Teodor Tomasz Jeż

CI i TAMCI 2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

CI i TAMCI

Powieść z czasów kampanii węgierskiej.

Tom II.

Jeż Teodor Tomasz

ROZDZIAŁ I.

Próba ściągnięcia Andrzeja do zamku od nikogo innego, zdawało się, tylko od księżniczki wyjść mogła. Pozory wszakże mylą niekiedy. Tak się i tym razem zdarzyło.

Ze sposobu, w jaki księżniczka plan ojcowski przyjęła, wnioskować należałoby, że się przeciwko całej rodzinie zbuntowała. Byłoby to niezawodnie nastąpiło, gdyby jej do ochłonięcia z pierwszego wrażenia czasu nie dano. Na jej szczęście, zapomniano o niej. Księżna, baronowa i młodzi książęta, po wyjściu z gabinetu księcia, przeszli do salonu żółtego i rozprawiali o planie, podziwiali wytrawność księcia, trafność jego rzutu oka, nadewszystko jego krew zimną.

— Zadziwiającem jest to szczególniej — odezwał się jeden z młodszych książąt — że we wszystkiem tem nie czuć, nie widać śladu, cienia resentymentu z powodu tej dotkliwej, jaka go w Wiedniu spotkała, obelgi. Stoczyło się to po nim, jak rosa po zbroi rycerza.

— Cóż chcecie! — odparła matka. — Ojciec wasz, to rycerz starego gniazda, dyplomata szkoły meternichowskiej.

— Spożytkować potrafił cały materyał; stanowiska wyznaczył i o rezerwie nie zapomniał.

— A więc, nous ollons en guerre. Tambour battez la générale! — odezwał się książę Ferencz.

— Na twój udział dostała się rola ruchliwa — zauważył książę Ludwik. — W mojej plus ca change, plus c'est la meme chôse.

— W mojej — wtrącił książę Gabryel — gdybym miał za co, wyekwipowałbym sobie flotę i spróbowałbym, czyby mi się nie udało odkryć jakiej Ameryki, a przynajmniej Australii.

— Ażeby w niej dynastyę książęcą Barkonyay'ów wyawansować na królewską, jak się dynastya Braganca z królewskiej na cesarską wyawansowała — rzekł książę Ferencz.

— Nie — odrzekł Gabryel. — Je ne vise pas si haut. Trzymałbym odkrycie swoje w sekrecie aż do chwili, w której się rozstrzygnie zatarg pomiędzy Węgrami a Austryą i ofiarowałbym go mojej ojczyźnie.

Wyrazy "mojej ojczyźnie" cieniowała zlekka ironia.

— Ferencz ma zadanie najkłopotliwsze — odezwała się księżna — zadanie d'un révolutionnaire forcé.

— Mam wzór do naśladowania — odparł Ferencz.

— W kim? — zapytała baronowa.

— W hrabi Szandorze.

— A! — zawołała. — Prawda. Mnie się zdawało, że plan papy całkowicie jest oryginalny.

— A twój mąż i mój szwagier?

— Prawda — powtórzyła.

— Plan to jest świetny, ale zgoła nie oryginalny. Historya nie powiada, kto jest wynalazcą jego. Nohlesse oblige, znane oddawna, jest wyrazom polityki rodowej, lawirującej pomiędzy państwową a narodową.

— Nie same tylko rody politykę taką prowadzą — zauważył książę Gabryel. — Drogi tej trzyma się także la haute finance, i to bardzo zręcznie, w jednej bowiem osobie łączą się często najsprzeczniejsze kierunki.

— Ale — zaczęła księżna, zwracając się do najstarszego syna — jak ty poradzisz sobie dans cette bagarre?

— O mnie się nie troszcz, mamo — odrzekł. — Dla własnej rozrywki schodziłem niekiedy na niższe szczeble drabiny. Rozkochiwałem w sobie córy ludu. Potrzebuję tylko rozpoznać się nieco w stosunkach tutejszych.

Księżna i baronowa naprzemian rozpowiedziały mu o koronie węgierskiej, o gwardyi narodowej i o innych objawach miejscowej rewolucyjności, o nastroju opinii przeciwko Niemcom etc.

— Jakież są tu osobistości wybitne?

— Aptekarz stoi na czele gwardyi narodowej; Janosz, hodowca świń; Glauber, Tisza mir posiadają, jeden dlatego, że dużo gada, drugi dlatego, że milczy.

— Partya tarokowa — dodała baronowa.

— W partyi tej jednak — odparła księżna — role główne odgrywają aptekarz i ksiądz.

— Jakże ksiądz? — zapytał książę Ferencz.

— Ot tak: rewolucya go pociąga, w tył się jednak ogląda. Dzięki jemu, o mało udecydowane nie zostało wyprawienie w Czernej ojcu waszemu kociej muzyki.

— Mama posiada wiadomości dokładne — w formie spostrzeżenia rzekł książę Ludwik.

— Przez panny służące, które o wszystkiem wiedzą.

— Dobrze jest — odezwał się książę Ferencz — znać to źródło informacyjne, zwłaszcza, jeżeli w gronie jego świecą wdzięki młodości.

— Niestety! — z akcentem znaczącym odrzekła baronowa.

— Dobiera mama, jak zwykle, stare i Niemki?

— Stare i Niemki — potwierdziła.

Miody książę skrzywił się; księżna podchwyciła:

— Zapomnieliśmy o jednej jeszcze osobistości wybitnej: doktór.

— Cóż to zacz?

— Polak.

— A?

— I pijak.

— Tem świetniej naród swój przedstawia.

— Posiada jednak wielką wziętość.

— Nie dziw, łączy w sobie dwa, w oczach węgierskich cenne przymioty.

— Wymienić należy jeszcze jedną osobistość — odezwała się baronowa: — malarz.

— Czy nie stracił on na wziętości od czasu, jak w zamku zamieszkał? — zapytała księżna.

— Nie zdaje się — baronowa na to — moja Gretchen o demagogię go oskarża i utrzymuje, że pełni w zamku funkcyę wroga domowego.

— Gretchen liczy wieku? — zapytał książę Ferencz.

— Lat trzydzieści kilka.

— A malarz?

— Dwadzieścia kilka.

— I naturalnie, jako malarz, pozuje na Rafaela: włosy długie, mina melancholiczna.

— Bynajmniej. Nie pozuje on; jest to młody człowiek, bardzo wykształcony, bardzo przyzwoity i bardzo przystojny, wcale dystyngowany. Ja i Lina u niego lekcye rysunków bierzemy.

— Ztąd się pokazuje, że jest on demagogiem dla panny Gretchen. Ale cóż to za jeden? Nie Węgier, ani Wioch, kiedy nie pozuje.

— Polak.

— Ba! Polacy w Czernej garnizonem, jak widzę, stanęli.

— Dwóch ich jest: doktór i malarz.

— I malarz w zamku mieszka?

— W zamku.

— To się wcale dobrze składa. Najpierwej więc z nim, i to niezwłocznie, znajomość zabiorę, to mu pochlebi. Pogadam z nim o Sobieskim, o Poniatowskim i o innych, jeżeli sobie przypomnę, tego kalibru figurach; pomówię o demokracyi i ujmę go sobie.

— W bibliotece — odezwała się baronowa.

Książę Ferencz wyszedł. W czasie nieobecności jego księżna zapytała księcia Gabryela, czy nie ułożył sobie programu podróży za granicę?

— Hm? — odrzekł. — Programu układać nie będę.

— Dokąd jednak najprzód kroki swoje skierujesz?

— Do Szwajcaryi zapewne, a to dlatego, że w Monachium do załatwienia mam kilka interesów. Na neutralnym gruncie szwajcarskim obmyślę dalszą wędrówkę neutralną.

O wędrówce tej rozmowa się zawiązała i toczyła, kiedy do salonu wszedł książę Ferencz. Wszedł i od progu rzucił wyraz:

— Nowina!

Oczy wszystkich, zapytania pełne wejrzenia na niego się zwróciły.

— Malarz się ulotnił.

Wyszedł, powróci — odezwała się baronowa z akcentem, w którym czuć się dawało tłumione zaniepokojenie.

— Wyszedł, ale nie powróci — odparł książę.

— To być nie może!

— Idę do biblioteki, drzwi zamknięte. Pytam o malarza mieszkanie, idę, izba otwarta, ale pusta. Zwracam się po informacye do marszałka dworu i on mi go pokazał. Widziałem go.

— A więc? — wtrąciła baronowa.

— Widziałem go zdaleka, na drodze wysadzonej topolami; zmiatał ku miastu ze sztalugą na grzbiecie.

— Cóż się stało?

Głos baronowej wyrażał niepokojem nacechowane zdziwienie.

— I mnie to zdziwiło. Marszałek mi objaśnienia dać nie umiał.

— To niedobrze — odezwała się księżna. — Bądź co bądź, miody ten Polak był w zamku rodzajem piorunochrona.

— Tegom się po papie nie spodziewała — odezwała się baronowa w przypuszczeniu, że książę, ze względu na bierną neutralność, jakiej się w polityce trzymać zamierzał, Andrzeja odprawił. Papa błąd popełnił.

Opinia ta była opinią wszystkich, jak księżna bowiem, tak książęta młodzi uznawali, że bierność neutralności zyskiwała na obecności Polaka pod dachem zamkowym — zyskiwała w oczach Węgrów zwłaszcza.

— Obecność ta dla Węgrów była obecnością Polaka, dla Austryaków malarza — tłómaczył kroczący drogą dyplomatyczną książę najmłodszy.

— Czyby tego naprawić nie można? — odezwał się książę Ludwik.

— Naprawić potrzeba koniecznie — z naciskiem odrzekła baronowa. — Ja i Lina dziś po obiedzie szturm do papy przypuścimy.

— Ja poprę — dodała księżna.

W tej materyi do obiadu toczyła się rozmowa, raz przerywana, znów wznawiana. Księżniczka przy stole nie siedziała. Przysłała oznajmienie, że się czuje niezdrową; baronowa do niej chodziła i powróciła z wiadomością, że do parku wyszła.

— Niedyspozycya jakaś — zauważyła księżna.

— Doktór — odezwał się któryś z młodych książąt.

— Pokojówka jej powiada — odparła baronowa — że Lina mówiła, ażeby się zdrowiem jej nie niepokoić.

Obiad bez księżniczki spożyto i bez niej nastąpiła siesta poobiednia, po której baronowa ojca wręcz zainterpelowała.

— Dlaczego też papa kochany, nas, to jest Liny i mnie, nauczyciela pozbawił?

— Nie rozumiem — odparł książę.

— Papa malarza odprawił.

— Odprawił się sam. Do mnie niewzywany przyszedł i podziękował za służbę.

— Czy nie można było dymisyi nie przyjąć?

— Miałem prosić?

— Obecność jego w zamku bardzo była pożyteczną.

— Ze względu przeto na pożytek, jaki tobie i Linie przynosił, nie odprawiałem go, pomimo, że mi już był niepotrzebny.

— Pożyteczność jego nietylko się do nas ściągała — odparła baronowa i bardzo wymownie streściła wszystko, co się w tej materyi przed obiadem w nieobecności księcia mówiło,

Książę wysłuchał, pomyślał i odpowiedział:

— To prawda.

— Opuszczenie przez niego zamku czyni zły efekt..

— I to prawda — uznał.

— Więcby go — zaczęła baronowa — do powrotu jakoś namówić należało.

— Hm? — mruknął. — Zapewne, ja jednak na to sposobu nie mam, mnie prosić nie wypada.

— Ale mnie, rozmiłowanej w lekcyach rysunków kobiecie, wypada — podchwyciła baronowa.

— Ph! tak, zapewne; do pewnego jednak stopnia.

— O! — zaczęła — z Rześkim rzecz się tem łatwiej dokona, że jest to młody człowiek, pełen przymiotów i lepszego towarzystwa, wysoko ukształcony i bardzo dystyngowany; więc on mnie, gdy prośby moje z prośbą Liny połączę, odmówić nie może.

— Wprost się jednak do niego, spodziewam się, nie zwrócisz — zauważył książę w sensie przestrogi.

— No, nie — odrzekła i do księcia Ferencza mowę zwracając, dodała: — Rewolucyonizm Ferencza z góry w sprawie tej jako negocyatora wyznacza.

Młody książę z akcentem uznania głowę pochylił.

— Trzeba Rzeskiego do zamku sprowadzić koniecznie, koniecznie, i wprowadzić na pokoje.

Przeciwko wyrazom ostatnim ani książę, ani księżna, ani nikt z opozycyą nie wystąpił, dlatego baronowa propozycyę swoją poparła w sposób następujący:

— Przyjmujemy przecież Glauberów, Tiszów i innych, od których on o niebo całe wyżej stoi. On zna rozmiłowanie Liny w rysunkach; gdy się przeto jeszcze i o mojem dowie....

— Rozmiłowanie to — przerwał książę Ferencz tonem żartobliwym — przypomina rozmiłowanie Rozyny w lekcyach muzyki.

— A! — odparła baronowa z gestem odpowiednim i dodała: — Stoimy na gruncie neutralności biernej; niechże z gruntu tego Polacy nam nie uciekają. Boć Rzeski uciekł: od czego, od kogo?

Zapytanie ostatnie wprowadziło do rozmowy nowy żywioł, który ją przeciągnął nad miarę tak dalece, że książę się tem zniecierpliwił i z odznaczającym go taktem dyplomatycznym, przeprowadził rozmowę na grunt tualetowy. Posłużyła mu do tego wzmianka o Anglii. Wzmianka ta drogą powinowactwa idei wywołała królowę angielską, która, gdy w parlamencie z mową występuje, przemawia nietylko słowami, ale każdą szlareczką, każdą wstążeczką, kokardką u odzieży jej upiętą.

— Wszystko z niej mówi.

— To nie dobrze — zauważył jeden z synów; — mówi może za wiele.

— Ale mówi zagadkowo.

— Więc tak, jakby nie mówiła.

— Przeciwnie. Zagadki niezmiernie ważną w dyplomacyi odgrywają rolę. Naprzykład: włożyła królowa zółty fontaż. Żółty fontaż wkłada się, gdy czynność polityczna ma na widoku Chiny, Amerykę Południową lub Państwo Kościelne. Znak to, że gabinet angielski w jeden z tych punktów uderzyć zamierza. Zachodzi jednak pytanie: jak? Do zaznaczenia tego pytania służy umieszczenie fontazia pod szyją, na piersi, na głowie, na turniurze. Stosownie do tego, w gabinetach powstaje ruch umysłowy, zagadnienie rozwiązują tu trafnie, ówdzie nie wiążą się i rozchwiewają koalicye i przymierza. Widzicie przeto, do jakich jeden fontaź prowadzi następstw. Gdyby nie to, nie byłoby ruchu, a zatem i życia. O! dyplomacya tym, którzy się w nią wpatrywać umieją, wykazuje wielkie głębie.

— Umiał się w nią wpatrywać Metternich — zauważył z przekąsem książę Ferencz.

— Toć on nie na dyplomatycznym potknął się gruncie; a zresztą errare humanum est. Co do mnie, pochwalić się tem mogę, żem nie błądził. Na dowód mam mowę moją w izbie magnatów. Wydam ją z komentarzami, pokaże się wszystko, jak na dłoni. Dołączę do niej traktat o symbolistyce dyplomatycznej według odzieży, lepiej przez przodków naszych, aniżeli przez nas pojmowanej.

Westchnął, wstał i do gabinetu swego odszedł.

— Lina nie nadchodzi — odezwał się jeden z młodych książąt. — Gdybyśmy do parku zeszli, możebyśmy ją gdzie spotkali.

— Pora sprzyja — rzekła księżna.

Towarzystwo się rozeszło i w niespełna godzinę później zgromadziło się w alejach. Jerzyk z wujami w piłkę grał. Panie się przechadzały powoli.

— Ach! gdzież Lina? — odezwała się księżna do córki. — Nieobecność jej niepokoić mnie zaczyna.

— Dziwną jest w rzeczy samej.

— Tem dziwniejszą, że się z ucieczką Polaka zbiegła.

— Czyżby mama przypuszczała? — zaczęła baronowa, a oczy jej nagle mętnym jakimś zamigotały blaskiem.

— Nie przypuszczam nic. Uderzyło mnie to tylko.

— Koincydencya w rzeczy samej zastanawiająca. Ucieczka Polaka? zniknięcie Liny?

— Rzecz jednak nieprzypuszczalna.

— Czemu nie? — zapytała baronowa tonem rozdrażnienia.

— Czyż się panny wykradają wśród dnia białego?

Jeden z młodych książąt w chwili tej siostrzeńca opuścił i do pań się zbliżył. Był to książę Gabryel.

— Czy mu powiedzieć można? — zapytała baronowa.

— Ba! brat rodzony.

Baronowa udzieliła mu spostrzeżenia, tyczącego się zejścia się oddalenia młodego Polaka i za długiej nieobecności księżniczki.

— Parbleu, hm? — mruknął młodzieniec. Nadszedł drugi, następnie trzeci — i ten i ten po kolei tak samo, jak książę Gabryel, przyjęli wiadomość o dającej do myślenia nieobecności siostry.

— Piękna mi parada! — odezwał się książę Ferencz.

— Donnerwetter! — zawtórował mu książę Lajosz.

— Nie trzeba z tego hałasu robić — rzekł książę Gabryel.

Księżna milczała; baronowa nic nie mówiła — tej ostatniej szczęki drgały, oczy się iskrzyły; policzki okrywała bladość, o wzruszeniu wewnętrznem świadcząca. Usta miała ścięte, pierś podnosiła się oddechem, który z lekkim świstem i z wysiłkiem niejakim przez nos przechodził.

— Należy jednak... — ciągnął książę Gabryel, zamyślił się nad tem, co ma powiedzieć dalej, gdy nieopodal słyszeć się dało wołanie małego Jerzego:

— Ciotko Lino!

Wnet oczy wszystkich na chłopca się zwróciły.

— Ciotko Lino! łap! — wołanie powtórzył i piłką prostopadle do szpaleru, porastającego wzdłuż ulicy bocznej, cisnął.

W chwili tej wszyscy naraz ujrzeli przesuwającą się po za szeregiem drzew postać niewieścią. Postać się na miejscu zwróciła, pomiędzy dwoma drzewami stanęła, ręce nastawiła, piłkę złapała i odrzuciła. Była to w osobie własnej księżniczka.

W gronie księżny nastąpiło uspokojenie. Księżna i książęta uspokoili się odrazu, baronowa stopniowo i nie całkowicie, gdy bowiem księżniczka nadeszła, ciskała na nią wejrzenie takie, jakby ją na wylot przejrzeć chciała.

Gdyby towarzystwo, w którem się zguba taka odnalazła, należało do sfer poziomych, wątpliwości nie ulega, iżby księżniczka gradem pytań zasypaną została. Matkaby jej o zdrowie pytała, bracia o to, co się z nią działo. Księżna jednak rzekła tylko:

— Lina, a?

Z braci zaś jeden odezwał się:

— Rzuciliśmy na ciebie straszne posądzenie.

— Naprzykład? — zapytała.

— Posądzaliśmy cię o eskapadę romansową. Domyślaliśmy się porwania.

— Przez Tiszę może? — odparła.

— Nie.

— On jeden chyba w krainie tutejszej byłby zdolny to uczynić.

— Taki przedsiębierczy?

— O przedsiębierczość podejrzewać go można dlatego, że mało mówi.

— Mieliśmy na myśli nie jego, ale malarza, Polaka.

— A? — odezwała się.

— Nieobecność twoja zeszła się z jego ucieczką.

— Z je-go u-cie-czką? — wyskandowała zdziwiona.

— Uciekł — rzekł jeden z młodych książąt.

Księżniczki oblicze powlekła bladość, oczy podniosła i powiodła niemi z wyrazem takim, jakby o pomoc wzywała; po chwili na usta jej uśmiech się zabłąkał, z głębi piersi odetchnęła i wysiłek widoczny na sobie czyniąc, spokojnie brata, który jej ucieczkę Andrzeja oznajmił, zapytała:

— I jakże to się stało? uciekł?

— Za służbę-podziękował — odpowiedział książę Ferencz. — Nie uciekł przeto, ale się wyniósł.

— Uciekł — poprawiła baronowa, która na obliczu siostry wszystkie zmiany pilnie obserwowała — uciekł od Liny i odemnie, swoich uczennic. Opuścił nas bez pożegnania. Czy żegnał się z tobą? — zapytała księżniczki.

Księżniczka wzniesieniem brwi i ramion odpowiedź siostrze dała.

— Nie pożegnał się. Jakże postępek taki nazwać? Uciekł od nas, tembardziej też koniecznem jest napowrót go sprowadzić.

Ostatnie wyrazy, pod adresem brata najstarszego wymówione, wywołały z jego strony odpowiedź następującą:

— Najusilniejszem staraniem mojem będzie rozkazowi pani baronowej uczynić zadość.

Po tej odpowiedzi dopiero księżna zwróciła się do księżniczki z zapytaniem:

— Jakże niedospozycya twoja?

— Ach! — westchnęła zapytana.

— Przeminęła?

— Przeminęła.

Nie pytał jej nikt, gdzie była, ani co przez kilka godzin porabiała. A przecież, gdyby jej zapytano i gdyby ona opowiedziała, zdziwionoby się wielkości podróży, jaką księżniczka w ciągu kilku godzin odbyła.

Podróż ta była podróżą dwoistą: wędrówką fizyczną i wędrówką moralną. Pierwsza nie zaprowadziła jej nader daleko. Jako początek jej uważać należy wyjście z gabinetu ojcowskiego po wysłuchaniu planu znamienitego księcia. Księżniczka, do pokoju swego się udawszy, przebyła rodzaj gorączki, po której przeminięciu w oknie stanęła i wpatrzyła się w wyskok skalisty, przy którym wzięła lekcyę rysunków najpierwszą. Wpatrywała się zrazu bez żadnej intencyi, bez myśli nawet, znajdowała się bowiem w stanie przygnębienia moralnego, neutralizującym władze myślenia. Władze te odzyskała, gdy sobie o obiedzie przypomniała. Obiadu owego, a raczej towarzystwa, w jakiem się przy stole znajdzie, zlękła się. Jej najbliżsi stali się nagle dla niej dalekimi.

Zapragnęła usunąć się od nich przynajmniej na tak długo, aż się w niej krew wzburzona uspokoi, aż zobojętnieje, ogłuchnie, oślepnie. Wówczas wyskok skalisty pociągnął ją ku sobie.

— Pójdę tam, porę obiadową przesiedzę.

Wzięła na głowę kapelusz, do ręki parasolkę; spotkanej w przedpokoju pokojówce powiedziała, że czując się niezdrową, do stołu nie zejdzie i poszła.

Przez park przechodząc, oglądała się na okno w bibliotece. Okno było zamknięte. Gdyby nie to, gdyby w ramach, jak się to niekiedy zdarzało, Andrzeja ujrzała, byłaby na niego skinęła i przed kim się wynurzyć, pożalić miała. Poszła dalej; z parku wydostała się na pole i niebawem u wyskoku skalistego się znalazła, usiadła na kamieniu i oczy na okno biblioteczne zwróciła. Z oddalenia dokładnie widzieć nie mogła. Widziała kwadrat ciemny na białem tle wieży, ów kwadrat, który onego czasu rysowała.

Przypomniała to sobie i przypomnienie to stało się dla niej rodzajem rozkosznego wytchnienia; zaczęła o niem marzyć, zapragnęła moment ten wskrzesić. Zdaleka wydało jej się, że okno otwarte; zerwała się, do parku krokiem pośpiesznym wróciła i przekonała się, że, niestety, było zamknięte.

— Gdzież on? — zapytała sama siebie. — Nie gdzieindziej, tylko w bibliotece być musi, pora obiadowa.

O tej porze Andrzej, nie mogąc przesiadywać w ciemnej stancyjce swojej, w bibliotece przesiadywał. Księżniczka o tem wiedziała. Dziwnem się jej wydało, dlaczego przy dniu pogodnym okna nie otworzył; nie przypuszczała jednak, że go niema.

— Wyciągnąć go z tego stęchłego powietrza — powiedziała sobie w myśli.

Powiedziała to i do zamku ruszyła. Idąc, tak się kierowała, ażeby jej nikt nie spotkał. Na schody się wkradła, na kurytarzach się oglądała, stawała i nasłuchiwała, cicho mknęła, do drzwi biblioteki się dostała, drzwi zamknięte znalazła.

— Drzwi zamknięte, okno zamknięte, jego więc niema. Gdzież on?

Zapytanie to, niby przeczucie złowrogie, w duszy jej zagrażało.

Z zapytaniem tem w myśli, tą samą drogą, którą weszła, z zamku się wymknęła, i jakby kto za nią gonił, przez park, przez pole do wyskoku skały biegła. Gdy dobiegła, nie zatrzymała się, pędziło ją coś. Pędziło ją uczucie osamotnienia. Skały obeszła, na ścieżkę trafiła — ścieżka na górę prowadziła — poszła.

Powiedziećby mogła, że "zrobiła śliczną wędrówkę" — śliczną pod każdym względem. Ze ścieżek, któremi przechodziła, odsłaniały się przed jej oczami widoki coraz to okazalsze. Zrazu park, z po za parku dachy i wieże zamkowe, z boku szereg topoli i kilka budowli miasteczkowych; dalej przedmioty te mnożyły się i niby rosły, szykując się raz tak, znów inaczej.

Zamek wysunął się na wierzch w całości i zlał się w jedno z odległym o kilka kilometrów kościołem; droga topolowa skupiła się w bukiet, ujęty w oprawę dachów miasteczkowych, związaną wstęgą srebrzystą rzeczki. Widok ten stanowił niby punkt ogniskowy, panował wśród hołdującego mu otoczenia pól, wzgórz, lasów idących w dal, ginącą w mgle sinawej i ujętą w ramy nieboskłonu. Następnie, panowanie zamkowe zacierało się niejako; zamek i miasteczko przedstawiały się pod postacią jednej budowli, a na obszarze zjawiły się budowle podobne, mniejsze i większe, stosownie do oddalenia, jaśniejsze i ciemniejsze, stosownie do tego, jak na nie padło światło słoneczne. Jedne się z po za załamów gruntu nawpół wychylały, inne się w całości widzieć dawały i zbliżały jedne do drugich. Wśród nich w skrętach wężowych przewijały się, tu i owdzie przerywane, szersze i węższe pasma srebrzyste. Pola, lasy i wzgórza widniały w skróceniu.

Widoki te rozwijały się kolejno przed okiem księżniczki w miarę, jak się na górę wspinała. Wspinanie się męczyło ją; zatrzymywała się, przysiadała niekiedy, okiem po okolicy wodziła; wstawała i wciąż szła dalej, jeszcze dalej, nie zapytując siebie, dokąd i po co idzie.

Dokąd i po co?

Zapytanie to musiało jej w końcu w głowie strzelić.

Odpowiedziała sobie na nie tak:

— Od obiadu uciekam.

Odpowiedź ta atoli, dobra na to, ażeby się natręta, pod postacią zapytania do mózgu zaglądającego, zbyć, okazało się następnie niedostateczną. Niedostateczność jej ztąd wynikła, że księżniczka Andrzeja szukała. Szukała, nie znalazła i nie wiedziała, gdzie on. Do zapytania przeto ostatniego przyłączyło się: "dokąd i po co?" — zlało się z "gdzie on?" w jedną całość i wytworzyło przypuszczenie, które wędrówce cel nadało.

— Czy ja tu go gdzie nie spotkam? Czy nie wyszedł on w te góry? Bo i gdzieby miał wyjść?

Z przypuszczeniem skojarzyło się pragnienie i księżniczka szukać zaczęła Andrzeja. Pragnienie znalezienia go wzrastało w niej, potęgowało się; wyglądała go z po za każdej skały, z po za każdego krzaka, z po za każdego załomu; przywidywał się jej na ścieżkach, w rozpadlinach, wśród zwojów bluszczu, w cieniach gajów jodłowych. Szła, wyglądała i o tem myślała, jakby go powitała, gdyby się jej pokazał.

A! Zwrot ten myśli zaznaczyć należy, dzięki bowiem jemu, wędrówka jej stała się "śliczną, " śliczniejszą, aniżeli te wszystkie, które się przed oczami jej kolejno rozwijały widoki.

Jakby go powitała? W tym kierunku myśli księżniczki popłynęły tak, jak rzeka, która się stopniowo w głąb i wszerz rozlewa z wąziutkiego zrazu strumyka. Zamierzała najprzód dłoń mu podać, dzień dobry powiedzieć i spotkanie na przypadek zwalić. Onby zapytał, co ją sprowadziło? a onaby zapytanie to samo zadała jemu. Byłoby to punktem wyjścia rozmowy, rozmowy i niczego innego; ale rozmowy ważnej, chciała bowiem pod sąd Andrzeja poddać plan ojca, bez wymieniania, rzecz prosta, autora.

— Co pan o tem myśli? Jak się to panu zdaje?

Tak się w projekcie pierwotnym zarysowały zapytania, jakieby mu zadała, nie odrazu jednak, nie bez maskującej pochodzenie ich przedmowy, dla której zaprowadziłaby go w ustroń i usiadła z nim w cieniu.

Usiadłaby z nim w cieniu, ona tak, on obok niej. Onaby go słuchała, słuchała...

Zaiste, w wędrówce swojej na niebezpieczną księżniczka weszła drogę, na niebezpieczną, ale rozkoszną. Słuchać Andrzeja zamierzała i nic więcej. Zamiar ten atoli w wyobraźni dziewczyny, która, luboć księżniczka, dziewczyną była, przybierać zaczął kształty dotykalne. Słuchanie słów zmieniało się w słuchanie bicia serca, siedzenie obok w spojenie się w jedno, w uścisk, którego słodycz dziwnym duszę jej napełniało przedsmakiem. Czuła ją w całej sobie, przelewającą się przez serce, przez żyły, przez wszystkie nerwy najdelikatniejsze, czuła w istocie swojej niejako wcielonego Andrzeja. Słuchaczka przeistoczyła się w kochankę.

Przeistoczenie to sprawiało jej rozkosz niewysłowioną i tej rozkoszy oddawała się bezwzględnie, bezwarunkowo, a tak długo, aż się jej przeraziła.

— Ach! w duszy się jej odezwało.

Czyn atoli w intencyi został dokonany. Wędrówka, cel, którego zrazu nie miała, znalazła i do niego doszła. Stało się.

— Więc cóż?

Słowa te były niejako ciśniętą w oczy przeciwnikowi rękawicą, przeciwnikowi, który się przedstawił pod postacią wszystkiego, coby na nią za ten czyn kamieniem potępienia cisnęło. Postać ta skupiła w sobie: prawa, obowiązki, zwyczaje, opinię ludzką, świat, rodziców nawet i rodzeństwo. Ze wszystkiem i ze wszystkimi zerwała, zbuntowała się; bunt w niej huczał i kiedy stał się faktem spełnionym, o powrocie do zamku pomyślała.

Powracając, dalej w głowie swojej myśli snuła, ale z punktu buntu.

Ludzie, istoty myślące, wszystkie swoje najgorsze i najlepsze uczynki motywują i usprawiedliwiają. Jest to potrzebą moralną. Potrzebę tę poczuła i księżniczka, motywowała i usprawiedliwiała bunt swój, i tak motywa, jak usprawiedliwienie znajdowała w planie ojcowskim, w planie, który jej okazany na bekieszach, gulaszach i dźwiękach Rakoczego polegający patryotyzm wykazał w świetle wstrętnem,

Poczuła się wśrod rodziny własnej, w gronie jej osamotnioną i wierzeniom, ideałom i widokom jej obcą. Po za rodziną stała ta ojczyzna, którą ukochała, ten świat, której ojczyzna jej częścią była i w świecie tym człowiek jedyny, z którym się ona zespalała całkowicie myślą, uczuciami, wierzeniami, ideałami, wszystkiem; zespalała się tak dalece, że zapragnęła być przy nim, z nim i dla niego. W ten sposób bunt jej się wyraził, co gdy nastąpiło, w umyśle jej powróciła równowaga.

Z powrotem do zamku szła swobodnie, z postanowieniem nieokazywania po sobie tej burzy, jaką przebyła, i natknęła się tu na wiadomość o opuszczeniu zamku przez Andrzeja. Zmieszało ją to; nie dziw, nie przewidywała, nie spodziewała się podobnego obrotu rzeczy.

ROZDZIAŁ II.

Wywołał się wilk z lasu. Gazety trąbiły o potrzebie częściowego zmobilizowania gwardyi narodowej, celem poskromienia rozruchów trenczyńskich i wytrąbiły. Do Czernej, na plac wyjechał konno z komitatu goniec.

Gońca poznać w nim można było po tem, że miał na piersi torbę skórzaną. Wjechał przed austeryę, pod "Koroną węgierską" się zatrzymał, obejrzał się i zsiadł z konia. Tak się zdarzyło, że przed austeryą nie było nikogo, na placu zaś, z wyjątkiem szyldwacha, który przed apteką chodził, i straganiarki, która kiszki smażyła, nie pokazywał się nikt inny.

Gońca znęciła snań woń, jaką patelnia roniła, albowiem do straganiarki podszedł i zapytał;

— Gdzie tu, pani matko, komenda gwardyi narodowej?

Baba ramionami wzruszyła.

— Komenda? jaka komenda? — zapytała.

— Gwardyi narodowej?

— O gwardyi wiem; mało że nie codziennie, gdy deszcz nie pada, na placu się musztruje; ale o komendzie nic nie wiem; chyba, że jej niema.

— Jak tylko gwardya jest, to i komenda być" musi — wytłómaczył jej goniec — a być musi, do niej mnie bowiem z komitatu przysłano. Cóż to? — zapytał, palcem ku aptece wskazując.

— To apteka.

— Czegóż pod apteką szyldwach chodzi?

— Nie widzisz armaty? Ażeby jej nie ukradli, pilnuje — odpowiedziała i dodała: — ktoby ją tam ukradł, ciężka taka! Chodził koło niej Warhaftyk, głową kręcił i nic nie wykręcił.

Po otrzymaniu takiej odpowiedzi goniec, snadź w przypuszczeniu, że się czegoś od szyldwacha dowie, poszedł ku aptece, konia za sobą prowadząc.

— Gdzie komenda gwardyi narodowej? — zapytał chodzącego krokiem miarowym gwardzisty.

Gwardzista, jakby nie słyszał, odpowiedzi nie dał żadnej.

Goniec zapytanie dwa razy jeszcze z tym samym skutkiem powtórzył. Nie zdziwiło go to — regulamin znał, armacie się więc zdaleka przypatrzył i odszedł.

— Pani matko — odezwał się, do straganu dochodząc — gdzieby się tu o komendę dowiedzieć?

— Tam chyba — odrzekła baba, na austeryę wskazując.

Goniec konia u żłobu uwiązał i wszedł do sieni. W sieni drzwi na lewo znalazł otwarte, przeze drzwi zajrzał i w sali obszernej zoczył w głębi czterech ludzi przy jednym stoliku z kartami w ręku, tu zaś i owdzie gości, po jednemu i po dwóch.

Przedstawicielstwo opinii publicznej znajdowało się w komplecie bardzo małym. Z osobistości wydatniejszych obecni byli: aptekarz, ksiądz i Janosz. Dwaj pierwsi w taroka grali, ostatni przy samych prawie drzwiach wchodowych siedział i o dostawę kukurydzy z siedzącym naprzeciwko człowiekiem się umawiał. Pomiędzy nimi stała do połowy wypróżniona flaszka i do połowy nalane szklanki.

Goniec, próg przekroczywszy, do Janosza się zwrócił:

— Pytam pokornie: komenda gwardyi narodowej?

— Komenda gwardyi narodowej! — zawołał Janosz głośno na całą salę.

Aptekarz głowę podniósł; partnerowie jego obejrzeli się i oczy zwrócone na gońcu zatrzymali.

— Komenda gwardyi narodowej: — tak samo, jak poprzednio donośnie, powtórzył Janosz.

— Co tam? — odkrzyknął aptekarz.

— Idźże ty — przemówił Janosz do gońca — do tego pana z wielkiemi wąsami i z wielkiem piórem na kapeluszu, od niego się o komendzie dowiesz...

Goniec przez całą salę, stoliki i stołki po drodze potrącając, przeszedł i przed stolikiem, na którym w taroka grano, zatrzymał się.

— Komenda gwardyi narodowej?

— Ja — odpowiedział mu aptekarz, palcem sobie na pierś wskazując.

— Mam z komitatu papier.

— Daj go tul

— Mam nakaz w komendzie oddać.

— Ja komendant.

— Gdzież komenda? — zapytał goniec tonem zakłopotania.

— Tam, gdzie komendant — odpowiedział ksiądz.

Gdyby odpowiedź ta nie z ust księdza wyszła, kto wie, azaliby goniec jakiej jeszcze obiekcyi co do wydania papieru nie czynił. Odpowiedź księdza skonwikowała go, że gdzie komendant, tam komenda; do torby sięgnął, papier wyjął, aptekarzowi podał i cofnął się.

Aptekarz zabrał się wnet do czytania. Papier na stole rozłożył, łokciem czoło potarł i oczami pisanie przebiegał. W miarę, jak czytał, na czole mu się fałdy coraz to wyraźniej zaznaczały. Skończywszy czytanie, do księdza się zwrócił i rzekł:

— A co, wielebny!

— Cóż tam?

— Powiadaliście i powtarzali, że gazety głupstwa plotą, a one tymczasem plotły i wyplotły. Jak byk, rozkaz: gwardye narodową zmobilizować i marsz.

— Jakiż to rozkaz?

— Wyraźny, o — czytać w głos zaczął.

Z czytania wypadło, ażeby, wybrawszy z gwardyi narodowej ludzi pewnych, zdrowych, nie wdowich synów, nie jedynaków, lecz swobodnych kazać się im w żywność zaopatrzyć, o ile można uzbroić i na punkt zborny do Koszyc wyprawić. Ilość wybrać się mających oznaczona była w stosunku dwudziestu pięciu na sto w szeregach gwardyjskich obecnych. Przypuszczali się ochotnicy, warunkom wieku i zdrowia zadość czyniący.

— A co? — powtórzył aptekarz.

— Wyraźnego w tem nie ma nic — odparł ksiądz.

— Jakże? wybrać i wyprawić.

— Na punkt zborny.

— Do Koszyc.

— Chociażby do Pacanowa. To nic jeszcze nie znaczy. A przytem wybierać każą, kogo?

— Ludzi pewnych, zdrowych, nie wdowich synów, nie jedynaków, swobodnych — odczytał aptekarz.

Ksiądz odrzekł:

— Ano. Masz ludzi takich? Pewny, zdrowy, nie wdowi syn, nie jedynak znajdzie się niejeden, ale swobodny?

— Swobodnych, czy mało!

— Ja nie widzę nikogo, ciebie jednego.

— Mnie? — che, che, che! — zaśmiał się aptekarz ironicznie. — Jam jeden nieswobodny.

— Gdybyś był nieswobodny, tobyś po całych dniach w taroka nie grał.

— Ale, hm! te, tego — jął aptekarz bąkać, wąs kręcąc.

— Nadto — ciągnął ksiądz — rozkaz ów nie tyczę się Czernian, powiedziano bowiem: "dwadzieścia pięć na sto", w Czernej zaś gwardzistów ilu?

— Trzydziestu sześciu, księcia w to nie licząc...

— A więc, stu niema.

— Procent się i od trzydziestu sześciu liczy.

— Liczy się od pieniędzy, nie od ludzi.

— I od ludzi. Jedno do drugiego nie ma nic.

— Zapewne — ksiądz na to. — Świat teraz taki zmateryalizowany, że się istoty, na obraz i podobieństwo Boże stworzone, liczą, jak podła mamona.

— Dwadzieścia pięć od sta, to znaczy, część czwarta — zaczął aptekarz. — Hm? pewnych, zdrowych, nie wdowich synów, nie jedynaków, swobodnych?

— Swobodny jest jeszcze jeden — podchwycił ksiądz — nie jedynak, nie wdowi syn, zdrów i, jak się zdaje, pewny.

— Kto?

— Książę — ty i on; reszta zaś: szewcy, kowale, bednarze.

— Więc jakże to: ja i on?

— No tak: staniesz na czele, książę w szeregu i przeprowadzisz komendę do Koszyc.

— Tak nie idzie — wstrząsnął aptekarz głową.

— Ciekawym, jak pójść ma inaczej?

— Najprzód na zbór w bęben każę uderzyć i rozkaz przed frontem przeczytam.

— Każ, czytaj — rzekł ksiądz — ale pierwej taroka skończ.

Aptekarz się zawahał. Służbistość atoli przemogła. Partnerów swoich przeprosił i do apteki się udał. Gdy mimo armaty przechodził, szyldwach broń przed nim ściągnął — on szyldwacha po wojskowemu salutował i do apteki wszedłszy, prowizora, który flaszki z lekarstwami pieczętował, o posługacz; zapytał.

— O! — odpowiedział zapytany — mortus.

— Spił się?

— A jakże.

— Kogóż ja po dobosza poślę?

Prowizor na znak nieświadomości ramionami ścisnął.

— Kucharkę chyba, albo niańkę? — rzekł aptekarz sam do siebie.

Rzekłszy to, zwrócił się do drzwi, które prowadziły do pokojów mieszkalnych i w pokoju trzecim stanął przed obliczem jejmości mocno otyłej i bardzo czerwonej, siedzącej w głębokiem krześle i mającej obok siebie troje dzieci. Jejmość pończochę robiła, dzieci kamyczki układały; w kącie dziewczyna lat dwudziestu skarpetkę cerowała.

Aptekarz zdjął kapelusz, czoło rozpogodził, wąsów nie kręcił, i zdawało się, jakby czekał, aż ktoś inny rozmowę zacznie. Czekanie jego atoli było nadaremne. Jejmość nietylko rozmowy nie zaczynaią, ale nawet na niego nie patrzyła. Wydawaćby się mogło, że nie wiedziała zgolą o jego obecności. Druty jej w ręku migotały; oczy przechodziły kolejno z jednego dziecka na drugie i z dzieci na dziewkę — aptekarza omijały. Aptekarz się nastawiał — nic to nie pomagało; raz i drugi chrząknął, wreszcie się odezwał:

— Nie mogłaby niańka po dobosza skoczyć?

— Ona jest do pilnowania dzieci, a nie do skakakania po doboszów — odrzekła jejmość.

— Kiedyż bo nie mam kogo posłać.

— A mnie co do tego?

— Dostałem befel.

— Jaki?

— Z komitatu.

— Żeby dobosz bębnił?

— Nie.

— Więc na cóż dobosz tobie?

— Na uderzenie na zbór, ażeby gwardya narodowa wystąpiła.

— Ot głupstwo! Ona występuje, występuje i do niczego to nie prowadzi.

— Ale teraz doprowadzi. Kazano gwardyi narodowej wyjść.

— Dokąd? — zapytała.

— Na wojnę.

Jejmość oczy na aptekarza podniosła, wzrokiem go od stóp do głowy zmierzyła, i zapytała:

— A ty?

— Ja, ja, nie wiem — wybąkał.

— Ty nie pójdziesz.

— Zostać, kiedy Niemcy niepokoją, nie mogę.

— Nie pójdziesz — powtórzyła tonem pewnego siebie spokoju, i do dziewki się zwracając, rzekła: — Po dobosza na jednej nodze chybaj, a wnet mi wracaj!

— I powiedz mu, ażeby z bębnem przyszedł — dodał aptekarz.

Dziewka się zerwała i na aptekarzowa z wyrazem zapytania w oczach spojrzała.

— Powiedz — potwierdziła jejmość — ale na rozmowy nie stawaj i po mieście nie poszczekuj.

Niańka z pokoju wybiegła; przez aptekę przechodząc, prowizorowi rzuciła wyraz: "wojna"; przed apteką szyldwachowi powiedziała.

— Na wojnę pójdziecie, befel taki nadszedł.

Biegła, przed każdym się na drodze zatrzymując i każdemu, a najprzód straganiarce, o wojnie wiadomość dając.

Po wyjściu dziewki chciał wyjść i aptekarz, lecz go jejmość zatrzymała wyrazem: "Czekaj. "

— Co to za wojna taka?... — zapytała po chwili.

— Rozruchy w komitacie Trenczyńskim.

— A! — ręką machnęła — ty się do tego nie mieszaj.

— Jestem komendantem gwardyi narodowej.

— Cóż z tego! — wtrąciła.

— A przytem — z zanadrza rozkaz wydostał — wyraźnie powiedziano, ażeby wybrać ludzi pewnych, zdrowych, nie wdowich synów, nie jedynaków i swobodnych.

Aptekarzowa, wysłuchawszy tego wstępu uważnie, odrzekła:

— Tyś nie pewny, nie zdrów i nie swobodny. Nie pewnyś, bo jak się w taroka zagrasz, to o obiedzie zapominasz; nie zdrowyś, bo ci często w uszach strzyka; nie swobodnyś, bo masz żonę, dzieci i aptekę. Jesteś przytem wdowi syn, matka bowiem twoja wdową będąc umarła; a nawet i jedynak dlatego, że bracia twoi, jeden się wyprowadził do Galicyi, drugi olejki po świecie nosi.

— Któż z komendą pójdzie?

— Niech tam pójdzie sobie kto chce, ty nie pójdziesz.

Aptekarz, w tem zapewne przeświadczeniu, że gadanie z jego strony byłoby daremne, nie nalegał, z dziećmi wdał się w pogawędkę. Starszy jego synek z kamyków układał szyki bojowe, niemieckie i węgierskie, i kamykami, które Węgrów wyobrażały, tłukł niemiłosiernie kamyki, wyobrażające Niemców

Świadczyło to o usposobieniu, jakie względem tych ostatnich panowało w owym czasie wśród ludności krainy węgierskiej. Nawiasem powiedziawszy, usposobienie to przygasa niekiedy, nie wygasa jednak nigdy — jest Zniczem, który w postaci przysypanego popiołem zarzewia utrzymywany jest przez poczucie tradycyjne krzywd, jakich wszystkie w skład Węgier wchodzące narodowości od Niemców doznały. Austrya po r. 1859 przestała niby być niemiecką, zaufania atoli nie wzbudza; w roku zaś 1848 była ona niemiecką na wylot. Sfery rządowe na Węgrzech rozprawiały się z Austrya; sfery atoli ludowe występowały przeciwko Niemcom i dzieci aptekarskie Niemców tłukły bez miłosierdzia. Z podłogi rozlegały się odgłosy: puk, puk. Dziewczynce udało się wyobrażający Niemca kamyk w drobne kawałki rozbić. Skoczyła, w rączęta klaskała i z uradowaniem najżywszem wykrzykiwała:

— Niemca zabiłam! Niemca zabiłam!

Nie była to zabawka pod względem pedagogicznym poprawna. Kto jednak o pedagogii w takich czasach, jak r. 1848, myśli!

Aptekarz myślał o niańce, która długo nie powracała. Poszła i zginęła. Aptekarzowa o niej także myślała, głową potrząsała i przez nos zlekka czmychała. Czasu upłynęło z pół godziny. Nakoniec dziewka się zjawiła, czerwona i zadyszana i od proga mówić zaczęła:

— Dobosz u Kriżeka krumpiry (kartofle) podgartywał, ledwie nie ledwiem go wyszukała.

W chwili tej słyszeć się dało bębnienie.

— Cóż to? — wykrzyknął aptekarz.

— Jam mu na wojnę bić kazała.

— Któż cię o to prosił? Ach!

Z okrzykiem tym na ustach aptekarz wybiegł, kapelusz na głowę włożył i z pośpiechem udał się na plac, na którego środku dobosz zawzięcie bił na trwogę.

— Przestań! przestań! — wolał, zdaleka już mu ręką znaki dając.

Dobosz pałeczki od skóry odjął.

— Nie na trwogę, ale na zbór uderzyć należy — przemówił do niego aptekarz.

— Dziewka pańska mi powiedziała, że jest be-fel na wojnę, wedle Niemców, którzy na Czerną napadają.

— B... a terem tiszen! dziewka sakramencka! — zaklął aptekarz. — Bij na zbór!

— Na placu i w ulicach? — zapytał dobosz.

— Tak, i w ulicach, i... — tu się chwilkę namy ślał — w ulicy Topolowej pod zamkiem zabębnij, ażeby książę usłyszał. Ciekawym, czy się stawi? — rzekł do siebie.

Dobosz innym aniżeli poprzednio tempem po naciągniętej psiej skórze pałeczki puścił i powoli z placu zeszedł. Mogłoby się jednak bez zwoływania w ten sposób gwardyi obejść. Niańka wiadomość o wojnie po calem miasteczku językiem rozbębniła, i to sprawiła, że z mieszkańców jedni domy zamykali i gdzie mogli się chowali, inni zaś na plac śpieszyli. Cały warsztat Srula Duklanera, z wyjątkiem Mojszela Warhaftyka, do piwnicy się schronił. Karczmarz z pod "Korony węgierskiej" ze sporym pod pachą zwitkiem wlazł na strych w pogotowiu, jak tylko się Niemcy pokażą, chorągiew trójbarwną węgierską ściągnąć i czarno żółtą austryacką, którą w zwitku tym właśnie pod pachą trzymał, zastąpić. Był to człek małomówny, ale ostrożny, do ostatniej czekał chwili i dlatego wlazł na strych, ze strychu bowiem mógł obserwować drogi, które do Czernej prowadziły. Byli wszakże tacy, którzy nie czekali. Na placu z kilku domów sztandary węgierskie znikły. Kiełbaśnik swój otwarcie ściągnął, tłómacząc, że nie chce, ażeby go Niemcy zrabowali.

— Każę im, huncwotom, dwa razy tyle, co warte, płacić. U mnie, b... a terem tiszen! kiełbasy węgierskie. Niech płacą!

Straganiarka się wyniosła. Ta znów kiszkami Niemców karmić nie chciała.

Ludność się na plac zbiegła i o Niemców pytała. Ci, którzy się z zapytaniem do aptekarza zwracali, otrzymywali od niego odpowiedź następującą:

— O to, b... a zania! co z jednej wyszło dziewki!

Gwardya znalazła się — przyznać jej to należy — "jak się patrzy. " Gwardziści nadchodzili jeden po drugim, i co większa, ci, którzy karabiny kradzione sobie pokupowali, z karabinami się stawili. Na punkcie zbornym, nieopodal od drzwi aptecznych, szykował się hufiec we dwa szeregi, pod okiem Kriżeka i aptekarza. Kriżek, w miarę jak gwardziści przybywali, w szeregu ich stawiał. Aptekarz stało kilka kroków przed frontem i z pod kapelusza spoglądał. W ciżbie, która się za frontem zgromadziła, gwar rozmów o Niemcach panował.

Nagle gwar ustał, ciżba się rozstąpiła — otworzyła przejście księciu Ferenczowi, który w spencerze, spodniach obcisłych, w bagańczach na nogach i w kapeluszu z wywróconemi kryzami na głowie wszedł do szeregu. Kriżek mu miejsce wyznaczył; aptekarz chrząknął i zapytał:

— Wszyscy już?

Stary artylerzystą wzdłuż szeregu przeszedł, kompanię przeliczył i odrzekł:

— Dwóch jeszcze brak.

— Bednarczuków — ktoś się z szeregów odezwał.

— Pod bronią się nie gada!... — upominał Kriżek.

— Ja broni nie mam — odparł upominany.

— Milcz!

Aptekarz do księcia podszedł, kapelusza przed nim na pozdrowienie uchylił i przemówił:

— Wasza książęca mość widzi, jaki u nas porządek.

Książę mu ani pozdrowienia nie oddał, ani odpowiedział.

W chwili tej nadszedł Paweł z Andrzejem. Paweł z karabinem na ramieniu wszedł do szeregów, Andrzej z boku pozostał.

Wkrótce widzieć się dał Szandor. Pośpieszał, był zadyszany, zaczerwieniony i zaperzony. Andrzeja mijając, zatrzymał się i w kieszeni sobie gmerać zaczął.

— Ano! żywo! do szeregu! — krzyknął na niego Kriżek.

— Zaraz, zaraz! — odpowiedział, wręczając Andrzejowi sakiewkę i mówiąc prędko: — Felajza, buty stare, spodnie, koszula, wszystko zostawiłem dla Marysi, i oto cwancygiery dla niej. Marysia na stacyi.

Wyraz ostatni rzucił i do szeregu poskoczył.

— Wszyscy? — zapytał aptekarz.

— Wszyscy — odpowiedział Kriżek, wydostał z zanadrza kajecik i nazwiska gwardzistów czytać zaczął.

Za każdem nazwiskiem odzywała się w szeregu odpowiedź: "Jest!"

— Ferencz Barkonyay (książę się do kontroli bez tytułu wpisał )!

— Jest!

Na jedno tylko nazwisko pobocznik odpowiedział:

— Na warcie!

Tyczyło się to warty przy armacie.

Kriżek z zadania swego wywiązał się, jak należy. Apel zrobił i po apelu aptekarzowi raport zdał; w postawie żołnierskiej przed nim stanął, salutował i recytował;

— Mam honor meldować etc.

— Jest tu befel z komitatu do odczytania — odrzekł aptekarz, papier Kriżekowi podając.

— Do odczytania, ja, mam honor meldować, nie tego, nie — odparł stary, papieru nie tykając. — Czytam, co sam napiszę, a czego nie napiszę, to mi już trudno.

— Hem, hm — odchrząknął aptekarz, do szeregów bliżej przystąpił i czytać głośno zaczął.

Czytania słuchali tak gwardziści, jako też ci wszyscy, których wieść o wojnie na plac ściągnęła. Tych ostatnich część jakaś przed front przeszła i tuż za aptekarzem stała — wśród tych znajdowali się: doktór i Andrzej, ściągnięci wiadomością o najścia Niemców. Doktór, po wysłuchaniu rozkazu, odezwał się:

— Ot i po Niemcach.

Aptekarz do gwardzistów przemawiał:

— Dwadzieścia pięć na sto, to znaczy, czwarta część, wypada przeto wyprawić do Koszyc ludzi dziewięciu i jedną czwartą, pewnych, zdrowych, nie wdowich synów, nie jedynaków, swobodnych, a także i ochotników. Jednej czwartej człowieka wziąć nie można; że jednak od przybytku głowa nie boli, postanowiłem wyprawić człowieka całego. Wyprawię więc dziesięciu, wyprawię (powiedział z przyciskiem), to jest, sam nie poprowadzę, pomimo, iżbym gorąco pragnął z tymi, którzy pójdą, dzielić trudy, znoje i niebezpieczeństwa. Ale rozkaz mówi wyraźnie: wyprawić. Gdyby nie to, nicby mnie (żonę miał na myśli) nie wstrzymało. Rozkaz w wojsku rzecz święta.

— Tak — doktór podkreślił te wyrazy.

— Poprowadzi was przeto...

Wejrzenie na księcia zwrócił, chwilkę pomyślał j rzekł:

— Książe Fercncz Barkonyay.

Książę w chwili tej z szeregu wystąpił, przed aptekarzem w postawie żołnierskiej stanął i zaczął:

— Za zaszczyt, jaki mnie spotkał, dziękuję, ale przyjąć onego nie moge. W gwardyi narodowej stopnie się nie nadają, od wyborów bowiem zależą, ja zaś do wyboru nie podam się póty, aż kolegom moim nie dam się poznać i zaufania ich nie pozyskam.

Słowa te sprawiły ogromne wrażenie, wychodziły bowiem z ust księcia, powtóre rotmistrza kirasyerów z armii regularnej.

Powiedział, odsalutował, cofnął się i w szeregu miejsce swoje zajął.

— Hem, hm, to dobrze i pięknie — odparł aptekarz. — Jabym sam poprowadził, ale, hm! rozkaz, rozkaz wyraźny. Trzeba przeto wybierać. Kriżek, czytaj listę.

Stary kajecik otworzył i nazwisko jedno wygłosił.

Nazwany milczał.

— Wybieraj — odezwał się aptekarz. — Kto, życzysz sobie, ażeby oddział do Koszyc prowadził?

— Kriżek — podpowiedział doktór.

— Kriżek! — powtórzył gwardzista. Kriżek wybrany został jednogłośnie.

Stary ramionami tylko wzruszył i głową wstrząsnął.

— Teraz — odezwał się aptekarz — wybór ludzi.

— A no — odezwał się stary półgłosem — ci, którzy broń mają.

— Kradzioną — szepnął aptekarz.

— Cóż! Myśleli, że Niemcy napadają i pokazali.

— Sakramencka dziewka! — przez zęby gniewnie przecedził i zapytał: — Jleż tam tego jest?

— Zaraz zobaczymy — rzekł stary, przed front wszedł i wyrazy komendy wygłaszać zaczął:

— Baczności Stój, równaj się! Na ramię broń!

Ponad szeregi wzniosło się kilka luf z nałożonemi na wierzchu bagnetami.

— Panie Kriżek! panie Kriżek! — słyszeć się dało w chwili tej z boku wołanie przyciszone.

Kriżek wejrzenie w bok zwrócił. Oczy jego padły na gestykulującego z wyrazem rozpaczy prawie w obliczu Warhaftyka. Gęsta powiadały: "Cóżeś ty najlepszego zrobił!" Kriżek na to wyrażającem lekceważenie machnięciem ręką odpowiedział, na co znów Warhaftyk odparł:

— Bodajby ci, stary, język usechl!

Stary, nie zwracając na to uwagi, karabiny jął liczyć. Liczył do siedmiu i w głos zawołał:

— Siedem!

— To znaczy — rzekł aptekarz — uzbrojonych jest siedmiu.

— Ośmiu! — odrzekł, z szeregu występując Szandor. — Mam gwer obiecany — i na aptekarza oczami wskazał.

— A tak — aptekarz na to — jeden z tych dwóch; ale, czyż armata bez warty z karabinami pozostać może?

— Pozostawała lat dwieście! Bóg przy niej na warcie stał.

Dwie te odpowiedzi wymówione zostały razem. Pierwsza wyszła z ust doktora, druga księdza. Jednocześnie odezwał się Kriżek i książę. Kriżek rzekł: "Ha!" Książę zaś powiadał, że w zbrojowni zamkowej znajdzie się coś do zastąpienia karabinów tymczasowo.

— Te więc dwa karabiny — rzekł aptekarz — jeden weźmie Szandor, drugi...

— Ja! — podchwycił książę, rękę podnosząc. Do współzawodnictwa z nim nikt nie stanął.

Kriżek słów kilka z aptekarzem zamienił, przed front powrócił, nąkazał uzbrojonym, ażeby za dwie godziny, jak tylko bęben usłyszą, na placu się Sack und Pack stawili, i glos podnosząc, zakomenderował:

— Odstąp, marsz!

Gwardya odstąpiła; publiczność się rozchodzić zaczęła; Kriżek się do aptekarza, celem pobrania od niego instrukcyi zbliżył, i kiedy z nim rozmawiał, podszedł do nich Warhaftyk. Żyd miał minę zrozpaczoną.

— Ny — mówił — i co ja złego zrobił! co ja komu winien! Jam chciał dobrze i oto, jam na sztychu.

— Cóż robić, mój kochany — odparł aptekarz.

— Było tych gwerów nie pokazywać. Nie na tom się o nie starał. Póki pan Kriżek nie krzyknął: "Na ramię!" póty jeszcze jeden widział, drugi nie widział co to; ale, jak pan Kriżek krziknął, to one szickie na wierzch wylazły i pokazały się. Aj waj! jam człowiek zgubiony. Czy tom ja je na to sprzedawał?

— Sprzedawałeś na Niemców.

— A gdzież Niemcy?

— Wszystkiemu temu — zaczął aptekarz tonem perswazyi — niańka winna. Sakramencka dziewka na miasto wyleciała i wiadomość puściła, że Niemcy napadają. Ona winna, nie kto inny.

— Cóż mi ztąd za pociecha?

— No, a cóż!

— Ot to, że ja, nim się to odkryje, uciekać muszę. Pozostawajcie zdrowi, panowie.

Ukłonił się, odszedł, po chwilce atoli wrócił, Kriżeka, ku domowi swemu zmierzającego, dopędzil i następującą z nim rozmowę przeprowadził:

— Panie Kriżek, ny, ja uciekam.

— Uciekaj zdrów.

— Mam ja jeszcze dwa gwery, co ja z niemi zrobię?

— Co zechcesz.

— Jabym je panu sprzedaj,

— Nie chcę, nie, nie chcę! — zawołał Kniżek. — Raz na zawsze ci powiedziałem, że się do sprawy tej nie mieszam i nic o niej nie wiem.

— Tanio, za tyle, co mnie kosztują, sprzedam.

— I darmo nie wezmę.

— Po dziesięć cwancygierów sztuka.

Kriżek stanął; wejrzenie surowe i drwiące zarazem na Żyda zwrócił i zapytał:

— Tyś za gwery kradzione po dziesięć cwancygierów płacił?

— Możem ja płacił mniej trochę, ale fatyga i to, żem gtowę nadstawiał, coś warte. Ny, odstąpię po osiem cwancygierów.

— I za nic, i gdybyś mi dopłacał jeszcze, nie wezmę. Patrzyłem przez palce, bo to do mnie nie należy, ale się w sprawę tę mieszać nie chcę.

— Ny, cóż będzie? — zapytał Żyd jeszcze, usiłując starego bodaj pośrednio w sprawę tę wciągnąć.

— Co ma być! czy ja wiem?

— To już ja chyba gwery babie od kiszek sprzedam.

— Sprzedawaj komu ci się podoba.Żyd Kriżeka pożegnał, i kiedy przez plac przechodził, zatrzymał się i obejrzał. Straganiarka nie zajęła była jeszcze swego miejsca; kielbaśnik ściągnięty sztandar wywiesił nanowo, toż samo nastąpiło i na dwóch innych domach; po placu rozmawiając, przechadzali się powoli aptekarz i ksiądz. Warhaftyk do straganiarki miał interes; ponieważ jej nie zastał, więc prędko przez plac przeszedł. Niebawem się ksiądz i aptekarz rozeszli, jeden wszedł do apteki, drugi na probostwo. Plac opustoszałby absolutnie, gdyby nie szyldwach, który przed armatą chodził.

Opustoszenie placu trwało z górą godzinę. Ożywienie rozpoczęło się od tego, że na swoje stanowisko powróciła straganiarka. Po zainstalowaniu się straganiarki nadjechało założone parą koni koczi, na którego kozie siedział stangret w liberyi książęcej, a W siedzeniu książę Ferencz. Koczi zatrzymało się przed apteką, i jak tylko to nastąpiło, wnet wybiegł aptekarz i spotkał młodego pana, kiedy on ze stopnia na ziemię zeskoczył.

— Jaśnie oświecony panie, ileż zaszczytu! — odezwał się aptekarz.

— Bez tytułów, panie komendancie. Jestem Ferencz Barkonyay, szeregowiec w gwardyi narodowej czernieńskiej.

— O książę! o!...

— Przywożę dwie sztuki broni na zastąpienie karabinów, pod warunkiem jednak, że będą zwrócone.

Mówiąc to, wydobywał i wydobył z bryczki dwie rusznice tureckie, długie, oprawne w łoże masą perłową inkrustowane, gęsto wzdłuż luf w skówki srebrne zaopatrzone i nadające się bardziej do muzeum archeologicznego, aniżeli do użytku. Zamki przy tych strzelbach należały do tej epoki, kiedy zamki skałkowe nie były jeszcze wynalezione.

— Zabytki te ledwiem u ojca wyprosił — rzekł książę.

— Ależ to pyszne rzeczy! — odrzekł aptekarz, biorąc jedną ze strzelb do ręki, podnosząc ją do góry i przypatrując się jej.

— Oddaję je do wiernych rąk pana komendanta.

— Pilnować ich będę jak oka w głowie.

— Pan komendant raczy je wymienić. Aptekarz podszedł do szyldwacha, który stałz bronią ściągniętą, karabin mu z ręki wyjął, a natomiast dał rusznicę turecką.

— O — odezwał się książę — paradnie. A z drugą co będzie?

— Druga się w aptece złoży.

— Pan komendant, wyznać należy, sprawie wolności się wysługuje, aptekę swoją na strażnicę zmieniając.

— O, mości książę, robi człowiek wszystkę co może. Ale i wasza książęca mość robisz wiele, bardzo wiele, nadzwyczaj wiele.

— O! bo też ja wolność miłuję.

— I ja miłuję! Ale może wasza książęca mość wejść i chwileczkę spocząć raczy — rzekł aptekarz, na drzwi apteki ręką wskazując. — Bedzie to dla mnie zaszczyt.

— I owszem — odrzekł książę. Wtem odezwało się warczenie bębna.

— A! — podchwycił, imając karabin — nie ma czasu. Służba przedewszystkiem.

Odszedł, na punkcie zbornym stanął i na karabinie się obiedwiema rękami oparł.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej