!... no co?... no powiedzcie,— prawda, że pójdziecie ze mną, z nami ręka w rękę?.. no tak, Sokoliku?... co?...

Edmundowi trochę dziwnym wydawał się ten zapał i ta partyjną, agitatorska gorliwość, z jaką starała się przeciągnąć go na stronę radykałów; w tym wybuchu prawie fanatycznym pod względem tonu, było coś zagadkowego, podejrzanego, co go raziło.

Pierwszy raz popatrzał na nią niechętnie i wycofał swoją rękę z jej uścisków, mówiąc:

— Ależ dajcie pokój!... nalegacie tak na mnie, jak gdyby Bóg wie co zależało na tem z kim pójdę, z wami, czy z Łańskim. Nie jestem dzieckiem i sam wybiorę.

Powiedział to takim ostrym tonem, że odsunęła się od niego, spuściwszy oczy, jak skarcona pensyonarka.

— Przepraszam was — szepnęła zmieszana,— ja chciałam tylko...

— Wiecie, że nie lubię przesady! — przerwał jej, odwracając głowę i czując, że sprawia jej tem przykrość, ale nie mógł się powstrzymać od wypowiedzenia tych wyrazów.

— No, dobrze już, dobrze — powtarzała niemal pokornie, jakby się przelękła jego zniecierpliwienia; - zrobicie, co zechcecie, przecież macie prawo rozporządzać sobą. Ja tylko dla dobra sprawy pragnęłam was, pozyskać; no, nie gniewajcie się za to, wybaczcie!...

Rozstała się z nim zasmucona, pochmurna, i z głową pochyloną szła znowu, jak wówczas po rozmowie z Dowmuntem, kiedy to napomknął, że chciałby zostać jej szwagrem.

Bronią, gdy ją zobaczyła powracającą do domu, zaniepokoiła się jej wyglądem i spytała troskliwie:

— Czyś ty nie chora?... co ci jest?... tak czegoś pożółkłaś na twarzy.

Zbyła ją jakąś wymijającą odpowiedzią, ale mimowoli spojrzała w lustro i zobaczyła się rzeczywiście bardzo zmienioną; przybyło jej nagle dziesięć lat, na policzkach dostrzegła żółte plamy, około oczu zmarszczki, w ustach wyraz goryczy i zaciętego bólu.

Przez chwilę miała coś tragicznego w tem spojrzeniu, którem badała siebie w zwierciedle; nie przywykłą była przyglądać się własnej twarzy i nigdy nie wiele dbała o powierzchowność, ani się nie troszczyła o nią z kobiecą próżnością, dzisiaj jednak zastanowiła ją własna, jej fizyognomia, tem bardziej, że w tem samem lustrze zobaczyła odbicie młodszej siostry i musiała porównać wiośnianą świeżość dziewczęcia, rozkwitającą dopiero do życia, ze swoją postacią przywiędłą i zaniedbaną.

— Ty tak wyglądasz dzisiaj, jakbyś miała jakieś wielkie zmartwienie, albo była bardzo zmęczona — mówiła za jej plecami Bronią, sprawiając bezwiednie jeszcze większą przykrość siostrze; — co ci się stało?... byłaś może u Cesi?... do Rózi nie zaglądnęłaś wcale?... Był tu Dowmunt i opowiadał o rewizyach i aresztowaniach dzisiejszej nocy, radził nam popalić wszystkie proklamacye, „Robotnika" i „Proletaryat," i co tylko mogłoby wpaść im w ręce, gdyby przyszli; ale ja mu powiedziałam, że ty się nie boisz, a ja nic nie wiem i niczego nie przechowuję, to także nie potrzebuję się obawiać, prawda?...

Me zauważyła, że Sewerka jej nie słucha, zajęta swemi myślami i szczebiotała dalej:

— Ja to doprawdy podziwiam was wszystkich, że wy się możecie tak narażać na każdym kroku i nic sobie z tego nie robicie. Mnie się zdaje, że jabym nie mogła konspirować, bo po mnie toby wszyscy zaraz poznać musieli, że coś wiem, albo mam w kieszeni jaką zakazaną książkę, a broń Boże gdybym miała przy sobie rewolwer, to chyba jednego kroku nie mogłabym zrobić, tylkobym się przylepiła gdzie do ściany i ojoj!... nie ruszyłabym się ze strachu za nic w świecie. Na rewolucyonistkę to trzeba ogromnie dużo odwagi i przytomno ści umysłu!... Powiedz, ty się naprawdę nie boisz, żeby cię nie zabrali do ratusza, albo do Cytadeli, albo na Sybir?... O, Jezu, na samą myśl, że kogo z was to może spotkać, to mi się aż zimno i gorąco robi!...

Przytknęła sobie dłonie do policzków zapłonionych i zacisnęła powieki, jak małe dziecko ze strachu.

Sewerka siedziała w fotelu i zapatrzona w okno, niby słuchała.

Przez szyby wsączał się zmrok wieczorny, za ścianą u sąsiadów grał ktoś „Kujawiaka" Łady, a w kącie na małym stoliczku przy kredensie syczał nastawiony samowar, który służąca wniosła przed chwilą.

— Zapalić lampę? — po długiem milczeniu odezwała się Bronią.

— Jak chcesz,—brzmiała krótka, sucha, obojętna odpowiedź.

— To posiedźmy tak jeszcze trochę; ja nie wiem czemu, ale ja pasyami lubię taką szarą godzinę. To podobno bardzo wielu ludzi lubi; a ty lubiłaś, kiedyś była młodszą?... w moim wieku?... Cesia pewnie wolała zaraz lampę i towarzystwo, i mleczarnię, albo cukiernię, bo ona się nudzi sama jedna i zasypia po ciemku. A ja tobym tak siedziała i siedziała, i słuchała, żeby kto grał, albo opowiadał co ciekawego, choćby do samego rana, albo niechby i nic nie mówił, byle tylko był przy mnie i bardzo, bardzo, bardzo mnie... lubił.

Podeszła cichutko do stołu i ukląkłszy na oba kolana, jak malutka dziewczynka, złożyła ręce na piersiach i przytuliła główkę do poręczy fotelu, na którym siedziała zamyślona Sewerka.

Czekała, czy jej nie przygarnie do siebie i nie obejmie czule siostrzanem ramieniem z pieszczotą, i miłością, ale nie doczekawszy się niczego, westchnęła tylko żałośnie.

— Mama nieboszczka, to bardzo często wieczorami rozmawiała tak ze mną i wiesz?... lubiła mi kosy rozplatać po ciemku i bawić się mojemi włosami. To było tak przyjemnie, mój Boże!... tak miło!... Biedna mama...

Umilkła i zamyśliła się także o owych czasach tak niedawnych, a tak już dalekich i niepowrotnych, kiedy jeszcze dorastającą panienką bawiła w domu matki i czuła się najszczęśliwszą przy jej boku.

W przedpokoju nagle zadźwięczał dzwonek trzy razy.

Obie kobiety porwały się jednocześnie na równe nogi.

— Lebicki! — zawołały, poznawszy go po sposobie dzwonienia.

Bronią pobiegła do przedpokoju, uradowana, na powitanie miłego gościa, ale Sokolik wpadł zmieszany, blady i drżącym, zmienionym głosem od progu już zaczął:

— Jesteście panie w domu?... chwała Bogu!... Czy wiecie, co się dzieje?...

— Cóż takiego?...

— U Chronieckich w tej chwili odbywa się rewizya, cały dom otoczony wojskiem; do bramy nawet dostać się nie można!... Obawiałem się, czy która z pań nie była u nich wieczorem.

Bronią załamała ręce i jęknęła tylko z przerażeniem:

— Jezus, Marya!

Ale Sewerka odzyskała całą swą energię w tej chwili i otrząsnąwszy się z własnego przygnębienia, wróciła do równowagi od razu.

— Trzeba zatem niezwłocznie ostrzedz naszych!... dajcie znać Łańskiemu, Romeckim, Dowmuntowi i komu tylko można,— komenderowała jak doświadczony wódz, zaskoczony niespodzianym atakiem nieprzyjaciela.— Bronka, zapal lampę!... drzwi zamknij!

— Przecie nie chcecie pójść teraz do nich?—spytał ją Edmund, widząc, że bierze kapelusz ze stołu i zamierza się ubierać do wyjścia.

— Już tylko o mnie się nie bójcie!... wyjść muszę, ale was proszę, abyście tu z Bronką trochę zostali; wrócę za godzinę, może za dwie. Przez ten czas możecie popalić trochę tej bibuły; tylko popiołu nie zostawiać w piecu!...

Z chwilą niebezpieczeństwa przybywała jej energia i stanowczość.

Zarzuciła na siebie okrycie, kapelusz z żałobnym welonem nałożyła trochę krzywo na głowę, schwyciła torebkę i parasol i z pośpiechem wyszła, nie żegnając się z nikim.

Bronka nie zdążyła nawet lampy zapalić; paluszki jej drżały, wszystko jej z rąk wypadało, łamała jedną zapałkę za drugą, a w końcu rozsypała całe pudełko i zmieszana tem jeszcze bardziej, usiadła na fotelu bezradna ze słowami:

— Mój Sokoliku, zapalcie sami, bo ja nie wiem, co mi się stało, ale... ja dygocę na całem ciele; tylko nie myślcie, że ze strachu!... co znowu!... ja się nie boję o siebie, ani o Sewerkę, ale o Cesię i szwagra. 0 Jezu, Jezu!... tam u nich pewnie poznajdują rozmaite rzeczy i Boże broń...

Zasłoniła sobie twarzyczkę na samą myśl tych okropności, które taka rewizya u Chronieckich pociągnąć mogła za sobą.

Edmund zapalając lampę, uspakajał ja:

— Nie przypuszczajcie zaraz najgorszych ewentualności: szwagier wasz był uprzedzony w ostatnich dniach, musiał wyporządkować swoje szuflady i szafki. Zobaczycie, że się skończy tylko na samym strachu.

— Tak myślicie?

— Przypuszczam.

— Dałby Pan Bóg!...

Wyciągnęła doń rękę, jakby na podziękowanie i rzekła:

— Wy to macie coś takiego w sobie, że się przy was nabiera otuchy i pewności; z wami to mi się zdaje, żebym się niczego nie zlękła.

— A czegóż się lękacie? — odpowiedział z uśmiechem,— co ma przyjść, to przyjdzie, żeby tam człowiek nie wiem jak się wykręcał, a jeżeli niema przyjść, no to choćbyście sami szukali guza, nie oberwiecie go na pewno. Pamiętacie to, kiedy nas czterdziestu sześciu nakryli w nocy na Fabrycznej?... zabrali wszystkich, tylko nas trzech wyśliznęło się prawie cudem i to w oczach sołdatów i agentów. Widocznie nie było nam sądzonem wtedy dostać się już do ula, ale i to jeszcze przyjdzie!... nibo to nie wiem?... wiem i jestem na taką niespodziankę przygotowany.

Spojrzała na niego prawie z przerażeniem i serce jej jeszcze żywiej tłuc się zaczęło.

— Sokoliku! — szepnęła smutnym, proszącym tonem,— niech do tego nie przyjdzie!... moiście, nie narażajcie się zanadto, uważajcie na siebie!

Uśmiechnął się z rezygnacyą.

Trudno!... W grze o wolność, stawką bywa życie.

Dziewczyna drgnęła i trzepocząc rączkami w powietrzu, zatkała sobie zaczerwienione uszka.

— Ojoj, ojoj!.. nie mówcie tego, bo gotowiście jeszcze w złą chwilę wypowiedzieć!

On popatrzał na nią z czułością i zrobiło mu się tak pełno w piersiach, że aż dwa razy głęboko odetchnąć musiał.

— Alboż to wam na prawdę tak dużo na mojem życiu zależy? - spytał zniżonym głosem, a ona odwróciła od niego główkę z urazą i z jakiemś dziecięcem zadąsaniem w zarumienionej twarzyczce, rzekła:

— Et, doprawdy... jak wam nie wstyd nawet pytać o takie rzeczy!...

A obawiając się prowadzić dalej rozmowę na ten niebezpieczny temat, poszła do etażerki z pismami i zaczęła szybko zgartywać rozmaite broszury i druki.

— Wolelibyście powybierać lepiej co spalić trzeba — mówiła,— bo ja nie wiem sama, co tu jest kompromitującego i czego nie wolno trzymać w domu. Wiecie, Sewerka to ma ogromny spryt do ukrywania; przed dwoma laty, kiedy była u niej rewizya, to przewrócili podobno wszystko do góry nogami w mieszkaniu i nic nie znaleźli, bo wszystkie papiery, listy składek, rachunki z kasy i dużo, dużo ważnych korespondencyi wisiało za oknem w zającu!... cała zajęcza skórka była temi papierzyskami wypchana, no... co wy na to?... Na zająca w kuchni nawet nikt uwagi nie zwrócił.

Zasiedli przy stoliku i zaczęli przeglądać pisma zniesione z etażerki, oraz wydawnictwa partyjne i zagraniczne druki, przemycane w celach agitacyjnych; spieszyli się przy tej robocie, jakby w przewidywaniu nieszczęścia, wiszącego w powietrzu nad ich głowami.

Lebicki odkładał na bok wszystko, co uważał za niebezpieczne i podejrzane, a co usunąć należało na wypadek spodziewanej rewizyi.

— Głowyby wam za to nie ucięli — mówił,— ale co najmniej kilka miesięcy przesiedziałybyście na pewno.

— To bierzmy się zaraz do palenia! — zawołała nerwowo, wystraszona, chwytając cały plik zadrukowanej bibuły.

Zatrzymał ją gestem i słowami:

— Ależ nie trzeba!... ktoby tam marnował zapałki dzisiaj w takim celu!...

— Jakto?... przecież to koniecznie zniszczyć musimy.

— Rozumie się, ale od czegóż miasto dało nam kanalizacyę?... Puścimy to z wodą, zamiast z dymem,— mówił niby żartobliwym tonem, przymuszając się do uśmiechu i swobody.— Bronka, umiecie wy dobrze rozdzierać papier?... macie silne łapki?... to drzyjcie te szacowne druki na strzępy; część się spuści z wodą, a co grubsze, to ja sam wyniosę pod płaszczem i wyrzucę gdzie na śmietnik.

Więc zaczęła żywo i z przejęciem rozdzierać kartki pism peryodycznych i broszur zabronionych, spoglądając przytem co chwila na Edmunda.

— Wiecie? — zaczęła po chwili milczenia.

— Co?...

— Przychodzi mi do głowy, że gdyby nas tak razem przyłapali przy tej robocie, to poszlibyśmy we dwoje do Cytadeli.

— Zapewne, a może tylko na Pawiak, albo do ratusza.

— Niechby tam!... tylko, że nie siedzielibyśmy razem, prawda?...

— Rozumie się, że każde osobno.

— Ee, to nie chcę!... musiałabym was nie widzieć Bóg wie, jak długo.

Ścisnęła sobie skronie rękoma i zamknęła oczy.

— Nie wiem, co mi jest, ale tak mi jakoś... tak mi jakoś,— zaczęła niespokojnym tonem; — jabym wolała narazić się na aresztowanie, byle być tam z nimi i wiedzieć, co się dzieje!... To okropność, wyczekiwać w takiej chwili wiadomości. Możeby posłać do nich służącą?... ale prawda, że jej nawet w domu niema. Mój Boże, mój Boże, co to będzie, jak myślicie?

Nie zdążył jej odpowiedzieć, kiedy u drzwi w przedpokoju zadźwięczał hałaśliwie dzwonek elektryczny; porwali się oboje z miejsca i spojrzeli po sobie pytająco i z niepokojem.

__ Może to już policya? — szepnęła ona i pobladła, jak ściana.

— Pst!.. może to Niewiasta — odpowiedział, nie ruszając się z miejsca.

— 0 nie, Sewerka dzwoni zwykle kilka razy, a zresztą ma klucz od zatrzasku. 0 Jezu, jak mi serce bije!.. co teraz zrobić?...

Nasłuchiwali z uwagą gorączkową, niezdecydowani, zmieszani oboje, stojąc przy stole, na którym leżały podarte proklamacye, numery socyalistycznych i rewolucyjnych wydawnictw i cała paczka zabronionych książek i broszur, przeznaczonych do zniszczenia.

Lebicki schwycił ze stolika serwetę i zgarnąwszy w nią wszystkie papiery, związał jak tłómok i wsunął pod kanapę.

Po pierwszym dzwonku nastała dłuższa przerwa; dzwonienie jakoś nie powtarzało się, co tem bardziej zaintrygowało Bronię i Sokolika, nie umieli sobie tego wytlómaczyć.

— Pewnie kto przez pomyłkę,— odezwał się Lebicki, wracając do równowagi;—jakie z was dziecko!... zbledliście, jak chusta.

Położyła palec na ustach i cichutko szepnęła:

— Pst!... zdaje mi się, że ktoś za drzwiami jeszcze stoi.

Zaledwie wymówiła te słowa, dzwonek powtórnie zadźwięczał, tylko tym razem trochę dłużej, jak gdyby niecierpliwą ręką naciśnięty.

Dziewczyna drgnęła i instynktownie rzuciła się ku Edmundowi, zasłaniając sobie twarz rękoma; przytuliła się do niego i drżąca, wystraszona, ukryła twarzyczkę na jego piersiach.

— Nie otwierajmy! nie otwierajmy! -prosiła się go, blizka już płaczu,— boję się, boję się.. boję się o was!

Objął ją w ramiona i przyciskając jej rozpaloną główkę do piersi, uspakajał poczciwie:

— Nie bać się, nie bać się, Brona!... nie się nam nic stanie. Przecież niema jeszcze żadnego niebezpieczeństwa!

Głaskał dłonią jej miękkie, puszyste włosy i po raz pierwszy czuł jej gorący, przyspieszony oddech, po raz pierwszy to młode, świeże ciało dziewczęce drżało w jego objęciu, a dziewicza pierś przytulała się do jego piersi tak blizko, że wyczuwał głośne uderzenia jej serca.

— Boję się... boję się o was! - szeptała jak nieprzytomna, w tej chwili grozy i niepokoju zdradzając tajone od dawna uczucia, a on przyciskał ją do siebie i tulił, jak wystraszone dziecko, i całował po tych jasnych, jedwabnych włosach, i szeptał:

— Boicie się o mnie?... o mnie?... a wiecie Broniu czemu?... wiecie czemu?...

— Nie wiem, - odpowiadała, kręcąc główką—nie wiem, nie wiem, nic nie wiem, tylko się okropnie boję o was!

Nachylił usta do jej różowego uszka i zapominając o wszystkiem w tej chwili, o całej grozie położenia, o tem, że oboje może wpadną w ręce policyi, jeżeli to ona tak bardzo niecierpliwi się za drzwiami, mówił czule, gorąco, ze wzruszeniem w głosie:

— Dlatego Brona, że mnie kochacie, i że od dawna musicie to czuć, iż was także kocham, żeście mi się dostali do serca i że was tam noszę ze wszystkiem, co mi najdroższe!... tak Bronka, tak, my się kochamy, tylkośmy tego sobie nie śmieli dotychczas powiedzieć, a teraz trzeba, trzeba sobie to wyznać, bo może nigdy więcej nie znajdziemy drugiej takiej sposobności!. .

Podniosła główkę i jak olśniona spojrzała mu w oczy, nie dowierzając własnemu szczęściu, ale te oczy patrzały na nią tak miłośnie, tak wymownie, tak poczciwie i szczerze, że nie mogła wątpić dłużej i wtedy dopiero, spostrzegła się, co zrobiła, padając mu samowolnie na piersi i pozwalając się tulić i całować w jego objęciu; spłonęła rumieńcem wstydu i jak spłoszone ptaszę wyrwała mu się z rąk, choć całą duszą garnęła się do niego i po raz pierwszy w życiu uczuła się niewymownie szczęśliwą.

Było jej tak, jakby na skrzydłach podniosła się w niebo i spadała ku ziemi w zawrotnych kręgach; chciała mu odpowiedzieć i nie mogła głosu wydobyć...

A u drzwi dzwonek odezwał się po raz trzeci.

Lebicki przykręcił knot w lampie; w pokoju zrobiło się ciemniej.

— Co tu robić?... ubierzcie się prędko, może nam się uda wymknąć drugiemi schodami, jeżeli kuchnia nie zamknięta.

Na palcach podszedł ku drzwiom kuchennym, ale po chwili powrócił z wyrazem zawodu w oczach.

— Służąca klucz zabrała z sobą; mamy odwrót przecięty, trudno, czekajmy jeszcze! — mówił przyciszonym głosem, szybko, nerwowo, zatrwożony teraz nie tyle o siebie, ile o swoją towarzyszkę.

Z przedpokoju dochodził naprzemian odgłos dzwonka i pukanie do drzwi frontowych.

— Niema co, w końcu trzeba będzie otworzyć, bo ślusarza sprowadzą,— rzekł zrezygnowany; — w każdym razie Brona, my teraz razem na śmierć i życie, prawda?... przyrzekacie mi?

Podała mu obie rączki, zamiast odpowiedzi a on je przycisnął sobie do ust i do piersi, szepcąc:

— O tak, tak, tak!.. teraz nie boję się nikogo. Poczekajcie, pójdę im otworzyć!..

III.

U drzwi frontowych nie było nikogo; złe przeczucia, na szczęście, zawiodły.

Lebicki wyjrzał aż na schody, wszelako nie dostrzegł ani śladu jakiegoś niebezpieczeństwa, które tylko w rozbudzonej wyobraźni ich dwojga groziło im przed chwilą.

Spodziewana wizyta jeszcze ich ominęła, nie mniej należało się mieć na baczności; można było prawie na pewno przewidywać, że bez względu na wyniki rewizyi u Chronieckich, uwaga i podejrzenie policyi zwrócić się mogą na Strzałkównę.

Znano ją przecież, jako działaczkę, notowaną niejednokrotnie w rozmaitych cyrkułach.

Edmund powrócił do pokoju z pogodniejszą twarzą.

— Strachy na Lachy! — rzekł, — niema żywej duszy; wystraszyliśmy się niepotrzebnie, ale teraz zabierajmy się na gwałt do usunięcia tych papierzysków, zanim nas...

Nie dokończył, bo w tej chwili dało się słyszeć otwieranie drzwi od kuchni i głos Dowmunta, którego służąca tylnemi drzwiami wpuściła do mieszkania; spotkał ją w bramie idącą z miasta i wrócił z nią na górę, nie mógłszy się dodzwonić od frontu.

Złośliwy błysk podejrzliwości mignął w oczach Samowara, gdy stanąwszy na progu, dojrzał przyćmioną lampę i zmieszaną, spłonioną Bronkę, sam na-sam z Lebickim.

— A więc państwo jesteście?... dobry wieczór! — odezwał się, obrzucając badawczem spojrzeniem ją i jego; — dzwoniłem przecież, jak na alarm, a nikt nie otwierał.

Sokolik podał mu rękę ze słowami:

— Ach, toście wy nam tyle strachu napędzili?... Myśleliśmy, że policya z fijołkami. U Chronieckich rewizya; wiecie?...

— Właśnie idę ztamtąd; spotkałem Niewiastę, która mnie tutaj przysłała.

— No i co?... i co?...

Podeszli do niego oboje z niecierpliw ciekawością.

— No i źle!...— odpowiedział po chwili, jak gdyby ociągał się z Hiobowią wieścią, której miał im udzielić.

— Źle?... więc znaleźli co?., mówcie na miłość Bozką!...

— Znaleźli i zabrali.

— Co?... ale co?...

— Dokładnie nie wiem jeszcze, bo mnie tylko Sewera objaśniła w pośpiechu, aby was ostrzedz; w każdym razie jakaś gruba historya, skoro zaaresztowano oboje.

— Zaaresztowano oboje?!...

— Tak, ją i jego; pozostawili tylko Jerzyka na opiece służącej. Podobno zdarzył się jakiś niespodziany, wysoce dramatyczny incydent.

— Nie wiecie, co takiego?.,..

— Nie, nie wiem, ale... to nie przeszkadza, abyśmy nie siedzieli przy takiem grobowem oświetleniu. Pozwolicie zapewne rozjaśnić trochę lampę.

Podszedł do stołu i wykręcił knot.

— Głupia sprawa! — mówił dalej z pochmurną twarzą, przypatrując się pilnie z pod oka Broni,— jeżeli pochwycą nitkę, to rozwiną cały kłębek. Tak, tak... możemy wszyscy wdepnąć przez Chronieckiego, chociaż on przy śledztwie napewno niczego nie powie, ale że w to i baby wmieszane, więc niebezpieczeństwo się zwiększa.

Oparty dłonią o stół, głowę zwiesił.

Klosz na lampie zaczął lekko dzwonić.

Wszystko troje stali bez ruchu, oniemiali, zamyśleni, przybici.

Przygniotła ich troska i niepokój, nurtowało przeczucie dalszej katastrofy; wiedzieli, że to tylko początek, że teraz obawiać się należy możliwych komplikacyi , których ostatecznego skutku określić niepodobna. 

— Czy Zeus uwiadomiony? spytał nagie Lebicki, przejęty więcej myślą o niebezpieczeństwie dla swego mistrza, aniżeli grozą własnej sytuacyi.

__ Wątpię — odrzekł Dowmunt,— przecież to się tak niedawno stało; przed domem widziałem jeszcze policyę. Niewiasta miała zaryzykować i pójść do mieszkania Chronieckich, gdy się plac oczyści. Na razie potraciliśmy wszyscy głowy; zresztą, Zeusa niema dzisiaj w mieście, powróci dopiero około jedenastej. Jeżeli chcecie, możecie go uprzedzić, chociaż to nie bardzo bezpiecznie włóczyć się dzisiejszej nocy po ulicach,— lecz równie niebezpiecznie nocować we własnym domu.

Duże, załzawione oczy Broni z wyrazem serdecznego niepokoju podniosły się nagle na Edmunda.

Lebicki motał na palcu wąsik z prawej strony i nie zauważył tego, ale Dowmunt pochwycił owo wymowne spojrzenie dziewczyny i zagryzł grube wargi z wyrazem tłumionej pasyi i zazdrości, która go nawet w takiej chwili nie opuszczała.

Klosz na lampie zadzwonił głośniej; stół drżał pod oparciem ciężkiej jego ręki, ale on sam zajęty swemi myślami, nie zauważył tego.

Z wymuszonym, brzydkim uśmiechem podrażnionego Satyra przyglądał się przez chwilę szczęśliwemu rywalowi i rzekł:

— Zdaje się, że w tym czasie nie bardzoby wam smakowała koza, co?... gdybyśmy się tak całą kupą dostali razem i pani z nami, panno Bronisławo?... W miłej kompanii to i na Sybir droga się nie dłuży. Ale jeżeli tylko jednego z nas capną, to po kim będzie pani bardziej płakała, po mnie, czy po Sokoliku?..

Dziewczyna z urazą odwróciła głowę i skarciła go słowami:

— Wstydziłby się pan w takiej chwili żartować!... pan to niema serca ani za grosz!

Ściągnął brwi i spochmurniał znowu, a ona usiadła w samym kącie pokoju, zasłoniła oczy chusteczką i głowę oparłszy o ścianę, zaczęła rzewnie płakać po cichu.

Sewerka długo nie wracała do domu, dopiero późnym wieczorem przyszła zdyszana, zmęczona, zgorączkowana i przyniosła szczegółowe wiadomości. Rzecz się tak miała:

Rewizya u Chronieckich byłaby się skończyła bez rezultatu, ponieważ przed kilku dniami Łański z kilku towarzyszami powynosił od nich całe prawie archiwum.

Policya przybyła za późno; pomimo gorliwego poszukiwania nie znaleziono nic podejrzanego, oprócz „nielegalnej literatury" w bibliotece.

Chroniecki oddał dobrowolnie kluczyki od biurka i od szaf oficerowi żandarmskiemu, z uprzejmością gospodarza postawił pudełko pełne papierosów na stole i usiadłszy na szezlągu, zaczął przeglądać „Kuryera." którego właśnie przyniesiono.

Ten jego spokój i obojętność, ten zbytek pewności siebie nie podobały się właśnie przedstawicielom władzy.

— Tak znaczy się, że u pana niema nic kompromitującego, - zauważył jeden z agentów policyjnych, — a my tu szli, jakby powiedzieć — na pewniaka, no i pomylili się tym razem. Tak i chwała Bogu! — dodał niby żartem,— nie narazimy pana na przykrość.

Westchnął dobrodusznie i z po nad ciemnych okularów przypatrując się badawczo Chronieckiemu, rzekł:

— W dzisiejszy czas to okrutna odpowiedzialność u nas za lada co, pan przecie wie!... A ten malczyk, to synek państwa? — spytał od niechcenia, wskazując na Jerzyka, który przytulony do kolan ojca, marszczył dziecięce czółko i przyglądał się z jakąś hardą zaciętością, jak przetrząsano szuflady, walizy, pościel w łóżkach, opukiwano mury, odrywano w niektórych miejscach tapety i zdejmowano każdy obraz ze ściany.

— U mnie aż czterech takich synków, tylko starszych — chwalił się rozmowny agent, — dwóch chodzi już do gimnazyi. Okropność, jak drogo stoi dziś nauczanie!... A to są drzwi na balkon, prawda? — przerwał sobie, nie zaniedbując obowiązku prowadzenia bacznego śledztwa i zwracania na wszystko Argusowego oka.

Chroniecki słuchał go, nie odpowiadając, uśmiechał się tylko i nie dał się wyciągać na słówka; w drugim pokoju starszyzna kończyła rewizyę i zabierała się już do spisywania protokułu.

Uprzejmy agent zaczął zachwycać się Jerzykiem i upatrywać w nim podobieństwo do jednego ze swoich synków, ale chłopak podniósł dumnie główkę i z miną zadąsaną, nieprzejednany burknął jakby z urazą:

— Ja tam nie chcę być do nikogo podobny!..

— A małżonki pana o tej porze zwykle niema w domu? — ni ztąd, ni zowąd zagai. dnął Chronieckiego ciekawy „organ" policyjny.

— Niekoniecznie — odpowiedział po rosyjsku zapytany,— zresztą, co to pana obchodzi?... Nie jestem jeszcze przed sądem i nie mam obowiązku dawać panu żadnych wyjaśnień. Proszę mnie pozostawić w spokoju!

Zniecierpliwiony ton uraził widocznie pana agenta, bo się wyprostował i niby grzecznie, lecz zjadliwie się odciął:

— No, pan nie przed sądem, ale pan jeszcze pod sadem być może; niewiadomo!..

Zrozumiawszy jednak krótką odprawę, skierował się ku drzwiom przybocznego saloniku, lecz po drodze nie omieszkał podnieść dywaniku przed kozetką i zaglądnąć, czy się pod nim jaka podejrzana „bumaga" nie ukrywa.

We drzwiach zatrzymał się chwilę i wła śnie wtedy usłyszał głos Jerzyka, który na chylony do ucha ojca dziecinnym szeptem z jakimś tonem naiwnego zadowolenia mówił:

— Puńciu, jacy oni głupi!... ściany zdrapują, pod dywany zaglądają, a rewolwery są przecież w fotelu...

Chroniecki spojrzał na dziecko zdziwiony i zmieszany zarazem; dla niego samego to odkrycie było niespodzianką.

O broni przechowywanej przez żonę nie wiedział, przypuszczał, że mu się tylko przechwalała zaufaniem bojowców, ale że przez najprostszą ostrożność usunęła ją z domu i odniosła z powrotem do Romeckich, gdy im zagroziło niebezpieczeństwo rewizyi.

Nie wiedział, że Jerzyk z dziecięcą ciekawością podglądnął matkę i znał lepiej od niego jej tajemnice

A teraz ta nieoględność, ta ryzykowna próżność agitatorska żony zemścić się miała na nich obojgu okrutnie i to z mimowolnej, bezwiednej winy dziecka.

Zanim Chroniecki zdążył dłonią zakryć usta Jerzyka, agent odwrócił szybko głowę' i spojrzał, jak czujny legawiec, który nagle . zwietrzył zwierzynę.

Z lisią, układnością zbliżył się do Chronieckiego i zgięty w pół, słodkim głosem zaczął badać dzieciaka:

— Rewolwery są w fotelu, mówisz duszynko?... Patrzaj, patrzaj! a gdzie ten fotel?... Pokaż gołąbku, pobawim się!... ha?...

Jerzyk instynktownie cofnął się i przysunął bardziej do ojca,

— Nu?... a widzi pan, co nie trzeba przed końcem tak hardo stawiać się! — przeciągle, powoli, ale z tryumfem mówił agent.— A nie darmo powiadają to, że Pan Bóg przez usta dzieciątek prawdę wyznaje. Ot, i masz tobie prawdę!...

Chroniecki skulił się, jak ukłuty ślimak w swojej skorupie.

Czuł, że będzie zgubionym, jeżeli rzeczywiście znajdą ukrywaną broń, której pochodzenia nawet sam nie potrafiłby wytłómaczyć bez narażenia żony; przypadek stawiał go w fatalnej kolizyi i kazał mu bez wszelkiej winy przyjmować na siebie całą odpowiedzialność.

Me mógł przecież udawać naiwnego i utrzymywać, że nie ma nawet pojęcia, zkąd się w jego fotelach wzięły pochowane browningi.

Z konieczności musiał odmawiać wyjaśnień i być przygotowanym na najgorsze następstwa przy śledztwie.

Na razie jedna myśl tylko najbardziej go dręczyła:

— Żeby teraz Cesia nie nadeszła!... żeby ją można było jakim sposobem ostrzedz i powstrzymać!... inaczej, wpadnie w pułapkę i pochwycą ją niezawodnie.

Co do siebie był zupełnie zrezygnowany; przez chwilę błysnęła mu jeszcze nadzieja, że może jednak rewolwerów nie znajdą, że może je żona usunęła w ostatnich dniach, że może je właśnie nad wieczorem odniosła do Romeckich lub gdziekolwiek.

Nie śmiał wybadywać Jerzyka przy tak niebezpiecznym świadku, więc go tylko mocniej przyciskał do siebie i spoglądał mu w oczy, jakby z wyrazem bolesnego wyrzutu, który zdawał się mówić:

— Dziecko, dziecko, coś ty uczyniło!... zgubiłeś ojca swego i matkę, wydając ich na pastwę okrutną. Jerzyku, ty nawet zrozumieć nie możesz, jaką straszną ironią losu było twoje odezwanie się!

A Jerzyk jakby instynktownie odczuł grozę położenia, poczerwieniał, zawstydził się, twarzyczkę ukrył na kolanach ojca i blizki płaczu mruczał nerwowo:

— Puńciu, powiedz temu człowiekowi, żeby sobie poszedł, żeby się do mnie nie odzywał!... ja nie chcę, ja nie potrzebuję, się go boję!...

Agent uśmiechnięty jowialnie na pozór, uspakajał malca:

— Nu, niczewo, niczewo!... nie trzeba być niegrzecznjrm; ja już sam idę, ja już poszedłem, mnie już niema, o!...

I rzeczywiście wyszedł do drugiego pokoju z taką, miną, jak gdyby miał w niepamięć puścić wszystko i żadnej wagi nie przywiązywał do podsłuchanych słów Je rzyka.

Chroniecki z bijącem sercem pozostał w miejscu nieporuszony; czekał tego gromu który miał uderzyć z jasnego nieba na jego głowę, a każda sekunda wydawała mu się bezlitośnie długą.

Korzystając z chwili, nachylił się do uszka chłopca i pytał cichutko, szybko, nerwowym głosem:

— Ty widziałeś naprawdę, jak mama chowała rewolwery w fotelach?...

Malec potwierdzał ruchem głowy, nie odrywając twarzyczki od kolan ojcowskich. .

— Dawno widziałeś?... gdzie?... w saloniku czy tutaj?... przypomnij sobie!... No, mówże!... czemu teraz milczysz?...

Ale dzieciak zaciął się i nie dawał odpowiedzi, jakby się obawiał własnego głosu i nowej niedyskrecji.

Nie można było z niego ani słówka wydobyć.

W przybocznym saloniku zrobiła się nagle wielka cisza, która zastanowiła Chronieckiego; musiało się tam wydarzyć coś szczególnego, co na chwilę oniemiło wszystkich i naprężyło sytuacyę.

— Co się tam stało?—pomyślał Chroniecki, ale nie śmiał się poruszyć, tem bardziej, że mu Jerzyk obejmował kolana i ściskał je wystraszony.

Wtem ostry, krótki, stanowczy jak wojskowa komenda, zabrzmiał głos źandarmskiego oficera:

— Dawać go tu, natychmiast!...

We drzwiach stanął ten sam agent policyjny, ale już z miną pochmurną, surową, tajemniczą i niby grzecznie, lecz rozkazująco rzekł:

— Pan pozwoli potrudzić się do drugiego pokoju!...

Chroniecki podniósł się, ale Jerzyk opętał mu nogi swojemi rąozynami i uczepiony u jego kolan, wybuchnął jakimś rozpaczliwym, przerażającym krzykiem:

— Nie idź!... Puńciu, ja cię błagam, nie idź do nich... słyszysz?... ja cię nie puszczę i nie, nie, nie dam, i już!...

Ojciec musiał mu łagodnie odrywać kurczowo zaciskające się rączęta i udając spokój, przekładać dziecku, szarpanemu najgorszem przeczuciem:

— Jerzyku, bądź-że rozsądny!... co sobie pomyślą tamci panowie o nas obu?... pomyślą napewno, że się boimy, a przecież wiesz, że boją się tylko tchórze, prawda?...

Dzieciak drgnął, usłyszawszy wyraz „tchórze;" zawahał się chwilę, główkę podniósł i oczyma pełnemi łez spojrzał na ojca.

W jednej chwili odpadły mu rączki od ojcowskich kolan, osunął się na dywan i zamilkł, zatykając sobie piąstkami usta; grube łzy spływały mu po twarzy.

Chroniecki wszedł do drugiego pokoju, było w nim jaśniej, bo paliły się dwie lampy i parę świec w lichtarzach.

Panował tam ogromny nieład, meble poodsuwane od ścian stały pośrodku, szafy pootwierane, szuflady ze stołów i biurka leżały na podłodze, mnóztwo rzeczy niedbale pororzucanych zalegało kanapy i stołki,— nie porządek raził oczy, jak w czasie przepro wadzki.

Wszędzie widniały ślady bardzo ścisłej i drobiazgowej rewizyi.

Dwóch żołnierzy klęczało na posadzce i rozpruwało właśnie przewróconą kanapę, wydobywając z niej pełnemi garściami włosie i sprężyny.

W powietrzu unosił się charakterystyczny zapach juchtu i dymu z papierosów.

Chroniecki rzucił okiem na stół, przy którym stało dwóch oficerów w rozpiętych szynelach i rewirowy z teką pod pachą; spojrzał i pobladł.

Na stole bowiem ujrzał ułożone w jednej linii nowe browningi i paczki z nabojami; było ich siedm, osobno zaś błyszczało metalowe podłużne pudełko z wystającym lontem.

Starszy oficer, nizki, krępy, o twarzy okrągłej, zarumienionej, z miną spokojną na pozór i bardzo uroczystą, obrzucił wzrokiem całą postać Chronieckiego i spytał:

— Pan widzi, jakie my tu piękne rzeczy znaleźli?... ha?...

Wskazał palcem, na którym pobłysidwał sygnet z krwawnikiem, na pudełko blaszane, mówiąc:

— A to co?... pan może powie, że to puszka sardynek?... a to bomba!... ha?...

Chroniecki chciał się zbliżyć do stołu z ciekawości, bo sam był zdziwiony odkryciem takiego arsenału u siebie, ale mu rewirowy zagrodził drogę i powstrzymał go słowami:

— Niech pan tylko tam zostanie, zdaleka!

— Mebelki my panu zepsuli -mówił w dalszym ciągu oficer z odcieniem lekkiej ironii,— nu, cóż zrobisz?... tak trzeba było po służbie, ale za to naszli preciozy!.! Pan się może wytłómaczyć z posiadania tego, co?...

Spuścił głowę, ręce włożył do kieszeni i z jakimś bolesnym uśmiechem rezygnacyi rzeki:

— Mógłbym może, ale nie chcę.

— Pan nie chce?... uhm!... nu, to się pokaże, to jeszcze zobaczymy.

Odwrócił się do niego plecami i zaczął rozmawiać zniżonym głosem ze swym towarzyszem.

Żołnierze skończyli patroszyć kanapę, narobiwszy sporo kurzu i zaśmieciwszy posadzkę, ale niczego więcej nie znaleźli; z kolei zabrali się do wypruwania wnętrzności z innych wyściełanych mebli, niszcząc je niemiłosiernie.

Chroniecki oparł się plecami o ścianę apatycznym wzrokiem patrzał przed sie bie, na stół, pykając papierosa.

Nie myślał nawet o obronie, ani o środkach ratunku, po co?... wiedział teraz dobrze, że toby się na nic nie przydało wobec takiego corpus delicti

Przestępstwo jego było dowiedzionem; bez względu na to, coby śledztwo dalej wykryć i ujawnić mogło, dźwigał już i tak dosyć odpowiedzialności.

Zdecydowany był teraz wobec zaszłych faktów i powracał do swojej zwykłej równowagi.

— Ale mnie zasypała! — myślał o żonie bez żalu i urazy; - nie wykręcę się tym razem, to pewna!

Przypomniał sobie biednego Jerzyka, który siedział na ziemi w drugim pokoju i jak ogłuszony, osłupiały, z szeroko otwartemi oczyma patrzał we drzwi, po za któremi stał jego Puńcio w otoczeniu wojskowych.

Chciał pójść do malca, aby przynajmniej te ostatnie chwile z nim spędzić przed spodziewaną rozłąką na długo... może na zawsze, ale rewirowy zastąpił mu znowu drogę i zatrzymał szorstko na miejscu.

— A pan gdzie?

— Do drugiego pokoju; — odparł spokojnie, - cóż to?... nie wolno mi już chodzić po swoim własnym domu?

Rewirowy spojrzał pytająco na obu oficerów.

— Tak pan się może uważać już za aresztowanego,— odezwał się drugi oficer i dał znak rewirowemu, aby mu towarzyszył i pilnował go od tej chwili, jako więźnia, i to niebezpiecznego.

Jerzyk nie wstając z podłogi, wyciągnął do ojca rączkę i nerwowo szeptał z gorączkowym wyrazem w oczach i głosie:

— No i co, Puńciu?... i co?.. i co?...

— I nic -uspakajał go Chroniecki,—i pójdziesz grzecznie spać, a ja wyjadę na miasto, a za kilka godzin powrócę.

— Ty wyjedziesz?...—pytał chłopak niedowierzająco,— ty wyjedziesz i znowu mnie samego zostawisz, a jej jak niema, tak niema!... Jej zawsze niema, kiedy jej potrzeba,— dodał z akcentem dojrzałego człowieka, który się dziwi i oburza. — Powiedz mi, gdzie ona teraz właśnie siedzi?...

Założył rączki na piersiach i kiwał główką do ojca, jakby się gorszył nieobecnością matki.

A Chroniecki podniósł go z ziemi, usiadł z nim na krześle i posadziwszy go sobie na kolanach, przytulił do piersi i siląc się na spokój i obojętność, szeptał mu nad uchem:

— Puńcio teraz wyjedzie, a ty tu zostaniesz w domu i będziesz grzeczny, i posłuszny, i będziesz zuch chłopak, nie będziesz się bał nikogo i niczego, dobrze?... A potem przyjdzie ciocia Sewerka i ciocia Broncia i zabiorą cię do siebie.

— Dlaczego?... dlaczego mnie mają ztąd zabrać?...— pytał chłopak zaciekawiony.

— Dlatego, że my się ztąd wyprowadzić musimy, bo tu taki nieporządek i tyle kurzu.

— A to oni narobili!... to niech się oni wyniosą!... Ty im nic za to nie zrobisz, że nam takie śliczne meble pokrajali nożyczkami?

Rozmawiali ze sobą tak po cichu jeszcze długą chwilę, aż chłopak uspokojony zupełnie zapewnieniami ojca, że jutro rano pójdą w Aleje na spacer, dał się okłamać i przyrzekł grzecznie zaraz zasnąć, gdy go ułożą w łóżeczku.

Pod ścianą stał rewirowy i dziwnie jakoś spoglądał na tę wzruszającą scenę pożegnania ojca z dzieckiem, które może nigdy więcej nie miało go zobaczyć i okrutną pieszczotą dało się łudzić, że się z nim żegna tylko na kilka godzin.

A Chroniecka nie przychodziła; nadeszła dopiero w ostatniej chwili, gdy męża pod strażą wyprowadzano z domu i wsadzano do dorożki.

I wtedy właśnie zaaresztowano ją w bramie.

Kilka minut później byłaby może uniknęła fatalnego spotkania z policyą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej