Anatol France

BOGOWIE ŁAKNĄ KRWI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

BOGOWIE ŁAKNĄ KRWI

Anatol France

Tłum. Jan Sten

I

Malarz Ewaryst Gamelin, uczeń Davida, członek sekcji Pont-Neuf, zwanej poprzednio sekcją Henryka IV, udał się wczesnym rankiem do dawnego kościoła Barnabitów, który od trzech lat, od 21 maja 1790 r., był miejscem zgromadzeń ogólnych sekcji. Kościół ten wznosił się na ponurym i wąskim placu, tuż obok kraty gmachu sądowego. Na fasadzie, zbudowanej w dwóch rodzajach stylu klasycznego, zdobnej odwróconymi wspornikami i brzuchatymi medalionami, osmuconej przez czas i nie poszanowanej przez ludzi, na miejscu strąconych emblematów religijnych widniała nad drzwiami wypisana czarnymi literami dewiza republikańska: „Wolność, Równość, Braterstwo lub Śmierć".

Ewaryst Gamelin wszedł do nawy. Sklepienia, pod którymi rozlegał się dawniej śpiew kleryków reguły świętego Pawła, w komżach odprawiających służbę bożą, teraz widziały czerwone czapki patriotów, zgromadzonych dla wyboru urzędników municypalnych lub dla narad nad sprawami sekcji. Świętych usunięto z nisz i wgłębień i zastąpiono popiersiami Brutusa, Jana Jakuba Rousseau i Le Peltiera.

Na ołtarzu, ogołoconym z kościelnych sprzętów, wznosiły się Tablice Praw Człowieka.

W tej to nawie dwa razy na tydzień, od piątej po południu do jedenastej w nocy, odbywały się zgromadzenia publiczne. Kazalnica, przybrana w chorągiew o barwach narodowych, służyła za trybunę dla mówców. Naprzeciw estrada, z prostych desek wzniesiona, przeznaczona była dla kobiet i dzieci, dość licznie przybywających na te zebrania. Tego ranka, przed biurkiem pod amboną, w czerwonej czapce i karmanioli, siedział stolarz z placu Thionville, obywatel Dupont starszy, jeden z dwunastu członków Komitetu Nadzoru. Na stole stała butelka wina, szklanki, kałamarz i zeszyt zawierający tekst petycji wzywającej Konwent do usunięcia ze swego grona dwudziestu dwóch niegodnych członków.

Ewaryst Gamelin wziął pióro i podpisał petycję.

— Wiedziałem — rzekł urzędnik-rzemieślnik — że przyjdziesz dać swe nazwisko, obywatelu Gamelin. Jesteś szczerym republikaninem. Ale sekcji brak zapału, brak cnoty obywatelskiej. Proponowałem Komitetowi Nadzoru, by nie wydawał świadectw prawomyślności tym wszystkim, którzy nie podpiszą petycji.

— Jestem gotów krwią podpisać surowe zarządzenia przeciw zdrajcom federalistom — odrzekł Gamelin. — Chcieli śmierci Marata: niech giną!

— Gubi nas indyferentyzm — odrzekł Dupont starszy. — W sekcji złożonej z dziewięciuset obywateli z prawem głosu nawet pięćdziesięciu nie przychodzi na zgromadzenia. Wczoraj było nas dwudziestu ośmiu.

— A więc — rzekł Gamelin — należy zmusić obywateli do uczęszczania pod karą grzywny.

— He! He! — marszcząc brwi rzekł stolarz. — Gdyby wszyscy przyszli, patrioci jeszcze zostaliby w mniejszości... Obywatelu Gamelin, wychylmy kielich za zdrowie rzetelnych sankiulotów!

Na murze kościoła od strony zakrystii, obok czarnej ręki, której wskazujący palec zwrócony był ku przejściu wiodącemu do klasztoru, widniały napisy. Komitet Cywilny, Komitet Nadzoru, Komitet Dobroczynności. O kilka kroków bliżej dochodziło się do drzwi dawnej zakrystii, nad którymi wypisano: Komitet Wojskowy. Gamelin pchnął drzwi i zastał sekretarza tego komitetu przed wielkim stołem, zarzuconym księgami, papierami, sztabkami stali, nabojami i próbkami saletry.

— Witajcie, obywatelu Trubert, jak się macie?

— Ja?... Mam się doskonale.

Sekretarz Komitetu Wojskowego, Fortunat Trubert, niezmiennie tę samą odpowiedź dawał każdemu troszczącemu się o jego zdrowie. Czynił tak nie po to, by kogoś o stanie zdrowia powiadomić, raczej by przerwać wszelką o tym przedmiocie rozmowę. W dwudziestym ósmym roku życia miał on skórę suchą, włosy przerzedzone, policzki pałające, plecy przygarbione. Optyk z zawodu, był właścicielem bardzo starej firmy na Quai des Orfères—w roku 91 odstąpił ją swemu długoletniemu subiektowi, aby zupełnie poświęcić się służbie publicznej. Po matce, ślicznej kobiecie, zmarłej w dwudziestym roku życia, o której staruszkowie dzielnicy przechowywali dotąd wdzięczne wspomnienie, odziedziczył piękne oczy, namiętne i słodkie, jej bladość i nieśmiałość. Ojciec zaś, inżynier-optyk, dostawca królewski, którego w trzydziestym roku życia ta sama zabrała choroba, przekazał mu umysł bystry i prawy.

— A ty, obywatelu, jak się masz? — rzekł nie przerywając pisania.

— Dobrze. Co nowego?

— Nic, nic. Widzisz przecie, wszystko tu spokojnie.

— A sytuacja?

— Sytuacja zawsze taka sama.

Położenie było straszne. Najpiękniejsza armia Republiki zamknięta w Moguncji, Valenciennes oblężone, Fontenay zdobyte przez Wandejeczyków; Lyon zbuntowany, Sewenny w ręku powstańców, granica otwarta dla Hiszpanów; dwie trzecie departamentów zajętych lub zbuntowanych; Paryż pod armatami Austriaków, bez pieniędzy, bez chleba.

Fortunat Trubert spokojnie pisał dalej. Z rozkazu Komuny sekcjom poruczono powołać pod chorągwie dwanaście tysięcy ludzi do Wandei i Trubert redagował odnośne polecenia w sprawie zaciągu i uzbrojenia rekruta, jakiego dostarczyć miała sekcja Pont-Neuf, dawniej sekcja Henryka IV. Wszystkie karabiny mają być wydane zmobilizowanym, gwardia narodowa sekcji będzie uzbrojona w strzelby do polowania i piki.

— Przynoszę ci — rzekł Gamelin — wykaz dzwonów, które mają być wysłane do Luksemburgu dla przetopienia na armaty.

Ewaryst Gamelin, choć nie posiadał ani grosza, zapisany był wśród czynnych członków sekcji. Prawo przywilej ten dawało tylko obywatelom dość zamożnym, by mogli wnieść opłatę równającą się wartości trzech dni pracy; nadto wymagało składki równej dziesięciu dniom, by wyborca mógł być wybranym. Ale sekcja Pont-Neuf, zamiłowana w równości i zazdrośnie strzegąca swej autonomii, uważała za wyborcę i wybieralnego każdego, kto za własne pieniądze sprawił sobie mundur gwardzisty narodowego. Tak miała się rzecz z Gamelinem: był on obywatelem czynnym sekcji i członkiem Komitetu Wojskowego. Fortunat Trubert położył pióro.

— Obywatelu Ewaryście, zajdź do Konwentu i zażądaj, by przysłano nam instrukcje w sprawie przekopania piwnic, przepłukania ziemi i gruzu i wybrania z nich saletry. Nie dość mieć armaty, proch też nam jest potrzebny.

Mały garbusek z piórem za uchem i papierami w ręku wszedł do zakrystii. Był to obywatel Beauvsage z Komitetu Nadzoru.

— Obywatele — rzekł — telegraf optyczny złe nam przynosi wieści: Custine opuścił Landau.

— Custine jest zdrajcą! — zawołał Gamelin.

— Pójdzie pod gilotynę — rzekł Beauvisage. Trubert głosem nieco przerywanym rzekł ze zwykłym swym spokojem:

— Konwent nie dla zabawki powołał do życia Komitet Ocalenia Publicznego. Postępowanie Custine'a będzie tam dokładnie rozpatrzone. Nieudolny czy też zdrajca, będzie on zastąpiony przez generała mocno zdecydowanego na zwycięstwo i... dobrze będzie.

Przerzucił papier i powiódł po nich zmęczonym wzrokiem.

— Aby żołnierze nasi bez troski i zniechęcenia pełnili swój obowiązek, muszą być spokojni, że los tych, których w domu pozostawili, jest zabezpieczony. Jeśli także jesteś tego zdania, obywatelu Gamelin, to na najbliższym zgromadzeniu zażądasz wraz ze mną, by Komitet Dobroczynności porozumiał się z Komitetem Wojskowym co do wspomożenia ubogich rodzin, mających krewnych w armii.

Uśmiechnął się i zanucił:

—  Ca ira!... ca ira!...

Przy prostym stole dwanaście do czternastu godzin na dobę pracując nad obroną zagrożonej ojczyzny, skromny ten sekretarz sekcji nie spostrzegał nawet przepaści między ogromem zadania a małością swych środków — tak mocno we wspólnym wysiłku czuł się złączony z ogółem patriotów, tak wcielał się w naród, tak zupełnie życie jego jednoczyło się z życiem wielkiego ludu. Był on z tych, co zapaleni i cierpliwi, po każdej porażce przygotowują nowy triumf — niemożliwy, a jednak pewny. Bo przecie zwyciężyć musieli. Ci ludzie z nizin, którzy znieśli władzę królewską i obalili stary porządek świata, ten Trubert, mizerny optyk, ten Gamelin, malarz nieznany, nie liczyli na względność swych nieprzyjaciół. Mieli wybór tylko między zwycięstwem a śmiercią. Stąd szła ich żarliwość i spokój ducha.

II

Wyszedłszy od Barnabitów, Ewaryst Gamelin skierował się na plac Delfiny, obecnie nazwany placem Thionville na cześć niezwalczonego grodu.

Plac ten, położony w najbardziej uczęszczanej dzielnicy Paryża, już od wieku prawie stracił był swój piękny układ; za czasów Henryka IV z trzech stron okolony jednakimi pałacami z czerwonej cegły w obramowaniu białych kamieni, siedzibami wspaniałych i możnych panów, teraz zamienił piękne łupkowe dachy na dwu- i trzypiętrowe nędzne przybudówki. Niektóre pałace, zrównane z ziemią, niezaszczytnie zastąpiono źle bielonymi domami; miały one fasady nieregularne, biedne, brudne, świecące mnóstwem okien nierównych, wąskich, ożywionych tylko doniczkami kwiatów, klatkami pełnymi ptaków i suszącą się bielizną.

Tu gnieździło się mnóstwo rękodzielników, jubilerów, rytowników, zegarmistrzów, optyków, drukarzy, szwaczek, modniarek, praczek i kilku starych sadowników, których nie uniosła zawierucha wraz z dawnym sądownictwem.

Był wiosenny ranek. Jasne promienie słońca, upajające jak słodkie wino, śmiały się na brudnych murach i wesoło wciskały się do poddaszy. Ramy zasuwanych okien były podniesione i spod nich wychylały się rozczochrane głowy gospodyń. Woźny Trybunału Rewolucyjnego, wychodząc z domu na służbę, głaskał po drodze twarzyczki bawiących się pod drzwiami dzieci. Od strony Pont-Neuf słychać było głosy, okrzykujące zdradę niecnego Dumourieza.

Ewaryst Gamelin mieszkał od strony Quai de l'Horloge, w domu datującym się jeszcze od Henryka IV. Dom ten przedstawiałby się wcale nieźle, gdyby nie pięterko bielone i strych pokryty czerwonymi dachówkami, którymi podwyższono go za przedostatniego tyrana. Aby dostosować mieszkania dawnych dygnitarzy do potrzeb mieszczańskich i rzemieślniczych rodzin, obecnie je zamieszkujących, pomnożono w nich przepierzenia i pawlacze. Obywatel Remacle, odźwierny-krawiec, gnieździł się w antresoli bardzo skróconej na wysokość i szerokość i widać go było przez oszklone drzwi, jak siedzi ze skrzyżowanymi nogami na warsztacie, z głową u powały, i szyje mundur narodowego gwardzisty, podczas gdy obywatelka Remacle, której schody służyły za komin dla kuchni, truje lokatorów zapachami swych przypraw, a córka ich Józia, uwalana syropem i piękna jak poranek, igra u drzwi z Moutonem, psem stolarza.

Przebąkiwano, że obywatelka Remacle, obdarzona szerokim sercem i takimiż piersiami i biodrami, nie odmawia swych względów sąsiadowi, obywatelowi Dupont starszemu, jednemu z dwunastu członków Komitetu Nadzoru. Mąż przynajmniej gwałtownie ją o to posądza! i małżonkowie Remacle dzień cały napełniali dom odgłosami swych waśni i pojednań. Wyższe piętra domu zamieszkiwał obywatel Chaperon, złotnik mający sklep na Quai de l'Horloge, pewien urzędnik służby zdrowia, prawnik i kilku urzędników sądowych.

Ewaryst Gamelin wszedł po starożytnych schodach na czwarte i ostatnie piętro, gdzie miał pracownię i pokój dla matki. Tu kończyły się drewniane stopnie, zastępujące kamienne schody pięter niższych. Przystawiona do ściany drabina prowadziła na strych, z którego schodził teraz niemłody, otyły człowiek o wesołej, rumianej twarzy, z trudem dźwigający ogromny tłumok; to nie przeszkadzało mu podśpiewywać:

Gdzie się zapodział mój służący...

Przerwał piosnkę i grzecznie powitał Gamelina, który również przyjaźnie go witając, pomógł mu wywlec tłumok, za co staruszek podziękował serdecznie.

— Widzisz — rzekł podnosząc tłumok — to są pajace, które idę odnieść do składu zabawek na ulicę de la Loi. Jest tu tego cały tłum; są to własne moje twory, ode mnie otrzymały ciało znikome, wolne od radości i cierpienia. Nie dałem im myśli, jestem więc dobrym Bogiem.

Był to obywatel Maurycy Brotteaux, dawny dzierżawca podatków, były arystokrata: ojciec jego zbogaciwszy się kupił sobie szlachectwo. W dawnych dobrych czasach Maurycy Brotteaux nazywał się panem des Ilettes i w pałacyku swoim przy ulicy de la Chaise dawał wykwintne kolacyjki, które blaskiem uświetniała żona prokuratora, pani de Rochemaure, kobieta zacna, na której wierności nie zawiódł się ani razu, póki Rewolucja pozostawiała Maurycemu Brotteaux des Ilettes jego urząd, pałac, dobra, dochody i nazwisko. Rewolucja zabrała mu je wreszcie. Zarabiał więc na życie malowaniem portretów pod bramami domów, wypiekaniem wafli i pączków na Quai de la Mégisserie, układaniem przemówień dla reprezentantów ludu i udzielaniem lekcji tańca młodym obywatelom. Obecnie na strychu swoim, do którego wsuwano się za pomocą drabiny i w którym nie można było stanąć prosto, Maurycy Brotteaux, posiadacz garnczka klajstru, wiązki szpagatu, pudełka farb akwarelowych i skrawków papieru, fabrykował pajace dla wielkich handlarzy zabawek, którzy odprzedawali je roznosicielom, a ci na długich kijach roznosili je po Polach Elizejskich, gdzie były przedmiotem pożądań drobnej dziatwy. Wśród publicznych zamieszek i niedoli, którą osobiście był dotknięty, Brotteaux zachował duszę pogodną; dla rozrywki czytywał Lukrecjusza, którego nosił zawsze w szeroko rozwartej kieszeni brunatnego surduta.

Ewaryst Gamelin pchnął drzwi swego mieszkania; otwarły się natychmiast, ubóstwo jego czyniło zamykanie ich zbytecznym kłopotem. Gdy matka jego z przyzwyczajenia zamykała je na zasuwkę, mawiał:

— Po co? Pajęczyn nikt nie kradnie, więc i moich nie wezmą.

W pracowni, pod grubą warstwą pyłu lub odwrócone do ściany, zgromadzone były pierwsze jego prace, te, w których idąc za modą, miękkim i pieściwym pędzlem kreślił sceny miłosne, opróżnione kołczany, odlatujące ptaki, niebezpieczne igraszki, sielskie miłostki, sny o szczęściu, podkasane gęsiarki i pasterki z łonem uwieńczonym różami.

Ale ten rodzaj nie odpowiadał jego usposobieniu. Sceny takie, traktowane na zimno, zdradzały nieuleczalną czystość malarza. Miłośnicy poznawali się na tym i Ewaryst Gamelin nigdy nie uchodził był za malarza scen erotycznych.

Dziś, nie mając jeszcze lat trzydziestu, miał wrażenie, jakby obrazy te pochodziły z niepamiętnych czasów. Widział w nich zepsucie monarchiczne i haniebny skutek rozpusty dworów. Miał żal do siebie: zajmował się był rodzajem malarstwa godnym pogardy i okazywał talent skażony niewolnictwem. Teraz, jako obywatel wolnego ludu, kreślił z wielkim rozmachem postacie Wolności, Prawa Człowieka, Konstytucje francuskie, Cnoty republikańskie, Herkulesów ludowych, zwalczających Hydrę Tyranii — i wkładał w te kompozycje całą żarliwość swego patriotyzmu. Niestety! Nie zarabiał tym na życie. Czasy były złe dla artystów. Nie było to zapewne winą Konwentu. Konwent na wszystkie strony ciskał armie przeciwko królom: dumny, niewzruszony, stanowczy wobec sprzysiężonej Europy, chytry i okrutny względem siebie, rozszarpywał się własnymi rękami, siał zgrozę, ustanawiał dla karania spiskowców bezlitosny trybunał, któremu wkrótce miał dać własnych członków na pożarcie; jednocześnie zaś zwolennik myśli i przyjaciel wiedzy i piękna, reformował kalendarz, tworzył szkoły zawodowe, rozpisywał konkursy malarstwa i rzeźby, ustanawiał nagrody dla zachęty artystów, urządzał doroczne wystawy, otwierał Muzeum i, za przykładem Aten i Rzymu, nadawał wzniosłą cechę obchodom świąt i uroczystościom żałobnym.

Ale sztuka francuska, tak dawniej ceniona w Anglii, Niemczech, Rosji, Polsce, nie miała już zbytu za granicą. Amatorzy malarstwa, miłośnicy sztuki, wielcy panowie i finansiści, byli zrujnowani, emigrowali lub się ukrywali. Ludzie, których Rewolucja zbogaciła, chłopi-nabywcy dóbr narodowych, giełdziarze, dostawcy wojskowi, ajenci z Palais-Royal nie śmieli jeszcze pokazać swego bogactwa; zresztą nie interesowali się malarstwem. Aby sprzedać obraz, trzeba było rozgłosu takiego Regnault lub zręczności młodego Gerarda. Greuze, Fragonard, Houin doprowadzeni byli do nędzy. Prud'hon ledwie mógł wyżywić żonę i dzieci małymi rysunkami, które Copia rytował techniką punktowania. Patriotyczni malarze Hennequin, Wicar, Topino-Lebrun przymierali głodem. Gamelin, nie mogąc ponieść kosztów obrazu, nie mając czym zapłacić modela ani kupić farby, mógł zaledwie naszkicować wielkie płótno przedstawiające „Tyrana gnanego do piekła przez Furie“. Płótno to pokrywało pól pracowni strasznymi nie dokończonymi postaciami i mnóstwem zielonych wężów, wyciągających podwójne haczykowate języki. Na pierwszym planie, na lewo, można było rozpoznać chudego i posępnego Charona na łodzi. Była to praca potężna, o pięknym rysunku, ale trąciła manierą szkolną. Dlatego więcej talentu i naturalności było w drugim obrazie, mniejszych rozmiarów, także nie wykończonym, wiszącym w najlepiej oświetlonym miejscu pracowni. Obraz przedstawiał Orestesa, któremu siostra, Elektra, pomaga unieść się na łożu boleści. Młoda dziewczyna tkliwym gestem odgarniała zwichrzone włosy, zasłaniające oczy brata. Głowa Orestesa, tragiczna i piękna, miała wielkie podobieństwo do twarzy samego artysty.

Gamelin często ze smutkiem patrzał na tę kompozycję. Nieraz ręce jego, drżące chęcią malowania, wyciągały się ku śmiało naszkicowanej postaci Elektry i opadały bezsilnie. Malarz pełen był zapału i dusza jego pożądała rzeczy wielkich, ale musiał wyczerpywać się pracami robionymi na obstalunek, co wykonywał bardzo miernie, musiał bowiem zadowalać pospolite gusta, nie umiał też drobnym rzeczom nadać cechy talentu. Rysował obrazki alegoryczne; przyjaciel jego Desmahis dość zręcznie rytował je czarno lub barwnie, za marną cenę nabywał je odeń handlarz rycin z ulicy Honorée, obywatel Blaise. Ale handel rycinami szedł coraz gorzej, jak mawiał Blaise, który od jakiegoś czasu nie chciał nic kupować.

Tym razem jednak Gamelin, którego potrzeba czyniła przemyślnym, powziął nowy i szczęśliwy pomysł, mający, jak mu się zdawało, przynieść majątek handlarzowi rycin, rytownikowi i jemu: tym pomysłem była talia kart patriotycznych, w której królów, damy i waletów dawnego porządku zastępowały obrazki Wolności, Geniuszów, Równości. Wszystkie figury były już naszkicowane, niektóre zupełnie wykończone i pilno mu było oddać przyjacielowi Desmahis te, które uważał za gotowe do rytowania. Najlepszą zdawała mu się figura przedstawiająca ochotnika w trójgraniastym kapeluszu, w niebieskim mundurze z czerwonymi wypustkami, w żółtych spodniach i czarnych kamaszach, siedzącego na skrzyni, z nogami na stosie kul, z karabinem między kolanami. Był to „obywatel kierowy“, zastępujący waleta kier. Od sześciu miesięcy Gamelin z zawsze jednakim upodobaniem rysował ochotników. Sprzedał ich kilku w dniach zapału. Kilku wisiało na ścianach pracowni, pięciu czy sześciu, malowanych akwarelą, gwaszem, kredkami, walało się po stole i krzesłach. W lipcu 92 roku, gdy na wszystkich placach Paryża wznosiły się estrady dla zaciągu ochotników, gdy ze wszystkich szynków przybranych zielenią rozlegały się okrzyki: „Niech żyje naród! Żyć wolnym lub umrzeć!“, Gamelin nie mógł przejść mimo Ratusza lub Pont-Neuf, żeby serce jego nie wyrywało się pod namiot flagami przybrany, w którym urzędnicy z trójkolorową szarfą zapisywali nazwiska ochotników przy dźwiękach „Marsylianki“. Ale gdyby się był zaciągnął do szeregów, matka pozostałaby była bez chleba.

Poprzedzona świstem swego ciężkiego oddechu, obywatelka wdowa Gamelin weszła do pracowni spocona, czerwona, zdyszana. Narodowa kokarda niedbale była przyczepiona do jej czepka i każdej chwili groziła odpadnięciem. Postawiła koszyk na krześle i, stojąc, aby łatwiej jej było oddychać, zaczęła biadać nad drożyzną żywności.

Za życia męża była właścicielką sklepu nożowniczego w ulicy Grenelle-Saint-Germain pod godłem „La Ville de Châtellerault“; teraz biedna kobiecina żyła przy synu malarzu. Był on starszym z jej dwojga dzieci. Co do córki Julii, niegdyś modniarki z ulicy Honoréé, lepiej było nie wiedzieć, co się z nią dzieje, bo niebezpiecznie było przyznawać się, że wyemigrowała z jakimś arystokratą.

— Boże, Boże — wzdychała obywatelka pokazując synowi bochenek ciemnego pieczywa — chleb dochodzi cen  bajecznych, a nie jest nawet czysto pszenny. Na targu nie ma ani jaj, ani jarzyn, ani sera. Od żywienia się kasztanami sami zamienimy się w kasztany.

Po długiej chwili ciągnęła dalej:

— Widziałam na ulicy matki, które nie miały czym pożywić drobnych dzieci. Nędza jest wielka wśród biednego ludu. I to tak trwać będzie, aż sprawy nie powrócą do porządku.

— Matko — rzekł Gamelin marszcząc brwi — głód ten zawdzięczamy aferzystom i giełdziarzom, którzy ogładzają lud i w zmowie z zewnętrznymi nieprzyjaciółmi chcą zniszczyć wolność, a Republikę obywatelom nienawistną uczynić. Oto do czego prowadzą spiski Brissotów, zdrady Pétionów i Rolandów! To szczęście jeszcze, że uzbrojeni federaliści nie mordują w Paryżu patriotów, których głód nie dość szybko tępi! Nie ma czasu do stracenia: trzeba wyznaczyć cenę na mąkę i gilotynować każdego, kto spekuluje na żywności ludu, podsyca bunt i zmawia się z nieprzyjacielem. Konwent właśnie ustanowił nadzwyczajny trybunał do sądzenia spiskowców. Składa się on z patriotów — ale czy członkowie jego będą mieli dość energii, by bronić Ojczyzny przeciwko wszystkim jej wrogom? Brak nam ludzi. Danton jest dzielny, ale zepsuty! Robespierre posiada cnoty obywatelskie, ale nie ma wpływu na kolegów. Cała nadzieja nasza jest w Maracie; ten kocha lud, pojmuje jego interesy i służy im. On pierwszy zawsze demaskował zdrajców i uniemożliwiał spiski; jest nieustraszony i nieprzekupny. On jeden jest w stanie ocalić zagrożoną Republikę.

Obywatelka Gamelin potrząsnęła głową, przy czym kokarda spadła z jej czepka.

— Daj pokój, Ewaryście! Twój Marat jest człowiek jak każdy inny i nie więcej wart od innych. Młody jesteś, masz jeszcze złudzenia. Co dziś mówisz o Maracie, mówiłeś dawniej o Mirabeau, o Lafayetcie, o Pétionie, Brissocie.

— Nigdy! —zawołał Gamelin, szczerze niepamiętliwy.

Oczyściwszy róg stołu z papieru, książek, pędzli i ołówków, obywatelka ustawiła fajansową wazę, dwie blaszane miseczki, dwa widelce, bochenek czarnego chleba i dzban kwaśnego wina.

Syn i matka w milczeniu zjedli zupę i zakończyli obiad kawałkiem smażonej słoniny. Matka, położywszy słoninę na chleb, poważnie scyzorykiem wkładała kawałki do swych bezzębnych ust i z szacunkiem żuła pożywienie, które tak drogo kosztowało. Najlepszą część pozostawiła dla syna, który był roztargniony i zadumany.

— Jedz, Ewaryście — mówiła od czasu do czasu — jedz! — i słowo to miało w jej ustach powagę religijnego dogmatu.

I na nowo rozpoczęła żale nad drożyzną żywności, a Gamelin na nowo żądał ustanowienia cen, jako jedynego leku na to zło.

— Nie ma już pieniędzy — mówiła stara — emigranci wszystko zabrali. Nie ma już kredytu. O wszystkim zwątpić trzeba.

— Nie szemraj, matko! — zawołał Gamelin. — Cóż znaczy nasza bieda i cierpienia chwilowe? Rewolucja na wieki całe da szczęście ludzkości.

Zacna niewiasta zamoczyła chleb w winie. Humor jej ożywił się, z uśmiechem myślała o czasach młodości, kiedy to w dzień urodzin króla tańczyła na murawie. Przypomniała sobie dzień, w którym Józef Gamelin oświadczył się o jej rękę, i szczegółowo opowiadać zaczęła, jak się to stało.

Matka powiedziała: „Ubierz się, pójdziemy na plac de Greve do sklepu pana Bienassis, jubilera, przyjrzeć się kaźni Damiensa“. Trudno im było przecisnąć się przez ciżbę ciekawych. W sklepie pana Bienassis młode dziewczę zastało Józefa Gamelina, przybranego odświętnie; zrozumiała też od razu, o co chodzi. Cały czas, gdy stała przy oknie, by widzieć, jak królobójcę targano kleszczami, polewano topionym ołowiem, szarpano czwórką koni i rzucano w ogień, pan Józef Gamelin, stojący za nią, prawił jej komplementy, unosił się nad jej kibicią, cerą, włosami.

Tu wychyliła kieliszek do dna i dalej rozpamiętywała swoje życie.

— Wydałam cię na świat, Ewaryście, prędzej, niż się spodziewałam, bowiem ciężarną będąc, przelękłam się bardzo na Ponf-Neuf, gdzie niemal obalili mnie ciekawi, biegnący patrzeć na stracenie pana de Lally. Urodziłeś się drobny i nikły. Doktor nie sądził, że żyć będziesz. Ale ja wiedziałam, że Bóg zrobi mi tę łaskę i ciebie zachowa. Wychowałam cię, jak mogłam najlepiej, nie szczędząc ani trudów, ani wydatków. Należy przyznać, Ewaryście, że okazałeś się wdzięczny za to i że od dzieciństwa o ile możności wynagradzałeś te starania. Z natury byłeś łagodny i pieszczotliwy. Siostra twoja nie miała złego serca, ale była samolubna i gwałtowna. Ty miałeś więcej litości dla nieszczęśliwych niż ona. Gdy urwisy z naszej dzielnicy wybierali gniazda z drzew, starałeś się zawsze wyrwać ptaszyny z ich rąk, by zwrócić je matce, i ustępowałeś dopiero, gdy cię boleśnie pobili i skopali. Mając lat siedem, zamiast sprzeczać się z rozmaitymi łobuzami, szedłeś spokojnie ulicą, powtarzając katechizm. Wszystkich spotykanych ubogich sprowadzałeś do domu, by dać im jałmużnę, tak że zmuszona byłam wybić cię, abyś się od tego odzwyczaił. Nie mogłeś patrzeć bez łez na czyjeś cierpienie. Wyrosłeś na bardzo pięknego chłopca. Ku wielkiemu memu zdziwieniu zdawałeś się nie wiedzieć o tym, nie tak jak większość ładnych chłopców, którzy pyszni są ze swej urody.

Stara matka mówiła prawdę. Ewaryst w dwudziestym roku życia miał śliczne i poważne rysy twarzy, piękność zarazem surową i kobiecą, rysy Minerwy. Teraz jego posępne oczy i blada twarz były wyrazem duszy smutnej i namiętnej. Jednak wzrok jego, gdy zwrócił go na matkę, odzyskał na chwilę słodycz pierwszej młodości.

— Mógłbyś był korzystać z twej urody — mówiła dalej — by latać za dziewczętami, ale wolałeś zostawać przy mnie w sklepie i zdarzało mi się nieraz przemocą odrywać cię od mych spódnic, byś szedł zabawić się z towarzyszami. I na łożu śmiertelnym, mój Ewaryście, zaświadczę, że jesteś dobrym synem. Po śmierci ojca wziąłeś mnie pod opiekę i chociaż zawód twój niewiele ci przynosi, nie pozwoliłeś nigdy, by mi na czymkolwiek zbywało. Jeśli dziś oboje jesteśmy biedni i wszystkiego pozbawieni, nie mogę ci z tego robić zarzutu; winna temu Rewolucja.

Malarz zrobił gest przeczenia, ale ona, wzruszając ramionami, mówiła dalej:

— Nie jestem arystokratką. Znałam możnych w całej ich potędze i mogę powiedzieć, że nadużywali swoich przywilejów. Widziałam, jak ojca twego obili lokaje księcia de Canaleilles dlatego, że nie dość szybko ustąpił z drogi ich panu. Nie lubiłam Austriaczki; była dumna i za dużo wydawała. Co do króla, sądziłam, że jest dobry, i dopiero proces jego i skazanie zmieniły mój pogląd. Jednym słowem, nie żałuję dawnego porządku rzeczy, chociaż przeżyłam wówczas niejedną chwilę wesołą. Ale nie mów mi, że Rewolucja zaprowadzi równość: ludzie nigdy nie będą równi, to jest niemożliwe, choćby kraj do góry nogami przewrócono; zawsze będą wielcy i mali, tłuści i chudzi.

Tak rozmawiając, ustawiała kuchenne sprzęty. Malarz już jej nie słuchał. Szukał w myśli sylwetki sankiulota w czerwonej czapce i karmanioli, który miał w jego talii kart zastąpić waleta pik, skazanego na zagładę. Wtem zaskrobano do drzwi i do pracowni weszła dziewczyna wiejska, szeroka, niska, ruda, z krzywymi nogami, z bielmem na lewym oku, z okiem prawym tak bladoniebieskim, że zdawało się białe, z ogromnymi wargami i wystającymi zza nich zębami.

Zapytała Gamelina, czy to on jest malarzem i czy może zrobić portret jej narzeczonego, Ferranda (Juliana), ochotnika w armii ardeńskiej.

Gamelin odrzekł, że bardzo chętnie zrobi portret za powrotem dzielnego wojaka. Dziewczyna łagodnie, a natarczywie prosiła, by zechciał uczynić to zaraz.

Malarz, uśmiechając się mimo woli, zauważył, że bez modelu malować nie może. Biedna dziewczyna nic na to nie odrzekła: widocznie nie przewidziała była tej trudności. Z głową przechyloną na lewe ramię, z rękami złożonymi na brzuchu, stała nieruchoma, milcząca, trochę przygnębiona. Rozbawiony i wzruszony tą wielką naiwnością malarz, chcąc pocieszyć zmartwioną kochankę, wsunął jej w rękę wizerunek ochotnika malowany akwarelą i zapytał, czy tak wygląda jej narzeczony z Ardennów. Dziewczyna wlepiła w papier spojrzenie swego martwego oka, które powoli ożywiło się, zabłysło, zajaśniało; szeroka twarz jej rozkwitła radosnym uśmiechem.

— To jego prawdziwe podobieństwo — rzekła wreszcie — to Ferrand, jak żywy.

I zanim malarz pomyślał o odebraniu jej kartki, ona drobno i starannie złożyła, ją swymi grubymi czerwonymi palcami i, wsunąwszy ją szybko między gors i koszulę, dała artyście asygnatę na pięć franków, skłoniła się i wyszła, lekko kulejąc.

III

Po południu tegoż dnia Ewaryst udał się do obywatela Jana Blaise, handlarza rycin, sprzedającego też pudełka, tekturę i różnego rodzaju gry na ulicy Honoréé, naprzeciwko Oratoire, w bliskości Messageries, pod godłem „Miłość malarzem“. Magazyn mieścił się na parterze starego domu; prowadziło doń szerokie wejście, u góry uwieńczone rogatym maszkaronem, łuk nad wejściem wypełniony był olejnym malowidłem, przedstawiającym „Sycylijczyka, czyli Miłość malarzem“ według kompozycji Bouchera. Malowidło to ojciec Jana Blaise'a umieścić kazał w roku 1770; zacierało je słońce i deszcze. Z obydwóch stron drzwi znajdowały się okna, równie szerokie jak wejście, z głowami nimf u szczytu i największymi szybami, jakie można było znaleźć; w nich wystawiano przed oczy przechodniom modne ryciny i najświeższe nowości w rytownictwie barwnym. Tego dnia wystawione tam były sceny miłosne, traktowane z nieco sztywnym wdziękiem przez Boilly'ego, jako to: „Nauka miłości małżeńskiej“, „Łagodny opór“. Ryciny oburzały jakobinów, prawdziwi zaś miłośnicy sztuki zachwalali je Towarzystwu Sztuk Pięknych. Była tam jeszcze „Przechadzka w parku publicznym“ z elegantem w żółtych spodniach rozwalonym na trzech krzesłach, konie młodego Carle'a Vemeta, aerostaty, „Kąpiel Wirginii“ i posążki według wzorów starożytnych.

Spośród obywateli, którzy falą przepływali mimo sklepu, najgorsi oberwańcy najdłużej zatrzymywali się przed piękną wystawą, radzi rozrywce, chciwi napatrzenia się obrazkom, chcąc choć wzrokiem brać udział w dobrach tego świata. Podziwiali oni te cuda z szeroko otwartymi ustami, podczas gdy arystokraci zaledwie okiem rzucali, marszczyli brwi i oddalali się spiesznie.

Z daleka, jak tylko mógł dojrzeć, popatrzył Ewaryst w okno ponad sklepem, okno z lewej strony, za którego balkonikiem w kształcie muszli stała doniczka czerwonych goździków. Było to okno pokoju Elodii, córki Jana Blaise. Handlarz rycin z jedyną swą córką zamieszkiwał pierwsze piętro domu. Ewaryst, zatrzymawszy się chwilkę przed sklepem, aby zaczerpnąć oddechu, nacisnął klamkę.

Obywatelka Elodia właśnie sprzedała była dwie ryciny, dzieła Fragonarda syna i Naigeona, starannie wybrane spośród wielu innych. Przed schowaniem otrzymanych asygnat do kasy przeglądała je kolejno pod światło, by sprawdzić cienkość, prążkowanie i znaki papieru, niespokojna, gdyż fałszywych pieniędzy było prawie tyleż w obiegu, co prawdziwych; bardzo szkodziło to handlowi. Jak dawniej podrabiacze podpisu króla, tak teraz podrabiacze monety narodowej karani byli śmiercią, znajdowano jednak ręczne drukarnie asygnat w każdej piwnicy. Szwajcarzy wprowadzali miliony fałszywych asygnat, stosami paczek rozrzucano je po oberżach; Anglicy cale ładunki dostawiali na nasze wybrzeża, chcąc zdyskredytować Republikę i patriotów doprowadzić do nędzy. Elodia obawiała się otrzymać zły banknot, a bardziej jeszcze bała się puścić go w dalszy obieg, aby nie uchodzić za wspólniczkę Pitta. Ufała jednak swojemu szczęściu i pewna była, że w każdej okoliczności ze sprawy się wywinie.

Ewaryst spojrzał na nią tym wzrokiem posępnym, który lepiej niż wszelkie uśmiechy wyraża miłość. Ona spojrzała nań z minką nieco szyderczą, podnosząc czarne oczy; pochodziło to stąd, że wiedziała, iż jest kochana, i rada była temu, a minka taka podnieca zakochanego, każe mu się skarżyć i doprowadza do oświadczyn — jeśli nie nastąpiły dotąd, jak to było właśnie z Ewarystem.

Schowawszy asygnaty do kasy, wyjęła z koszyczka białą szarfę, którą zaczęła była haftować, i zabrała się do roboty. Była pracowita i zalotna, a ponieważ igłą władała jednocześnie w celu podobania się i sporządzenia sobie ozdoby, więc haftowała na różne sposoby, stosownie do tego, kto patrzał na nią. Haftowała niedbale dla tych, którym udzielić chciała miękkiego omdlenia; kapryśnie, jeśli z czyim miłosnym zmartwieniem poigrać chciała. Dla Ewarysta, którego poważne uczucie chciała utrzymać, haftowała starannie.

Elodia nie była ani bardzo młoda, ani bardzo ładna. Na pierwsze wejrzenie mogła raczej uchodzić za brzydką. Brunetka, miała cerę oliwkową, czarne, aż w granat wpadające włosy, wymykające się spod wielkiej białej chustki niedbale okręconej około głowy, czoło niskie, pod którym pałały ogniste oczy. W jej okrągłej, śmiejącej się twarzy o wydatnych kościach policzkowych, nieco płaskiej, sielskiej i zmysłowej, malarz dopatrywał się podobieństwa z głową fauna z willi Borghese, którego boską swawolność podziwiał w odlewie. Małe wąsiki dodawały wyrazu jej namiętnym wargom. Łono, które zdawało się wezbrane tkliwością, podnosiło chusteczkę, skrzyżowaną na piersiach według najnowszej mody. Gibka jej kibić, nogi szybkie, całe silne jej ciało poruszało się z prostym i rozkosznym wdziękiem. Spojrzenie jej, tchnienie, dreszcze przebiegające ciało, wszystko pożądało serca i obiecywało upojenia miłosne. Za ladą kupcowej wyglądała jak nimfa tańca, bachantka z Opery, pozbawiona rysiej skóry, tyrsu i wieńców bluszczu, ukryta i zaklęta czarami w skromną postać gosposi á la Chardin.

— Ojca nie ma w domu — rzekła do malarza — zaczekaj pan na niego, niebawem przyjdzie.

Małe śniade rączki szybko przebiegały igłą po batyście.

— Podoba się panu ten wzór, panie Gamelin? Gamelin nie umiał udawać. Miłość dodawała mu odwagi i podniecała jego szczerość.

— Haftujesz z wielką wprawą, obywatelko — rzekł — ale prawdę mówiąc deseń, jaki ci narysowano, nie jest dość prosty, dość nagi; przebija w nim efektowny gust, który zbyt długo panował we Francji w ozdabianiu materii, mebli, tapet. Te kokardy, girlandy przypominają małostkowy, sztuczny styl, jaki był w modzie za czasów tyrana. Dziś smak odradza się. Niestety! Wiele tu mamy do naprawienia. Za niecnego Ludwika XV ornamentyka miała w sobie coś chińskiego. Robiono brzuchate komody z antabami śmiesznie pokrzywionymi, przydatne na to tylko, aby je w piec rzucić, żeby się patrioci przy nich grzali. Tylko prostota jest piękna. Trzeba powrócić do wzorów starożytnych. David rysuje łóżka i fotele według waz etruskich i malowideł Herkulanum.

— Widziałam takie łóżka i fotele — rzekła Elodia — są bardzo piękne. Niedługo nikt nie zechce innych. Razem z panem uwielbiam wzory starożytne.

— Toteż, obywatelko — odrzekł Ewaryst — gdybyś była szarfę tę ozdobiła wyszyciem á la grecque,  liśćmi bluszczowymi, wężami i skrzyżowanymi strzałami, byłaby ona godną Spartanki... i ciebie. Możesz jednak zachować ten deseń, upraszczając go nieco, sprowadzając go do linii prostej.

Zapytała go, co trzeba by usunąć.

Ewaryst nachylił się nad szarfą; policzki jego musnęły loki Elodii. Ręce ich spotykały się na batyście, oddechy się mieszały. Ewaryst doświadczał w tej chwili niezmiernej radości; ale czując. przy swych wargach wargi Elodii, cofnął się nagle, zalękniony, że może obraził młodą dziewczynę.

Obywatelka Blaise kochała Ewarysta Gamelin; uważała, że jest wspaniały z tymi płomiennymi oczami, z pięknym owalem bladej twarzy, z bujnymi czarnymi włosami rozdzielonymi nad czołem i falą spadającymi na ramiona, z tą poważną, chłodną miną, surowym obejściem i stanowczym słowem, nie schlebiającym nigdy. A że go kochała, przypisywała mu dumny talent artysty, który kiedyś objawi się arcydziełami i imię jego rozsławi, i za to kochała go jeszcze mocniej. Obywatelka Blaise nie żywiła kultu dla skromności i czystości męskiej. Jej poczucie moralne nie byłoby obrażone, gdyby mężczyzna uległ namiętności, upodobaniu, pożądaniu; kochała Ewarysta czystym, ale nie dlatego kochała go, że takim był; widziała w tym tylko tę korzyść dla siebie, że nie potrzebuje obawiać się rywalek i że nie zazna męki zazdrości i podejrzeń.

Tym razem jednak wydał jej się zbyt powściągliwym. Jeśli Racine'owska Arycja, kochając Hipolita, podziwiała surową cnotę młodego bohatera, czyniła to w nadziei, że tę cnotę pokona; zapewne biadałaby nad surowością obyczajów, których by nie był złagodził dla niej. I gdy tylko nadarzyła się sposobność, oświadczyła na wpół swoje uczucia, by zmusić go do oświadczyn zupełnych. Za przykładem tkliwej Arycji obywatelka Blaise chętnie wierzyła, że w miłości pierwszy krok winna uczynić kobieta. Najbardziej zakochani — myślała sobie — są najmniej śmiali; potrzeba im pomocy, zachęty. Niewinność ich jest tak wielka, że kobieta przebiegnie pół drogi i więcej, a oni ani to spostrzegą, byle tylko zachować im pozór śmiałego z ich strony ataku i sławę zdobywców. Co do wyniku sprawy była spokojna, wiedziała bowiem na pewno (i nie ulegało to żadnej wątpliwości), że Ewaryst, zanim Rewolucja zrobiła zeń bohatera, kochał bardzo po ludzku kobietę, proste stworzenie, odźwierną akademii.

Elodia, nie będąc już niewiniątkiem, pojmowała różne rodzaje miłości. Uczucie, jakie wzbudzał w niej Ewaryst, było dostatecznie głębokie, by nie zawahała się poświęcić mu życia. Była gotowa poślubić go, byk jednak pewna, że ojciec nie przystanie na związek jedynaczki z artystą ubogim i nieznanym. Gamelin nie posiadał nic, handlarz rycin obracał wielkimi sumami pieniędzy. Skład rycin pod godłem „Miłość malarzem“ przynosił dobre dochody, spekulacje giełdowe — jeszcze większe, nadto od niedawna Blaise wszedł był w spółkę z dostawcą trzciny i stęchłego owsa dla konnicy Republiki. Zresztą syn nożownika z ulicy Św. Dominika był niewiele znaczącą osobistością w porównaniu z wydawcą rycin, znanym w całej Europie, spokrewnionym z Blaizotami, Basanami, Didotami, bywającym u obywateli Saint-Pierre i Florian. Mimo że posłuszna córka, nie uważała, by zgoda ojca była jej koniecznie potrzebna do ustalenia losu. Ojciec jej wcześnie owdowiał; z usposobienia lekkomyślny i chciwy, wielki kobieciarz, ciągle zajęty interesami, nigdy nie troszczył się o nią zbytecznie, dał jej róść i rozwijać się swobodnie, bez rad, bez przywiązania. Nie chodziło mu o to, by jej strzec, lecz raczej o to, by nie wiedzieć o postępowaniu córki, której ognisty temperament i silniejsze od pięknej twarzy ponęty, jako znawca, doskonale oceniał. Zbyt wspaniałomyślna, by się strzec zbytnio, zanadto mądra, by się zgubić, rozumna w swych szaleństwach, nigdy nie pozwoliła miłości przekroczyć granic konwenansu. Ojciec wdzięcznym jej był za tyle ostrożności, a że odziedziczyła po nim zmysł kupiecki i zamiłowanie do przedsiębiorstw, nie troszczył się o tajemnicze przyczyny, które odstręczały od małżeństwa dziewczynę tak dojrzałą i zatrzymywały ją w domu, gdzie zastępowała, można rzec śmiało — służącą i czterech subiektów. Mając lat dwadzieścia siedem, uważała, że lata i doświadczenie pozwalają jej samej urządzić swe życie, bez zasięgania rad i spełniania woli ojca, młodego, roztargnionego i lekkoducha.

Ale by mogła poślubić Gamelina, musiałby pan Blaise pomyśleć o losie tego biednego zięcia, dopuścić go do udziału w interesie, zapewnić mu robotę, jak ją zapewniał innym artystom, wreszcie w ten lub inny sposób stworzyć mu dochody; tu była trudność, uważała bowiem za niemożliwe, żeby ojciec to zaofiarował, a za wątpliwe, by Ewaryst to przyjął — tak mało sympatii było między tymi dwoma ludźmi.

Trudność ta była wielką troską dla tkliwej i rozumnej Elodii. Niestraszną jej była myśl połączenia się z ukochanym związkiem tajemnym i zaprzysiężenia sobie obopólnej wiary jedynie w obliczu twórcy przyrody. Filozofia jej nie widziała nic zdrożnego w takim związku. Swoboda, w jakiej żyła, czyniła ten związek możliwym; uczciwy i cnotliwy charakter Ewarysta zapewniał jej stałość niezmienną. Ale Gamelin zaledwie miał sam z czego żyć i utrzymać starą matkę; zdawało się niemożliwe, by w takim ubóstwie mogło znaleźć się miejsce dla miłości, choćby ograniczonej do prostoty natury. Zresztą Ewaryst nie oświadczył był jeszcze swych uczuć i zamiarów. Obywatelka Blaise spodziewała się wkrótce do tego go zmusić.

Zatrzymała jednocześnie swą igłę i rozmyślania.

— Obywatelu Ewaryście — rzekła — szarfa ta podobać mi się będzie, o ile podobać się będzie panu. Narysuj mi pan wzór, proszę. Czekając nań, rozpruję jak Penelopa to, co zrobiłam w twej obecności.

Ewaryst odrzekł z ponurym zapałem:

— Podejmuję się tego, obywatelko. Wyrysuję ci miecz Harmodiosa: szpadę wśród wieńca. — I wyjąwszy ołówek począł szkicować miecze i kwiaty w swym umiłowanym, prostym i nagim stylu. Równocześnie wykładał swoje teorie.

— Odrodzeni Francuzi — mówił — muszą odrzucić wszystkie spuścizny służalstwa: zły gust, zły kształt, zły rysunek. Watteau, Boucher, Fragonard pracowali dla tyranów i niewolników. W pracach ich ani śladu dobrego stylu, czystej linii, nigdzie natury, prawdy. Maski, lalki, szmaty, małpiarstwo. Potomność pogardzi ich błahymi pracami. Za sto lat wszystkie obrazy Watteau wzgardzone przepadną na strychach; w 1893 roku młodzi uczący się malarze pokryją swymi szkicami płótna Bouchera. David wskazał drogę: zbliża się on do wzorów starożytnych; ale nie jest jeszcze dość prosty, dość wielki, dość nagi. Nasi artyści jeszcze bardzo wiele nauczyć się mogą z fryzów Herkulanum, z płaskorzeźb rzymskich, z waz etruskich...

Mówił długo o pięknie starożytnym, po czym powrócił do Fragonarda, do którego czul gorącą nienawiść.

— Czy znasz go, obywatelko? Elodia skinieniem głowy przytaknęła.

— Znasz też zapewne ojca Greuze'a; zaiste, jest on dostatecznie śmieszny ze swym czerwonym frakiem i szpadą. Ale wygląda jak mędrzec grecki w porównaniu z Fragonardem. Spotkałem w tych dniach tego nędznego starca, drepcącego pod arkadami Palats-Egalite; był wypudrowany, wyświeżony, uśmiechnięty, wstrętny. Na ten widok zapragnąłem, by w braku Apollona jakiś dzielny miłośnik sztuk pięknych powiesił go na drzewie i zdarł zeń skórę jak z Marsjasza, na wieczny przykład dla złych malarzy.

Elodia zwróciła nań spojrzenie swych wesołych, płomiennych oczu.

— Umiesz nienawidzić, panie Gamelin; czy należy przypuszczać, że umiesz także ko...

— To ty, Gamelin? — ozwał się głos tenorowy, głos obywatela Blaise, który wracał do sklepu w skrzypiących butach, z brzęczącymi brelokami, z rozwianymi połami futra, w ogromnym czarnym kapeluszu, którego krysy opuszczały mu się aż na ramiona.

Elodia wstała, zabrała koszyk i poszła na górę do swego pokoju.

— I cóż, Gamelin — zapytał obywatel Blaise — czy mi coś nowego przynosisz?

— Być może — rzekł malarz. I przedstawił myśl swoją.

— Nasze karty do gry — rzekł — to rażący kontrast ze stanem obyczajów. Nazwy walet, król obrażają uszy patriotów. Obmyśliłem i wykonałem nową talię kart rewolucyjnych, w której królów, damy, walety zastępują Wolności, Równości, Braterstwa; asy otoczone rózgami liktorskimi nazywają się Prawami... Zapowiada się: Wolność trefl, Równość pik, Braterstwo karo, Prawo kier... Zdaje mi się, że karty te są dobrze narysowane, mam zamiar dać je rytować akwafortą u Desmahisa i wziąć na nie patent.

I wyjmując z teczki kilka akwarelą wykończonych figur, artysta podał je handlarzowi rycin.

Obywatel Blaise nie przyjął ich i odwrócił głowę.

— Mój chłopcze — rzekł — zanieś to do Konwentu, który zaszczyci cię może specjalnym posłuchaniem. Ale nie spodziewaj się wyciągnąć choć szeląga ze swego nowego pomysłu, który nowym nie jest. Przyszedłeś za późno. Twoja rewolucyjna talia kart jest trzecią z rzędu, którą mi przynoszą. Twój kolega Dugourc ofiarował mi w zeszłym tygodniu karty do pikiety z czterema Geniuszami, czterema Wolnościami, czterema Równościami. Proponowano mi inną talię, z mędrcami, wodzami, Katonem, Rousseau, Hannibalem, nie wiem z kim jeszcze!... A karty te miały nad twymi, mój przyjacielu, tę wyższość, że były grubo rysowane i ryte na drzewie scyzorykiem. Jakże mało znasz ludzi, skoro przypuszczasz, że gracze używać będą kart rysowanych w guście Davida, a rytych na sposób Bartolozziego! A i to jest dziwnym z twej strony złudzeniem, by tyle zachodu trzeba było dla zastosowania starych kart do nowego porządku rzeczy. Poczciwi sankiuloci radzą sobie sami i poprawiają tę nieprawomyślność, zapowiadając „tyran“ lub po prostu „gruba świnia“! Posługują się swymi brudnymi kartami i nigdy nie kupią innych. Dużo potrzeba kart w szulerniach Palais-Egalite; radzę ci iść tam i zaofiarować swoje Wolności, Równości i... jak tam powiedziałeś?... Prawa kier... krupierom i graczom... Wrócisz potem i powiesz mi, jak cię przyjęli!

Obywatel Blaise usiadł na ladzie, palcami strzepnął źdźbła tabaki ze swych żółtych nankinowych spodni i, patrząc na Gamelina z łagodnym współczuciem, rzekł:

— Pozwolisz, obywatelu malarzu, bym dał ci dobrą radę: jeśli chcesz zarobić na życie, porzuć twoje karty patriotyczne, twoje symbole rewolucyjne, Herkulesów, Hydry, Furie ścigające zbrodnie, twoich geniuszów Wolności, a maluj mi ładne dziewczyny. Zapał obywateli do odrodzenia się stygnie z czasem, natomiast mężczyźni zawsze będą kochać kobiety. Maluj mi ładne różowiutkie kobietki z małymi nóżkami i rączkami. I wsadź sobie w głowę, że nikt się już nie interesuje Rewolucją, nikt nie chce słyszeć o niej.

Ewaryst Gamelin oburzył się na te słowa.

— Co! Nie chcą już słyszeć o Rewolucji? Ależ zdobycie wolności, zwycięstwa naszych armii, kara na tyranów zadziwiać będą najodleglejszą potomność! Jakże my mielibyśmy się tym nie przejmować?... Co? Sekta sankiuloty Jezusa przetrwała prawie osiemnaście wieków, a kult Wolności miałby być zniesiony zaledwie po czterech latach istnienia! ?

Jan Blaise odparł tonem wyższości:

— Ty tkwisz w marzeniu, mój kochany, a ja w rzeczywistości, w życiu. Wierz mi, mój przyjacielu, Rewolucja nudzi: trwa za długo. Pięć lat zapału, pięć lat ucisku, rzezi, przemów, „Marsylianki“, bicia w dzwony, „arystokratów na latarnię“, głów obnoszonych na dzidach, kobiet jadących na armatach, drzew Wolności wieńczonych czerwoną czapką, starców i dziewic w białych szatach na ukwieconych wozach, pięć lat więzień, gilotyny, niedostatku, afiszów, kokard, pióropuszy, szabel, karmanioli — to dużo, bardzo dużo! Zresztą zaczynamy już nic nie rozumieć. Za dużo widzieliśmy tych wielkich obywateli, których powiedliście na Kapitol po to tylko, by ich strącić ze Skały Tarpejskiej: Necker, Mirabeau, La Fayette, Bailly, Petion, Manuel i tylu innych. Któż nam zaręczy, że nie taki sam los czeka waszych nowych bohaterów?... Już nic nie wiadomo!

— Wymień ich, obywatelu Blaise, wymień ich, tych bohaterów, których zamierzamy poświęcić! — rzekł Gamelin tonem, który przywołał handlarza rycin do ostrożności.

— Jestem republikaninem i patriotą — odrzekł z ręką na sercu. — Jestem takimże republikaninem, takimże patriotą jak ty, obywatelu Ewaryście Gamelin. Nie podejrzewam twojej prawomyślności i nie oskarżam cię bynajmniej o zmienność. Wiedz, że o mojej prawomyślności i poświęceniu dla sprawy publicznej świadczą liczne czyny. Chcesz znać moje zasady, oto są: zaufaniem swym darzę każdego, kto zdolny jest służyć narodowi. Przed ludźmi, których głos publiczny powołał na niebezpieczne stanowiska dla sprawowania władzy prawodawczej, jak Marat, Robespierre, korzę się i gotów jestem pomagać im w miarę mych słabych sił, zapewnić im współdziałanie dobrego obywatela. Komitety zaświadczyć mogą o mojej gorliwości i poświęceniu. Wespół z dobrymi patriotami dostawiałem owies i furaż dla naszej dzielnej konnicy, obuwie dla naszych żołnierzy. Dziś nawet wysyłam sześćdziesiąt wołów do Vernon dla armii południowej, przez kraj rojący się od rozbójników i emisariuszy Pitta i Kondeusza. Ja nie rozprawiam; działam.

Gamelin spokojnie włożył swoje akwarele do teczki, zawiązał je tasiemkami i wsunął pod pachę.

— Dziwna w tym sprzeczność — wyrzekł z zaciśniętymi zębami — pomagać naszym żołnierzom, roznosić na świat wolność, którą u siebie zdradza się, siejąc niepokój i zamęt w duszy jej obrońców... żegnam, obywatelu Blaise!

Nim zapuścił się w uliczkę ciągnącą się wzdłuż Oratoire, Gamelin, z sercem wezbranym miłością i gniewem, zwrócił wzrok na czerwone goździki kwitnące na parapecie okna. Nie wątpił on o zbawieniu ojczyzny. Nieobywatelskim słowom Jana Blaise przeciwstawiał swoją gorącą wiarę rewolucyjną. Musiał jednak przyznać, że ten kupiec nie bez pozoru słuszności mówił, że teraz lud paryski przestaje interesować się wypadkami. Niestety! Aż nazbyt widoczne było, że zapał pierwszej chwili zastąpiła ogólna obojętność i że nie zobaczy się więcej tych na jeden ton nastrojonych tłumów z roku osiemdziesiątego dziewiątego, tych milionów dusz harmonijnych, tłoczących się w dziewięćdziesiątym roku koło ołtarza skonfederowanych. Więc cóż! Dobrzy obywatele podwoją swą gorliwość i śmiałość, rozbudzą drzemiący lud, dając mu do wyboru wolność lub śmierć. Tak dumał Gamelin, a myśl o Elodii podtrzymywała jego odwagę.

Zaszedłszy na wybrzeże, ujrzał słońce na widnokręgu, wśród ciężkich chmur, podobnych do gór płonącej lawy; dachy miasta pławiły się w złotym blasku; szyby okien rzucały błyskawice. I Gamelin wyobrażał sobie tytanów, jak ze szczątków starych światów kują Dice, gród spiżowy.

Nie mając kęsa chleba dla siebie i matki, marzył o nieskończonym biesiadnym stole wszechświata, do którego zasiądzie odrodzona ludzkość. Tymczasem starał się przekonać sam siebie, że ojczyzna, jak dobra matka, wyżywi swego wiernego syna. Nie dając pokonać się wzgardom handlarza rycin, wmawiał w siebie, że jego pomysł kart rewolucyjnych jest dobry i nowy i że w tych udatnych akwarelach pod pachą trzyma majątek. „Desmahisowi powierzę ich rytowanie — myślał. — Wydamy sami te patriotyczne karty i w miesiąc sprzedamy z pewnością z jakie dziesięć tysięcy, po franku talia“. I niecierpliwie, chcąc jak najprędzej urzeczywistnić ten projekt, skierował swe kroki na Quai de la Ferraille, gdzie nad szklarzem mieszkał Desmahis.

Wchodziło się doń przez sklep. Szklarzowa uprzedziła Gamelina, że obywatela Desmahisa nie ma w domu; malarza nie mogło to zadziwić, znał bowiem kapryśne i leniwe usposobienie swego przyjaciela i dziwił się zawsze, jak przy takim braku wytrwałości mógł tak dużo i tak dobrze rytować. Gamelin postanowił nań poczekać. Żona szklarza podała mu krzesło. Była mrukliwa i żaliła się, że interesy źle idą, chociaż mówiono, że Rewolucja, rozbijając szyby, wzbogaca szklarzy.

Noc zapadała; nie chcąc czekać dłużej, Gamelin pożegnał szklarzową. Przechodził właśnie przez Pont-Neuf, gdy od strony Quai des Morfondus ukazali się konni gwardziści z pochodniami. Roztrącali przechodniów i z wielkim szczękiem szabel eskortowali wózek, wolno wiozący na gilotynę człowieka, którego nazwiska nikt nie znał, jakiegoś byłego arystokratę, pierwszego skazańca nowego Trybunału Rewolucyjnego. Spomiędzy kapeluszy straży widać go było niewyraźnie; siedział ze związanymi na plecach rękami, z głową obnażoną i chwiejącą się, tyłem do kierunku jazdy. Kat stał przy nim, oparty o bok wozu. Zatrzymujący się przechodnie szeptali między sobą, że jest to zapewne jeden ż tych, co lud głodzą, i patrzyli obojętnie. Gamelin, zbliżywszy się, poznał wśród widzów Desmahisa, usiłującego przedrzeć się przez tłum i wyprzedzić pochód. Zawołał go i położył mu rękę na ramieniu. Desmahis odwrócił głowę. Był to młodzian piękny i silny. W akademii mawiano niegdyś, że ma głowę Bachusa na ramionach Herkulesa. Przyjaciele nazywali go „Barbaroux“ z powodu podobieństwa do tego przedstawiciela ludu.

— Chodź — rzekł Gamelin — muszę pomówić z tobą w ważnej sprawie.

— Daj mi pokój! — odrzekł żywo Desmahis. I rzucił kilka słów niewyraźnych, czekając na sposobną chwilę, żeby pobiec dalej: — Szedłem za boską kobietą w słomkowym kapeluszu; modniarka jakaś, z jasnymi lokami. Ten przeklęty wózek oddzielił mnie od niej... Wyminęła go, już jest na końcu mostu!

Gamelin próbował przytrzymać go za ubranie, zapewniając, że rzecz jest ważna.

Ale Desmahis już wsunął się między konie, straż, szable i pochodnie w pościgu za swą modniarką.

IV

Była godzina dziesiąta rano. Kwietniowe słońce sączyło blaski przez delikatne listki drzew. Odświeżone nocną burzą powietrze było rozkosznie łagodne i przejrzyste. Od czasu do czasu jeździec, przejeżdżający przez Aleję Wdów, mącił ciszę samotności. Na skraju cienistej alei, obok chatki pod godłem „A la belle Lilloise“, na drewnianej ławce Ewaryst czekał na Elodię. Od dnia, w którym palce ich spotkały się na batyście szarfy i oddechy ich się zmieszały, Ewaryst nie pokazał się więcej w magazynie pod znakiem „Miłość malarzem“. Przez cały tydzień jego dumny stoicyzm i z dnia na dzień wzrastająca nieśmiałość trzymały go z daleka od Elodii. Napisał był do niej list poważny, ponury, gorący, w którym przedstawił zarzuty, jakimi obarcza obywatela Blaise, zamilczał zaś swą miłość i ból, i zapowiadał niezmienne postanowienie, że nigdy nie powróci do magazynu rycin. Okazywał też w wykonaniu tego postanowienia większą stałość, niżby życzyć sobie mogła jego tkliwa kochanka. Wręcz przeciwnego usposobienia, Elodia skłonna była bronić swego dobra w każdej okoliczności, pomyślała też zaraz, jak odzyskać swego miłego. Z początku chciała iść doń do pracowni przy placu Thioiwille. Ale znając jego ponure usposobienie, wnosząc z listu, że serce jego silnie jest wzburzone, bała się, by łącząc we wspólnej urazie ojca i córkę, nie postarał się o to, by nie widzieć jej więcej; uznała zatem, że lepiej naznaczyć mu schadzkę romantyczną i sentymentalną, od której nie będzie mógł się uchylić, ona zaś będzie mogła swobodnie przekonywać go, a dzięki sprzyjającej jej celom samotności oczaruje go i pokona.

Naówczas we wszystkich ogrodach angielskich, we wszystkich modnych parkach uczeni architekci wznosili chatki, schlebiające sielskim gustom mieszczuchów. Chatka „A la belle Lilloise“, zajmowana przez cukiernika sprzedającego chłodzące napoje, opierała swą udawaną nędzę na artystycznie naśladowanych szczątkach starej wieżycy i w ten sposób łączyła urok wiejski z melancholią ruin. I jak gdyby nie dość było chatki i rozwalonej wieży dla wzruszenia dusz tkliwych, cukiernik wzniósł pod wierzbą grobowiec, kolumnę uwieńczoną urną żałobną z napisem: „Kleona swemu wiernemu Azorowi“. Chatki, ruiny, grobowce... W przededniu zguby arystokracja powznosiła w swych parkach dziedzicznych te symbole ubóstwa, zniszczenia i śmierci. Teraz  mieszczanie-patrioci lubili pić, tańczyć, kochać w sztucznych chatkach, w cieniu sztucznych klasztorów sztucznie zrujnowanych, wśród sztucznych grobowców, bo tak jedni jak drudzy byli miłośnikami przyrody, uczniami Jana Jakuba Rousseau, mieli jednako serca tkliwe i filozofii pełne.

Przybywszy na schadzkę przed oznaczoną porą, Ewaryst mierzył czas biciem swego serca niby wahadłem zegara. Przeszedł patrol prowadząc więźniów. W dziesięć minut później młoda kobieta w różowej sukni, według zwyczaju z bukietem kwiatów w ręku, w towarzystwie młodzieńca w trójgraniastym kapeluszu, czerwonym fraku, spodniach i kamizelce w paski, wsunęli się do chatki, tak podobni do kochanków dawnego porządku, że należało chyba wierzyć wraz z obywatelem Blaise, iż są w ludziach cechy charakteru, których żadne rewolucje nie zmieniają.

Wkrótce nadeszła z Rueil czy Saint-Cloud staruszka, niosąc w rękach pudło cylindrycznego kształtu, żywymi barwami malowane, i siadła na ławce obok Gamelina. Pudło, na którego pokrywie widniała wskazówka do wyciągania losów, postawiła przed sobą. Kobiecina ta w ogrodach publicznych ofiarowywała małym dzieciom ciastka na los szczęścia. Była to kupcowa radostek; pod tą nową nazwą sprzedawała dawny rodzaj ciastek, bo czy to, że stara, niepamiętnych czasów sięgająca nazwa zapomnianek przywodziła na myśl natrętne pojęcie długu, niepamięci, czy wprost z kaprysu, zapomnianki nazywały się teraz radostkami.

Stara końcem fartucha otarła pot z czoła i poczęła wywodzić żale na niesprawiedliwość Boga, bo ciężkie życie daje ludziom. Jej mąż utrzymuje szynk nad rzeką w Saint-Cloud, a ona przychodzi co dzień na Pola Elizejskie i potrząsając grzechotką woła: „Radostki, łaskawe panie, radostki!“. I cała ta praca nie wystarcza na zabezpieczenie ich starości. Widząc, że młody sąsiad z ławki gotów jest pożałować ją, obszernie wywodzić poczęła przyczyny swej biedy. To Republika, odbierając majątek bogaczom, odjęła biednym chleb od ust. I nie ma nadziei, ażeby się to zmieniło na lepsze, przeciwnie, po pewnych znakach widoczne, że będzie jeszcze gorzej. W Nanterre pewna kobieta wydała na świat dziecko z głową żmii, w Rueil piorun uderzył w kościół i stopił krzyż na dzwonnicy, nadto widziano wilkołaka w lesie Chaville. Zamaskowani ludzie zatruwają studnie i rozpylają w powietrzu proszki sprowadzające choroby.

Ewaryst ujrzał Elodię, wyskoczyła z powozu. Pobiegł ku niej. Oczy młodej kobiety błyszczały w cieniu słomianego kapelusza; usta, równie czerwone jak trzymane w ręku goździki, były uśmiechnięte. Czarny jedwabny szal skrzyżowany był na piersiach i związany z tyłu. Żółta suknia pozwalała widzieć szybkie ruchy kolan i odkrywała małe nóżki, obute w płytkie trzewiki. Biodra były prawie zupełnie wolne, gdyż Rewolucja oswobodziła kibić obywatelek: szeroka spódnica, poniżej bioder wzdęta, skrywała kształty, przesadzając je, i osłaniała rzeczywistość, powiększając jej obraz.

Ewaryst chciał przemówić, ale nie mógł znaleźć słów i wyrzucał sobie swe zmieszanie, które Elodii stokroć milsze było niż najczulsze powitanie. Zauważyła też i poczytała to za dobry znak, że zawiązał dziś krawat kunsztowniej niż zazwyczaj. Podała mu rękę.

— Chciałam widzieć pana — rzekła — i pomówić. Nie odpowiedziałam na pański list: nie podobał mi się, nie odnalazłam w nim pana. Byłby przyjemniejszy, gdyby był bardziej naturalny. Wyrządziłabym krzywdę charakterowi i rozumowi, gdybym wierzyła, że istotnie nie chcesz pan już przyjść do naszego sklepu dlatego, że miałeś małą sprzeczkę polityczną z człowiekiem znacznie starszym. Zapewniam pana, że nie ma obawy, by mój ojciec źle pana przyjął, gdy przyjdziesz do nas. Pan go nie zna: on nie pamięta już, co panu mówił ani co pan mu odpowiedział. Nie twierdzę, że między wami wielka istnieje sympatia, ale on nie zna urazy. Mówię szczerze: nie bardzo interesuje się panem... i mną. Myśli tylko o swoich sprawach i przyjemnościach.

Elodia szła do altanek z zieleni, otaczających chatkę, on szedł za nią z pewnym wstrętem, wiedział bowiem, że były to miejsca schadzek dla sprzedajnej miłości i miłostek przelotnych. Wybrała stolik najbardziej ukryty.

— Mam ci tak wiele do powiedzenia, Ewaryście! Przyjaźń ma swoje prawa: pozwolisz mi z nich korzystać? Będę dużo mówiła o panu... i trochę o sobie, jeśli pozwolisz.

Cukiernik przyniósł karafkę lemoniady i dwie szklanki. Elodia napełniła je sama, przyzwyczajona do gospodarowania, a uczyniła to ze wzruszającym wdziękiem. Opowiedziała mu dzieciństwo swoje, mówiła o piękności matki, którą wysławiać lubiła przez przywiązanie i jako źródło swej własnej urody; wychwalała dzielność swych dziadków, była bowiem dumna ze swego starego mieszczańskiego rodu.

Opowiadała, jak straciwszy w szesnastym roku życia tę cudną matkę, żyła bez pieszczoty, bez opieki. Opisała siebie taką, jak była, żywą, wrażliwą, śmiałą, i dodała:

— Ewaryście, przeżyłam młodość zbyt smutną i samotną, abym nie znała ceny takiego serca jak twoje, i uprzedzam cię, że niełatwo wyrzeknę się sympatii, na którą sądziłam, że liczyć mi wolno, i która jest mi droga.

Ewaryst spojrzał na nią tkliwie.

— Czyż być może, Elodio, że nie jestem ci obojętny? Mogęż wierzyć...

Zatrzymał się z obawy, by nie powiedzieć zbyt wiele i nie nadużyć tak ufnej przyjaźni.

Podała mu poczciwą małą rączkę, wynurzającą się na wpół z ciasnego rękawa, przybranego koronką. Łono jej unosiło się westchnieniem.

— Przypisz mi, Ewaryście, wszystkie uczucia, które pragnąłbyś, bym miała dla ciebie, a nie zawiedziesz się co do skłonności mego serca.

— Elodio, Elodio, czy to, co mówisz, powtórzysz jeszcze, gdy się dowiesz...

Zawahał się.

Ona spuściła oczy.

Ewaryst dokończył ciszej:

— ...że cię kocham?

Usłyszawszy ostatnie słowa, zarumieniła się z radości. I podczas gdy oczy jej wyrażały tkliwą rozkosz, mimo woli uśmiech szyderczy podnosił kąciki ust. Myślała sobie: „I jemu się zdaje, że pierwszy się oświadczył!... Lęka się może rozgniewać mnie!“

Ale rzekła doń z dobrocią:

— Więc tego nie widziałeś, mój drogi, nie widziałeś, że cię kocham?

Zdawało im się, że są sami na świecie. W uniesieniu Ewaryst wzniósł oczy ku niebu, jaśniejącemu blaskiem i błękitem.

— Patrz, jak spogląda na nas niebo! Cudne jest i dobrotliwe jak ty, ukochana moja; ma twój blask, łagodność i uśmiech.

Czuł się zjednoczony z całą przyrodą, pragnął, by ona miała udział w jego radości i chwale. Dla niego, dla uświetnienia jego zaręczyn, kwiaty kasztanów zapalały się jak kandelabry, płonęły olbrzymie pochodnie topoli.

Radował się siłą swą i wielkością. Ona, tkliwsza i subtelniejsza, miększa i słodsza, rada była swej słabości i zaraz po zdobyciu go poddawała mu się zupełnie; teraz, kiedy miała go pod swoją władzą, uznawała w nim pana, bohatera, boga, pragnęła słuchać go, podziwiać, oddać się cała. W cieniu altanki złożył na jej ustach długi, gorący pocałunek, pod którym zwisła jej ociężała głowa; w ramionach Ewarysta czuła, że ciało jej topnieje jak wosk.

Długo jeszcze mówili o sobie, zapominając o świecie całym. Ewaryst wypowiadał myśli ogólne i czyste, które Elodię w zachwyt wprawiały. Ona mówiła o rzeczach tkliwych, pożytecznych, osobistych. Potem, gdy uznała, że nie może pozostać dłużej, podniosła się stanowczym ruchem, dała ukochanemu czerwone goździki zakwitłe u jej okna i lekko wskoczyła do powoziku, który ją był przywiózł. Był to żółto malowany, najęty powozik na wysokich kołach i zaiste nie było w nim nic szczególnego, zarówno jak i w stangrecie. Ale Gamelin nigdy nie brał powozu — ani on, ani nikt z jego otoczenia. Gdy ujrzał ją na tych wysokich, szybkich kołach, serce mu się ścisnęło, opadło go bolesne przeczucie: przez pewien rodzaj czysto intelektualnej halucynacji zdawało mu się, że ten rumak unosi Elodię poza świat rzeczywisty, poza czas obecny, ku jakiemuś bogatemu wesołemu miastu, do siedzib zbytku i rozkoszy, dla niego na zawsze niedostępnych.

Powóz zniknął. Zmieszanie Ewarysta przeszło, ale pozostał mu głuchy niepokój; czuł, że godziny tkliwości i zapomnienia, które przeżył, nie powtórzą się już nigdy.

Przeszedł przez Pola Elizejskie, gdzie kobiety w jasnych sukniach siedziały szyjąc lub haftując, podczas gdy dzieci ich bawiły się pod drzwiami. Sprzedawczyni radostek, ze swym pudłem w kształcie bębna, przypomniała mu tę, którą spotkał w alei Wdów, i zdało mu się, że między tymi dwoma spotkaniami upłynął cały wiek jego życia. Minął plac Rewolucji. W ogrodzie Tuilerii usłyszał donoszącą się z daleka ową ogromną wrzawę wielkich dni, owe zgodne głosy, które, jak utrzymywali nieprzyjaciele Republiki, umilknąć miały na zawsze. Przyśpieszył kroku wśród wzrastających okrzyków i doszedł do ulicy Honoréé, zapełnionej tłumami mężczyzn i kobiet, wołających: „Niech żyje Republika! Niech żyje Wolność!“ Mury ogrodów, okna, balkony, dachy pełne były widzów powiewających chustkami i kapeluszami. Poprzedzony przez żołnierza torującego drogę pochodowi, otoczony urzędnikami municypalnymi, gwardią narodową, żandarmami, kanonierami, huzarami, zbliżał się z wolna nad głowami obywateli człowiek o żółtej cerze, z głową otoczoną wieńcem dębowym, owinięty w stary zielony płaszcz z gronostajowym kołnierzem. Kobiety rzucały mu kwiaty. On toczył dokoła przenikliwym spojrzeniem swych żółtych oczu, jak gdyby w tym tłumie entuzjastów szukał jeszcze wrogów ludu do wskazania, zdrajców do ukarania. Na jego drodze Gamelin, z gołą głową, łącząc swój głos ze stoma tysiącami głosów, zawołał gromko:

— Niech żyje Marat!

Triumfator wszedł jak Przeznaczenie do sali Konwentu. Podczas gdy tłum z wolna się rozchodził, Gamelin, siedząc na przydrożnym słupku w ulicy Honoréé, przyciskał ręką mocno bijące serce. To, co widział przed chwilą, napełniało go płomiennym zapałem, wzniosłym uczuciem.

Czcił i kochał Marata, który co tydzień przyjmował go życzliwie w swym ubogim domu, stojącym dla wszystkich otworem, który mówił z nim z zapałem o sprawach publicznych, niekiedy wypytywał o zamiary wrogów ojczyzny i, choć obdarzony nieomylnym jasnowidzeniem, nie gardził zdaniem nie zasłużonego jeszcze patrioty. Czcił tego człowieka chorego, z ogniem w żyłach, pożeranego wrzodami, oddającego resztę sił Republice. Podziwiał, że nieprzyjaciele Sprawiedliwego, spiskując na jego zgubę, zgotowali mu triumf; błogosławił Trybunał Rewolucyjny, który uniewinniając Przyjaciela Ludu, wrócił Konwentowi najgorliwszego, najbardziej nieskazitelnego prawodawcę. Przed oczami widział ciągle tę głowę trawioną gorączką, uwieńczoną wieńcem obywatelskim, tę twarz nacechowaną cnotliwą dumą i bezlitosną miłością, to oblicze zbolałe, zmienione, z kurczowo zaciśniętymi wargami, tę pierś szeroką, tego człowieka konającego, który z wysokości swego żywego triumfalnego wozu zdawał się wołać do współobywateli: „Bądźcie za mym przykładem patriotami aż do śmierci!“

Ulica była pusta, okryły ją cienie nocy; zapalacz latarni przeszedł ze swą latarką, a Gamelin szeptał:

— Aż do śmierci!...

V

O dziewiątej rano Ewaryst zastał w Ogrodzie Luksemburskim Elodię; czekała nań na ławce.

Od miesiąca, od chwili gdy wymienili swe wyznania miłosne, widywali się codziennie, to w składzie rycin, to w pracowni przy placu Thionville, bardzo tkliwie, z powściągliwością, jaką ich stosunkowi nadawał charakter kochanka. Poważny, cnotliwy, deista, dobry obywatel, Ewaryst, mając połączyć się z ukochaną w obliczu prawa lub Boga, stosownie do okoliczności, czynić to chciał tylko jawnie, wobec świata. Elodia uznawała całą szlachetność tego postanowienia; ale wątpiąc o małżeństwie, które w tych warunkach było niemożliwe, nie chcąc też iść wbrew przyjętym formom towarzyskim, w głębi duszy widziała rozwiązanie sprawy jedynie w związku, który jego trwałość uczyni szanownym, a tajemnica przyzwoitym. Spodziewała się też z czasem zwyciężyć skrupuły zbyt nieśmiałego kochanka. Ale nie chciała odkładać dłużej koniecznych zwierzeń i dlatego prosiła go o godzinę rozmowy w tym ustronnym ogrodzie przy kościele Karmelitów.

Spojrzała nań tkliwie i szczerze, wzięła go za rękę, kazała usiąść przy sobie i zaczęła mówić wolno, ze skupieniem:

— Zbyt szanuję cię, mój Ewaryście, bym ci cośkolwiek ukrywać miała. Uważam się za godną ciebie; nie byłabym nią, gdybym ci nie wszystko powiedziała. Wysłuchaj mnie i bądź mym sędzią. Nie mam sobie do zarzucenia żadnego czynu niskiego, nikczemnego lub podyktowanego korzyścią. Byłam słaba i łatwowierna... Musisz zważyć, mój drogi, trudne warunki mego życia. Wiesz, że nie miałam już matki; ojciec, młody jeszcze, myślał tylko o swoich przyjemnościach i nie troszczył się o mnie. Byłam wrażliwa; przyroda obdarzyła mnie sercem tkliwym i duszą szlachetną, i choć nie odmówiła mi zdrowego i pewnego sądu, wówczas uczucie przeważało u mnie nad rozsądkiem. Niestety! Przeważyłoby i dzisiaj, gdy rozsądek i uczucie zgodnie oddają mnie tobie całą i na zawsze, Ewaryście!

Wyrażała się spokojnie, z umiarkowaniem, słowa jej były z góry przygotowane; od dawna postanowiła była wyspowiadać się przed nim, gdyż była szczera i lubiła naśladować Jana Jakuba Rousseau; przy tym bardzo rozsądnie myślała: „Ewaryst dowie się kiedyś o tajemnicy, która jest nie tylko moją własnością, lepiej więc, żeby wyznanie z własnej woli, zaszczyt mi przynoszące, uwiadomiło go o tym, o czym mógłby się kiedyś ku wstydowi memu dowiedzieć“. Tkliwa, przyrodzie powolna, nie czuła się bardzo winna, i to czyniło spowiedź jej mniej przykrą: zresztą liczyła, że powie to tylko, co potrzeba.

— Ach! — westchnęła — czemużeś wtedy nie był przy mnie, Ewaryście, w chwilach gdy byłam sama, opuszczona?...

Gamelin wziął dosłownie prośbę Elodii, by być jej sędzią. Z natury czy przez wychowanie literackie przygotowany do sprawiania domowych sądów, Ewaryst gotował się do przyjęcia wyznań Elodii. Widząc, że ukochana się waha, dał znak, by mówiła.

Zaczęła bardzo prosto.

— Pewien młody człowiek, wśród wielu wad mający też wiele zalet, których nie taił, znalazł we mnie powab i zajął się mną z gorliwością zadziwiającą; był w kwiecie wieku, pełen wdzięku, miał stosunki ze ślicznymi kobietami, jawnie go uwielbiającymi. Nie z urody, nawet nie z rozumu mi się spodobał: umiał mnie zjednać okazując mi miłość i zdaje mi się, że kochał mnie prawdziwie. Był tkliwy, uprzedzający. Żądałam tylko zobowiązań serca, a serce było niestałe... Oskarżam tylko siebie, ze swoich tylko czynów się spowiadam. Nie skarżę się nań, skoro stał mi się obcym. Ach! Przysięgam ci, Ewaryście, jest on teraz dla mnie tak, jak gdyby nigdy nie istniał.

Umilkła, Gamelin nic nie odrzekł. Skrzyżował ręce na piersiach, wzrok jego był ciężki i ponury. Myślał równocześnie o kochance i o siostrze swej Julii. Julia także usłuchała kochanka; ale niepodobna — myślał — do nieszczęśliwej Elodii, dała się wykraść, nie w omamieniu tkliwego serca, ale by znaleźć z dala od swoich zbytek i rozkosze. W surowości swojej potępił był siostrę i skłaniał się do potępienia kochanki.

Elodia mówiła dalej głosem łagodnym:

— Przesiąknięta byłam filozofią: wierzyłam, że ludzie są z natury uczciwi. Nieszczęściem moim było, że spotkałam kochanka nie urobionego w szkole przyrody i moralności. Przesądy społeczne, ambicja, miłość własna, fałszywy punkt Honoréu uczyniły go egoistą, przeniewiercą.

Te wyrachowane słowa wywołały spodziewany skutek. Spojrzenie Gamelina złagodniało. Zapytał:

— Kto był twoim uwodzicielem? Czy go znam?

— Nie znasz go.

— Wymień mi jego nazwisko.

Przewidziała to pytanie i zdecydowana była nie odpowiadać na nie. Podała tego powody:

— Oszczędź mnie, błagam cię. Dla ciebie i dla mnie już i tak za wiele powiedziałam.

A gdy nalegał:

— Dla dobra naszej miłości nie powiem ci nic, co by w umyśle twoim bliżej określiło tego... obcego. Nie chcę stawiać widma dla twojej zazdrości, nie chcę natrętnego cienia między mną a tobą. Przecież nie teraz, gdy o człowieku tym zapomniałam, dam go poznać tobie.

Gamelin nalegał, by wymieniła mu nazwisko uwodziciela. Tego słowa używał stale, gdyż nie wątpił ani chwili, że Elodia została uwiedziona, oszukana. Nie pojmował nawet, by inaczej być mogło, by ona mogła posłuchać tajnego głosu krwi i ciała i być powolną nieprzepartemu pożądaniu. Nie mógł zrozumieć, by ta tkliwa i rozkoszna istota, ta piękna ofiara oddała się była sama. Dla zaspokojenia jego wyobrażeń trzeba było, by wzięta była przemocą lub chytrością, zgwałcona, wciągnięta w zastawione na nią sidła. Stawiał jej pytania w wyrażeniach ostrożne, ale ścisłe, stanowcze, krępujące. Pytał, jak zawiązał się ten stosunek, czy trwał długo lub krótko, czy był spokojny lub burzliwy i w jaki sposób został zerwany. Powracał ciągle do sposobów, jakich użył ten człowiek, by ją uwieść, jak gdyby tamten koniecznie musiał był używać jakichś środków dziwnych, niesłychanych. Wszystkie te pytania zadawał na próżno. Z błagalnym i łagodnym uporem milczała, z zaciśniętymi ustami i oczami pełnymi łez.

Jednak gdy Ewaryst zapytał, gdzie jest teraz ten człowiek, odrzekła:

— Opuścił Królestwo.

I szybko poprawiła się:

— Opuścił Francję.

— Emigrant! — zawołał Gamelin.

Spojrzała nań milcząc, jednocześnie uspokojona i zasmucona, że oto sam stwarza sobie rzeczywistość zgodną ze swymi namiętnościami politycznymi i tanim kosztem nadaje swej zazdrości barwę jakobińską.

W rzeczywistości kochanek Elodii był to kancelista prokuratorii, pisarczyk-cherubinek, którego ubóstwiała była i na którego wspomnienie po trzech latach jeszcze żary na nią biły. On zaś starał się o względy zamożnych starszych pań; Elodię porzucił dla doświadczonej damy, która wynagradzała jego zasługi. Wstąpiwszy po zniesieniu kancelarii prawniczych w służbę magistratu paryskiego, był obecnie dragonem-sankiulotą i pieścidelkiem jakiejś byłej arystokratki.

— Arystokrata! Emigrant! — powtarzał Gamelin. Elodia nie wyprowadziła go z błędu; bynajmniej nie pragnęła bowiem, by wiedział całą prawdę.

— I niecnie cię porzucił! Spuściła głowę.

On przycisnął ją do serca.

— Droga ofiaro monarchicznego zepsucia, moja miłość zemści się na tym nędzniku. Oby niebo dało mi go spotkać! Potrafię go poznać!

Odwróciła głowę, zasmucona, uśmiechnięta, a zarazem zawiedziona. Chciałaby go mieć inteligentniejszym w sprawach miłości, naturalniejszym, bardziej brutalnym. Widocznie dlatego przebacza tak łatwo, że ma wyobraźnię chłodną. Uczynione zwierzenie nie budzi w nim tych uczuć, nie nasuwa mu przed oczy tych obrazów, które są męką zakochanych, wreszcie w tym uwiedzeniu widzi tylko fakt moralny i społeczny.

Wstali i przechadzali się po cienistych alejach ogrodu. On zapewniał ją, iż dlatego, że cierpiała, ceni ją stokroć więcej. Elodia nie żądała tak wiele; kochała go, jakim był, i podziwiała tlejący w nim geniusz sztuki.

Wychodząc z Ogrodu Luksemburskiego, natknęli się na zbiegowiska w ulicy de l'Egalite i około teatru de la Nation, Teatru Narodowego; nie zdziwiło ich to bynajmniej: od kilku dni panowało wielkie wzburzenie w najbardziej patriotycznych sekcjach; denuncjowano tam frakcję Orleańską i wspólników Brissota, którzy, jak mówiono, sprzysięgli się na zgubę Paryża i rzeź republikanów. Ciamelin sam podpisał był niedawno petycje Komuny, żądającą wykluczenia dwudziestu jeden członków. Chcąc przejść pod arkadą łączącą teatr z sąsiednim domem, Kwaryst i Elodia musieli przecisnąć się przez grupę obywateli w karmaniolach, do których przemawiał młody wojskowy, piękny jak Amor Praksytelcsu pod swym hełmem ze skóry pantery. Uroczy wojskowy oskarżał Przyjaciela Ludu o brak energii:

— Ty śpisz, Maracie — wołał — a federaliści kują nam kajdany!

Zaledwie Elodia zwróciła na niego wzrok:

— Chodź, Ewaryście! — zawołała żywo. Tłum, jak mówiła, przeraża ją, boi się zemdleć w tym tłoku.

Rozeszli się na placu de la Nation, przysięgając sobie wieczną miłość...

Tegoż ranka bardzo wcześnie obywatel Brotteaux podarował obywatelce Gamelin wspaniałego kapłona. Byłoby nieostrożnością, gdyby powiedział, skąd go otrzymał: dostał go bowiem od przekupki z Hal miejskich, której niekiedy służył za sekretarza, a wiadomo było, że przekupki z Hal żywią uczucia rojalistyczne i znoszą się z emigrantami. Obywatelka Gamelin przyjęła kapłona wdzięcznym sercem. Nieczęsto widzi się teraz takie sztuki: artykuły żywności drożeją. Lud obawia się głodu, arystokraci go pragną, a spekulanci przygotowują.

Obywatel Brotteaux, zaproszony na obiad dla zjedzenia swej części kapłona, stawił się na zaproszenie i winszował gospodyni, że tak miły zapach potraw rozchodzi się z jej kuchni. Istotnie, w pracowni malarza pachniało dobrym rosołem.

— Bardzo pan uprzejmy — odrzekła zacna dama. — Należy przygotować żołądek na przyjęcie pańskiego kapłona: ugotowałam smak jarzynowy ze skórką słoniny i kością szpikową. Nic nie dodaje rosołowi takiego zapachu, jak kość szpikowa.

— To chwalebna zasada, obywatelko — rzekł stary Brotteaux. — I rozumnie postąpisz, jeśli włożysz jutro, pojutrze i przez cały tydzień tę cenną kość do garnka, nie omieszka ona jeszcze nadać zapachu rosołowi. Tak postępowała Sybilla z Panzoust; gotowała ona kapuśniak ze skórką żółtej słoniny i starym savorados. Tak nazywa się w jej kraju, który jest i moim, kość szpikowa soczysta i smaczna.

— Dama, o której pan mówisz — rzekła obywatelka Gamelin — musiała być bardzo wyrachowana, skoro tak długo kładła do zupy te same kości.

— Żyła skromnie — odrzekł Brotteaux — była biedna, choć była prorokinią.

W tej chwili wszedł Ewaryst Gamelin, wzruszony jeszcze zwierzeniami, których był wysłuchał. Przysięgał sobie, że odnajdzie uwodziciela Elodii, by pomścić na nim i miłość swoją, i Republikę.

Po zwykłych powitaniach obywatel Brotteaux ciągnął dalej wątek swej przemowy.

— Rzadko się zdarza., by prorocy bogacili się. Zbyt prędko świat poznaje się na ich oszustwie i to czyni ich nienawistnymi. Ale daleko silniej należałoby ich nienawidzić, gdyby istotnie przepowiadali przyszłość. Życie człowieka byłoby nie do zniesienia, gdyby wiedział, co go ma spotkać. Widziałby męki przyszłe, z ich powodu cierpiałby z góry i nie cieszyłoby go dobro obecne, którego by kres widział. Nieświadomość jest koniecznym warunkiem szczęścia ludzkiego i trzeba przyznać, że najczęściej się do tego stosujemy. Nie wiemy o sobie nic prawie, o innych — nic zupełnie. Nieświadomość zapewnia nam pokój, a kłamstwo — szczęście.

Obywatelka Gamelin postawiła zupę na stole, odmówiła modlitwę, kazała usiąść synowi i gościowi, i nie korzystając z miejsca, które jej obywatel Brotteaux obok siebie ofiarował, zaczęła jeść stojąc, wiedziała bowiem — jak mówiła — do czego ją grzeczność obowiązuje.

VI

Była godzina dziesiąta rano. Powietrze skwarne, bez tchnienia wiatru. Był to najgorętszy lipiec, jaki zapamiętano. W ciasnej ulicy Jerozolimskiej setka obywateli sekcji stała sznurem u drzwi piekarza, pod dozorem czterech żołnierzy gwardii narodowej, którzy z bronią u nogi spokojnie palili fajki.

Dekret Konwentu zarządził normę w wydawaniu żywności; zboże i mąka natychmiast zniknęły. Jak Izraelici na pustyni, paryżanie wstawali przed świtem, jeśli jeść chcieli. Wszyscy ci ludzie tłoczyli się jeden koło drugiego — mężczyźni, kobiety, dzieci, pod niebem, które paliło jak roztopiony ołów, rozkładało gnijące odpadki ścieków i potęgowało wyziewy potu i brudu. Popychali się, nawoływali i patrzyli na siebie z wyrazem wszystkich uczuć, jakie istoty ludzkie żywić mogą jedne dla drugich; z antypatią, obrzydzeniem, niechęcią, obojętnością. Wiedziano ze smutnych doświadczeń, że nie ma chleba dla wszystkich, toteż ostatnio przybyli starali się przepychać naprzód: ci, co tracili pole, narzekali, gniewali się i daremnie powoływali się na swe zdeptane prawa. Kobiety zaciekle rozpychały się łokciami i biodrami, by zatrzymać swe miejsce lub zdobyć lepsze. Gdy ścisk stawał się jeszcze większy, wznosiły się okrzyki: „Nie pchać się!“, na które każdy protestował, broniąc się tym, że sam jest popychany.

Dla uniknięcia tych codziennych nieporządków wyznaczeni przez sekcję komisarze umyślili uwiązać do drzwi piekarza sznur, którego każdy trzymać się miał w szereguj ale zbyt zbliżone ręce spotykały się na sznurze i rozpoczynały walkę; kto raz sznur wypuścił, nie mógł go już uchwycić z powrotem; niezadowoleni lub żartownisie rozcinali sznur, trzeba więc było ten sposób zarzucić.

W szeregu tym duszono się, omdlewano, żartowano, dowcipkowano, rzucano obelgi na arystokratów i federalistów, sprawców całego nieszczęścia. Gdy pies przebiegał, wołano nań: Pitt. Niekiedy rozlegał się głośny policzek, wymierzony zuchwalcowi ręką dzielnej obywatelki, podczas gdy ściskana przez sąsiada młoda służąca, z przymkniętymi oczami i rozchylonymi ustami, wzdychała słodko. Za każdym słowem, gestem, ruchem, pobudzającym żartobliwy humor Francuzów, grupa młodych swawolników zaczynała nucić Ca ira mimo protestów starego jakobina, oburzonego, że do dwuznacznych, nieprzyzwoitych żarcików używa się zwrotki wyrażającej całą republikańską wiarę w jasną i szczęśliwą przyszłość.

Rozlepiacz afiszów, z drabiną pod pachą, nakleił na murze naprzeciw piekarni obwieszczenie Komuny, nakazujące wydawanie na racje świeżego mięsa z jatek. Przechodnie zatrzymywali się i odczytywali mokre jeszcze ogłoszenie. Przekupka jarzyn z koszem na plecach zawołała grubym, rozbitym głosem:

— Poszły już piękne woły, nie ma! Ściskaj sobie kiszki!

Nagle z pobliskiego kanału rozeszła się tak smrodliwa woń, że kilku osobom zrobiło się słabo; jedna kobieta zemdlała. Powierzono ją dwóm gwardzistom, którzy zanieśli ją pod stojącą w pobliżu studnię. Zatykano sobie nosy, szedł głuchy pomruk, zamieniano słowa pełne przerażenia i lęku. Zadawano sobie pytanie, czy może zakopano tu jakie zdechłe zwierzę, czy to trucizna jaka rozsypana ze złej woli, czy może zapomniane w którejś z piwnic zwłoki ofiary dni wrześniowych: arystokraty lub księdza.

— Czy składano ich tu?

— Składano ich wszędzie!

— To musi być któryś z Chatelet. Widziałem ich ze trzystu, cały stos na Pont au Change.

Paryżanie lękali się zemsty byłych arystokratów, którzy, martwi, zatruwali im powietrze.

Ewaryst Gamelin zajmował także miejsce w szeregu, chciał oszczędzić starej matce trudu długiego stania. Sąsiad jego, obywatel Brotteaux, towarzyszył mu, spokojny, uśmiechnięty, z Lukrecjuszem w odstającej kieszeni brunatnego fraka. Zacny staruszek wychwalał tę scenę rodzajową, godną pędzla nowoczesnego Teniersa.

— Ci tragarze i kumoszki — rzekł — zabawniejsi są niż Grecy i Rzymianie, tak cenieni teraz przez naszych malarzy. Co do mnie, zawsze gustowałem w stylu flamandzkim.

Rozsądek i takt zamilczeć mu kazały, że posiadał niegdyś galerię obrazów flamandzkich, z którą co do ilości i wyboru malowideł równać się mógł jedynie gabinet pana de Choiseul.

— Piękna jest tylko starożytność i to, co z niej czerpie natchnienie — odrzekł malarz. — Ale zgadzam się z tym, że wiejskie i rodzajowe sceny Teniersa, Steena i van Ostade'a warte są więcej niż błahostki Watteau, Bouchera i Van Loo. Ludzkość zeszpecona jest tam, ale nie skalana, jak u jakiegoś Baudouina lub Fragonarda.

Przeszedł roznosiciel gazet wołając:

— Biuletyn Trybunału Rewolucyjnego!... Lista skazanych!

— Nie dość jednego Trybunału Rewolucyjnego — rzekł malarz. — Powinien by być w każdym mieście. Co mówię? W każdym powiecie, w każdej gminie! Trzeba, aby wszyscy ojcowie rodzin, wszyscy obywatele byli sędziami. Gdy naród znajduje się pod armatami wrogów i sztyletami zdrajców, pobłażliwość jest ojcobójstwem. Co! Lyon, Marsylia, Bordeaux objęte powstaniem, Korsyka zbuntowana, Wandea w ogniu, Moguncja i Valenciennes w ręku koalicji, zdrada po wsiach, miastach, obozach, zdrada na ławach Konwentu, zdrada panoszy się z mapą w ręku na radach wojennych naszych generałów!... Niech gilotyna ratuje ojczyznę.

— Nie podnoszę zasadniczych zarzutów przeciwko gilotynie — odrzekł stary Brotteaux. — Przyroda, jedyna moja mistrzyni i władczyni, istotnie niczym nie przekonywa mnie, by życie ludzkie miało jakąś wartość, przeciwnie, w różny sposób poucza, że nie ma żadnej. Jedynym celem istot, o ile się zdaje, jest, by stawały się pastwą istot innych, które takiż sam koniec czeka. Morderstwo jest prawem przyrodzonym, a zatem kara śmierci jest słuszna pod warunkiem, by nie wykonywać jej ani dla cnoty, ani dla sprawiedliwości, lecz z konieczności lub dla osiągnięcia pewnych korzyści. Muszę jednak mieć przewrotne instynkty, bo nie mogę patrzeć bez wstrętu na rozlew krwi; jest to zwyrodnienie, którego cala moja filozofia usunąć nie zdołała.

— Republikanie — odparł Ewaryst — są ludzcy i tkliwi. Tylko despoci utrzymują, że kara śmierci jest nieodzownym atrybutem władzy. Władczy lud zniesie ją kiedyś. Robespierre zwalczał ją, a zinim wszyscy patrioci; dekret znoszący karę śmierci nie będzie nigdy zbyt wcześnie wydany. Ale zastosowany być winien wtedy dopiero, gdy ostatni wróg Republiki zginie pod mieczem prawa.

Gamelin i Brotteaux mieli teraz za sobą wielu spóźniających się, a między nimi kilka kobiet z sekcji; wśród nich odznaczała się piękna, wysoka pończoszniczka w chusteczce i sabotach, z szablą przewieszoną przez ramię, młoda, jasnowłosa rozczochrana dziewczyna w mocno zmiętej chusteczce skrzyżowanej na piersiach i młoda matka, szczupła i blada, karmiąca wynędzniałe niemowlę. Dziecko, nie znajdując już mleka w piersi, krzyczało, ale krzyk ten był słaby, żałosny i tłumiły go łkania. Dziecko zdawało się bardzo maleńkie, cerę miało bladą, oczy rozpalone; matka przypatrywała mu się z bolesną pieczołowitością.

— To dzieciątko jest jeszcze bardzo małe — rzekł Gamelin zwracając się ku nieszczęsnemu niemowlęciu, jęczącemu za jego plecami, w ścisku ostatnio przybyłych.

— Ma sześć miesięcy, biedny kochaneczek!... Ojciec jego jest w wojsku, jest on z tych, co odparli Austriaków w Conde. Nazywa się Michał Dumonteil, z zawodu handlarz sukna, zaciągnął się w prowizorycznym teatrze wzniesionym przed Ratuszem. Biedak chciał bronić ojczyzny i zobaczyć kawał świata. Pisze często. zaleca mi cierpliwość. Cierpliwość! Tak się to mówi... Jakże mam wykarmić mego Pawełka, kiedy nic mam czym pożywić się sama.

— Ach! — zawołała młoda blondynka — wypadnie nam tu stać jeszcze z godzinę, a wieczorem trzeba tę samą ceremonię powtórzyć przed drzwiami kupca korzennego. Z narażeniem życia otrzymuje się parę jaj i pół funta masła.

— Masła — westchnęła obywatelka Dumonteil — od trzech miesięcy nie widziałam!

I chór kobiet począł biadać nad drożyzną i brakiem środków żywności, rzucał przekleństwa na emigrantów i wysyłał na gilotynę komisarzy sekcji, którzy bezwstydnym kobietom za cenę haniebnych względów wydają pulardy i czterofuntowe chleby. Rozsiewano alarmujące opowieści o wołach topionych w Sekwanie, o workach mąki wysypywanych do kanałów, o chlebach rzucanych do ustępów... To głodziciele ludu, rojaliści, rolandyści, brissotyści tępią lud paryski.

Nagle owa młoda blondynka w zmiętej chusteczce krzyknęła, jak gdyby płonęły na niej suknie, które wstrząsała gwałtownie. Przewracała kieszenie, wołając, że skradziono jej sakiewkę.

Na wieść o tej kradzieży wielkie oburzenie owładnęło tym drobnym ludem, który burzył pałace na Faubourg Saint-Germain i zalał swą falą Tuilerie nic nie unosząc, tymi gosposiami i rzemieślnikami, co ochoczym sercem spaliliby zamek wersalski, a czuliby się zhańbieni, gdyby zabrali szpilkę. Młodzi swawolnicy przygodzie młodej dziewczyny poświęcili kilka dwuznacznych żartów, natychmiast stłumionych przez ogólne szemranie. Mówiono już o powieszeniu złodzieja na latarni, rozpoczynano śledztwo burzliwe i stronnicze. Wysoka pończoszniczka, ukazując palcem na staruszka, wyglądającego na mnicha, który zrzucił habit, przysięgała, że zrobił to „kapucyn“. Tłum, natychmiast przekonany, wydawał groźne okrzyki śmierci.

Starzec, tak gwałtownie wydany na pastwę mściwości publicznej, stał bardzo skromnie przed obywatelem Brotteaux. Wyglądał istotnie na byłego zakonnika. Jego twarz szanowną kaził wyraz strachu, wywołany gwałtownością tłumu i świeżymi jeszcze wspomnieniami dni wrześniowych. Lęk, malujący się na jego twarzy, czynił go podejrzanym ludowi, wierzącemu chętnie, że tylko winowajcy boją się jego sądów, jak gdyby nierozważna szybkość tych sądów nie mogła przerazić najniewinniejszych.

Brotteaux przyjął był za zasadę nie sprzeciwiać się nigdy uczuciom ludu, zwłaszcza gdy te były głupie i okrutne, „bo wtedy — mawiał — głos ludu jest głosem Boga“. Ale Brotteaux był niekonsekwentny, oświadczył zatem, że bez względu, czy człowiek ten jest kapucynem lub nie jest nim, nie mógł ukraść sakiewki obywatelce, do której nie zbliżył się ani na chwilę.

Tłum wywnioskował stąd, że kto broni złodzieja, jest jego wspólnikiem, i już przebąkiwał o konieczności surowego potraktowania obu przestępców. A gdy Gamelin zaręczał za obywatela Brotteaux, najrozumniejsi postanowili odesłać go do sekcji wraz z dwoma poprzednimi.

Ale nagle radosny okrzyk młodej dziewczyny oznajmił, że znalazła się sakiewka. Natychmiast dały się słyszeć szydercze okrzyki i piski pod adresem dziewczyny, zmieszane z groźbą publicznego oćwiczenia za ten niepotrzebny alarm.

— Dziękuję panu — rzekł duchowny do obywatela Brotteaux — że wziąłeś mnie pan w obronę. Nazwisko moje nie ma żadnego znaczenia, ale powinienem powiedzieć je panu: nazywam się Ludwik de Longuemare. Jestem istotnie zakonnikiem; ale bynajmniej nie kapucynem, jak mówiły te kobiety. Jestem członkiem zakonu reguły barnabitów, który dał Kościołowi wielu uczonych i świętych. Nie dość jest wyprowadzać jego początek od świętego Karola Boromeusza; za fundatora zakonu uważać należy apostoła Pawła, którego monogram zakon ma w swym herbie. Musiałem opuścić klasztor, gdy ten stał się siedzibą sekcji Pont-Neuf, i przybrałem suknie świeckie.

— Mój ojcze — rzekł Brotteaux przypatrując się długiemu surdutowi pana de Longuemare — ubranie pańskie dostatecznie świadczy, że nie zaparłeś się twego stanu: patrząc na nie, należałoby raczej sądzić, że zreformowałeś, a nie, że porzuciłeś swój zakon. Pod tą surową i poważną powierzchownością dobrowolnie narażasz się na obelgi bezbożnego motłochu.

— Nie mogę jednak — odrzekł duchowny — ubrać się w błękitny frak, jak tancerz!

— Mój ojcze, tym, co o twoim ubraniu mówię, chcę złożyć hołd twemu charakterowi i ostrzec cię przed niebezpieczeństwami, na jakie się wystawiasz.

— Ach, mój panie, należałoby, przeciwnie, dodać mi odwagi do wyznania mej wiary. Bo niestety, aż nazbyt skłonny jestem do lęku przed niebezpieczeństwem. Porzuciłem suknię zakonną, co jest rodzajem odstępstwa; byłbym pragnął przynajmniej nie opuszczać domu, w którym przez lat tyle Bóg pozwolił mi spędzić życie w ukryciu i pokoju. Pozwolono mi pozostać, zatrzymałem tam swoją celę, podczas gdy kościół i klasztor przekształcono na rodzaj małego ratusza, który nazwali sekcją. Widziałem, panie, widziałem, jak rozbijali emblematy świętej wiary, jak imię apostoła Pawła zastąpiła czapka galernika. Niekiedy nawet uczestniczyłem w poufnych zebraniach sekcji i słyszałem, jak wypowiadano tam zadziwiające błędy. Wreszcie opuściłem tę sprofanowaną siedzibę i żyję z pensji tysiąca franków, wypłacanej mi przez Zgromadzenie; mieszkam w stajni, z której zabrano konie na potrzeby armii. Tam odprawiam mszę dla kilku wiernych, których obecność świadczy o wiekuistości Kościoła Chrystusowego.

— Ja, mój ojcze — odrzekł tamten — nazywam się Brotteaux i byłem niegdyś finansistą.

— Panie — odrzekł ojciec Longuemare — wiedziałem z przykładu świętego Mateusza, że i od handlarza można spodziewać się życzliwego słowa.

— Zbyt wiek uprzejmości, ojcze.

— Obywatelu Brotteaux — rzekł Gamelin — podziwiaj, jak ten poczciwy lud bardziej aniżeli chleba spragniony jest sprawiedliwości. Każdy tu gotów był porzucić swoje miejsce, by ukarać złodzieja. Te kobiety, ci mężczyźni tak biedni, wszystkiego pozbawieni, są nieskazitelnie uczciwi, nie mogą znieść nierzetelnego czynu.

— Trzeba przyznać — odrzekł Brotteaux — że ludzie ci w chwalebnej chęci powieszenia złodzieja byliby ładnie potraktowali tego poczciwego księdza, jego obrońcę i obrońcę jego obrońcy. Skąpstwo i egoistyczne przywiązanie do własności nimi kierowało. Złodziej, krzywdząc jednego, zagrażał wszystkim; karząc go, zabezpieczali siebie. Zresztą prawdopodobne jest, że te gosposie, ci rękodzielnicy są uczciwi i szanują dobro cudze. Uczucia te od dzieciństwa wpajane im były przez rodziców, którzy zapewne nie żałowali im rózeg...

Gamelin nie taił przed starym Brotteaux, że taka mowa wydaje mu się niegodną filozofa.

— Cnota — rzekł — jest człowiekowi przyrodzona: Bóg złożył jej zaród w sercach ludzi. Stary Brotteaux był ateistą i z ateizmu swego czerpał obfite źródło rozkoszy.

— Widzę, obywatelu Gamelin, że choć rewolucjonista w sprawach ziemskich, co się tyczy nieba, jesteś konserwatystą, a nawet reakcjonistą. Robespierre i Marat też ci wiele nie ustępują. I dziwne mi się zdaje, że Francuzi, którzy nie chcą już króla śmiertelnego, upierają się, by zatrzymać władcę nieśmiertelnego, daleko okrutniejszego i despotyczniejszego. Bo czymże jest Bastylia, a nawet tortury w porównaniu z piekłem? Ludzkość kopiuje swych bogów według swych tyranów, a wy, co odrzucacie oryginał, zachowujecie kopie!

— Obywatelu — zawołał Gamelin — czyż nie wstydzisz się tak mówić? I jak możesz ciemne bóstwa, poczęte z niewiedzy i lęku, mieszać z Twórcą przyrody? Wiara w Boga dobrego jest konieczną dla moralności. Istota Najwyższa jest źródłem cnót wszystkich i nie jest republikaninem, kto nie wierzy w Boga. Wiedział o tym Robespierre, gdy kazał usunąć z sali jakobinów popiersie filozofa Helvetiusa, który zawinił, bo ucząc Francuzów ateizmu, przygotował ich do służalstwa... Spodziewam się, obywatelu Brotteaux, że gdy Republika ustanowi kult Rozumu, nie odmówisz zgody i uznania religii tak rozsądnej.

— Rozum miłuję, ale nie mam dlań fanatyzmu — odrzekł Brotteaux. — Rozum kieruje nami i oświeca nas; ale gdy z niego bóstwo zrobicie, będzie was zaślepiać i godzić ze zbrodnią.

I Brotteaux rozumował dalej, stojąc w rynsztoku, tak jak czynił to dawniej w złoconych fotelach barona Holbacha, które, według jego słów, były podwaliną filozofii przyrody.

— Jan Jakub Rousseau — rzekł — ma pewne talenty, głównie w muzyce. Był żartownisiem, gdy twierdził, że zasady moralne czerpie z przyrody, w rzeczywistości bowiem czerpał je z przepisów Kalwina. Przyroda uczy nas pożerać się wzajemnie i daje nam przykład wszystkich zbrodni i występków, które ład społeczny poprawia lub skrywa. Należy miłować cnotę; ale dobrze jest wiedzieć, że jest to prosty wybieg wymyślony przez ludzi, by mogli wygodnie żyć razem. To, co nazywamy moralnością, jest rozpaczliwym buntem naszych bliźnich przeciwko porządkowi wszechświata, którym jest walka, rzeź i ślepa gra sił ze sobą sprzecznych. Bunt ten niweczy się sam przez się i im więcej myślę nad tym, tym bardziej przekonywam się, że świat jest szalony. Teologowie i filozofowie, którzy podają Boga za twórcę przyrody i budowniczego wszechświata, przedstawiają nam go złym i nierozumnym. Nazywają go dobrym, bo go się boją, ale zmuszeni są przyznać, że postępuje w sposób okrutny. Przypisują mu złośliwość rzadką nawet u człowieka. I przez to robią go godnym uwielbienia. Bo nędzny nasz ród nie czciłby bogów sprawiedliwych i dobrych, których nie potrzebowałby się obawiać, i dla ich dobrodziejstw nie czułby niepotrzebnej wdzięczności. Bez czyśćca i piekła Bóg byłby bardzo mizernym władcą.

— Panie — rzekł Longuemare — nie mów o przyrodzie, bo nie wiesz, co to jest.

— Wiem równie dobrze jak ty, mój ojcze!

— Nie możesz wiedzieć, skoro nie masz religii, a tylko religia uczy nas, czym jest przyroda, w czym jej dobroć i jak ją zepsuto. Zresztą nie licz na to, bym ci odpowiedział. Bóg dla odparcia twych błędów nie dał mi ani wymowy dość żarliwej, ani siły rozumowania. Obawiałbym się, że nieudolność moja stałaby się powodem jeszcze większej zatwardziałości i bluźnierstw, i gdy całym sercem pragnąłbym ci służyć, jako jedyne owoce swego niedyskretnego miłosierdzia zebrałbym...

Zdanie przerwał okrzyk, który wyszedł z pierwszych szeregów i zawiadomił wszystkich, że piekarnia otwarta. Zaczęto posuwać się naprzód bardzo powoli. Gwardzista, pełniący służbę, po jednym wpuszczał kupujących. Piekarz, żona jego i pomocnik sprzedawali chleb pod dozorem dwóch komisarzy cywilnych z trójkolorową szarfą na ramieniu, którzy sprawdzali, czy nabywca należy do sekcji i otrzymuje ilość chleba proporcjonalną do liczby członków swej rodziny.

Obywatel Brotteaux za cel życia uważał poszukiwanie przyjemności; był zdania, że w braku bogów rozum i zmysły, jedyni sędziowie, innego celu mieć nie mogą. Uważając zatem, że w opiniach malarza za wiele jest fanatyzmu, aby mógł w nich zagustować, rozumny ten człowiek, chcąc w chwilowych warunkach stosować swe postępowanie do swej doktryny i długie jeszcze czekanie uprzyjemnić sobie, wyjął z kieszeni surduta swego ulubionego Lukrecjusza, najmilszą swą rozkosz i jedyne zadowolenie. Czerwona safianowa okładka miała rogi obszarpane od używania; obywatel Brotteaux przezornie zeskrobał był z niej herby — trzy złote wysepki, które ojciec jego kupił był za dobrą gotówkę. Brotteaux otworzył książkę w miejscu, gdzie poeta-filozof, pragnąc uleczyć ludzi z próżnych niepokojów miłości, opisuje kobietę wśród tajników jej toalety. Obywatel Brotteaux czytając te wiersze rzucał ukradkiem spojrzenia na złotawy karczek swej ładnej sąsiadki i wdychał z rozkoszą woń wilgotnej skóry tego brudaska. Poeta Lukrecjusz posiadał jedną tylko mądrość, uczeń jego Brotteaux miał ich kilka.

Czytał, co kwadrans posuwając się o dwa kroki naprzód. Do uszu jego, pieszczonych poważnymi i dźwięcznymi strofami, nadaremnie donosiły się krzyki kumoszek, biadających nad podrożeniem chleba, cukru, kawy, świec i mydła. Tak w spokoju ducha dotarł do drzwi piekarni. Za nim Ewaryst Gamelin widział nad swą głową złoty snop zboża, na kracie zamykającej wejście.

Gdy przyszła nań kolej, wszedł do sklepu: półki i kosze były puste; piekarz dał mu ostatni pozostały bochenek. Ewaryst zapłacił i natychmiast zamknięto za nim kratę z obawy, by tłum nie wtargnął do piekarni. Była to płonna obawa: wszyscy ci biedacy, przyuczeni do posłuszeństwa przez swych dawnych ciemiężycieli i dzisiejszych oswobodzicieli, oddalali się spokojnie, ze spuszczoną głową, powłócząc nogami.

Gamelin, doszedłszy do rogu ulicy, spostrzegł obywatelkę Dumonteil z niemowlęciem; siedziała na słupku przydrożnym. Siedziała nieruchoma, blada, bez łez, bez spojrzenia. Dziecko chciwie ssało jej palec. Gamelin chwilę zatrzymał się przed nią, niepewny, nieśmiały. Zdawała się go nie widzieć.

Szepnął słów kilka, potem wyciągnął nóż z kieszeni — prosty nóż składany z rogową rączką — przekroił chleb przez środek i połowę położył na kolanach młodej kobiety, patrzącej za nim ze zdziwieniem. Ale już był zakręcił na rogu ulicy. Wróciwszy do domu, Ewaryst zastał matkę przy oknie, cerującą pończochy. Wesoło wcisnął jej do ręki przyniesiony chleb.

— Wybacz mi, mateczko: zmęczony długim staniem, znużony upałem, wracając zjadłem, kęs po kęsie, połowę naszego chleba. Zaledwie twoja część została...

I udał, że strzepuje okruchy z kamizelki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej