Teodor Tomasz Jeż

CI i TAMCI 3

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

CI i TAMCI

Powieść z czasów kampanii węgierskiej.

Tom III.

Jeż Teodor Tomasz

ROZDZIAŁ I.

Kiedy książę Franciszek Barkonyay toczył gawędkę z żołnierzami sekcyi drugiej kompanii pierwszej, na podwórze wpadł Jagmin

Był to człek wzrostu dużego, krzepko zbudowany, włosów płowych, oblicza nacechowanego wyrazem, nic w sobie marsowego nie mającym, znamionującym atoli pewną twardość, uporność raczej. Brodę golił, pozostawiając na wierzchniej wardze zarost, który był słabą imitacyą wąsów. Wszedł i zawołał.

— Podoficer sekcyi drugiej!

— Jestem — odpowiedział Andrzej, postawę przybierając.

— Jest rozkaz: oczyścić się i przysposobić.

— Czyścimy broń, poruczniku.

— Po broni pasy, po pasach odzież, po odzieży obuwie.

— Kto ma — odparł jeden z żołnierzy, podnosząc nogę i pokazując but, w którym przyszwa dziurami, a podeszew nieobecnością świeciła.

Porucznik spojrzał i odrzekł:

— Wyszwarcuj, to się dziury pochowają.

— Przeciwnie, wyraźniej po wyłażą.

— Rozkaz pełń i o więcej nie pytaj! — odpowiedział i okiem zmierzył księcia, który stał wyprostowany, jak szeregowiec przed oficerem stać winien.

Okiem Andrzeja zmierzył i zapytał:

— Co on tu robi?

— Mój dawny znajomy. W odwiedziny do mnie przyszedł.

— Ze znajomymi tego rodzaju na baczności się mieć potrzeba. Honwedzi kradną karabiny.

Książę tej rozmowy, jak wogóle całej po polsku prowadzonej rozmowy, nie rozumiał.

— Na baczności się mieć potrzeba — powtórzył Jagmin; jeszcze raz powtórzył rozkaz i udał się na kwaterę sekcyi trzeciej.

Książę usiadł i gawędka przerwana zawiązała się nanowo. W ciągu rozmowy do Andrzeja się zwrócił:

— Mam z panem do pomówienia w delikatnej materyi; nie mógłbyś wyjść ze mną?

— Mogę, ale nieco później. Pierwej muszę uzupełnić dzieło czyszczenia, które komendantowi naszemu na sercu leży.

— Nasi komendanci nie są tak wymagającymi.

— I nasi nie wszyscy. Nam tylko dostał się mąż , dla którego regulamin jest dziesięciorgiem przykazania. Kazał nam buty czyścić. Co tu jest do czyszczenia?

Andrzej pokazał księciu swoją nogę, na co mu książę odpowiedział pokazaniem swojej i odrzekł:

— Nam przynajmniej tego, co istnieje pod postacią złudzenia optycznego, czyścić nie każą.

Marsze i kontrmarsze odbiły się na obuwiu, bardziej atoli u Polaków, aniżeli u Węgrów, których trzewiki, "bagańczami" zwane, wymagające roboty staranniejszej, błotu skuteczniejszy stawiły opór. U księcia podeszwy były prawie całe. Szwank widniał głównie na przyszwach.

Książe jeszcze chwilę musiał poczekać, nim się Andrzej i podkomendni jego załatwili. Nareszcie się załatwili.

— No — odezwał się Andrzej — jestem na wasze, mości książę, rozkazy.

— Pójdziemy na moją kwaterę.

Za wrotami książę zaczął.

— Nim na miejsce zajdziemy, wywiązać się muszę względem ciebie z poleceń, które mnie doszły w listach. Przedewszystkiem pozdrowienia. Nie z Czernej jednak.

— A zkąd? — zapytał.

— Z Wacowa.

— Z Wacowa — odezwał się ze zdziwieniem — od kogo?

— Od baronowej, która się tobą szczególnie interesuje. Zamieszkała tam przy naszej krewnej, branie Eltoch, rozkochanej we własnym mężu, który w brygadzie Götz jest majorem. Brygada stoi w Wacowie.

— Waców w rękach austryackich — zauważył Andrzej.

— Bo też hrabia służy w szeregach austryackich.

— I baronowa usunęła się pod austryackie skrzydło?

— Kombinacya. Zrobiła to dla syna. Mąż jej, jak wiesz, trzyma z nami, jest zawziętym rowolucyonistą; jeżeli, co do nieprawdopodobieństw nie należy, Austryacy rewolucyę pokonają, majątek jego albo skonfiskowanym zostanie, albo przejdzie na brata, który Austryakom gorliwie służy. Żeby przeto w takim razie majątek dla syna zachować, baronowa do Austryaków przymknęła.

— W razie, gdy Węgry Austryaków pokonają? — zapytał Andrzej.

— Syn ma do majątku ojcowskiego prawo, Baron rozwiódł się z żoną, ale nie z synem.

Andrzej tłómaczenie to w myśli sobie zakarbował, przypomniawszy sobie księcia Ludwika, służącego w szeregach przeciwnych tym, w których służy książę Franciszek.

— Czy nie kombinacya to także? — zapytał siebie w duchu.

Że jednak ani potrzeby, ani prawa, ani ochoty indagowania księcia nie miał, pytania więc tego nie wypowiedział w głos. Książę prawił:

— Baronowa interesuje się tobą żywo. Kazała nietylko pozdrowić ciebie, ale powiedzieć ci, żebyś się nie narażał i na nią w każdym razie liczył. Co do pierwszego, to małą niedorzeczność; jak ty się możesz nie narażać? Co do drugiego, zakarbuj to sobie; Rozpocząłeś udzielanie lekcyj rysunków, które baronowa pragnie brać dalej.

— A z Czernej nie miałeś, książę, jakich wiadomości? — przemówił Andrzej.

— List od baronowej dostał się do moich rąk via Czerna, przy listach księcia i księżny.

Andrzej miał ochotę o księżniczkę zapytać; powstrzymał się jednak i zapytał:

— Zdrowi?

— O zdrowiu mi tylko piszą.

— Wszyscy?

— Książę i księżna.

Widoczne więc było, że księżniczka nie pisała. Radby się był dowiedzieć, czy o księżniczce czego nie pisano, ale zapytać nie śmiał.

— Owoż tak — odezwał się książę Franciszek — baronowa zaklina kule, żeby ciebie omijały — i dodał tonem żartobliwym: — Ofiaruje ci u siebie posadę nauczyciela rysunków. Zanotuj to sobie w pamięci.

Ostatnie słowa wyrzekł przed wrotami kwatery, na której podwórzu uwijali się honwedzi w czerwonych kepi. Przed chatą, z rękami w tył założonemi, chodził człowiek w attyli tabaczkowej i w kapeluszu z piórami. Po kapeluszu Andrzej od pierwszego rzutu oka poznał aptekarza.

— Aptekarz! — rzekł, we wrota obok księcia wchodząc. — Cóż to, wolno mu od formy odstępować?

— Pozwala sobie na to po za służbą. Aptekarz przechadzał się pogrążony w myślach, i niby się ze snu nagle ocknął, gdy przed sobą spostrzegł Andrzeja.

— Servus! — zawołał, dłoń wyciągając. Andrzej mu dłoń ścisnął, ścisnął ją serdecznie, z uczuciem czci dla człowieka, któremu nikt za złe brać nie mógł, gdyby był przy dzieciach, żonie i aptece pozostał.

— Scrvus — odpowiedział.

— Armata w Czernej pozostała — rzekł aptekarz z westchnieniem.

— Czemu? — zapytał Andrzej.

— Czemu? a... Przedstawiałem, molestowałem; ale w sferach decydujących trzymają się reguł, które, z któremi, dzięki którym. Przedstawiałem...

— Laweta pomalowana?

— O! jak. Malowałem własnoręcznie. E — ręką machnął.

Aptekarz miał minę malkontenta i byłby zapewne żale swoje dalej rozpowiadał, gdyby mu nie przeszkodzili Glauber i Tisza. Glauber podbiegł; Tisza zbliżył się poważnie. Obudwom na obliczach jaśniały uśmiechy. Zmienili się co do odzieży, ale nie co do swojej istoty. Przemówił naturalnie pierwszy Glauber:

— Hęm, hum, uhm, servus baraton.

— Servus — powtórzył Tisza.

Andrzej serdecznie im dłonie uścisnął i rzekł:

— Nie spodziewałem się panów w szeregach.

— Nie spodziewałeś się? — podchwycił Glauber ze zdziwieniem. — A sam przecież w szeregach jesteś.

— Ja co innego.

— Jakto, co innego?

— Liść od gałęzi oderwany i wiatrem miotany...

— Aleś mógł, gdybyś zechciał, przy gałęzi pozostać. Tak samo mógł pozostać książę, mogłem pozostać ja, mógł pozostać Tisza.

— Żona, dzieci, majątek — odrzekł Andrzej, na Glaubera patrząc.

Glauber nadął się, powietrza w płuca naciągnął i westchnął, okulary sobie na nosie poprawił i odrzekł:

— Dzieciom w spadku po rodzicach nietylko się majątek, ale i wspomnienie dobre należy...

Tisza z przyciskiem odchrząknął.

Rozmowy porządnie prowadzić nie było można z powodu, że podchodzili coraz to nowi z Czernej znajomi i witali się z Andrzejem. Znajomi ci byli to czeladnicy od rozmaitych rzemiosł: kowalczuki, stolarczuki, wreszcie dwaj bednarczuki, Paweł i Szandor. Andrzej dłonie im ściskał i oglądając się, o niektórych zapytywał.

— Ranny. Zabity — odpowiadali.

Kilku Czernian kości swoje złożyło w obronie krainy węgierskiej. Sabaczak kontrybucyę pobrał.

— Toż my tak, na sucho, rozmawiać mamy? — odezwał się Glauber.

— Do karczmy chodźmy! — odrzekł książę.

— Chodźmy, karczma niedaleko — ktoś wtrącił.

— Ja, nie — odparł aptekarz.

— Chodź, poruczniku — zwrócił się do niego książę z namową. — Szturmem jeden stół weźmiemy i Czernianami go obsadzimy.

— Ja — odrzekł — myślę o obsadzeniu i o wzięciu czego innego. Tu nie o stół chodzi.

— Co innego przyjdzie później, tymczasem zaś...

— Myśl jest ptakiem pierzchliwym — przerwał. — Mnie właśnie wyraz "obsadzenie" nasunął do głowy myśl, którą obrobić i uzupełnić potrzebuję...

Rzekłszy to, ręce w tył założył i zaczął się przechadzać. Glauber, Tisza, książę, Szandor i inni Andrzeja pomiędzy siebie wziąwszy, ku wrotom się zwrócili.

Za wrotami na oczy Andrzejowi nasunęła się jeszcze jedna z Czernej znajomość. Maryś szła ugięta pod ciężarem mokrej bielizny.

— Jak się masz! — powitał ją Andrzej.

— Do karczmy idziemy — rzekł do niej książę.

— Niech tylko bieliznę porozwieszam — odrzekła.

W karczmie żołnierze stół obsiedli i winem się raczyli. W gronie tem, złożonem z przedstawicieli sfer społecznych, tak różnych, jak książęca i wyrobnicza, wyróżniał się jeden Glauber tylko. Niewielkiego wzrostu, pękaty, w okularach, wyglądał, jakby był za żołnierza przebrany. Rozpatrzywszy się atoli w biesiadnikach okiem znawcy, widziało się, że akcent żołnierski, ów akcent, który cechuje ludzi, "żołdakami" zwanych, nie cechował nikogo. Bardziej aniżeli na kim innym, dopatrzyć się on dawał na księciu chyba. I na nim atoli był on przybrany. Czuć się w nim dawała rola. Książę byłby sobą, jako rotmistrz, major, pułkownik, nie zaś jako szeregowiec. Lepiej atoli, niż inni, szeregowca udawał, służył niejako za wzór, wedle którego się towarzysze modelowali. On szklankę do góry podnosił i hasła do okrzyków wygłaszał.

— Elien a lengyel!

Był to toast na cześć gościa. Andrzej odpowiedział:

— Elien a haza!

Pito na cześć wolności i za zdrowie Kossutha, jako też na pohybel Niemcom.

Nie była to jednak pijatyka. Książę się powstrzymywał; obecność zaś jego powstrzymywała innych. Dodać przytem należy i to, że szynkowane po karczmach węgierskich wino nie jest owem winem węgierskiem, które się w Polsce pija. Przypomina ono smakiem przekisły barszcz i nie nadaje się do libacyj nieumiarkowanych. Biesiadnicy przeto nasi potrochu popijali i gwarzyli; opowiadali o pochodach, wypadkach, bitwach; wymyślali na Niemców, świadczyli się Kossuthem; zabawiali się i zabawy nie przerwali, gdy pomiędzy nimi Maryś miejsce zajęła.

Maryś siadać nie chciała, drożyła się.

— Siadaj! — namawiał ją ten i ów.

— Nie — odpowiadała, głową kręcąc.

— Cóż będziesz robia?

— Postoję sobie i pójdę.

— Dokąd? po co?

— Bielizna się suszy.

— Wyschnie na słońcu. Nie potrzebujesz ani chuchać, ani patrzeć na nią.

— Potrzebuje patrzeć — ktoś się odezwał.

— Ażeby cyganie nie pokradli.

— Nie! Od ognistych oczu Marysi prędzej wyschnie.

— Toć od tych oczu najprzód Szandor, a z Szandorem cały pluton uschnąć by już powinien...

Dziewczynie się ta przymówka podobała.

Na Andrzeja zwróciła błyszczące wejrzenie, wreszcie uprosić się dała i za stołem miejsce obok Szandora zajęła. Nie była to już Maryś świeża i hoża. Wiatry ją osmaliły, słońce opaliło, przychudła; pozostały jej atoli rysy regularne, warkocze lniane i oczy wyzywające, przez które młodość, zmarnowana wprawdzie, ale młodość patrzała. Postacią wydawała hart, przypominająca ten, jaki się na młodych cygankach spostrzegać daje, hart ludzi półdzikich.

Spoglądała z pod oka, i na jej ustach od czasu do czasu błądził drwiący uśmiech.

— Cóż ty Maryś — rzucił jej Andrzej przez stół zapytanie — nie żal tobie Sącza?

— Ach! — odrzekła, ręką kiwnąwszy — gdzie Sącz!

— Nie żałujesz, żeś ją z sobą zabrał? — zapytał Szandora.

— Czegóżbym miał żałować!

— Takżeś się temu opierał!

— Opierałem się, bom nie wiedział, jak to się obróci. Ona idzie sama.

— Jemu się wydawało — podchwycił Paweł — że ją będzie potrzebował nosić.

— Ona idzie lepiej, niż każdy z nas — rzekł książę.

— I większy ciężar dźwiga — dodał Glauber.

— Cały pluton opiera — ktoś wtrącił.

— I Szandora kurami karmi — dorzucił inny. Posiedzenie w karczmie trwało kilka godzin.

Książę Andrzeja na kwaterę odprowadził i po drodze udzielił mu co do Marysi ciekawej informacyi, jako spostrzeżenie antropologiczne. Dziewczyna zdziczała. W ustawicznem obcowaniu z żołnierzami zatraciła w sobie poczucie wstydliwość! niewieściej, nie pozbywszy się przywiązania do kochanka. Szandora kochała wyłącznie i wyłączność ta tem się tylko manifestowała, że była karmicielką i wyręczycielką jego, zresztą niczem.

— Zbałamucić ją chciałem — mówił książę — ale nie było co bałamucić. Zyskałbym był tyle tylko, że na biwakach, zamiast mięsa lub słoniny, miałbym kurę. Stanowi to jej wyższość nad wszystkie Miny i Kory, które ludziom z gęby wydzierają. Maryś o swego kochanka dba, a o reszcie ani wie nawet.

— Cóż Szandor na to?

— A cóż! Cóż on poradzi?

— Taki był zazdrosny!

— On i teraz zazdrosny, ale trudy wojenne zazdrość tępią i obezwładniają. Wojna nie sprzyja sielankowemu osłanianiu gołąbki białem skrzydłem. Romantyczność uchodzi tylko w pokoju; na wojnie zaś — dodał z drwiącym akcentem — ażeby romantyczność uchować, potrzeba być Tiszą chyba.

— Tiszą — powtórzył Andrzej do siebie.

— Czy wiesz o tem, że on na piersiach wstęgę, w sercu nosi obraz pani swego serca? — zapyta! książę.

— Doktór mi wspominał- -odpowiedział Andrzej i z okazyi korzystając, zapytał: — A pani, czy w sercu swojem nosi jego obraz?

— Wiesz, kto jest ową panią?

— Księżniczka, zdaje się.

— Masz na zapytanie swoje odpowiedź. Lina trochę dziwaczka; dziwactwo jej atoli nie dochodzi do tego stopnia, ażeby sentymenty Tiszy miała podzielać. Księżniczki i lady angielskie, jak boginie greckie, kochają się niekiedy w pasterzach, w łowcach, w furmanach swoich, ale w mowniejszych nieco niż Tisza. Tisza w sercu swojem siostrę moją nosić może, jak długo mu się podoba; nic to jej nie zaszkodzi, nic nie pomoże jemu.

— Księżniczka pisała do was, mości książę? — ośmielił się nareszcie Andrzej zapytać.

— Nie pisała... Księżna mi o niej wspomniała...

— I cóż?

— Nic, zdrowa, szarpie skubie, bandaże przysposabia i z doktorem w konszachtach pozostaje. Nudzić się jej musi w Czernej fatalnie. Na miejscu jej byłbym do Wacowa pojechał. Czerna to dziura, nie wysiedziałbym w niej.

Przed wrotami kwatery Andrzeja młodzieńcy dłonie sobie podali i rozeszli się.

Nazajutrz równo ze świtaniem brygada wystąpiła w dalszy pochód. Przez Gyöngyösz przeciągała i miasto znów ją na pożegnanie, jak kilka dni temu na powitanie, kwiatami zasypywało. Ludność miała snadź przeczucia, którym ulegała mimowiednie; był to bowiem dzień drugi kwietnia, który się zaznaczył w dziejach węgierskich. Około dziesiątej przed południem bataliony na spoczynek się zatrzymały. Kolumna stanęła w szyku pochodnym; żołnierze tornistry pozrzucali, torby pootwierali, posilili się i polegali. Spoczynki tego rodzaju dawały się zazwyczaj nie na dłużej, jak na godzinę. Nim godzina upłynęła, zabrzmiał echowy odgłos wystrzału działowego. Odgłos ów powtórzył się raz, drugi, trzeci i zmienił się w ustawiczny, daleki huk, którego istota nie ulegała wątpliwości. Brygadzie natychmiast i krokiem przyśpieszonym w kierunku, zkąd huk dochodził, iść nakazano. Podjazd huzarów przodem ruszył. Wojsko niebawem wydostało się na rozległą, na prawo ku siniejącym na horyzoncie górom idącą płaszczyznę. Zdawało się, jakby się od owych gór odbijało echo, które w miarę, jak się kolumna naprzód posuwała, coraz to się wyraźniejszem stawało. Dowódca, bokiem jadąc, od czasu do czasu przystawał, przez lunetę horyzont badał, dalej znów jechał, wreszcie rozkaz szykowania się do boju dał. Kolumna pochodna zatrzymała się, bataliony w kolumny do ataku ustawiły się, artylerya, pod przykryciem jazdy, rozwinęła się; adjutant przyniósł majorom rozkaz rozwinięcia linii tyralierskiej. Rozkaz ów, niby mina, wypchnął przed front Jagmina, który, zapominając o artykule regulaminu, nakazującym mu nie opuszczać miejsca, do majora podszedł, wyprostowa się, palce do góry nie jak żołnierz, ale jak student podniósł, i następujące, tonem prośby pokornej, wygłosił wyrazy:

— Panie majorze, ja...

— Co? — zapytał major.

— W tyraliery...

— Ph! idź — major na to.

Jagmin odsalutował, na lewo w tył się zwrócił, przed front kompanii pierwszej wyszedł, odchrząknął, szablę wydobył i głosem donośnym zawołał:

— Pluton pierwszy, w tyraliery!... naprzód!... marsz!...

Pluton wystąpił, przed frontem batalionu na sto kroków w łańcuch się rozsypał i ruszył. Zrazu szedł krokiem zdwojonym, poprzedzając kolumnę, która się tymże samym krokiem za nim posuwała. Żołnierze wzrok wytężali i nic nie widzieli. Przed nimi rozlegało się pole, na widnokręgu widniały góry, ztamtąd dochodziły wyraźne już odgłosy wystrzałów działowych, podszyte ciągłym hukiem, podobnym do mruczenia lwa w klatce. Ucho odróżnić mogło huki armatnie od waru ręcznej broni. Idącym po płaszczyźnie czuć się nie dawało podniesienie gruntu lekkie, które widok zasłaniało. Na szczyt tego podniesienia dostali się tyralierowie najpierwsi i ujrzeli przed sobą miasto, otoczone w półkole ze strony przeciwnej girlandą dymów. Miasto pokazywało się nieco dalej, bliżej zaś zarośla sadów.

— Naprzód! biegiem! — zawołał Jagmin.

— Biegiem! — podchwycili podoficerowi.

W chwilkę później tyralierowie, przez płoty przełażąc, przebiegali z ogrodu do ogrodu, mijając wychodzące na ulicę domki przedmiejskie i zbliżając się do wrzenia ognia działowego, któremu ustawicznym grzechotem wtórował karabinowy. Bieg ów tyralierski sam się przez się zatrzymał, gdy przedmieściowe ogrody ustąpiły miejsca kamienicom. Słyszeć się dał na gwizdawce znak sygnałowy. Tyralierowie rzucili się w bok i w chwilę później, zgromadzeni na ulicy i uszykowani, kolumną plutonową, pod dowództwem Jagmina, ruszyli naprzód. Ulica miejska wyprowadziła ich wnet na obszerny rynek. Na rynku przedstawił się im taki widok: Na prawo, w głębi, obok dwóch dział zaprzężonych, stal półszwadron huzarów; od huzarów ciągnął się pas pustej przestrzeni, którego dalszy ciąg stanowiła ulica na lewo, wchodząca pomiędzy kamienice; obie strony tego pasa zajmowały bataliony piechoty, dwa węgierskie i jeden niemiecki strzelców, mających na głowach, na wzór strzelców tyrolskich, kapelusze z piórami. Bataliony te dostały rozkaz wejścia w ulicę na lewo i zdobycia mostu, zrywanego przez pontonierów austryackich, a bronionego przez piechotę i artyleryę. Każdy z nich próbował i każdy się cofnął od zawieruchy kartaczów, jaką sprowadzało ukazywanie się z po za domów czół kolumn. Dowódcy nadaremnie usiłowali kolumny za sobą słowem i przykładem porwać. Usiłowaniom tym w pomoc starał się przyjść oficer sztabowy, który u wylotu ulicy sześćdziesięciu doboszów zgromadził i marsz do ataku bębnić im kazał. Żołnierze iść się wzdragali; bataliony węgierskie krzyczały na Niemców:

— Idźcie! Nie spożywajcie chleba węgierskiego daremnie!

Z batalionu niemieckiego dwie kobiety z szeregów wyskoczyły, i podnosząc karabiny, a pokazując lica dymem okopcone, wykrzykiwały

— Myśmy miasto zdobyli, a wy zdobądźcie most!...

Wśród tych batalionów, wśród tej wrzawy ukazał się debuszujący z boku pluton z Jagminem na czele.

W jednej chwili krzyki i inwektywy tak ze strony niemieckiej, jak z węgierskiej ustały, ustępując miejsca jednogłośnemu w dwóch językach okrzykowi:

— Elien a lengyel! Es leben die Polen!

Z tym okrzykiem zlał się inny, również dwujęzyczny:

— Eliure! Forwärts! (naprzód!).

Pluton ani na jedno mgnienie oka nie zatrzymał się.

Tym samym krokiem, którym na rynek wkroczył, pomiędzy batalionami węgierskiemi a niemieckim przemaszerował, doboszów minął i wszedł w straszną ulicę. Okrzyki eliure! i forwärts! brzmiały jeszcze za nim, kiedy go osypały kartacze austryackie. I te go atoli nie wstrzymały. Na szybko jeden po drugim następujące wystrzały odpowiedział Jagmin:

— Naprzód!

Pontonierowie pomost już zerwali i do podrąbywania belek się zabierali.

— Na bagnety! — krzyknął Jagmin.

Przed pochylonemi bagnetami pontonierowie umykać zaczęli, biegnąc ku postawionej na szosie za domami kompanii piechoty, która im za ochronę służyła. Ażeby na nią uderzyć, potrzeba się było na drugą stronę po belkach przedostać.

Pod belkami woda warem kipiała — Austryakom udało się groblę powyżej zerwać i staw spuścić.

Mając kłębiącą się wodę pod nogami, wichrzące się kartacze nad głową, z belki na belkę przeskakując, przebrał się pluton na przeciwną stronę, gdzie Jagmin żołnierzy, w miarę jak przybywali, chwytał i w szeregi ustawiał.

— Pójdziemy na bagnety! — powtarzał.

Kompania austryacka przysposobiła się ze swojej strony. Do strzelania przeszkadzali jej pontonierowie, którzy Polaków poprzedzali. Ci ostatni pośpiesznie się szykowali, uszykowali się, i Jagmin już szablę do ruszania naprzód podnosi!, gdy z lewego skrzydła, z po za miasta, huknęło działo, biorące poszluzem od kół bateryę austryacką, która kartacze sypała. Po pierwszym wystrzale nastąpił drugi, trzeci i t. d. Niespodzianka ta ten miała skutek, że artylerya nieprzyjacielska zaprzodkowała i galopem odjechała, piechota zaś umykać zaczęła z jak największym pośpiechem.

— Hura! — krzyknął Jagmin.

Pluton, przerzedzony trochę, kilku bowiem z belek do wody spadło, biegiem ruszył. Nie biegł jednak długo. Walka ustać musiała dla braku przeciwnika. Jagmin się w zapędzie na szosie pohamował.

— Stój! — zawołał.

Pomiarkował się, że jednym plutonem nie może ścigać całego korpusu, którego kolumny w odwrocie usuwały się z widoku.

Na moście pojawili się Węgrzy; z miasta zaczęto na pomost deski ściągać. Z drugiej strony reparowano z pośpiechem groblę. Z groblą załatwiono się rychlej, i jeden batalion węgierski przeszedł. Nieco później przez most przejechały dwa działa, za działami poszła piechota. W miarę, jak się kolumny przeprawiały, Jagmin posuwał się naprzód. Jeden z żołnierzy zapytał go:

— Poruczniku, gdzież nasz batalion?

— Gdzie? Za nami szedł, nas się był trzymać powinien.

— Myśmy go odbiegli — zauważył inny.

— Tyralierowie nie na to stworzeni, ażeby chodzili, jak żółwie.

— Myśmy — odezwał się Andrzej, powodząc okiem po przeprawiających się kolumnach — dostali się do jakiegoś innego korpusu.

— Co mi do tego! Wyszliśmy naprzód, zajęliśmy stanowisko i stanowiska bez rozkazu opuszczać nie możemy.

Postanowienie to stawiało pluton w drażliwem położeniu. Od batalionu się oderwał, znajdował się w powietrzu niejako. A tu słońce ku zachodowi się miało. Kolumny węgierskie przeprawiły się w celu ścigania pobitego przeciwnika; lecz ścigania, z powodu zbliżającej się nocy, należało zaniechać. Ściągnięto przeto wojska napowrót. Piechota i artylerya przeszły most, plutonu zaś Jagmina nie ściągał nikt dla tej prostej przyczyny, że należał do innego korpusu. Brygada wyborowa, do której się zaliczał, ani miasta Hatwań, ani rzeczki Zadwa nie przechodziła. W bitwie wzięła tylko udział jej artylerya. Strzały owe poszluzne, które austryacką straż tylną spędziły, były dziełem Kriżeka. Dowódca brygady i dowódca batalionu nie wiedzieli nawet, co się z plutonem stało. Na ogrodach przedmiejskich znikł im z oczu. Żołnierze to rozumieli i sarkali, zwłaszcza, gdy na szosie sami pozostali.

— Poruczniku, po co my tu?

— Stanowisko zdobyliśmy i zajmujemy.

— Ależ my tu sami jedni zostali.

— My się cofać nie możemy.

Jagmin nie chciał, czy nie umiał rozumieć, że tyralierów prowadząc i na batalion się nie oglądając, dopuścił się występku przeciwko regule rzemiosła wojskowego, chcącej, ażeby tyralierowie kolumny z oczu nie gubili. Andrzej mu to przypomniał.

— Co ty mnie będziesz uczył! — ofuknął się.

Cofnięcie się wojsk znaczyło, że się wojska na spoczynek udały. Na tę myśl znużenie czuć się dało. Może tam brygada obozem, albo na kwaterach stanęła?

— Poruczniku, wracajmy.

— Bez rozkazu ztąd się nie ruszę.

Słońce już zachodziło, gdy się pokazał jeździec na koniu. Podjechał i zawołał:

— Ach! poruczniku, odszukałem cię nakoniec!

Był to galopen dowódcy brygady.

— Ledwie nie ledwiem się dopytał. Brygada pod miastem obozem stanęła: proszę wracać.

— Cóż to za prośba? — zapytał Jagmin,

— To rozkaz od pułkownika.

— Masz rozkaz na piśmie?

— Zkądże! — odpowiedział zapytany.

— Więc wracaj, zkądeś przyjechał. Od galopenów rozkazów nie przyjmuję. Stanowisko zdobyłem i na niem pozostaję.

Przypisywane Mac-Mahonowi wyrażenie: "J'y suis et j'y reste" nie jest pierwotnie inwencyi MacMahon'a. Jagmin je wyrzekł na lat siedem przedtem. Gazety tego nie podchwyciły i nie roztrąbiły i dla tej przyczyny nie on, ale Mac-Mahon został wyobrazicielem żołnierza, który ze zdobytego stanowiska nie schodzi. Zaszczyt ten w równej mierze i Jagminowi się należy. Stanowisko zajął i opuszczać onego nie chciał, pomimo, że słońce zaszło. Galopen z niczem odjechał. Sarkanie między żołnierzami się wzmogło.

— To głupstwo — odezwał się któryś. Jagmin udał, że nie słyszy.

— My tu dyabli wiedzą po co — rzekł drugi. Jagmin milczał.

Upłynęła godzina, jeżeli nie więcej. Ściemniało już, kiedy dał się słyszeć tętent konia i nadjechał adjutant brygady.

— Poruczniku! — odezwał się — pułkownik ci rozkazuje pluton do obozu odprowadzić i pałasz swój majorowi złożyć. Jesteś aresztowany za uprowadzenie plutonu i za nieposłuszeństwo.

Po nocy nie można było widzieć wrażenia, jakie te słowa na Jagminie sprawiły. Nie upominał się już atoli o rozkaz na piśmie. Odchrząknął tylko, komendę wygłosił i pluton na most zdobyty poprowadził. Adjutant odjechał. Pluton przeciągnął przez pogrążone w ciemnościach miasto, minął przedmieścia i za miastem drogi się trzymał. Ani Jagmin, ani nikt nie wiedział, w której stronie brygada obozuje. Jagmin drogą prowadził — prowadził i obozy żadnego nie napotykał,

— Idziemy bo nie wiedzieć dokąd — zareklamował jeden z żołnierzy.

— Galopen powiedział, że obóz za miastem — odpowiedział Jagmin.

— Miasto otaczają szerokie pola.

Jagmin pluton z drogi sprowadził i rozpoczęło się szukanie po ciemku obozu. Szukanie zabrało kilka godzin. Zwracano się raz w prawo, znów w lewo. Żołnierze się gubili. Andrzej na chwilkę pozostał i plutonu nie mógł dopędzić. Szedł, raczej wlókł się na chybił trafił, wydostał się na jakąś drogę szeroką a wygodną i naraz usłyszał okrzyk:

— Aj, ki wot! (stój, kto idzie?)

O słuch mu uderzył glos znajomy.

— Swój! — odpowiedział, podchodząc.

— Hasło!

Za drugiem odezwaniem się poznał księcia.

— Zabłąkałem się — odrzekł — i jestem bez hasła i bez wiadomości, gdzie mój batalion obozem stoi...

— Żal mi ciebie, ale pożałuj ty i nas. Drogę obsaczamy i przez całą noc z bronią stać musimy. Ponieważ bez hasła przychodzisz, więc cię wolno puścić nie mogę. Szandor, czuwaj! — krzyknął.

— Jestem! — zamiast Szandora odezwała się Maryś.

— Chodź. Otóż widzisz — zaczął książę, Andrzeja prowadząc — porucznik nasz dostał rozkaz obsadzenia drogi i wysadził ją nami, jak drzewami...

Uszli kilkanaście kroków, zatrzymał ich Glauber, naprzeciwko którego po drugiej stronie drogi, stał Tisza; książę mu zdał hasło i poprowadził Andrzeja dalej. Następnie zatrzymał ich Paweł. I tak trzydzieści razy byli zatrzymywani.

— Jakże ci się ten sposób obsadzania drogi podoba? — zapytał książę.

— Oryginalny, tembardziej, że i Maryś w nim figuruje.

— Maryś wyręcza Szandora: on śpi, ona czuwa. Żałuję, żem jej nie odkochał, spałbym teraz...

— Stój! kto idzie? — głos się odezwał.

Był to głos aptekarza, który się wpoprzek drogi przechadzał. Książę mu zdał raport, zaczynający się od wyrazów: "Mam honor meldować, że" etc.

— Dobrze — odpowiedział aptekarz. — Wracajże na swoje miejsce. Jeniec ze mną zostanie.

ROZDZIAŁ II.

Noc po bitwie pod Hatvanią ciemna była i chłodna. Niebo zakrywały chmury deszczem brzemienne. Po obozach, przy ogniskach, które w braku drzewa z badylów rozpalać trzeba było i które z tego powodu prędko pogasły, żołnierze się kurczyli. Los Andrzeja i takiego pozbawił ogniska. Aptekarz-porucznik przy sobie go zatrzymał, jako jeńca, i po odejściu księcia taką do niego wystosował przemowę:

— Sen mnie morzy, ale służba przedewszystkiem. Kazano mi drogę obsadzić: obsadziłem ją według mojej metody, którą, jeżeli mi losy pozwolą, zastosuję do wojny z Austryą.

— My — odparł Andrzej — obsadzamy drogi inaczej.

— Jak, naprzykład?

— Zakładamy grangardę, grangarda wystawia placówki, od których idzie łańcuch wart.

— Grangarda, placówki, warty, hm? — mruknął z akcentem, świadczącym, jako się o tem po raz pierwszy dowiaduje. — Co za komplikacya! Metoda moja prosta. Stawiam parę za parą, rozdzieloną szerokością drogi i w ten sposób nieprzyjaciel przemknąć się żadną miarą nie może... Sposób to pewny...

— Ale dla żołnierzy męczący... — zauważył Andrzej.

— W służbie ojczyźnie na zmęczenie się nie zważa. Nie zważałem na żonę, ehm — zająknął się — a miałbym zważać na to, że się sam męczę, że się podkomendni moi męczą! Nie! — zawołał z akcentem oratorskim. — Ojczyźnie albo służę, albo nie, a jeżeli służę, to do ostatniego tchu, do ostatniej kropli krwi. Nie na to od żony uciekłem, ażebym się oszczędzał?!...

Mówiąc to, chodził i gestykulował. Zapewne wskutek zmęczenia i wynikającej ztąd irytacyi nerwowej na szczerość mu się zebrało. Prawił przeto dalej do Andrzeja, który, na karabinie rękoma, na rękach głową się oparłszy, drzemał i kiwał się, blizkim bywał upadnięcia i prostował się.

— Tak, od żony uciekłem, dzieci, aptekę rzuciłem. Rzuciłem ich i nie zabrałem z sobą nic, tylko w torbie buławę marszałkowską, a w głowie receptę na zbawienie ojczyzny. Zginę, albo zwyciężę. Receptą plan mój nazwał doktór, któremu wyłożyłem go w ogólnych zarysach, w teoryi, a który uzupełnił się w myśli mojej na drodze praktyki w bitwie pod Solnokiem i w bitwie, którąśmy tu stoczyli. Czy chcesz go poznać? — zapytał.

Andrzej drzemiący nic nie odpowiedział. Milczenie jego wziął snać aptekarz za odpowiedź twierdzącą i dalej mówił:

— Plan mój, jak każdy wielki wynalazek, odznacza się prostotą, polega bowiem nie na czem innem, tylko na obsadzaniu. Wyobraź sobie armię austryacką maszerującą i wchodzącą na drogę, na której stoi po jednej stronie jedna kompania, po drugiej druga, obok działo jedno i działo drugie, dalej, w odległości półtorasta kroków, znów kompania jedna i kompania druga i znów działo jedno i działo drugie. Nie należy kompanij i dział stawiać wprost naprzeciw, ale tak, ażeby przed niemi otwierała się przestrzeń próżna. Owóż na drogę wchodzi armia austryacka, idzie, idzie, wchodzi cała, wówczas trąba się odzywa i na ten znak naraz wszystkie kompanie i wszystkie działa dają ognia. Łatwo wyobrazić sobie, jakie zdziwienie, jaki przestrach Austryaków nagle ogarnia. Opamiętać się im jednak nie dają, mam bowiem w drugiej linii obsadzających drogę huzarów, których natychmiast na zmieszane kolumny austryackie rzucam i całą armię w niewolę zabieram. O tak, b... a terem tiszen! zwyciężam, tryumfuję, naród mnie na pawężach podnosi i tysiące głosów woła: "Patrzcie, oto aptekarz z Czernej!" Ale ja — dodał, dłonią się o pierś uderzywszy — ja do apteki mojej powrócę i żonie powiem: "A co?" Nie powiem jej nic więcej. Ona mnie puszczać nie chciała. O! — zawołał z ironią w głosie — nie chciała!

Na słuchaniu tego wykładu, z którego piąte przez dziesiąte do słuchu mu się dostało, Andrzej spędził noc, na karabinie oparty. Dzień świtać zaczął, dzień posępny, nie mglisty, a zatem słotę zapowiadający; on stał, aptekarz wykładał. Aptekarz, mówiąc i chodząc ciągle, sen sobie odpędzał. Do odpędzania snu Andrzejowi służyły: stanie i chłód. Chłód go nawskroś przejmował; kurczył się i wyciągał.

— Ach! brr! — wykrzyknął.

— Mój plan tedy znajduje pańską aprobacyę? — odrzekł aptekarz-porucznik.

— Ano, plan, tak. O, jakże zimno!

— Mam to przekonanie, że plan jest doskonały i niezawodny.

— Być może... ale...

— Co? — zapytał aptekarz. — Masz jaką do zrobienia obiekcyę?

— Nie. Nie obiekcyę mam na myśli, ale kieliszek wódki. Za kieliszek wódki dałbym pól królestwa.

Aptekarz z wyrazem indygnacyi okiem go zmierzył, ramionami ścisnął i rzekł:

— Tego się po panu nie spodziewałem.

— Ach! — zawołał Andrzej — co widzę!

Powodem tego okrzyku była Maryś, która w zygzaki przez drogę przechodziła i stojącym na obsadzeniu żołnierzom z butelki do kieliszka płyn jakiś nalewała. Płyn ów mógł być nie czem innem, tylko gorzałką. Rozpoczęła się kolej od Szandora i księcia, zbliżała się.

— Byle tylko wódki starczyło — odezwał się Andrzej na wpół do siebie.

Aptekarz jął się przechadzać w milczeniu, które po chwili przerwał — przed Andrzejem stanął i rzekł:

— Powierzyłem panu mój plan w zaufaniu dla tego, żeś Polak, więc i tobie się może kiedy, gdybyś został wodzem, przyda. Tymczasem dla siebie go zachowaj.

— Zachowam — odrzekł Andrzej.

— Z pewnością?

— Z jak najzupełniejszą.

— Słowo? — dłoń wyciągnął.

— Słowo.

— Powierzyć go chcę jeszcze Kossuth'owi, na wszelki wypadek, gdybym zginął, niech on wykonanie jego któremu z roztropniejszych generałów poleci. O, bo generałowie nasi — dodał — pożal się Boże.

— A przecież — odparł Andrzej — Damianicz miesiąc temu, Gaspar wczoraj zwycięztwo odniósł.

— Coż po takich zwycięztwach! I pod Solnokiem i pod Hatvaniem Austryacy uciekli.

— To i dobrze.

— Chodzi o to, ażeby im nie dać uciec, ażeby ich odrazu, b... a terem tiszen! do szczętu znieść.

— To byłoby jeszcze lepiej.

— Otóż to. I plan mój...

Mówienie dalsze przerwała mu Maryś, która z butelką w jednej, z kieliszkiem w drugiej ręce podeszła i odezwała się:

— Niech się patrzy.

— Ej, wódki, Maryś! — zawołał Andrzej. Dziewczyna butelkę nad kieliszkiem przechyliła, lała i wszystko wylała.

— A dla pana porucznika? — zapytał.

— Nic już niema — odpowiedziała, z uśmiechem w oczach, Andrzejowi w oczy patrząc.

— Panie poruczniku, w takim razie napijcie się wy.

— Ja nie, nie, nie! — odparł aptekarz, palcem horyzontalnie kiwając.

— Zmarzliście.

— Nie zmarzłem. Pij pan, pij, kiedyś — z akcentem wymówki dodał — o wódce myślał, słuchając mego wykładu.

— Za karę przeto wódka mi się nie należy.

— Pij — w sposób nalegający odezwał się aptekarz.

Maryś z pełnym kieliszkiem w ręce przed Andrzejem stała. Kieliszek ów uśmiechał się, nęcił, kusił człowieka, który dnia wczorajszego, od dziesiątej rano, nic w ustach nie miał, cały dzień na nogach spędził, idąc i biegnąc, i noc, na karabinie oparty, w chłodzie przestał. Pokusie trudno się było oprzeć. Wziął kieliszek do ręki, wahając się, do ust poniósł, przechylił i jednym haustem zawartość jego połknął.

— Ach! — odchrząknął. — Co ci się należy?

— Nic — odpowiedziała.

— No, nie nic.

— Podziękowanie piękne — odparła z uśmiechem zalotnym, który niekoniecznie w harmonii z wyrazem znużenia i niewyspania pozostawał.

— Dziękuję więc ci — rzekł Andrzej do niej.

— Ot i dosyć.

— Tyś się nie wyspała.

— Ii! — odrzekła, ramionami rzucając.

Wtem dokoła w okolicy słyszeć się dały pobudkę bijące bębny. Przeciągły, głucho huczący grzechot rozległ się w ciszy przedporankowej. Aptekarz zawołał na znajdujących się przy swoich sekcyach podoficerów i kazał im "obsadę" ściągnąć. Podoficerowie sprowadzili sekcye, ustawili je; żołnierze broń w kozły złożyli; pozostał na warcie jeden szyldwach, a tym szyldwachem był Glauber. Na żołnierzach znać było niewyspanie. Książę się wyciągnął, stęknął i rzekł do Andrzeja:

— Oto teraz do frajerki wzdycham. Dzięki Marysi, w całym plutonie wyspał się jeden Szandor. On całą noc, własnym płaszczem, kaftanikami i spódnicami Marysi okryty, przespał; ona całą noc, w jednej koszuli, pod bronią przestała i w końcu nas wszystkich wódką napoiła. Ej, frajerki, frajerki! Marysiu! — do dziewczyny się zwrócił — kochaj ty mnie.

— Czy ja nie kocham pana księcia?

— Ale za mnie zębami nie dzwonisz.

— Uhm — mruknęła, usta ścisnęła i głową pokręciła.

Nastąpiło ściąganie posterunków. Pluton pomaszerował pod dowództwem aptekarza, prowadząc z sobą Andrzeja w charakterze delikwenta. Porucznik go majorowi (majorem był Bobicz) przy raporcie przedstawił.

— Zkądżeś się w pola znalazł? — major go zapytał.

— Zabłąkałem się, wracając z porucznikiem Jagminem.

— Z tym, który most na Zadwi zdobył?

— Z tym samym.

— I tyś przeto w zdobyciu wziął udział?

— Wziąłem.

— A, a... — odezwał się, dłoń Andrzejowi na ramieniu opierając i w oczy mu patrząc. — Waleczni, waleczni. Dostałem właśnie rozkaz dzienny, czyn wasz jako wzór do naśladowania podający. Waleczni! Spiesz jednak do batalionu swego, brygada niebawem w pochód rusza.

Major na ordynansa zawołał i kazał mu pokazać Andrzejowi kierunek, w którym batalion polski obozował. Andrzej batalion wnet odnalazł. Nadszedł w chwili, gdy furyer rozdawał na sekcye słoninę, chleb i wino. Słoninę rozdawał zamiast mięsa, na gotowanie bowiem czasu nie było, a przytem ugotować nie było przyczem. Sekcya jego znajdowała się w komplecie, z wyjątkiem, rozumie się, tych, którzy zginęli. Niebawem batalion pod bronią stanął. Pierwszą kompanią dowodził drugi porucznik.

— Gdzież Jagmin? — zapytał Andrzej.

— Aresztowany.

Bohater dnia pałasza pozbawiony i do tylnej straży był odesłany. Żołnierze, którzy do zdobycia mostu należeli, po jednemu, po dwóch przez noc do obozu ściągali. Sam Jagmin, na czele sześciu, nadszedł nad ranem, ostatni, w jaknajgorszym humorze; wzdychał, oczy zawracał i milczał. Warta go odstawiła do dyżurnego oficera, któremu on musiał złożyć pałasz. Irytowało go to; milczał jednak i wybuchnął, gdy się dowiedział, że się ściągnął cały pluton, z wyjątkiem Andrzeja. W czasie, gdy pobudkę bito, Andrzeja jeszcze nie było.

— Dezerter! — zawołał Jagmin. — Niech go porucznik za dezertera poda. Ja go u siebie zapisuję: dezerter.

— Może jeszcze nadejdzie — ktoś zauważył.

— Powinien był nadejść przedemną, albo ze mną

— W każdym razie z takiem ważnem okarżeniem wstrzymać się należy.

— Dezerter — powtórzył. — On u mnie dezerterem, godzinnym, półgodzinnym, dezerterem zawsze Jak złodziejem nazywa się ten, który dziesięć tysięcy dukatów, i ten, który dziesięć groszy ukradnie, tak dezerterem jest każdy, który się w porę w szeregu nie stawi.

Przy swojem się uparł; wyperswadować mu nie było można; wzdychał i szczególniej go to martwiło, że będąc aresztowanym, był obezwładnionym. Gniew na kogoś potrzebował spędzić i tej potrzebie uczynić zadość nie mógł, pomimo że mu się pod rękę Andrzej nawinął-

— Podoficer Rześki — powtarzał — dezerter, dezerter.

Z tem przeświadczeniem do tylnej straży poszedł i nie wiedział już, że dezerter przy apelu odpowiedział: "Jest"

Przy apelu, niestety, pobocznicy na wywoływanie kilku nazwisk odpowiedzieli:

— Na moście zginął.

Odczytano następnie rozkaz dzienny i w tym rozkazie był wymieniony pierwszy pluton pierwszej kompanii pod dowództwem porucznika Józefa Jagmina, jako taki, którego waleczność za wzór się podaje. Rozkaz ten sam przed frontami batalionów, szwadronów i bateryj węgierskich odczytany, wywołał okrzyki: Elien a Lengyel! Po dokonaniu tej formalności, brygada w pochód ruszyła. W tylnej straży, milczący i zirytowany, szedł Jagmin.

Położenie jego było oryginalne. Bohater i delikwent w jednej osobie, i za ten sam czyn. Dowódca aryergardy i żołnierze przyjęli go z oznakami uszanowania. Węgrzy temu się tylko dziwili, że taki waleczny, a wygląda niby sługus księży, wąsięta mizerne, mina kalafaktorska. Przemawiano do niego, nie odpowiadał; zapraszano go, ażeby na wóz wsiadł, nie chciał. Niedługo jednak tego było. Brygada ćwierci mili nie uszła, kiedy nadjechał pułkownik i Jagmina do siebie zawołał.

— Spodziewam się, kolego — przez nos zaczął — że nie będziesz więcej tyralierów uprowadzał. Wszak znasz regulamin?

— Znam, pułkowniku — odpowiedział.

— I wiesz o tem, że tyralierowie, stanowiąc część kolumny, trzymać się powinni w takiem oddaleniu, ażeby słyszeli każdy sygnał?

— Wiem.

— Czemużeś ich uprowadził?

— Zapomniałem się, kiedym usłyszał ogień i zobaczył most, a na moście i za mostem Austryaków.

— Nie zapominajże się drugi raz. Pałasz ci zwracam — na adjutanta skinął i pałasz z rąk jego wziąwszy, Jagminowi wręczył.

Jągmin pałasz do boku sobie przypasał.

— A teraz — odezwał się pułkownik, dłoń mu z konia podając — pozwól, że ci podziękuję. Dzielnieś się spisał, liczyć na ciebie można. Dziękuję ci! Do batalionu wracaj i dowództwo kompanii obejmij.

Jagmin odsalutował, krokiem zdwojonym ruszył, minął szwadrony jazdy, batalion Waza, bateryę artyleryi, minął batalion dziewiąty, batalion trzeci, od czasu do czasu podbiegał, wreszcie stanowiska swego dopadł i na czele kompanii, jakby nic nigdy nie zaszło, maszerował.

Dzień chłodny sprzyjał pochodowi, niedługo atoli. Około 9-ej puścił się deszcz rzęsisty, ustawał, znów się wzmagał i moczył do wieczora. Żołnierze w błocie po kostki grzęźli. Szli jednak. Od czasu do czasu pojawił się bądź adjutant, bądź pułkownik brygadą dowodzący i zalecał pośpiech.

Droga prowadziła do Jasz-Bereni, miasta w krainie Jazygów, stanowiącego ognisko tej narodowości, której nazwa tylko pozostała. W szeregach powszechnie zapanowało mniemanie, że w tem mieście brygada na kwaterach stanie. Mniemanie to pocieszało i sił okrutnie zmęczonym dodawało. Przyświecała nadzieja wypoczynku, posiłku i osuszenia się.

Jasz - Bereni wyglądano, jak zbawienia; wyglądane przez cały dzień nie pokazywało się, deszcz horyzont zasłaniał, w końcu wieczór nastał, noc zaszła, pociemku wkroczyła kolumna pomiędzy szeregi domków, połyskujących wesoło światełkami, mrugającemi w oknach.

— Jasz-Bereni — powtarzano w szeregach.

Ulica ciągnęła się długo. Światełka mrugały, zapraszając niejako, kolumna maszerowała. Pokazały się większe domy, coraz to większe, kamienice, rynek, światła dużo.

— Kiedyż nas zatrzymają? Gdzież są kwatermistrze?

Kwatermistrze się nie pojawili, pochód nie ustawał, kolumna rynek minęła, pomiędzy domy, dalej pomiędzy domki, następnie na most weszła i znów się na drodze, w ciemnościach, na deszczu znalazła.

Marsz ten, w pamięci tych, którzy w Węgrzech wojowali, zanotował się jako jeden z najbardziej utrudzających. Rozpacz ogarniała.

Andrzejowi, który miał za sobą dzień bitwy i noc na słuchaniu planu aptekarza spędzoną, znużenie się bardzo dotkliwie czuć dawało. Karabin i tornister ramiona mu zrywały, krzyże go bolały, nogi mu usług odmawiały, cały zbolały szeregu się trzymał machinalnie i machinalnie się naprzód razem z innymi za Jagminem, który środkiem drogi kroczył, posuwał.

W szeregach dawały się słyszeć głośne sarkania. Trudno bo nie sarkać w podobnych warunkach i dziwić się należy potędze siły moralne; która w szeregach utrzymywała ludzi opadłych z sil fizycznych. Te ostatnie wyrażały się tylko bólem. Sam Jagmin, środkiem drogi na czele idąc, ledwie nogi za sobą włóczył.

Marsz nocny przeciągnął się do późnej godziny; około 11-ej może 12-ej: Stój.

Wojska stanęły, albo raczej położyły się. Na nogach się utrzymać stało się już było niepodobieństwem. Pod każdym żołnierzem kolana się ugięły, przykląkł, przysiadł J zwalił się, zwalił się z tem poczuciem, że nie wstanie na żaden rozkaz, położył się z poczuciem buntu.

Deszcz od wyjścia z Jasz-Bereni już ustał; to jednak nie sprawiało wielkiej ulgi, przemoknięcie bowiem pozostawało i przenikało, a w połączeniu ze znużeniem, ciążyło jak ołów. Nikt ani pomyślał o błocie, o katarze, o reumatyzmie.

Droga na przestrzeni półmilowej zabrukowaną na raz jeden została ciałami ludzi, zdjętych snem głębokim, żołnierzy, pozostawionych na ten raz bez opieki i dozoru. Zdawało się, że te władze, które ich do tego punktu doprowadziły, ci generałowie, pułkownicy, oficerowie sztabowi, którzy nad bezpieczeństwem obozu czuwali, zapomnieli o nich. Brygada w błocie, bez wart obozowych, całą noc spędziła, odpoczywała.

Odpoczywała i wypoczęła. Na wypoczynek potrzebowała trzech godzin. Po upływie trzech godzin ustąpiło poczucie znużenia całodziennego chodu, ustąpiły bóle ramion, krzyżów i nóg, ustąpiła ociężałość; obudziło się poczucie chłodu, które sen przerwało. Leżąc jeszcze, każdy już myślał o wstaniu, formułując sobie to myślenie w sposób następujący: "Wstałbym i poszedł i poszukał strzechy, ognia. " Trzęsienie febryczne przenikało nawskroś. W szeregach leżących odzywały się jęki podobne do skowyczenia.

Na niebie się wyjaśniło, pokazał się błękit i gwiazdy, które niebawem od strony wschodu przyświecać zaczęły. Nastał moment przedświtowy i w tym momencie głosem ochrypłym odezwały się bębny.

Generałowie, pułkownicy, oficerowie sztabowi przypomnieli sobie o pędzonem przez nich jednym tchem przez kilkanaście godzin i rzuconem w błoto wojsku. Zabrzmiała pobudka. Jagmin, który stał na środku drogi, na czele kompanii, zerwał się i krzyknął:

— Stawać!

Żołnierze się dźwigali, stękając,

— Stawać! do szeregu!

Szeregi się formowały przy świtaniu jutrzenki; bataliony się szykowały w kolumny pochodne. W batalionie dziewiątym ociągał się jeden tylko żołnierz, który przespał na podściółce pod okryciem. Obok niego istota płci niewieściej, wyglądająca dziko, brudno, strasznie, błotem oblepiona od stóp do głowy, bosa, półnoga. Gdy się bębny odezwały, zaczęła żołnierza leżącego szarpać -i wołać:

— Szandor! bębnią! choroba na nich! Szandor! Szandor!

Uśpiony zamruczał.

— Szandor! bębnią! co tobie! nie słyszysz? Bęben, choroba na niego! ochrypł, ale ryczy, słyszysz? Otwórz tylko oczy, patrzaj! — mówiła i szarpała. — Popatrz ino!

— Uhm! — mruknął Szandor.

Szandor się od niej odwrócił i rozkrył; ona go okryła i targać nie przestawała.

— A patrz ino — dodała — pan aptekarz wstali, pan książę wstali, wstawaj!

— Odczep się ode mnie! — mruknął z przyciskiem gniewnym.

— Wstawaj!

— Ach, ty! — krzyknął z dodatkiem wyrazu nie do powtórzenia i zerwał się.

Zerwał się i jął na sobie płaszcz obciągać. Dziewczyna, trzęsąc się od zimna, ładownicę na niego włożyła, podała mu tornister, który na nim zapięła, włożyła mu na głowę kepi i podała flaszkę. Szandor kilka łyków przez gardło przepuścił; ona zaś tymczasem z pośpiechem jak największym zbierała i na siebie wciągała części własnej odzieży, które Szandorowi za podściółkę i za okrycie służyły. Odziała się, torbę na siebie zawiesiła i ruszyła bokiem drogi w chwili, gdy kolumny, naprędce uszykowane, dalej drogą poszły.

Pochód taki nazywa się marszem forsownym, który jest próbą wytrzymałości i spoistości wojska. Równa się on bitwie. Od marszów podobnych armie stare rozprzęgają się niekiedy, siejąc po drodze maruderów w ilości przewyższającej średnią proporcyonalną liczbę zabitych i rannych w bitwie.

Bataliony szły; Jagmin, ponieważ batalion polski znajdował się na przedzie, krocząc na czele swojej kompanii, kroczył na czele armii. Za nim, sekcyami, ciągnął się długi, bagnetami najeżony, z istot człowieczych od stóp do głowy zabłoconych złożony wąż. Przerywały go tu artylerya, ówdzie jazda. Konie nie wyglądały lepiej, aniżeli ludzie. I na nich widzieć się dawało zbicie deszczem i znużenie chodem. Rzekłbyś, że idzie wojsko upiorów ludzkich i końskich, śpiesząc z powrotem do grobu przy brzasku dziennym.

Zanim słońce zejdzie, ono zniknie z powierzchni ziemi.

Wojsko posuwało się naprzód w milczeniu. Dziań świtał. Na wschodzie zarumieniła się jutrzenka i odbijała raźnie na niebie, z którego chmury ustąpiły zupełnie. Żołnierze oglądali się na nią, jako na zwiastunkę słońca; słońca, to znaczy ciepła ożywczego, tego ciepła, które raduje i wzmacnia, a którego brak tak się im dotkliwie czuć dawał. Zdawało się im, że słońce się spóźnia za horyzontem. Wyglądali go niecierpliwie, Ukazało się nakoniec.

 — Ach! — rozległo się w szeregach ulgę sprawiające odetchnienie.

Słońce się powoli nad horyzont wzbijało i oddziaływało zarazem na fizyczne i moralne usposobienie żołnierzy. Odzież na nich obsychała, oblicza się rozjaśniały, otucha powracała, zwłaszcza, że z powietrza zwiała się wysoce pocieszająca wiadomość, że niebawem nastąpi odpoczynek, celem ugotowania rozdanem być mającego jadła.

Wszystko to radowało; jedna rzecz tylko w smutnym, w opłakanym znajdowała się stanie, a rzeczą tą było obuwie. W szeregach rzadko widzieć się dawał wojownik w butach. Andrzej boso przewodniczył bosym wojownikom.

Nadzieję odpoczynku wzmocnił i osłabił zarazem adjutant, który galopem wzdłuż kolumny pochodnej pędząc, rzucał dowódcom batalionów rozkaz: zrobienie apelu i rewizyi broni i ładownic. Apel, zdawało się, zapowiadał rozdanie żywności, tak go przynajmniej wytłómaczono sobie. W połączeniu atoli z rewizyą pokazało się, że znaczył co innego. Kolumna się zatrzymała. Podoficerowie czytali listy, a oficerowie przeglądali ładownice, zwracając uwagę szczególną na ładunki, czy nie zamokły i czy się znajdują w dostatecznej ilości. Liczono paczki i liczbę takowych uzupełniano w ten sposób, że każdy żołnierz dostał do ładownicy pięć ładunków, do tornistra cztery tuziny.

— Bitwa chyba będzie — odzywał się ten i ów.

— Niechże nam pierwej jeść dadzą — protestowano ogólnie.

Oficerowie pocieszali, że jadło przygotowane będzie niebawem; tymczasem jednak nadszedł furgon z parku rezerwowego, uzupełniono zapas amunicyi i nakazano maszerować dalej.

Apel dał rezultat bardzo pomyślny. Maruderów w ciągu marszu forsownego nie było prawie. W szeregach nie doliczono się kilku zaledwie, a w liczbie ich Warhaftyka. Nieobecność Warhaftyka stała się powodem następującej uwagi ze strony kapitana, do którego kampani należał:

— Przed bitwą pod Hatwaniem znikł huncwot. w czasie bitwy się pojawił i po bitwie znów znikł-

Kapitan słów tych nie domówił, kiedy Warnaftyk, z tyłu nadbiegając, w szeregu stanął.

— Gdzieś się podziewa!?

— Nu, ja został się troszki.

— Phhh! — odezwał się kapitan, mierząc go okiem od stóp do głowy.

Powodem odezwania się tego był wygląd Żyda. Mojszek miał na sobie buty całe i austryacki płaszcz. Płaszcz poznać się dawał po wypustkach, których w armii węgierskiej nie było. Wypustki żółte świadczyły, że Warhaftyk płaszcz węgierski na austryacki zamienił. Oficer, miał zamiar, jak się zdaje, kwestyę tę bliżej zbadać, nie miał jednak na to czasu. Nakazano pochód. Kolumna ruszyła się; gdy ruszyła, jeden z kolegów zaczepił Warhaftyka zapytaniem:

— Gdzieś ty się tak paradnie ubrał?

— Ubrał się i już — odpowiedział.

— Pytam, chciałbym bowiem dostać takie, jak ty, buty.

— Idź do obozu austryackiego.

— Niby to ty tam chodzisz.

— Może nie? — odparł.

— Jak! którędy! — odezwał się żołnierz tonem powątpiewania.

Warhaftyk głową pokiwał i odpowiedział:

— Tą samą drogą, którą my teraz idziemy na bitwę.

— Na bitwę? — zapytało kilku naraz.

— Tam — odrzekł ręką wskazując — będzie piasek, a na tym piasku górka, a na tej górce lasek, a za tym laskiem Niemcy. Jeżeli, nim dojdziemy, nie uciekną, to będzie pif, paf!

Mówił to niby żartem, z żartu atoli w godzinę później zrobiła się prawda. Adjutant przyniósł rozkaz przyśpieszenia kroku i wnet po jego przejeździe zabrzmiały huki wystrzałów działowych. Huki te wywierają na żołnierzy wpływ orzeźwiający i wzmacniający. W jedno mgnienie oka znikło uczucie głodu, znużenia i spędzonej w błocie nocy. Obok idącego na czele batalionu pojawili się wodzowie ze sztabami i eskortą. Obecność ich od dwudziestu czterech godzin tem się tylko zaznaczała, że wojska do ostatniego tchu pędzili. I oto jawili się: Damianicz, Leiningen, Nagy Szandor i wódz brygady wyborowej, kroczącej na czele korpusu. Wysunął się naprzód podjazd huzarów i kłusem z miejsca ruszył.

Huk dział trwał ciągłe, a wydawał się tak blizko, że słyszeć się dawały świsty kul i szczebiotania granatów. Nie było to jednak blizko. Odgłosy zbliżało powietrze porankowe, kolumny krokiem zdwojonym maszerowały najmniej półgodziny, nim dostały rozkaz stawania w szyku bojowym. Brygada się rozwinęła. Batalion dziewiąty zajął prawe skrzydło, obok poszedł legion, dalej batalion trzeci, Waza w rezerwie; artylerya uszykowała się półbateryami. Nastąpiło to na polu piaszczystem, dopierającem do podłużnego, rzadkim lasem okrytego wału, mającego pozór sztucznego wzgórza. Było to w samej rzeczy sztuczne wzgórze, usypane i drzewami zasadzone w celu chronienia łąk od zasypów piaskowych. Ciągnęło się ono równolegle do łąk rozległych, towarzyszących trzęsawiskom, przez które prowadziła długa a wązka grobla, na kilka metrów nad poziom wzniesiona, przechodząca wśród porosłych łoziną, sitowiem i pokrzywą jam i wyboisk.

Wojska weszły na grunt, opisany z góry przez Warhaftyka: piasek, górka i lasek. Bataliony, uszykowane w kolumny do ataku, podążały ku wzgórzu, przeszły przez lasek i przed ich oczami rozwinął się widok łąk, okrytych uciekającymi w rozsypce honwedami. Biegli na oślep, ścigani przez uwijającą się wśród nich jazdę nieprzyjacielską. Za ukazaniem się świeżych kolumn, ta ostatnia wstecz się zwinęła, demaskując piechotę i artyleryę. Artylerya na kolumny węgierskie niezwłocznie ogień zwróciła. Kule działowe rozpoczęły wyścigi powietrzne i rykoszetowe; "zdala lecąc groziły, szumiały, wyły, ryczały, miotały się, grunt ryły. " Brały kolumny od czoła, chybaly, trafiały. Za każdem trafieniem w batalionaon robiło się zamieszanie, które wnet przemijało, luki znikały i batalion Szedł naprzód, okryty, niby jeż, kolcami, od słońca nie połyskującemi, z powodu rdzy, która je powlekała.

Niebawem na lewo wynurzać się jęły z po za firanki drzew bataliony innych brygad korpusu Damianicza i baterye, jedna po drugiej pozycyę zajmując, odpowiadać zaczęły artyleryi austryackiej. Zawiązał się gromki rozhowor działowy, będący w bitwach tem, czem jest introdukcya w sztuce muzycznej.

Introdukcye tego rodzaju bywają dłuższe, lub krótsze. Pod Tapio - Biczke ciągnęła się ona dosyć długo z powodu, że się korpus Damianicza wstrzymywał z przeprowadzeniem rdzennego ataku, czekając, aż się za jego plecami sformuje i w linii stanie korpus Klapki, który bitwę rozpoczął i został pobity. Austryacy trzymali swoje kolumny po za załomami gruntu; wejście na groblę maskowały rowy wierzbami obsadzone. Gdy się spostrzegli, że wojska węgierskie w ogniu działowym przybierają groźną postawę, i że korpus pobity powraca, zręcznym manewrem usunęli się po za firankę wierzb i zaczęli się przez groblę przeprawiać. Manewr powiódł im się tak dobrze, że wodzowie węgierscy spostrzegli się na nim wówczas dopiero, gdy ostatnia nieprzyjacielska baterya zaprzodkowała i pozycyę opuściła. Wyprawieni za nią huzarzy nie dali jej na groblę wjechać. Kanonierowie i furwezi działa i jaszczyki rzucili Węgrom na łup, sami się ucieczką w zarośla ratując.

W tej chwili brygada dostała przyniesiony przez adjutanta rozkaz zdobycia jaknajśpieszniej grobli. Adjutant rozkaz rzucił i odjechał; bataliony wnet naprzód ruszyły. Grobla znajdowała się nawprost przed legionem i legion powinien był wejść na nią najpierwszy. Lecz batalion dziewiąty, pozazdrościwszy mu snadź czynu, który go w Hatwaniu pozawczoraj sławą okrył, biegiem poszedł, wyprzedził, w biegu się z kolumny dywizyonowej sekcyami sformował i podłużną masą na groblę się wepchnął. Z po za trzęsawisk baterye austryackie kulami strzelały; piechota we frontach rozwiniętych w pogotowiu stała.

Gdy batalion dziewiąty biegiem się mimo legionu przesuwał, Andrzej i książę razem jeden drugiego zoczyli. Książę kepi podniósł i zawołał:

— W gorącą wchodzimy kąpiel, adio!

Andrzej mu ręką pozdrowienie przesłał.

ROZDZIAŁ III.

Słowa księcia Franciszka literalnie się sprawdziły Rotkaplerowie gorącą przebyli kąpiel. Gdy polowy grobli doszli, Austryacy zionęli na nich straszliwym krzyżowym ogniem. Działa pluły kartaczami, piechota strzelała szeregami. Spadla na nich i w szeregach ich się rozszalała burza gradowa ołowiu. Polacy, którzy się wstrzymać musieli, widzieli zniszczenie, jakie wśród nich ta zawierucha ołowiana sprawiała, pod którą atoli kolumna ani drgnęła. Poszczerbiona, poszarpana, przez groblę się przepchnęła i na drugiej stronie kupą mętną, z bagnetem pochylonym na austryackie szeregi się rzuciła. Legion w też tropy za nią ruszył.

Na grobli okropny oczom przedstawił się widok. Istny szlachtuz mięsa ludzkiego. Druga jej połowa całkowicie zasypana była szczątkami ludzkiemi, ciałami zabitych, rannych i na sztuki porozszarpywanych honwedów. Krew ziemię zalewała. Kolumna przebiegająca w krwi się ślizgała, w porozwlekanych wnętrznościach się plątała. Czwarta część przynajmniej dziewiątego batalionu honwedów na grobli pod Tapio - Biczke legła.

Widok ten zgrozą przejmował każdego, tembardziej zaś Andrzeja, który wśród rotkaplerów miał dobrych znajomych. W oczach mu oni stanęli, szukał ich i znajdował. Poznał najprzód Pawia bednarczuka; na wznak w poprzek grobli leżał, karabin w ręku ściskał, oblicze powlekała mu już bladość śmiertelna.

— Żegnaj — rzekł Andrzej w duchu. — Szczęśliwyś, żeś się nie męczył.

Szukał oczami Szandora, tego nie znajdował, ale zoczył aptekarza leżącego i z wyrazem cierpienia na twarzy na łokciu się udźwignąć usiłującego. Byłby mu ramię podał, gdyby się mógł zatrzymać. Aptekarz na myśl mu naprowadził Glauber'a i Tiszę. Nie znajdował ani jednego, ani drugiego. O kilkanaście kroków pod nogami zobaczył od tułowia oderwaną razem z jednem ramieniem głowę, w której wydało mu się, że poznał rysy Glauber'a. Nie był jednak pewien.

— Może to nie on — w myśli sobie powiedział i dodał: — Żona chora, dzieci.

Wyrazy te ostatnie pomyślał w sensie łagodzących okoliczności wobec śmierci. Wydało się mu, że dla żony i dzieci kule Glauber'a omijać były powinny. Szukał więc Tiszy i szukania zaniechał wobec gromadki poległych na sztuki porozrywanych. Tisza mógł się znajdować pomiędzy tymi, z których jeden miał wierzch czaszki zerwany i mózg rozprysły, drugi pozbawiony był głowy, inny kulą armatnią z boku w pas trafiony i wpół złamany był do niepoznania, inni znów leżeli twarzą do ziemi zwróceni; jednego dostrzegł Andrzej, który się dźwigał, a miał dolną i górną szczękę z nosem i oczami tak oderwane, że mu cale oblicze zastąpiła jedna okropna, krwawa rana. Wszystko to przed oczami mu się przesuwało, podczas kiedy przez groblę przebiegał. U wylotu grobli nagle w oczy mu się rzuciła postać stojącego i o wierzbę z głową pochyloną opartego honweda. Mimo niego przebiegł, mimowolnie na niego zwrócił wejrzenie i poznał księcia.

O księciu był ani pomyślał i teraz dopiero przypomniał sobie jego: "adio. "

— Ranny — rzekł do siebie.

Byłby się chętnie zatrzymał; powinność nie pozwalała. Nieopodal od tego miejsca słyszeć się dala komenda dowódcy batalionu:

— Batalion stój!

Kolumna się zatrzymała i w chwili tej dowódca prędko do Jagmina przemówił w następujące słowa:

— Dwie sekcye na groblę! do uprzątnięcia rannych przynajmniej, ażeby ich nie potratowała artylerya!

— Sekcya pierwsza i Sekcya druga! — zawołał głosem komendy Jagmin. — W prawo! Podoficer Rzeski obejmie dowództwo! Na groblę do uprzątnięcia rannych i — od siebie dodał — broni, marsz!

Jagminowi może o broń bardziej chodziło, aniżeli o ludzi.

Andrzej stanął na czele tego samego oddzialiku, który w dniu pozawczorajszym most zdobył, i odprowadzając go w tył, słyszał komendę, nakazującą wysłanie tyralierów i szykowanie kolumny do ataku.

Uprzątanie rannych nie mogło polegać na czem innem, tylko na pousuwaniu ich na brzegi grobli. Wymagało to pośpiechu i nie dotyczyło księcia, który drogi nie zajmował. Dlatego mimo niego przechodząc, Andrzej się nie zatrzymał, tylko mu rzucił wyrazy:

— Zaraz powrócę.

Książę głowę podniósł, skinął nią i uśmiechnął się.

Czterdziestu kilku ludzi rzuciło się do rozpoznawania pomiędzy zabitymi tych, w których życie tlało, i usuwania ich z drogi. Pochylali się, dźwigali, ciągnęli, nie zważali na skargi i jęki, które ból biedakom z piersi wydzierał. Pośpiech nie dozwalał z rannymi łagodnie się obchodzić, ilość zaś ich nakazywała nieść im pomoc w pojedynkę. Jednemu żołnierzowi przychodziło usuwać po dwóch, po trzech, nie licząc tych, którzy z boku padli i których zatem można było zostawić. Trupów nie tykano.

Zaledwie groblę z rannych nieco oczyszczono, gdy na nią cwałem wpadła artylerya. Przed pierwszem działem pędził stary Kriżek z szablą w garści. Koń pod nim przed pierwszym trupem kark wygiął, uszy nastawił i przeskoczył. Konie okazywały się względniejsze od działowych i jaszczykowych kół, które w pędzie rozgniatały ciała i wnętrzności, chwytały te ostatnie, okręcały je około osi, urywały i za sobą nakształt wstęg kałem bryzgających wlokły. Koła się na czerwono na tej strasznej grobli farbowały. Wreszcie się artylerya, ośm dział i ośm jaszczyków, przewaliła. Tuż za nią wbiegła jazda, szwadron cwałował po szwadronie. Za jazdą wsunęły się bataliony piechoty, prowadzone biegiem jeden po drugim; dalej znów artylerya i znów piechota; przeszedł cały trzeci korpus Damianicza; w końcu na czele sztabu wjechał sam Damianicz.

Wjechał, do połowy grobli dojechał, koniowi cugle ściągnął, zatrzymał się, i po widoku, jaki mu się przedstawił, okiem powiódłszy, rzekł głosem przyciszonym:

— Zgroza...

Przeniósł następnie wejrzenie w bok, ujrzał rannych i tych, którzy ich z pod kół artyleryi uratowali, i zapytał:

— Kto tu dowódcą?

— Ja — odrzekł Andrzej, lewą ręką po strzelecku karabin trzymając, prawą salutując.

Damianicz go okiem od stóp do głowy zmierzył, na chwilkę spojrzenie na jego nogach bosych a okrwawionych zatrzymał i w następujące odezwał się słowa:

— Zostańże tu z komendą i bądź ku pomocy lekarzom.

Dawszy następnie jednemu z jeźdźców swojej świty rozkaz, tyczący się pomocy rannym, na zakrwawioną połowę grobli wjechał. Na drugim końcu grobli zatrzymał się jeszcze przed wierzbą, pod którą już nie stał, ale o drzewo oparty siedział książę Ferencz Barkonyay.

— Cóż tam, rannyś, książę? — zapytał.

Młodzieniec głowę podniósł i w oczy mu popatrzył.

— Wnet tu nadejdzie pomoc lekarska. Miej tę, mości książę, pociechę, że przykład twój świetne wydaje owoce. Skarbisz sobie wieczną wdzięczność ojczyzny.

Po bladem obliczu księcia przewinął się uśmiech ironiczny. Generał tego uśmiechu nie dostrzegł; kilka słów jeszcze rzucił i udał się na linię posuwających się naprzód kolumn.

Nim się lekarze pojawili, nadbiegła Maryś. Biegła, pełną torbę na sobie dźwigając, zmieszana, strwożona. Kiedy armia do boju stawała, ona się w poblizkiej wsi w żywność zaopatrywała. Za wojskiem podążając, dowiedziała się o losie, jaki dziewiąty batalion spotkał. Wiadomość ta do pośpiechu ją ponagliła, biegiem ruszyła. Oblicze jej wyrażało trwogę i wyraz ten wyskoczył w oczach w najwyższej potędze, gdy się nagle znalazła wobec pobojowiska, zalanego krwią i zawalonego mięsem ludzkiem, pogniecionem, pomiętem, potarganem, pomieszanem z mózgiem, ze szpikiem, z całemi i potrzaskanemi kościami, ze szmatami odzieży, z połamanym orężem. Widowisko to, jak zgrozą generała, tak i ją zgrozą przejęło.

— O la Boga! — krzyknęła, ręce do góry podnosząc.

W tej pozycyi skamieniała na chwilę. Zgroza odjęła jej władz? myślenia i pamięci. Wobec tego nagromadzenia szczątków ludzkich i tych rozgniecionych i pokaleczonych, a wysadzonemi na wierzch oczyma patrzących czaszek, zapomniała o wszystkiem i o Szandorze.

— O! — znów przeciągle z akcentem przerażenia zaczęła, i nagle Szandora sobie przypomniawszy, zajęczała: — Aaa... on? on? o?...

W oczach jej zaświecił niepokój, rzucać zaczęła na czaszki, na ciała i w dal przerażone spojrzenia, zoczyła Andrzeja i ku niemu się pogarnęła.

— On? on? — zbielałemi a drżącemi wywoływała usty.

Andrzej chciał jej odpowiedzieć, do słowa mu przyjść nie dała:

— Gdzie on?

— Jego tu nie ma — odpowiedział. — Gdzie on? — powtórzyła.

— W batalionie, w szeregu.

— Gdzie on? — raz jeszcze z jękiem powtórzyła.

— Nie zginął.

— Nie?! — krzyknęła. — Nie? Panie, paneczku, paniczyku mój złoty! Nie?

— Nie zginął. Nie ranny nawet. Widzisz, oto ranni — ręką wskazał na okrytą leżącymi i siedzącymi krawędź grobli.

— Paniczyku, mój złoty — przez płacz wygłosiła.

— Bądźże spokojna. Słyszysz, nie strzelają, Szandorowi więc nic już nie zagraża.

Maryś łzy otarła i od pobojowiska się odwróciła. Andrzej się na przeciwny koniec grobli, gdzie pod wierzbą księcia zostawił, powoli udał. Idąc, na chwilkę zatrzymać się musiał. Zawołał na niego aptekarz. Rzut oka na tego ostatniego dał poznać stan, w jakim się znajdował. Kula urwała mu nogę. Andrzej się nad nim pochylił.

— Wody — jęknął ranny.

Groblę woda podmywała. Andrzej w manierkę zaczerpnął i na Marysię, która w osłupieniu wśród zabitych i rannych stała, zawołał: — Musisz mieć wino, dolej no tu trochę.

Dziewczyna z torby butelkę wyjęła, zbliżyła się, Andrzejowi ją podała, i aptekarza poznawszy, krzyknęła:

— Jezu najsłodszy! A dyć to pan aptekarz! A toć im Niemczyska przygodę taką zrobili!

Andrzej mu manierkę do ust przytknął. Aptekarz kilka łyków połknął, odetchnął i słabym głosem przemówił:

— Attylę mi rozepnij i z zanadrza pugilares wyjmij.

Andrzej attylę rozpiął. Aptekarz pugilares wziął do rąk, otworzył, papier we czworo złożony wyjął i Andrzejowi takowy podając, prawił:

— Plan, który punu wyłożyłem, spisałem. Oto on. Weź i Kossuth'owi go wręcz. Ja umrę zapewne, niechże razem ze mną nie zginie mój pomysł. Nie śmiałem tego pomysłu zakomunikować księciu. Może ty...

— Książę ranny — przerwał Andrzej.

— Ranny? Na Boga! — krzyknął aptekarz z wysiłkiem. — Ranny? ciężko?

— Zdaje się, że nie.

— Gdzież on?

— Na drugim końcu grobli.

— Śpiesz do niego, bież! Jego przedewszystkiem ratować potrzeba. Gdyby nie on...

Andrzej z manierką, napełnioną wodą z winem, poleciwszy żołnierzom, ażeby rannym posługiwali, do księcia się udał.

Książę nie siedział już, ale leżał. Stopniowo z pozycyi stojącej przeszedł w siedzącą, z siedzącej w leżącą. Pobladł mocno. Kiedy Andrzej do niego przyszedł i przy nim uklęknął, podniósł nieco głowę, popatrzył, uśmiechnął się i rzekł:

— Przychodzisz w porę. Za chwilę byłoby już za późno.

— O! książę — odparł Andrzej, niosąc mu manierkę do ust i mówiąc. kiedy on płyn w niej zawarty przełykał: — nie zdaje się, ażebyś był ciężko ranny.

— Nie ciężko? śmiertelnie — odrzekł, usta od szyjki odrywając.

— Wnet nadejdą lekarze.

— Porozpinaj mnie, duszno mi.

Andrzej, rozpinając na nim odzież, nie odrazu dostrzegł ranę, która go obezwładniła. Rana od kuli karabinowej niebardzo się nawet krwawiła.

— Niebezpieczeństwa nie ma — zauważył.

— Jest — odrzekł książę — nie niebezpieczeństwo, ale śmierć. Znam się na tem, studyowałem pchnięcia i strzały pojedynkowe. Hemorragii wewnętrznej, Która się we mnie odbywa, nie powstrzyma żaden lekarz. Parka — dodał prawie wesoło — nić mego żywota przecięła i dlatego nie mówmy o tem głupstwie, które się życiem nazywa. Ginę za...

— Ojczyznę — podpowiedział Andrzej, widząc, że księciu z trudnością mówienie przychodzi.

— Tak — odrzekł — ale nie za tę, którą ty rozumiesz i o wdzięczności której Damianicz mi prawił. Ojczyzna wasza, a ojczyzna moja, a!... — westchnął. — Ojczyzna wasza mojej za piedestał, za teatr służy. Ja na waszej pozuję, jak posąg, odgrywam rolę, jak Henryk V. O... ho... — znów westchnął i uśmiech mu się przez usta przesunął.

— Napijesz się może, książę? — zapytał Andrzej.

— Nie. Głowę mi trochę podnieś.

Andrzej usiadł, nogi wyciągnął i głowę młodzieńca na kolanach swoich złożył.

— Oh, — odetchnął książę ciężko i głęboko. — Wolałbym był nie zginąć; ale... no... zawszeć koniec końców, umrzeć musiałem. Może jednak ty nie zginiesz. Wiedzie i zanotuj to sobie, że ciebie do szaleństwa kocha baronowa. Nie mam przeciwko temu nic, jeżeli się z Kösticzicz przezwie Rzeską. Znajdziesz ją, jeżeli was Austryacy nie pobiją, w Wacowie. Mówiłem ci już o tem.

— Lekarze! — przerwał Andrzej, ujrzawszy zdaleka wjeżdżające na groblę furgony, w których się domyślał służby sanitarnej, niekoniecznie dobrze w armii węgierskiej uorganizowanej.

— Lekarze — odparł książę. — Ja mu o baronowej, on mi o lekarzach... Co mi lekarze!

— Pozwól, pobiegnę, sprowadzę.

— Nie potrzeba.

— Nie mogę pozwolić, ażebyś dłużej pozostawał bez pomocy lekarskiej.

— Kto z Czernéj zginął? kto ranny?

Andrzej prędko wymienił nazwiska poległych i dodał:

— Rannymi są: ty książę i aptekarz.

— A? porucznik mój?

— Kula mu nogę urwała.

— I z drogi naczelnego dowództwa zepchnęła.

— Opatrują go — podchwycił Andrzej, głowę księcia dłonią podnosząc, nogę swoją usuwając i natomiast tornister podsuwając.

— Chcesz więc mnie odejść?

— Za kilka chwil wrócę.

Zerwał się, pobojowisko krokiem zdwojonym minął i do pierwszego lekarza, którego spotkał, zwracając się, rzekł:

— Książę Barkonyay!

— Co? — zapytał lekarz.

— Ranny.

— Gdzież on?

— Tam — ręką wskazał.

— Książę Barkonyay ranny! — oznajmił lekarz w glos kolegom, krzątającym się z nożami i piłkami Około pacyentów,

Na to oznajmienie jeszcze dwóch się zerwało i za Andrzejem z instrumentami i bandażami pośpieszyło.

Książę powitał ich bladym, ironią zlekka nacechowanym uśmiechem. Lekarze do niego przystąpili, przy nim poprzyklękali i jeden z nich jął go opatrywać. Na rankę spojrzał, brwi schmurzył, palcami się zlekka ciała dotykał; dwom innym lekarzom w oczy popatrzył z wyrazem, znamionującym wątpliwością naakcentowane zapytanie; za puls księcia ujął i po chwili, dawszy kolegom jakiś znak skinieniem głowy i składając ostrożnie na biodrze rękę księcia, odezwał się:

— To nic, to nic. Postrzał poszedł poszluzem. W chwili tej nie pora waszą książęcą mość sondą irytować. Zrobi się to później, pod dachem, swobodnie.

Książę, lekarzowi mówiącemu w oczy patrząc, nic sam nie mówił. Zdawało się, jakoby z sennością walczył. Powieki mu opadały i on je z wysiłkiem wyraźnym podnosił. Jeden z lekarzy flaszeczkę z solami pod nos mu podsunął. Orzeźwiło go to. Okiem powiódł, wejrzenie na Andrzeju zatrzymał i zapytał: — Co to?

Andrzej pytania nie zrozumiał i na chybił trafił odpowiedział:

— Lekarze powiadają, że waszej książęcej móści rana...

— A... — przerwał — ziemia dudni.

Andrzej się obejrzał i wnet wyjawił mu powód dudnienia ziemi. Drogą, z tej strony, w którą wojska poszły, nadjeżdżał kłusem hufiec jeźdźców. Przodem jechał Damianicz. Hufiec się zbliżył. Damianicz konia osadził, zsiadł i do młodego księcia podszedł. Lekarz, który go opatrywał, drogę mu zastąpił.

— No? — zapytał go generał. Lekarz do ucha wsunął mu wyraz:

— Zgubiony.

Damianicz chrząknął, jakby celem zagłuszenia tego wyrazu, i szablę lewą ręką ujmując, ażeby mu nie zawadzała, a nad chorym się nachylając, odezwał się:

— A więc wszystko dobrze.

Na te słowa odpowiedziało lekkie, ledwie dostrzedz się dające skinienie głowy, poczem niezwłocznie nastąpiło westchnienie, po którem oczy księcia znieruchomiały, jakby się wpatrzyły w jeden punkt na niebie. W tym kierunku Andrzej zwrócił wejrzenie. Na błękicie widniał biały obłoczek.

— Czemu go obłoczek tak zajął? — zapytał sam siebie.

Niby odpowiedź na to zapytanie obiło się mu o słuch głośne powiedzenie lekarza:

— Skończyło się.

Damianicz przez chwilkę wpatrywał się w leżącego na wznak, z głową na tornistrze, w mundurze honwedzkim, w obuwiu dziurawem, obok opartego o wierzbę karabina, trupa młodego księcia Barkonyay'a — wpatrywał się w milczeniu i po chwili rzekł:

— Szkoda go, szkoda. Straciliśmy w nim walecznego żołnierza i pociągające nazwisko. Takie nazwisko jednak nie przepada.

Zwrócił się do jednego ze swojej eskorty i odezwał się:

— Dać do ciała wartę honorową. Pogrzebie się go z honorami wojskowemi. Uproszę ministra wojny, ażeby specyalnym dekretem nazwisko jego pozostało w kontroli bataljonu dziewiątego z dodatkiem: "Pod Tapio-Biczke za ojczyznę zginął."

Ze strony lekarzy i ze strony eskorty wyrazy te spotkało jednogłośne uznanie. Generał i lekarze od ciała odstąpili. Z eskorty sześciu huzarów i podoficer nieopodal na stronę, konie w ręku prowadząc, odeszli, i w chwilkę później przed zwłokami księcia sfanął szyldwach z dobytym pałaszem.

Andrzej powrócił na groblę. Podkomendni jego dźwigali i na wozach składali rannych, między którymi Maryś uwijała się, dając im pić wodę z winem. Lekarze bandażowania tymczasowe kończyli i cała czynność była na ukończeniu. Pozostawało jeszcze kilkunastu rannych. Aptekarz był już zabrany. Niebawem też zabrano innych. Andrzej oddzialik swój uszykował i z grobli, z której zwołam z Tapio-Biczke włościanie ciała poszarpane, celem pogrzebania ich w kopanym na łąkach wspólnym dole, zbierali, uprowadził.

Drogą idąc, rozmyślał. Miał nad czem. Przed śmiercią książę rzucił mu w mózg, niby nasienie, dwie rzeczy: miłość baronowej, będącą dla niego nowością, i pojęcie dwóch ojczyzn, co dla niego także było nowością. Z po za jednego i z po za drugiego wyzierała niejako ku niemu księżniczka, maskowana i jakby w cień zepchnięta przez baronową i przez te dwie ojczyzny. To i to nie trafiało mu ani do serca, ani do przekonania — mimo to ze śmiercią księcia Franciszka wydało mu się, że się zerwał ostatni węzeł, który go łączył z księżniczką. Żal mu serce ściskał. Celem zneutralizowania żalu, przerzucał się myślą nad Bug, w strony rodzinne, do grona rodzeństwa; wywoływał w duszy wspomnienia ojca, matki, braci, sióstr; wskrzeszać się starał w wyobraźni obrazy minionej niedawno przeszłości; nie głuszyło to jednak żalu. W oczach mu stało martwe ciało młodego, pełnego życia i energii człowieka, który luboć zginął za obcą sercu i przekonaniom jego ojczyznę, ale poczynał sobie walecznie i poniósł śmierć bohaterską.

— Czy bardziej bohaterską, niż Paweł bednarczuk, niż tylu innych? Czy mniej na cześć zasługuje aptekarz, który nogę stracił?

Zapytania te odnosiły się do tego uczczenia, jakie księcia spotkało ze strony Damianicza. Nie odpowiadał sobie na nie. W głowie się mu mąciło. A przytem, po przeminięciu tych środków odżywiających i orzeźwiających, jakich dostarcza bitwa, uczuwać zaczął ból w każdej kosteczce i znużenie w całej swojej istocie. Ledwie się na bosych nogach zdołał trzymać. Takiemu samemu znużeniu podlegali maszerujący za nim i jak on bosi żołnierze. Za nimi wlokła się Maryś.

Przysłowie powiada: "Bodajby się wojenka na dębie święciła, a kto po nią polezie, bodajby kark skręcił!" Na wojnie, pod wpływem trudów, strona moralna człowieka zanika, ustępując miejsca przejawom zbydlęcenia.

— Co mi do łba strzeliło, żem się na tę wojnę wybrał! — odezwał się jeden z tych, którzy w Hatwaniu most zdobyli.

— Węgorze bo się z nami gorzej niż z psami obchodzą — odezwał się drugi. — Po nocach, po deszczu i błocie pędzają, jeść nie dają, boso chodzić każą.

— A my się za ich sabaczak bijemy — dorzucił trzeci.

— Kiedyż my i dokąd dojdziemy? — zapytał któryś.

— Bodaj to wszyscy dyabli porwali!

Takie gawędki toczyli pomiędzy sobą żołnierze zbiedzeni, zgłodzeni i zniechęceni, którzy, gdyby działa zagrały, zapomnieliby o wszelkich do "węgorzy" pretensyach.

— Kiedyż i dokąd dojdziemy?

Zapytanie powtarzało się najczęściej raz dlatego, że na polach rozległych nic do koła, z wyjątkiem zbóż zieleniejących, widzieć się nie dawało, powtóre dlatego, że się słońce ku zachodowi chyliło.

— Nie spoczęlibyśmy — zapytał Andrzej.

— Ach! spoczywajmy, podoficerze — odezwały się odpowiedzi.

— Stój!

Droga okopaną była rowem. Za wygłoszeniem komendy oddzialik szeregiem na nasypie usiadł i wnet przed szeregiem pojawiła się Maryś. Usiadła i ona, nie na nasypie jednak, ale z boku drogi. Siadając, stęknęła.

— Ot i dziewczyna się do nas przyplątała — odezwał się jeden.

— Niczego jakaś, tylko zmarnowana — rzekł drugi.

— Tnij do niej koperczaki.

— Gdybym się z nią rozmówić umiał.

— Podbij jej serce, trafisz do torby.

— Ale jak przemówić do niej?

— Z kiepska po węgiersku: kenier wan? salona wan?

Ten który Marysi wdzięki pochwalił, wystosował do niej powyższe zapytania, z których pierwsze znaczy: "Czy jest chleb?" drugie: "Czy jest słonina?"

Maryś odparła:

— Czemu ty do mnie po węgiersku, kiedy ja znam po naszemu?

— Toś ty nasza?

— A juści.

— A zkąd?

— Z Sącza.

— Ha! to ty nam torbę swoją otworzysz. Co w niej masz?

— Co mam, to mam, ale nie dla ciebie. — Dla kogoż? dla frajera jakiegoś?

— Dla frajera, czy nie dla frajera, ale nie dla ciebie i tyle.

— Ano, weźmy się do niej — odezwał się toczący z nią rozmowę żołnierz.

Słowa te poparł czynem, wstał; z nim razem wstało kilku innych, do Marysi podeszli i w półkole przed nią stanęli.

Maryś na nich oczy z wyrazem ciekawości podniosła i zapytała:

— No, i czegoż to?

— Pokaż nam swoją torbę. — Uhu — głową pokręciła. Jeden z żołnierzy ręką ku torbie pomknął, lecz po łapie tak dostał, że krzyknął:

— Bije!

Drugi w chwili tej za torbę pochwycił, inny dziewczynę za ręce ujął. Maryś się zerwała, ręce wydarła i krzyku narobiła:

— Idźcie! odczepcie się! bezbożniki! Zgłodnialiby na to nie zważali i dziewczynieby torbę wydarli, gdyby od tego gwałtu na drodze publicznej nie powstrzymał ich glos komendy:

— Stój! formuj się!

Komendę wygłosił Andrzej. Skoro tylko zabrzmiała, wnet żołnierze od dziewczyny odstąpili, karabiny z nasypu pobrali i do szeregu stanęli.

— Pluton krok podwójny, marsz, marsz! Oddzialik drogą ruszył. Za nim, z torbą nienaruszoną, powlokła się Maryś.

Pochód trwał jeszcze z godzinę. Nagle z wyżyny oczom maszerujących ukazały się dymy ognisk obozowych — dymy, które w warunkach, w jakich się znajdowali, zapachły im tak, jeżeli nawet nie ponętniej, jak dymy sioła rodzinnego. Kroku przyśpieszyli i niebawem weszli na stanowisko swego batalionu. Jagmin, zoczywszy ich, wnet pałasz przypasał i na spotkanie pośpieszył. Nie darował im formalizmu regulaminowego. Przedewszystkiem od Andrzeja o raport się upomniał, a dowiedziawszy się,. że oddzialik na grobli na rozkaz dowódcy korpusowego pozostał, pluton we front ustawił, do szeregu broni w kozłach go podprowadził, kazał mu broń w kozły złożyć, stanowiska sekcyom wskazał, podoficerom o wyznaczeniu żołnierzy do "fasowania" żywności przypomniał i dopiero:

— Odstąp, marsz! — zakomenderował.

O! moment ten był dla znękanych momentem rozkoszy. Rozłożyli ogniska; przy ogniu postawili kociełki napełnione wodą, w której tonęło mięso; dostali chleba i wina; dokoła ognisk polegali, wypoczywali, rozkoszowali się.

Rozkoszy podobnej nie zaznał, kto momentów podobnych w życiu nie miewał.

W porównania z zupą bez jarzyn, chlebem czerstwym, kawałkiem mięsa, haustem wina kwaśnego i legowiskiem przy ogniu obozowym iść nie mogą puchy, sprężyny, okrycia aksamitne, jadło najwykwintniejsze, kompoty najwyszukańsze. Po królewsku się wojownikom naszym spało. Jedyna tego rodzaju sypiania niedogodność na tem polega, że się nie sposób ustrzedz, ażeby się przy ogniu w płaszczach i innych częściach odzieży dziury nie wypalały.

Maryś również słodko spoczywała, nim jednak spoczywanie dla niej się rozpoczęło, wytrzymać pierwej musiała ze strony Szandora napaść, która snadź dla niej pierwszyzną nie była, wytrzymała ją bowiem z rezygnacyą wzorową. Szandor, skoro tylko przed nim stanęła, natychmiast jął się ją karcić.

— Ach! ty taka owaka.

Osypał kochankę gradem obelg, do powtórzenia niemożliwych, powtarzając, że nie bije jej dlatego tylko, że rąk sobie nie chce paskudzić. W końcu począł tłómaczyć kochance powód gniewu.

— Czekam, czekam, czekam, a ciebie nie ma.

— A bom... — zaczęła.

— Czekam, czekam — przerwał — a ona się gdzieś tam wałęsa po dziurach.

— Ja tego...

— No, powiedz: gdzieś chodziła?

— Jam wodę z winem rozdawała.

— Wino marnowała!

— Na rannych — odparła.

— Na jakich rannych? — zapytał.

— Na tychże, co na grobli... nie wiesz?

— E, no? — odezwał się już bez uniesienia.

— Dawałam wody z winem panu aptekarzowi, który o jednej nodze został.

— Nie gadaj! — zawołał.

— Ano, sprawiedliwie powiadam, sam zobaczysz.

— Jakże on będzie maszerował? Dziewczyna na to zapytanie odpowiedzieć nie umiała. Szandor zapytał:

— A Pawłowi dawałaś?

— Cobym mu dawać miała! Anim go na oczy nie widziała.

— Gdzież się podział? Uhm — mruknął. — A pan książę?

— Pozostał tam, pod wierzbą.

— Pozostał? po co?

— Ano tak, pomarł.

— Pomarł! — wykrzyknął Szandor — książę? Nie!

— Widziałam go, jak widzę ciebie.

— Pomarłego?

— Pomarłego. Pod wierzbą leży, a przed nim huzar z szablą chodzi.

— O! o! — odezwał się Szandor i wiadomości o śmierci księcia kolegom udzielił.

Wiadomość ta, od ogniska do ogniska przechodząc, po obozie się rozeszła, na Szandorze zaś takie wrażenie sprawiła, że dla frajerki zdobrzał. Pod krzakiem obok niej usiadł; ona z torby wydobyła: chleb biały, ćwiartkę pieczonego prosięcia, wina tokajskiego buteleczkę, soli, papryki i garść śliwek suszonych. Szandor jadł, wzdychał i na nogi Marysi wejrzenie zwróciwszy, zapytał:

— Czego nogi twoje takie czerwone? Dziewczyna sama się teraz dopiero na tem spostrzegła. Stopy podjęła, popatrzyła i zawołała:

— Jezusie najsłodszy! to krew! Tom się tak tam, na grobli, uwalała.

— Na grobli — westchnął Szandor — tak świstało, że dziwo, żem nie ogłuchł.

Dalej w milczeniu jadło spożywał, a dziewczyna, nim do snu przy ognisku legła, pierwej sobie nogi w potoku pomyła.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej