Stanisław Brzozowski

CYPRIAN NORWID PRÓBA

Konwersja: Nexto Digital Services

CYPRIAN NORWID PRÓBA

Stanisław Brzozowski

Utwory Norwida są jak mowa ruin.

Bo i zwaliska mówią. Mówią opuszczeniem, samotnością, ciszą... Ale nie dochodzi do nas ta ich mowa. By nawet milczenie słyszeć, trzeba je zbudzić. I wszelkie milczenie usłyszane jest już zmącone. Nikt nie zna ciszy, kto jej nie naruszył. Cisza wiekuista jest tylko w sobie i dla siebie. Nie pozna nikt duszy milczenia. My znamy wiew jego skrzydeł, gdy zbudzone nad głowy nasze się wzbija i ulata. Czym są ruiny dla siebie i co myślą, o tym nie wie nikt. Do nas mówi ich zniszczenie. Bo każdy, kto w ruiny wchodzi, niszczy w nich coś, choćby nie burzył nic prócz samotności.

Mową ruin, która nas dochodzi, jest szmer ich rozpadu. Szczytne słowo „byłem", które szepcą, odrywają się od ścian, od sklepień, okruchy i złomy.

Ruin istotą jest obecność wieków. Kto ruiny budzi, wieki budzi.

Słowo Norwida jest jak odpowiedź wieków na pytanie trafunku. Jest jak wieki omszone, poważne i nieprzewidziane.

Znamy traf, który porusza. Nie znamy tego, co poruszonym być może w ruinach.

Wiew skrzydeł efemerydy, krok nieopatrzny jednogodzinnego przechodnia oderwać może coś, w czym spały stulecia.

Myśl Norwida samego bywa takim przechodniem. Zrywa się i ruchem swym osypuje zwaliska, a potem patrzy w perzynę, zdumieniem, żalem i szacunkiem zdjęta: to więc było we mnie.

Bo ruiny porasta pleśń: niepamięć o samym sobie. Bo bierze je w posiadanie cisza, co nazbyt ciszą jest, by siebie znała. I by siebie sobie przypomnieć, trzeba coś zwalić; i to się tylko pozna, co się skruszy.

Mową ruin jest tylko zniszczenie. Idąc w perzynę, dochodzą do głosu. I gdy się w nich ozwać coś chce, mówi: „byłem".

Nie dziwcie się, że słowo Norwida jest tak ociężałe, każdy ruch jest tu jak śmierć. By coś rzec, trzeba w czymś umrzeć, by coś ujrzeć, trzeba pożegnać.

Słowa padają z trudem, ach, bo każde szczątkiem jest jakiegoś posągu, kamieniem powały, ziarnkiem płaskorzeźby.

Wtedy tylko mówią ruiny, gdy niszczeją. W innym czasie włada tu cisza zbyt cicha, aby znała siebie, milczenie tak głębokie, że nie wie, iż milczy.

Tam tylko jest milczenie, gdzie już milczącego nie ma.

A jest ono tylko: tafla ciszy wiekowej wśród ruin.

By ją zbudzić, w proch muszą zwalić się, by w niej się poznać w odbiciu, rozsypać się muszą.

To tylko poznać można, co się uważa za utracone. Żegnanie i rozłąka są językiem ruin.

„Byliśmy" - mówią kamienie...

On sam nazywał siebie poetą  „ruin nieplastycznych" i pisał:

„...naród cały skoro się obala,
Potężna jest ruina, zarys mniej widzialny."

A także pisał:

„A wy? o, moi wy nieprzyjaciele,
Którzy, począwszy od pełności serca
Aż do ziarn piasku pod stopami memi,
Wszystko mi wzięliście, mówiąc: «nie słyszy -
Nie wie - nie widzi - nie zna»  - wam ja, z góry
Samego siebie ruin, mówię, tylko,

Że z głębi serca błogosławić
Chciałbym — bo tyle mogę  — resztę nie ja: —
Bo ja tam kończę się, gdzie możność moja."

Nad znaczeniem ruin i cmentarzy myślał Norwid wiele i powiedział o nich to najgłębsze słowo: „Ruiny są zasługą." By móc niszczeć, trzeba być. I on, co nazywał  „słowo — czynu testamentem", wiedział, że ruiny są puścizną i za złe miał oraz najwyższe oskarżenie w tym widział cywilizacji „chrześcijańskiej", że ruin nie zostawia, sama wśród cudzych żyjąc i ich przyjmując gościnę.

Zbyt lekkim określeniem jest powiedzieć, że był poetą albo myślicielem ruin, był on duszą ruin. Ruiną był sam we wnętrzu swoim.

A pamiętać trzeba, że aby ruiną być, trza być wprzód całością.

Tam tylko są ruiny, gdzie gmachy były.

„Twórczość albowiem jest to pewnik i trafunek
Przypadkowy na zewnątrz, wewnętrznie logiczny.
Z sumienia, gdy spojrzysz, wyda ci się ona
Złożoną z długich zasług, że jest dopełniona,
Niby koroną pracy będąc sprawiedliwą,"

Czym był człowiek, który dorobił się tego, by móc na własną duszę patrzeć jako na ruinę w proch idącej, przez codzienność rozkradanej, murszejącej całości? Kim był człowiek, którego stać było przez cały życia przeciąg na to jedno dumne słowo „byłem" i to inne dumniejsze jeszcze „nie będę"?

„Czy, mówię, prawdę stawiał na swym grobie,
Czy się jej grobem podpierał ciosanym?"

Tak stoi kwestia.

Fundamentem jednym może być tylko prawda - wszyscy wiemy o tym. Ale co fundamentem prawdy? Aby niczemu w nas nie była oparciem, by był jej tylko świadek

„Kamień i Bóg,
Miłości otchłań i twardość granitu...
Jako monument utwierdzon w wieczności."

By stwierdzić, iż jest wieczna, człowiek nie może nic innego uczynić, jak jeno siebie dla prawdy zaprzeczyć. Wtedy tylko prawda stoi, gdy stoi na „naszym grobie". Kto prawdy poza grób nie myśli, komu śmierć, zniszczenie jest przeciwko prawdzie argumentem, ten nigdy prawdy nie myślał, ten myślał tylko swoje ja i jego maski. A można i z grobu maskę czynić i strój — exemplum Novalis.

Ale tam jest tylko milczenie, gdzie już milczącego nie ma, i ta jest tylko cisza, która nie zna siebie. Bo

„...bezwidnego kolumna kościoła
Na lazurowem utwierdzeniu stoi."

Norwid, ten człowiek, który mówił o sobie, iż wzięto mu spod stóp nawet ziarnka piasku, przyjaciół swych zapewniał jednak, że pewny jest, iż z nimi spotka się i złączy, „bo każdy umiera"; widzenia miejsce oznaczał ten tułacz, któremu ziemia bywała nieraz „miedzą na grób zbyt wąską albo łoże".

„Na szlaku białych słońc — na tym niezmierzonym,

Koniec wersji demonstracyjnej.