Franciszek Gawroński

CZASY SZKOLNE W KIJOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. DO KURATORYI PIROGOWA.

2. KURATORYA PIROGOWA.

CZASY SZKOLNE W KIJOWIE

1854/5 - 1862/3

Gawroński Franciszek

1. DO KURATORYI PIROGOWA.

Ani latami, ani siłą nie czuję się jeszcze starym człowiekiem, a jednak życie w ciągu ostatnich lat wogóle tak się zmieniło, iż mimowolnie zdaje mi się, że jeden okres z tego życia już się zamknął za mną. Myśl niejednokrotnie z teraźniejszości cofa się w przeszłość, nie dla tego bynajmniej, że owe czasy były lepsze, tylko że były inne, że świeża młodość zachowała o nich wspomnienie bez żadnych domieszek barw ciemnych, których nam późniejsze lata i doświadczenie nieoszczędzają.

Bądź-że błogosławioną młodości, co umiesz nawet gorycze przetwarzać na barwy tęczowe!

Dzieciństwo moje i młodość w niczem nie wykraczały poza granice tego życia, jakiem całe owoczesne społeczeństwo ukraińskie żyło. Wspomniałem o Ukrainie, bo tu urodziłem się, wychowałem, przeszedłem szkoły średnie i o wyższe zawadziłem, zanim mię zawirucha dziejowa r. 1863 nie przerzuciła z ławy szkolnej do więzienia. Gdzie urodziłem się i kiedy, o tem pisać nie będę — teraz przynajmniej — gdyż powziąłem zamiar rzucić na papier garść moich wspomnień szkolnych. Jaki był stopień nauki w owe czasy w Kijowie, gdzie do szkół chodziłem, o tem historyk dowie się z podręczników szkolnych, z planów i archiwum; ale papiery nie odtworzą ducha szkoły, charakteru, kierunku. Materyał archiwalny dostarczy urzędowych faktów, dostarczy kanwy do obrazu, ale ten tylko potrafi stworzyć dokładny obraz ówczesnej szkoły kto barw i światła zasięgnie od współczesnych. Otóż i ja nic innego nie pragnę jak tylko dostarczyć przyszłemu historykowi szkolnictwa w całej Polsce trochę barw, kilka promieni rzucić na to życie, jakiem sam w szkole żyłem.

Wprawdzie szkoła, którą przeszedłem, była moskiewską w tem znaczeniu, że językiem wykładowym był język rosyjski, ale tam kształciła się młodzież polska. W naszych tragicznych losach dziejowych nie jest to bynajmniej rzeczą obojętną poznać szkołę i środki, zapomocą których wypaczano charaktery, koszlawiono narodowość.

Historyk z kilki faktów będzie mógł poczynić pewne wnioski o duchu panującym w szkole i o tem jaki on wpływ wywierał na obniżenie naszego poziomu moralnego, umysłowego i narodowego.

Ojciec przywiózł mię do szkół po wakacyach letnich roku 1855, do Kijowa, do gimnazyum 2-go, które wówczas uchodziło za lepsze, od istniejącego gimnazyum 1-go, gdzie, jak powiadano, kształcili się „paniczyki". Tem mianem obejmowano zwykle młodzież rodziców zamożnych, a właściwie szlachty, gwałtem pragnącej odegrywawać rolę „panów" i tak zwanej arystokracyi. Nad tem wszakże zastanawiać się nie będę, ani rozstrzygać, które gimnazyum było istotnie lepsze.

Kijów już znałem dawniej, gdyż od czasu, jak tylko zapamiętać mogę, przyjeżdżałem tu z matką dla odwiedzenia krewnych i ojca, czasowo mieszkającego. Nazwa Kijów w owe czasy robiła większe wrażenie w społeczeństwie ukraińskiem niż dzisiaj na nas Paryż. Kijów uchodził za miasto wielkie. Po nim na całej Ukrainie już istniał tylko Berdyczów. Inne powiatowe miasta i mniejsze miasteczka żyły jeszcze tem życiem umysłowem, jakie przekazała im Rzpta polska ostatnich lat. Były one małe, niechlujne, brudne w części zamieszkanej przez żydów, gdzie kupił się drobny handel miejscowy, ale po skrajach tych miasteczek, w dworach i dworkach mieszkała szlachta bardzo licznie. Te części miasta, zwykle zadrzewione, czyste i wesołe bywały. Szlachty było dużo, żyli wszyscy bez troski o jutro, dość hałaśliwie, łącząc się tylko ze sobą. Moskala ani powąchać. Urzędnicy byli Polacy — rzadko gdzie Moskal się trafił, a jeżeli był jaki — szczególnie w urzędach policyjnych — to się przystosowywał do większości społeczeństwa. Żadne antagonizmy narodowe nie objawiały się na zewnątrz tak brutalnie — jak teraz — w ten chyba tylko sposób, że Polacy uważali zawsze Moskali za wrogów polskiego narodu, nadziei samodzielnego życia nie tracili nigdy, a z tymi, których ze względów politycznych kochać i szanować nie mogli — stosunków towarzyskich nie utrzymywali. Tak jak drobna szlachta, skupiona w miasteczkach, zachowywała się reszta społeczeństwa polskiego odpornie. Jeżeli była mowa o warunkach zgody, przystawano na nie chętnie, ale oddaj, panie bracie, Polskę po Kijów.

O żadnych granicach etnograficznych nie śniło się nikomu ; każdy stał na punkcie praw historycznych, bo uważano, że pracę poprzednich pokoleń dla ojczyzny można lekkomyślnie stracić, ale wyrzekać się ich byłoby zbrodnią. Stracone wrócić może, ale podarowane — nie wraca. Są prawa, które przedawnieniu nie ulegają — w to wierzono . święcie, bo tradycye niepodległości były świeższe, bo pamiętano jeszcze od ojców i dziadów historyę własnego politycznego życia.

Drobnej własności ziemskiej szlacheckiej nie było wcale poza obrębem miasteczek. Jedno i kilko-wioskowa szlachta w niczem nie różniła się pod względem narodowym od szlachty miasteczkowej, w tem chyba, że stała jeszcze w większem oddaleniu od moskiewskiego świata urzędniczego. Jeżeli drobny szlachetka na kilkunastu lub kilkudziesięciu morgach z konieczności musiał takiego urzędnika przyjąć w domu swoim, to szlachcic wioskowy urzędników, tak zwanych sądowych i policyjnych — policya łączyła się i dziś jeszcze łączy się ściśle z administracyą kraju — nie widywał nigdy. Do załatwienia czynności pośredniczących między „dziedzicem", „panem" a urzędem był ekonom lub rządca. On, od najniższych urzędników począwszy, aż do „sprawniką" czyli naczelnika powiatu, przyjmował wszystkich u siebie lub w tak zwanej kancelaryi, która była rodzajem urzędu dominialnego. Szlachcic wioskowy przyjmował tylko gubernatora i wysokich urzędników — jeżeli zasługiwali na to. Żona, dzieci, rodzina przy takich recepcyach nigdy nie byli obecni: jeżeli nie można było nieobecności złożyć na karb wyjazdu, składano ją na karb choroby, pilnowania chorego etc. Spełniano polecenia urzędowe, ale nieutrzymywano stosunków z urzędnikiem, bo na to niezasługiwał.

Taki stan rzeczy ,trwał jeszcze w chwili mego wstąpienia do szkoły i przeciągnął się do roku 1863. Potem, pod naciskiem przemocy, samowoli urzędników i bezkarności, braku wszelkiego uczciwego i prawidłowego sądownictwa, trzeba było osobistym stosunkiem łagodzić barbarzyństwo rządu.

Wracam do Kijowa. W roku 1855 Kijowa właściwie nie można było nazwać miastem w znaczeniu europejskiem, ale wielką wsią. Liczył on już wówczas około 50 tysięcy mieszkańców, był, jak zawsze, siedzibą generał-gubernatora, centrum administracyi krajowej, ale to wszystko nie nadawało mu bynajmniej pozoru miasta. Drogą przez Białą-Cerkiew i Wasylków — pocztową — dojeżdżało się do tak zwanego Krasnego traktiru. Był to wielki zajazd, utrzymywany przez jakiegoś Moskala. Rzecz w owe czasy rzadka, która nas dzieci interesowała bardzo. Otóż od owego Krasnego traktiru można było jechać dalej do Kijowa bądź drogą pocztową, bądź też trochę bliższą, objazdową. Pocztową dojeżdżało się do Demijówki, przedmieścia Kijowa, osady z kilkudziesięciu chat złożonej, a potem, przez błotnistą groblę, prowadzącą przez wielki staw — dziś w łożysku tego stawu sadzą kapustę Moskale — wjeżdżało się na ulicę Wielką Wasylkowską.

Przebywszy górę gliniastą — dziś splantowaną pod drogę szosową i kolej elektryczną, — spuszczało się z niej następnie w wielką dolinę, okoloną górami. Jest to dolina Łybedi, rzeki, która niegdyś, przed tysiącem lat, wziąwszy początek w wąwozach i nizinach dzisiejszego lasku kadetów (Kadietskaja roszczą), łukiem , szerokiem korytem płynęła popod wzgórza do Dniepru, do którego wpadała niedaleko monasteru Wydubyckiego. Dziś zamiast rzeki płynie wąziuchny strumień, tworząc kilka mniejszych lub większych stawków.

Ściśle rzecz biorąc ową Łybedią ogranicza się teraźniejsze terytoryum Kijowa, gdyż po za jej linią leżą tylko przedmieścia. Zboczem tej doliny szła piasczysta, uciążliwa droga Wielka Wasylkowska, a po jej bokach tuliły się malutkie domki mieszczańskie. Brnęło się tak po piasku aż do Troickiego bazaru, skąd właściwie mówiąc, rozpoczynał się dopiero Kijów. Od owego bazaru szła dopiero środkiem szerokiej ulicy brukowana drobnemi kamyczkami droga, wiodąca do Kreszczatyku, ulicy, która dziś uchodzi za najpiękniejszą i stała się najżywotniejszą arteryą miasta.

Droga objazdowa, za Krasnym traktirem, szła do lasku kadetów, zwanego tak dla tego, że w rok czy we dwa po mojem wstąpieniu do gimnazyum, zbudowano w środku jego, na wzgórzu olbrzymi gmach, szkołę kadetów. Droga wówczas wiodła pod laskiem, skręcała na piasczyste wzgórza, zwane Łysą górą, dziś zabudowane przez zarząd kolei, potem spuściwszy się w dół, krętemi drożynami dojeżdżało się do szosy Zytomierskiej, Bulwaru Bibikowa, będącego przedłużeniem szosy i w końcu do Kreszczatyku. Tą drogą jeździłem częściej dla tego, że przy bulwarze Bibikowa było nasze gimnazyum.

Droga ta, piasczysta do tego stopnia, że literalnie koła od wozu grzęzły i ażeby ulżyć koniom, trzeba było wraz z furmanem piechotą wędrować, wiodła przez wzgórza i wąwozy niezabudowane wcale. Tu i owdzie tylko pod górką sterczał jakiś domek o trzech oknach, gontem lub dranicami kryty. Wprost z piasków wpadało się nieraz w bagno, z którego ledwie wyleźć można było, aż się dopchało nareszcie do szosy. Tu dopiero rozpoczynała się filozofia furmana, głęboko zastanawiającego się nad pożytkiem tak pięknego wynalazku, jak droga szosowa; jeżeli w dodatku spotkało się żółty dyliżans, jadący z Żytomierza — to już Kijów wyrastał w oczach moich i furmana   na coś strasznie wielkiego i dziwnego.

Kijów w owe czasy był już podzielony na te same dzielnice miejskie, które i dzisiaj istnieją, ale środek jego życia w innej był stronie. Właściwem miastem był Peczersk, ten punkt, gdzie ku końcowi panowania Mikołaja I. poczęto już budować fortecę. Z pięciu wielkich części miasta, na Padole skupił się handel burtowny moskiewski: żelazny, skórny i tak zwanych „krasnych towarow". Nowoje strojenije czyli Nowe miasto zamieszkałe było przez najuboższą ludność, którą car Mikołaj, przeniósłszy z Peczerska i zabrawszy jej ziemię pod fortecę, przesiedlił na piasczyste wzgórza i mokre niziny Łybedi. Stare miasto, prawdziwy j Akropol kijowski, w środku którego znajdowały się cerkwie św. Zofii, św. Michała, Dziesięcinna, św. Andrzeja, szczątki monasteru św. Ireny, szczątki Złotych wrót, a w ziemi jeszcze spoczywały resztki cywilizacyi arabskiej, greckiej i normańskiej, — było zamieszkałe przez popów i starych prawdziwych kijowianow. Na Peczersku, koło Ławry i monasteru św. Mikołaja skupiało się całe życie: większość urzędów, dekasteryi i najlepsze magazyny, ciągnące się długim szeregiem wzdłuż ulicy, wiodącej do Ławry i monasteru. Lipki najpiękniejsza część miasta, na najwyższym punkcie Kijowa położona, pełna stuletnich dębów i lip, była siedzibą najzamozniejszych rodzin polskich i rosyjskich, a także mieszkaniem gubernatorów.

Budowanie fortecy w Peczersku jakoteż przymusowa ekspropryacya i przesiedlenie ludności na stare i nowe miasto, przyczyniły się zupełnie do zmiany fizyognomii i konflguracyi Kijowa. Za ludźmi poszli kupcy, którzy także powoli poczęli przenosić swoje sklepy w inne miejsce. Oczywiście, trzeba było szukać miejsca, odpowiadającego położeniu centrum, dogodnego dla wszystkich mieszkańców. Takim punktem był niezawodnie Kreszczatyk, łączący Padół, Lipki i Peczersk, ze Starem i Nowem, miastem.

Kiedym do gimnazyum przyjechał, już, się była owa translokacya z Peczerska na niższy Kijów rozpoczęła i jeszcze przez lat kilka trwała, ale szła bardzo szybko. Pamiętam dobrze ów okres przejściowy, bom jeszcze w sklepach na Peczersku z ojcem i z matką bywał; jeszcze tam mieszkało dużo szlachty średniozamożnej, która pobudowawszy się i zagospodarowawszy, do końca swego życia dobiegała. Tymczasem na Kreszczatyku i w sąsiedzstwie wyrastały domy i sklepy jak grzyby. Wszystko to było bardzo malutkie i niewybredne, ale nam wydawało się po małomiasteczkowych dworkach i żydowskich sklepikach czemś ogromnie dużem. Na całym Kreszczatyku było zaledwie kilkanaście domów murowanych, które na miano domów zasługiwały: dom HudimyLewkowicza, przedtem teatr, cukiernia Rozmitalskiego czy Rozmitalskiej, bo tylko o niej ustawicznie mowa była i niewiele co więcej godnego uwagi. Im dalej ku drodze Wielkiej Wasylkowskiej, tem domki były rzadsze i mniejsze.

Na rogu Kreszczatyku i ulicy Luterańskiej był duży piątrowy. gmach, żółto malowany, niegdyś gimnazyum, a w chwili mego przybycia do Kijowa, największy i najlepszy na całe miasto hotel angielski. Gimnazyum I. mieściło się w Lipkach w dawnym pałacu cesarskim, zbudowanym podobno dla Elżbiety, a istniejącym dotychczas. Jadąc drogą Wielką Wasylkowską ku Kreszczatykowi, w tem miejscu gdzie dziś znajduje się nie najlepsza ale najgłośniejsza w Kijowie cukiernia George'a, wznosiła się wysoka góra gliniasta, dotykająca chodnika, a na jej szczycie, śród drzew bieliły się malutkie domki, które dopiero z przeciwnej góry dostrzec można było. Dziś z tej góry śladu nie pozostało: rozkopano ją zupełnie. Środkiem jej przeszła ulica Prorieznaja, a szczyt przecięty został ulicą Nowo-Jelisawetyńską — i w ten sposób utworzyła się najnowsza i najpiękniejsza dzielnica miasta.

Gdy mię oddano do szkoły, 2-gie gimnazyum kijowskie nie miało jeszcze własnego lokalu. Mieściło się ono na bulwarze Bibikowa w trzech domach. W tym punkcie skupiły się w owe czasy prawie wszystkie zakłady naukowe kijowskie, z wyjątkiem 1-go gimnazyum. Zatem więc: na ulicy Wielkiej Włodzimierskiej (dla tego chyba tak nazwanej, że przy końcu jej, na samym skręcie na Padół, była niegdyś cerkiew Panny Maryi, zwana Dziesięcinną, przez Włodzimierza, obdarzonego bez wszelkiej zasługi tytułem Wielkiego zbudowana), przy przecięciu jej z ulicą Szulawską, stał wspaniały gmach uniwersytecki, z kolumnadą grecką na froncie, ciemnoceglastą farbą malowany. Na tejże ulicy, w górę nieco, na przecięciu się bulwaru Bibikowa, mieścił się w narożnym gmachu pensyonat żeński podobno Najhilkowskiej, dalej pensyonat Hrabiny Lewaszowej. Z drugiej strony uniwersytetu, od strony Szulawskiej i Niższej Włodzimierskiej, także jakiś pensyonat. Po roku 1863 w tym samym domu była policya dzielnicy Łybedzkiej czyli Nowostrojeńskiej. Naprzeciwko uniwersytetu, gdzie dziś znajduje się park z posągiem Mikołaja I., był plac ćwiczeń wojskowych. Około 1870 połowę tego placu rozparcelowano i zrobiono z niego ulicę Aleksiejowską; z drugiej połowy urządzono ogród miejski. W chwili rozpoczęcia moich nauk w Kijowie, plac ów był wielką płaszczyzną, obsadzoną z czterech stron topolami piramidalnemi, skrzyżowaną w różnych kierunkach drożynami. Ponieważ naturalna powierzchnia gruntu od uniwersytetu ku ulicy Elizabetyńskiej (starej) jest pochyłą, plac ów podnosił się z tamtej strony bardzo wysoko, tak że na rogach i bokach jego istniały schodki dla ułatwienia komunikacyi. Na najwyższym końcu placu było przeszło 20 wschodków. Otóż, gdy jeden front placu, od ulicy Wielkiej Włodzimierskiej, zwrócony był do uniwersytetu, drugi zwracał się do bardzo gustownego budynku, na bulwarze Bibikowa, między ulicą Elizabetyńską a Wielką Włodzimierską. Była to szkoła wojskowa, nosząca tytuł korpusu kadetów. W roku, jeżeli się nie mylę, 1858, gdy w lasku, o którym już wspominałem, zbudowano nową szkołę wojskową, do opróżnionego gmachu przeniesiono z Lipek I. gimnazyum. Wspominam o tem dla tego, ażeby czytelnik mógł tem łatwiej z topografią miejscowości się oznajomić.

Przechodzę teraz do naszego gimnazyum w r. 1855/6. Mieściło się ono w trzech budynkach: jeden obszerny parterowy, istniejący dotychczas, stał na rogu bulwaru Bibikowa i ulicy Elizabetyńskiej, idąc z W. Wasylkowskiej przez Elizabetyńską po prawej stronie, a idąc z Kreszczatyku przez bulwar Bibikowa, po lewej. Tu mieściła się bursa szkolna, zwana przez nas „kazarmy" czyli „obszcze kwatyry". O szczegółach później. W domu vis-a-vis, przez bulwar, tylko ukośnie, przechodziło się do sypialnych pokojów bursy, gdzie mieściła się również garderoba. Właściwe zaś gimnazyum znalazło przytułek o kilkaset kroków dalej, w domu, gdzie we dwa lata potem był pensyonat żeński, wspomnianej już pani Najhilkowskiej *).

Ponieważ rodzice moi mieszkali o 20 mil ukraińskich od Kijowa, a komunikacyi prawidłowej nie tylko koleją żelazną, ale nawet zwykłą bitą drogą nie było, oddano mnie, jak i wielu innych szlacheckich dzieci do bursy, vulgo kazarmy. W owe czasy do bursy przyjmowano tylko szlachtę i synów urzędników, posiadających rangę, odpowiadającą szlachectwu. W ten sposób znalazłem pomieszczenie w owym wielkim parterowym domu, którego topografię naznaczyłem wyżej nieco.

Pierwsze chwile pobytu tam przebyłem bardzo smutno i boleśnie. Z otoczenia rodzinnego wpadłem od razu w wir życia nader hałaśliwego, o którem pojęcia nie miałem. Przedewszystkiem musiałem mówić od razu po rosyjsku z kolegami i „naczalstwem" t. j. używać języka, którego wcale nieznałem, a raczej znałem o tyle, że umiałem czytać i pisać. Byłem dzieckiem miękkiem, nerwowem, skłonnem do wrażeń i łez, wychowany wśród wsi ukraińskiej jak łoszę w tabunie, zupełnie swobodnie; nagle znalazłem się tylko w zamknięciu, bez swobody, powietrza, natury. Odczułem to moje nowe położenie ogromnie. Mieliśmy przy tym domu malutki dziedziniec, na którym bawiliśmy się w piłkę i w wolanta, zwanego nie wiem dlaczego „palantem". Otoż gdy nadszedł wieczór, gdy się hałas uspokoił nieco, a koledzy wielcy i mali zasiedli do lekcyi, dla mnie nie było nic milszego jak wyjść na dziedziniec o zmroku. Chodziłem wówczas sam, myślałem o domu, o matce, o zabawach, porównywałem życie tu i tam — i płakałem. Nie o łzy wszakże moje chodzi. W tych zakładach tresury, które Moskale nazywają szkołą, dziecko może uchodzić za szczęśliwe jeśli tylko łzy traci.

Bursa nasza w organizacyi swojej miała istotnie coś żołnierskiego i dla tego nie dziwię się, iż ojcowie nasi, a my za nimi tę wstrętną instytucyę nazywaliśmy „kazarmą". A jednak, kto się pragnął w owe czasy uczyć, nie mógł jej pominąć. Później nieco, stało się to już rzeczą łatwiejszą, bo można było znaleść przyzwoite pomieszczenie bądź u ludzi, którzy się fachowi pedagogicznemu poświęcili, bądź nawet u nauczycieli.

Na początku moich szkolnych czasów, o ile przypominam sobie, nikt nie mieszkał po za bursą — chyba u rodziców i bardzo blizkich krewnych. Wracam jednak do bursy. Była ona instytucyą w dosłownem tego słowa znaczeniu zamkniętą i strzeżoną przez żołnierzy. Wewnątrz pilnowani byliśmy przez tak zwanych „diad' ków" — dymisyowanych podoficerów, którzy przestrzegali jedynie grzecznego zachowania się. O moralności mowy niebyło nigdy, bo ci najbliżsi nasi pedagogowie sami o niej pojęcia nie mieli. Pojęcie zaś grzeczności polegało na tem, że my, dzieci, musieliśmy siedzieć przy stołach i schyliwszy się nad książką — udawać naukę. Żaden „z diad' ków", a nawet wyższych nieco dozorców — ,,nadziratel" — nie kontrolował bynajmniej nauki, gdyż sam, niestety, tyle tylko umiał ile od niego wymagała rada pedagogiczna t. j. czytać dobrze i pisać nie źle. Pozostawieni więc byliśmy literalnie sami sobie. Każdy robił co chciał, jak chciał, umiał lub potrafił. Nikt się do niego poza szkołą nie wtrącał, a szkoła o tyle była straszną, że tam zadawano lekcye „at sich por do sich por" i pytano. Właściwie w szkole nie uczono — zadawano tylko lekcye „do domu" i pytano „zadane". Do tego jeszcze wrócę.

W kilkunastu pokojach kazarmy zamkniętych było około 300 dzieciaków, od 9—16 lat. W tych samych pokojach uczyliśmy się i jedli. Spać chodziliśmy do osobnego domu, o którym już wspomniałem, a na naukę szkolną do innego.

Gdyśmy po lekcyach wracali, zastawaliśmy stoły nakryte. Długie, sosnowe stoły malowane były na ciemno-zieloną barwę i posiadały szuflady, przeznaczone dla każdego — co równało się wyznaczeniu „miejsca". Składaliśmy do nich nasze książki i zeszyty. Wróciwszy ze szkoły zatem, zasiadaliśmy do obiadu — każdy na swojem miejscu, o ile to było możebne. Nakrycia kładziono wprost na stół bez ceraty i obrusa; później za czasów kuratoryi Pirogowa zjawiły się obrusy i serwetki — dawniej tego nie było. Zresztą, trudno bardzo orzec co było przeznaczone, a co nie, gdyż inspektorowie i dyrektorowie dopuszczali się wogóle na tym punkcie nadużyć i tylko w czasie wizytacyi czyli tak zwanej „rewizyi" trzymano się przepisów. Rano przy tych samych stołach jadaliśmy śniadania, a wieczorem kolacyę.

Gdy nakrywano do stołów i sprzątano, szczególnie w czasie słoty lub w zimie, służba kręciła się między nami, poszturkując łokciami. To samo działo się gdyśmy się bawili na owym maleńkim dziedzińcu bądź w czasie rekreacyi, bądź też w chwilach przygotowań do obiadu. Służba co chwila przemykała się pośród nas z wazami i półmiskami, wykrzykując głośno: bieregiś! adżgu! (Strzeż się! Oparzę!) Zdarzało się też często, że sosy i krupniki oblewały ubranie bawiących się.

Rano, na śniadanie dawano nam po talerzu jaglanego lub hreczanego krupniku, z niezbyt obfitą ilością krup, do tego chleba podostatkiem. We środę otrzymywaliśmy kluski hreczane rzucane na wodę ze słoniną. Na obiad barszcz, kapuśniak, krupnik z mięsem, pieczeń lub kluski i pierogi lemieszczane, tak zwane „sukienne" z powodu ciemnej barwy w ten sposób ochrzczone. W niedzielę otrzymywaliśmy naleśniki z serem. Na wieczerzę krupniki różne. W niedzielę po kromce chleba z masłem.

Kuchnia mogłaby być wcale dobrą, a była w istocie obrzydliwą. Wikt dla bursy był oddany „w podriad" t. j. dostawcy najmniej dającemu. Stąd żywienie dzieci było jedną z najwstrętniejszych spekulacyi. Kto był takim podriadczykiem, gdyśmy mieszkali na ulicy Elizabetyńskiej — nie wiem, nigdym go nie widział; we dwa lata później był nim jakiś dymisyonowany oficer — zdaje mi się tak przynajmniej, bo chodził zawsze w mundurze. Nazywał się Iljin. Utkwiła mi na zawsze w pamięci jego olbrzymia beczkowata postać, w szarym krótkim płaszczu, szafirowymi spodniami z wypustkami czerwonemi na bokach, w czapce z czerwonym otokiem. Był to już człowiek wówczas stary — może za sześćdziesiątkę, o twarzy wielkiej, czerwonej, pryszczami pokrytej. Sam rzadko pokazywał się — gdzieś zawsze gospodarował, w kuchni i z tego powodu niewidzialnym bywał dla nas. Oglądaliśmy natomiast codziennie jego alter ego, coś w rodzaju zastępcy, szafarza — „bufetczyka" — jakiegoś Dąbrowskiego. Miał na imię Leon, to też wszyscy nazywali go tylko po imieniu. Był on prawdziwym męczennikiem, gdyż znosić musiał wszystkie doraźne przykrości za winy złej kuchni. Z narodowości zdaje się, że był Polakiem, ale mówił z nami po rosyjsku, łamanym językiem, z dużą domieszką słów polskich. Mieszkał przy kuchni w malutkiej izdebce — w nowym gmachu szkolnym — ciemnej zupełnie, która właściwie była przepierzeniem wielkiej sklepionej izby suteryn. Zawsze w jakimś wytartym surduciku, obszarpany, brudny, zasmolony, biegał a raczej chodził bardzo szybko, jakoś bokiem, zawsze uśmiechnięty i wyrozumiały. Był trochę podobny do Iljina, chociaż znacznie niższy od niego, ale posiadał taką samą jak „ekonom" — taki tytuł nosił ów Iljin — twarz opryszczoną. Niewiem zresztą jaki zachodził między nimi stosunek i kto go opłacał, ale też to istoty rzeczy nie zmienia w niczem.

Na dwóch końcach stołu siadywał zwykle ktoś ze starszych uczniów, dla dzieci naznaczany przez „nadziratela", przed którym stawiano wazę i ustawiano półmiski; chleb kładziono pokrajany na stole. Ów „starszy" rozdawał potrawy płynne: barszcz., kapuśniak, krupniki, a także wydzielał kawałki mięsa, które przynoszono na stół już w stanie pokrajanym; tak że łatwo było każdemu wydzielić jego porcyę. Słoninę roztopioną z skwarkami, rozdawano łyżką. Na każdy talerz kaszy jedną łyżkę dawano. Tej czynności dokonywał zwykle służący, usługujący przy stole —" na dwa stoły był jeden — a w razie krytycznym, kiedy bywały jakie zamieszania lub spory ze służącym, trudne zadanie obdzielania malców brał na siebie Leon i dokonywał tego ze zręcznością niepospolitą. Uśmiechając się, rozmawiając i perswadując, wlewał taką porcyę słoniny jaką chciał do kaszy protestującego z niezwykłą zręcznością. Zanim niezadowolony spostrzegł, już kasza jego była oblaną słoniną. Wobec tego fait acompli należało tylko uznać go i zgodzić się z losem. W niedzielę sam Leon rozdawał naleśniki i chleb z masłem.

Odżywianie było wogóle złe i niedostateczne. Toteż radziliśmy sobie jak mogli. Posiadało się zawsze trochę pieniędzy w gotówce, za które kupowaliśmy rozmaite śniadania i podwieczorki. Najulubieńszym dodatkiem wszystkich było mleko. I tu obdzierano nas bez litości, ale najgorsze mleko było jeszcze przysmakiem wobec kuchni Iljina. Na tę rozkosz można było pozwolić sobie wszakże dopiero w nowym gmachu szkolnym, o którym będzie mowa, gdyż w tem pomieszczeniu, w jakiem znalazłem się w pierwszym roku nie było po prostu miejsca na spokojne wypicie mleka, bo niemieliśmy, jak mówiłem, osobnej sali jadalnej. Największa ilość mleka konsumowaną była zawsze we środę, kiedy mieliśmy kluski hreczane. Wówczas odlewało się do wazy juszkę a do pozosłałych klusek dodawało się mleka. Naturalnie, że takiej szczęśliwości pozwalali sobie ci tylko, którzy posiadali w kieszeni najmniej pięć kopiejek, gdyż tyle kosztowały dwie szklanki mleka.

Ciało pedagogiczne i nauczycielskie możnaby śmiało nazwać ociężałem i brzydkiem cielskiem, które z pedagogią tyle chyba wspólności miało, że zaliczano je do ministeryum oświaty. Dyrektorem podobno był jakiś Steblin - Kamieński. Powiadam, podobno , bo w dziecinnej mojej pamięci niewiem dlaczego utkwiło to nazwisko; oblicza zaś dyrektora nieoglądałem nigdy w ciągu tego dwóchlecia, jakie poprzedziło przeniesienie się nasze do nowego gmachu szkolnego. Wiem tylko, że  tuż w pobliżu domu, w którym mieściła się sypialnia bursy, prawie vis a vis, na ulicy Elizabetyńskiej, w domu parterowym, który dotychczas istnieje, mieszkał jakiś dygnitarz szkolny, o którym mówiono jak o bożku jakim i z którym porozumiewał się inspektor. Drugą figurą po dyrektorze, et właściwie pierwszą z roli jaką odgrywał był inspektor Monachow, Iwan Jakowlewicz. Z czasów mego dzieciństwa pozostało w pamięci wiele wspomnień jasnych, wielu ludzi i typów zapamiętało się pięknych, szlachetnych lub oryginalnych; ale z czasów szkolnych pozostały najgorsze wspomnienia, w pamięci utrwaliły się niektóre postacie tak wstrętne, że bez obrzydzenia mówić o nich nie mogę, chociaż już lat czterdzieści od tej chwili minęło. Nieraz kiedy myślą do nich wracałem, a wstrętu pokonać nie mogłem, sam sobie zadawałem pytanie: czy się ja nie uprzedzam do nich, czy nie przesadzam. Starałem się wrażenia moje porównać z późniejszemi, kiedym już w szkole wyższej zetknął się ze światem profesorskim — i cóż? Nie; późniejsze wspomnienia moje szkolne są bez żółci i bez uprzedzenia, dlaczegożby tylko te najmłodsze miały być najniesprawiedliwsze? Niestety, to tylko dowodzi, że pierwsze wspomnienia wywołane były najsilniejszemi wrażeniami. Tak też i było.

Osobliwie utkwił mi w pamięci inspektor Monachow i późniejszy dyrektor Grenkow. Byli to nie pedagogowie, nie przewodnicy ale tyrani młodzieży, ludzie którzy byli zdolni z dziecka zrobić zbrodniarza, rozwinąć w nim najgorsze instynkta, najwstrętniejsze wady, ale nie potrafili nikogo naprowadzić na drogę właściwą. Obrzydzili naukę każdemu, a niebyli zdolni zachęcić do niej żadnego, jeżeli się w nim chęć nie rozwinęła sama lub nie była impulsem pozaszkolnym wywołaną. O Grenkowie mówić będę później, gdyż został on dyrektorem 2-go gimnazyum już wówczas, gdyśmy mieli własny gmach szkolny. Słówko tylko o inspektorze.

Monachow, w chwili gdy go poznałem jako mego najbliższego przewodnika, mógł mieć około pięćdziesięciu kilku lat. Był on podpułkownikiem w dymisyi, a w jaki sposób dostał się na stanowisko pedagoga — tego wytłómaczyć nie umiem, to wiem tylko, że zdolności jego i wykształcenie pedagogiczne równały się conajmniej moim zdolnościom i wykształceniu w choreografii. Umyślnie mówię o tem, bo w życiu mojem nie miałem nigdy tak jasnej chwili, aby mię sława wodzireja nęciła bodaj jeden moment. Monachow był, bez względu na to jakie on tam posiadał fachowe wykształcenie i czy posiadał jakie, najpospolitszym moskiewskim sałdafonem, wykarmionym tradycyami żołnierskiego rygoru Mikołaja I. Charakter jego i powierzchowność stanowiły pod tym względem jednolitą całość. Niewielki, dość gruby człowieczek, posiadał wzrok jakiś przenikliwie niespokojny i zły, którym świdrował duszę dziecka przy lada drobnej swawoli lub przewinieniu. Usta, przecięte równą linią, wąskie, małe, spazmatycznie zaciśnięte, kurczyły się nerwowo ile razy miał przed sobą dziecko, które ukarać pragnął. Wówczas oczy jego ożywiały się, błyszczały jak u wilka, a przez na wpół otworzone drgające usta wyrywały się syczące wyrazy groźby. Nigdy łagodności, nigdy przebaczenia i słodyczy na tych ustach nikt nie widział. Dość było spojrzeć na jego twarz surową i ostrą, ażeby wszelkie słowa usprawiedliwienia się zamarły na ustach dziecka. Im głośniej inspektor krzyczał: mów! — tem silniej zaciskała się tchawica dziecka i żadne słowo przedostać się nie mogło. Kto milczał — był winien, a kto winien ten dostawał rózgi.

Dziś jeszcze, po czterdziestu latach, krew mi nabiega do głowy na wspomnienie tych pierwszych chwil mego dzieciństwa samotnego, smutnego, boleśnego pod względem moralnym, pozbawionego przez dziewięć miesięcy w roku dobrego słowa rodziców i łagodniejszej atmosfery. Obcy zupełnie świat, obcy język, obce otoczenie, ciągle surowe twarze, ciągła obawa przed karą w obec zupełnej nieświadomości winy, ze mnie, dziecka żywego, wrażliwego i miękkiego, uczyniły istotę bojaźliwą, zamykającą się w sobie. Żywość dziecinna brała górę nad obawą kary i dlatego należałem do tych, którzy dość często w rozmaity sposób karani bywali. I jakież  to były winy?

W tłumie bawiących się dzieci kogoś się potrąciło niechcący, rozdarło się spodnie, lub kurteczkę — ubierano nas w kurtki, po angielsku — a najczęściej bez przyczyny, którąby można było sobie uprzytomnić, — zawsze jednak wyszukano jakąś winę i stawiono nas albo natychmiast przed oczy Monachowa — o, te oczy! — albo zapisywano „do raportu". Inspektor, jak na nasze nieszczęście mieszkał tuż obok „kazarmy", w trzecim czy czwartym domu na tejże samej Elizabetyńskiej ulicy. Do niedawna, bo do roku 1885 istniał jeszcze ów domek o trzech oknach, dziś na tem miejscu stoi gmach olbrzymi. Prowadził tedy „diad'ka" winowajców do mieszkania inspektora. Stawaliśmy malcy w milczeniu i bojaźni u progu drzwi, wiodących do saloniku i oczekiwali przybycia najwyższego i nieomylnego sędziego. Wyszedł wre-szcie — pochmurny, dziki, z zaciśniętemi ustami, wysyczał kilka słów nagany i palcem pod nosem wodząc, krzyczał skrzypiącym głosem: „ja wam dam! ja was nauczę!" To była jego formułka. Gdy był w gorszym humorze, wołał do „diad'ki" : zapisat' w raport! — Wówczas wiadomo jaki był finał: karcer albo rózgi.

Byli tacy, szczególnie między Moskalami, wyrośli w najniższej sferze urzędniczej lub na wolności zbyt mało krępowanej wychowaniem, którzy rygorowi szkolnemu niepoddawali się. Raz ukarani — uciekali ze szkoły, a uciec było nietrudno, przy ciągłem włóczeniu się od jednego gmachu do drugiego.

Był jeden szczególnie, nazwiska jego niepamiętam, który, po każdem ukaraniu, znikał. Do rodziców nie wracał, ale uciekał natomiast za Dniepr, krył się tam w łozach i ostrowach, żył z rybakami, żywił się rybą smażoną na własnym tłuszczu i dopiero po tygodniu lub dwóch policya, wyłowiwszy go, do „kazarmy" oddawała znowu.

Pierwszą moją karę ogromnie dotkliwie odczułem, tembardziej, że była ona połączoną z niezmiernie małem przewinieniem. Bieliznę obowiązani byliśmy mieć własną, ale umundurowanie dawano nam jednakże na rachunek kwoty płatnej na utrzymanie.

Rocznie płaciło się około 160 rubli. Suma ta według dzisiejszej miary mała, wówczas była bardzo dużą, zważywszy nadzwyczajną taniość wszelkich produktów spożywczych i łatwość wogóle warunków życia. Funt doskonałego mięsa kosztował trzy kopiejki, a w hurtownej dostawie zapewne o wiele taniej. Łatwo tedy w tym stosunku obliczyć resztę. Wracam do umundurowania. Otrzymywaliśmy na rok: jedną kurtkę z czarnego sukna, z czerwonym kołnierzem, jeden mundur — frak ze złocistym naszyciem na kołnierzu — jednakiej formy dla wszystkich i bez żadnych odznak starszeństwa według klas, takież spodnie sukienne, czarne z fartuszkiem odpinanym z przodu — iluż zmartwień i smutnych następstw powodem bywał ów fartuszek zapinany bardzo szczelnie i bardzo ciężko — i płaszcz czarny, krojem zupełnie żołnierskim, bez podszewki — tylko mający płócienną podszewkę w górnej części i w rękawach, latem i zimą jednakowy. Do tego czapka żołnierska, okrągła z czerwonym otokiem — oznaką szlachectwa, z początku bez daszka, potem z daszkiem w końcu zaś formą francuską. Do kurtki i munduru noszono jakieś wściekłe narzędzie 'czy przyrząd, który nazywano „halsztukiem". Opłakałem ja ów „halsztuk" gorzko nieraz, a ślady jego noszę na szyi dotychczas. Było to coś sztywnego, twardego, wysokiego, co szyję jak obrożą ściskało, tamując wszelki ruch swobodny. Żołnierze dotychczas coś podobnego noszą. Bywał on okrągły jak obroża, z tyłu zapinany na haftki, wysoki 3 — 4 cali tak, że zawsze wystawał jeszcze nieco nad wysokość kołnierza. Od obroży tem się tylko różnił, że w dolnej swojej części, która zwieszała się na piersi, miał przyszyty rodzaj języczka, przeznaczonego do zakrycia koszuli. Wystawić bodaj rąbek koszuli, ażeby szyję zasłonić przed tarciem, równało się zbrodni. Ów „halsztuk", ażeby mógł być utrzymany w jednakowej sztywności, posiadał wewnątrz pionowo ułożoną szczeć świńską. Oczywiście, ostre szczecinki przechodziły przez podszewkę i kłóły w szyję nielitościwie. Łatwo sobie wyobrazić ile delikatna szyja dziecka, której nigdy przedtem nic, podobnego nie dotykało, walczyć i cierpieć musiała, zanim się przyzwyczaiła do tej obroży. Otóż raz z pospiechu zapomniałem włożyć tego nieszczęsnego „halsztuka" i do szkoły poszedłem. „Diad'ka" oczywiście spostrzegł to natychmiast, zameldował inspektorowi i za popełnioną przezemnie zbrodnię dostałem pięć rózeg. Tego upokorzenia, jakiego doznałem wówczas, nie mogłem przebaczyć dzikiemu Moskalowi nigdy.

Wówczas w gimnazyum naszem było tylko siedm klas, z siódmej składało się egzamin do uniwersytetu, dzisiaj nazywany „maturą". Dobór nauczycieli mieliśmy fatalny. Ponieważ o pierwszych latach teraz mówię , powiem zatem kilka słów o nauczycielach, którzy nam mądrości swojej udzielali; później będę mówić o innych. Niektórych nazwiska niezapamiętałem, gdyż we dwa lata później nastąpiły ogromne reformy szkolne z objęciem kuraroryi okręgu przez Pirogowa i znaczna część tych profesorów zastąpiona była nowemi siłami. Niektórzy byli nowymi tylko dla mnie, gdyż wykładali w wyższych klasach.

W pierwszej klasie utkwił mi w pamięci tylko nauczyciel niemieckiego języka Jenzen. Dwa lata miałem zaszczyt być jego uczniem, a mogę przyznać się z czystem sumieniem, żem przez te dwa lata nic się nie uczył i nic nienauczył. Była to figura kolosalna, z podbródkiem wygolonym, mająca pozór i ruchy kaprala raczej niż pedagoga. Później widywałem go w roli „nadziratela" w I. gimnazyum, gdzie trzymał uczniów na stancyi i kazał sobie grubo zato płacić. Ledwie wszedł do klasy i t. zw. „żurnal", w którym w alfabetycznym porządku byli spisani uczniowie, przeczytał dla przekonania się i odnotowania kto jest a kogo niema, brał do ręki linijkę, zwaną „kwadratem", podnosił ją do góry i, dyrygując jak kapelmistrz, wykrzykiwał: der Va — ter, die Mut—ter, a za nim cała klasa chórem powtarzała te same wyrazy. Zupełnie jak w chejderze żydowskim. Były to lekcye najbardziej ulubione i wesołe, bośmy nietylko wykrzykiwali z ogromnem amatorstwem „der Vater" i „die Mutter", aleśmy i te same ruchy wykonywali co Jenzen. Można sobie łatwo wyobrazić jak wyglądała cała klasa w czasie takiej lekcyi i czegośmy się nauczyć mogli. Nakrzyczawszy się i nakiwawszy się rękami, gdyż wpadając w zapał Jenzen poczynał tańczyć po klasie, zmęczony zadawał nam lekcyę do domu, a na następnej powtarzał to samo.

Drugą humorystyczną figurą był Łabęcki czy Łabędzki, nauczyciel języka francuskiego. Z nazwiska wnosząc można by go zaliczyć do narodowości polskiej. Zdaje się , że należał do tego pierwszego pokolenia rozbitków, którzy się urodzili we Francyi, a skorzystali z pozwolenia powrotu za Aleksandra I. Po rosyjsku wcale nie mówił, po polsku kaleczył niemiłosiernie, akcentując wyrazy polskie po francusku i mięszając słowa polskie z francuskiemi. W owym czasie był to już człowiek stary, za sześćdziesiąt lat mający. Na lekcye zjawiał się zawsze we fraku urzędowym, zwanym mundurem, barwy granatowej z metalowemi złoconemi guzikami z orłem dwugłowym. Chudy, szczupły, ogolony, sztywny, słusznego wzrostu, na cienkich nogach robił wrażenie humorystyczne. Nazywaliśmy go wszyscy „doboszem" — „barabańszczyk" — gdyż fama powszechna utrzymywała, że przybył do Rosyi z wielką armią Napoleona I. w r. 1812 jako dobosz i od tego czasu pozostał w kraju. Wątpię, ale rzecz prawdopodobna. Był to człowiek dobry, miękki, łagodny, ale zupełnie pozbawiony powagi umysłowej i profesorskiej. Stąd też na jego lekcyach klasa cała była rozbawioną i wesołą o wiele więcej jeszcze niż na lekcyach Jenzena. Kolosalny Szwab, podobny do Mastodonta, trzymając w ręku „kwadrat", od czasu do czasu; spuszczał go na plecy czyjeś — więc go się bano. Łabęckiego nikt za hetkę pętelkę nie miał. Znał on niezawodnie język francuski, ale uczyć nie umiał; cała nauka polegała na praktycznych ćwiczeniach szkolnych i pamięciowych.

Gdyśmy się już zanadto rozswawolili, wówczas Łabęcki miał: mowę do całej klasy z katedry — miał zwyczaj siedzenia na katedrze przez całą lekcyę. „Silence! panowie. W domu on pense pewnie że vous etes gentiles... Cicho! Roditeli wasze nie po to was przysłali abyście szumieli..." W tym duchu mówił, dopóki dzwonek, zwiastujący zmianę lekcyi, nie odezwał się.

Jakiś czas niedługi — niepamiętam dobrze — istniały w klasach tak zwane „czarne tablicy" — oprócz zwykłej szkolnej — wiszące na ścianach, na których zapisywano za rozmaite wielkie przewinienia. Potem kędyś one znikły bez śladu. W niższych klasach było po kilku, tak zwanych starszych, — gdy ja doszedłem do wyższych już to zniesiono, — których obowiązkiem było przestrzegać porządku i spokoju w klasie. W czasie nieobecności nauczyciela, zasiadali oni na katedrze i zapisywali swawolników. Gdy profesor wchodził, zastawał na katedrze małą karteczkę z napisem u góry: szumieli (swawolili, hałasowali), a potem szły nazwiska. Profesor zapisywał ich do żurnalu, co wpływało na notę. z zachowania się, lub jeżeli przewinienie było większe — karcer i rózgi. Każda klasa miała swoich „audytorów". Do tej godności wybierano lepszych uczniów, którzy kontrolowali naukę o tyje, że przed wyjściem do szkoły przesłuchiwali innych lekcye zadane. Odbywało się to w tej samej formie co i w klasach. „Audytor" trzymał w ręku książkę, do której patrzył, a do ucznia odzywał się krótko: mów! Jeżeli uczeń umiał lekcyę, mówił jak umiał i co umiał. Najlepszymi uczniami bywali ci, którzy wykuwali całą lekcyę „od — do". Nazywało się to „zubrit' ", „wyzubrit' urok", koledzy nazywali takich kujonów „zubriakami". Kto tego nie potrafił, dostawał tytuł „tupaja baszka" — tępa głowa. Audytor „zapisywał klasę" czyli klasyfikował przesłuchanych uczniów i profesorowi kartkę oddawał. Klasyfikacye audytorów przenosił najczęściej nauczyciel do katalogu — owego „żurnalu", o którym wspomniałem i w ten sposób ułatwiał sobie pracę. Z tego przesłuchiwania nie odnosiłem żadnej korzyści i niesłyszałem żeby ktoś odnosił. Audytorowie i ich atrybucye znikły powoli jako przeżytki pedagogiczne.

Wspomniałem poprzednio, że była kategorya uczniów, których nazywano „starszymi". Wiek w owem starszeństwie nie odgrywał żadnej roli, ale pilność w naukach i zaufanie „naczalstwa". Nawet pilność stała na drugim planie. Otóż tacy wybrańcy, jako odznakę łaski, nosili srebrne naszycia na rękawach i zdaje mi się jakieś galoniki na kurtce. Obowiązkiem ich było przestrzegać porządku w klasie i kazarmach, w pewnem kółku, które władza ich obejmowała. Było po kilku starszych na jedną klasę. Przestrzeganie porządku pojmowano bardzo szeroko i elastycznie, stąd też starsi odgrywali faktycznie rolę faworytów i szpiegów, za co ich reszta uczniów serdecznie nienawidziła. Powiedziałem już poprzednio, że duch wojskowości panował w kazarmach — otóż objawiał się on nietylko w tworzeniu hierarchii wojskowej w szkole, w ćwiczeniach wojskowych, o których mówić będę, ale także w nominacyi i degradacyi „starszeństwa". „Za otliczije" — według uznania naczalstwa — można było być „pożałowannym w starszije", a za jakieś wykroczenie „rozżałowannym" —zupełnie jak w wojsku. Degradacya odbywała się bardzo solennie, w obec nauczycieli, inspektora, a może nawet i dyrektora, powiadam może, bo był to Zeus, który rzadko z obłoków schodził. Po stosownej przemowie, „diad'ka" odprówał galony; często jeszcze pan starszy kończył karyerę swoją w karcerze — dla ostatecznego pognębienia jego. A karcer był na porządku dziennym. Nie było szczęśliwca, któryby nie wycierał swojemi bokami sosnowych ław karceru.

W szkole mieliśmy osobnych „diad'ków" i osobnych „nadzirateli", a w bursie osobnych. Dopóki gimnazyum nasze mieściło się w tych budynkach i trzeba było ciągle massę dzieci przeprowadzać od jednego gmachu do drugiego, towarzyszyli zwykle temu pochodowi „diad'ki" i „nadziratel" dyżurny. Uczniowie ustawiali się w długi szereg parami, od najmłodszych począwszy, według wzrostu; na czele stawał „starszy" z wyższej klasy, niekiedy „diad'ko" i orszak wyruszał. Na końcu tego długiego węża szedł „nadziratel" dyżurny. Obowiązkiem dyżurnego było pozostawać przez 24 godziny w bursie, być zawsze z uczniami, z nimi jeść śniadania, obiady i wieczerze, dozorować nie lekcyi lecz zachowania się, a po 24-ch godzinach zdać pisemny raport inspektorowi , który odsełał go do dyrektora. Raport ów był maleńkim arkusikiem papieru, formatu zwykłego listowego i miał rozmaite nagłówki drukowane, które trzeba było dopełnić pisemnie. Treść raportu zwykle była taka: w ogóle znajdowało się uczniów tyle, przybyło tyle, w szpitalu tyle, na urlopie, czyli, jak mówiono, w „odpusku" — tyle, obecnych (na lico) tyle. W końcu tego raportu była rubryka fatalna, nosząca tytuł: szczególne wypadki (osobyja proizszestwija). Tu zapisywano wybryki godne ukarania. Zdając raport, nadziratel zwykle wyjaśniał osobiście sprawę. Biada temu czyje nazwisko wpisane zostało do tej rubryki, równało się to conajmniej karcerowi.

O późniejszych „nadziratelach" powiem w miejscu właściwem, tutaj wspomnę tylko o jednym, który później stał się głośnym w całym Kijowie niezwykle barbarzyńską zbrodnią, jaką popełnił. Pedagog ów nazywał się Łukin. Imienia jego nie pamiętam. Był to człowiek szczupły, przystojny brunet, nosił brodę, i niewiem czy miał więcej nad lat trzydzieści. Mówiono że był dymissyowanym oficerem, praporszczykiem, a więc miał pierwszą rangę oficerską. Wszyscy utrzymywali, że pochodził z najniższej warstwy — „s prostowo zwanija", — za jakieś „otliczije po służbie" został praporszczykiem, a potem „postupił w uczonoje wiedomstwo". Był on dość popularny z uczniami, a od innych tem się różnił, że z nami razem zajadał barszcz i kaszę, przy wspólnym stole, czego inni nie robili. Pomimo wszystko człowiek ten miał wzrok . tak pochmurny i posępny, że zdaje mi się w tej chwili widzę białka jego błyszczące  i gęste brwi nasunięte nisko, z pod których oczy połyskiwały. Człowiek ten był żonaty, miał kilkoro dzieci i żonę. Otóż w roku, jeżeli się nie mylę 1862 popełnił on zbrodnię jedną z najwstrętniejszych jakie kiedykolwiek spełniono. Pożycie jego z żoną było złe. Kłócili się ze sobą ustawicznie, a w czasie kłótni Łukin odgrażał się, że ją zamorduje. Musiał chyba miewać jakieś napady obłędu. Powiadano, że pił dużo. Tak czy inaczej, w czasie jednej z takich kłótni przyszła mu chętka ogolić żonę — ale to co się zowie. Posadził ją na krześle, wyjął brzytwę i zabrał się do roboty. Biedna kobieta ruszyć się nie mogła, bo Łukin groził, że ją zarżnie. Gdy ogoloną wypuścił z pokoju, zamknął się z pięciorgiem dzieci, które wszystkie zarżnął i na łóżku ułożył. Pozostało jeszcze najmłodsze — dlatego że już miejsca na łóżku zabrakło, zadusił więc je i włożył pod poduszkę. Niepamiętam czy i żona padła ofiarą tej zbójeckiej ręki, czy też ujść zdołała. Byłem potem na pogrzebie owych dzieci które padły z ręki tego zacnego pedagoga. Przyprowadzono na pogrzeb pod strażą Łukina, ale ludność była tak oburzoną, że gdyby nie żołnierze, którzy go bagnetami zasłaniali, byłby może zginął pod pięściami. Wypadek zrządził, że kiedym w r. 1864 odsiadywał karę moją za udział w powstaniu, a raczej za dopomaganie osobom winnym, w więzieniu cywilnem spotkałem się z Łukinem. Nic się był nie zmienił. Wysoki, sztywny, przystojny mężczyzna z czarną brodą, chodził po dziedzińcu więziennym w białym chałacie jak jaki dostojnik bucharski. Czekał wówczas na wyrok sądu. Takich ludzi wybierał rząd na przewodników młodzieży. W „kazarmach" wszystko odbywało się według dzwonka. W lecie wstawaliśmy o 5-tej, w zimie o 6-tej. „Diad'ka" szedł środkiem sypialnego pokoju, kołatał dzwonem nielitościwie i krzyczał: „wstawajtie! wstawajtie, gaspoda!" Porywaliśmy się na równe nogi, opornych ciągnięto z łóżka, ale i to nie zawsze pomagało. Na ubieranie się i umywanie było przeznaczone 15 minut. Potem wszyscy szliśmy — „na modlitwę", która odbywała się wspólnie w jednej z sal. Prawosławni modlili się w jednej sali, my — w drugiej. Tak zwany „pacierz" odmawiano bez księdza i bez popa, kolejką. Jaka tam była kolejka, niepamiętam. Modlitwy z góry wyznaczano i każdy obowiązany był znać je na pamięć. Ten, który był „do modlitwy" wyznaczony, klękał w rogu sali przed prawosławnym obrazem i głośno recytował, inni, klęcząc, cicho to samo powtarzali, a właściwie słuchali tylko. Potem udawaliśmy się każdy na swoje „miejsce".

Ponieważ lekcye rozpoczynały się w zimie i w lecie o 8, a trwały do 1 1/2 czas ranny od wstania aż do wyjścia na lekcye używany bywał na powtórzenie lekcyi. Siadaliśmy każdy naprzeciwko swojej szufladki i zabierali się do lekcyi. Najzwyklej w tym czasie dopiero je robiono. Czynność ta odbywała się przy łojówkach a później przy lampach olejnych, ale to już za czasów Pirogowa.

Po modlitwie rannej nadziratel lub diad'ka rewidowali sale sypialne i wyłapywali spiochów, którzy za to bywali karani pozbawieniem krupniku na śniadanie lub karcerem. Byli tacy, którzy przedkładali sen dłuższy nad krupnik i umieli zawsze tak jakoś urządzić się, że sypiali prawie do 8 t. j. do chwili kiedy służba przychodziła sprzątać w sypialniach. Stało się to możebnem dopiero wówczas wszakże, gdyśmy się ulokowali we własnym gmachu.

Karcer i rózgi były karą codzienną. Panował wówczas w całej pełni system t. z. „rózgowy" — „rozocznaja sistiema". Było to, po prostu mówiąc, mordowanie dzieci. System ów panował w szkołach rossyjskich powszechnie, należał do metody pedagogicznej, uznanej za najlepszą, za najbardziej odpowiadającą rossyjskiemu duchowi i kulturze. Stosowanie jego było już inną rzeczą — zależało od charakteru, stopnia wykształcenia umysłowego i moralnego inspektora i dyrektora i ich wrodzonej dobroci. Ludzie ciemni, surowi, żołnierze prości z professyi i duszy, ludzie wyszli z prostego stanu, posługiwali się rózgami z całą bezwzględnością i barbarzyństwem. Rodzice, szczególnie Polacy, wyprzedzali wykształceniem i kulturą pedagogów moskiewskich i dla tego wyraźnie zastrzegali sobie, ażeby dzieci ich niekarano cieleśnie; zastrzeżenia nie wiele pomagały, bo przekonałem się, że skutkiem ciągłego karania cieleśnie dzieci, w pedagogach, w rodzaju Monachowa, wyrabiała się pewna krwiożerczość i rozkosz, płynąca z jęków dzieci i krwi. Była to dla nich uczta pewnego rodzaju, której pozbawiać siebie nie chcieli.

Ażeby tem łatwiej i zręczniej żądanie pedagoga wypełnić, w osobny sposób pielęgnowano rózgi i utrzymywano odrębną służbę, „sekutorów", sama czynność karania rózgą nazywała się „sekucyą". Pozostawiam filologom i lingwistom doszukiwanie się źródłosłowu tych wyrazów. Rózgi, powiązane w niewielkie pęki przechowywały się z pewnem uszanowaniem, predylekcyą i lubością. Cześć i powagę, otaczającą przewodników, mających bezwzględne prawo używania rózgi, przenoszono w części na to niewinne pręcie brzozowe. Przechowywano je w miejscu ciemnem, wilgotnem, najczęściej w ceberku z wodą, ażeby nie traciły giętkości i sprężystości, nie łamały się przy użyciu i nie narażały „naczalstwo" na wydatki. Powiadają, że dla nadania większej sprężystości rózgom, moczono je w wodzie osolonej. I to wszystko dlatego, ażeby wywołać większą chęć do nauk i łatwiejszy rozwój umysłowy tępej głowy, lub żeby żywy temperament dziecka przerobić na powolny.

Gdy wstąpiłem do tego piekła, które niewiem dlaczego szkołą nazywano, zastałem jeszcze świeżą tradycyę t. z. „sobotników". Było to odkładanie wszystkich win i rozrachunków do soboty. Ażeby sobie przyjemności bicia nie rozkładać na sześć dni, skupiono wszystko na sobocie. Za moich czasów „Sobotniki" już z mody poczęły wychodzić, ale sieczono każdego dnia, kiedy wypadło. Niezadługo i ten zwyczaj miał zniknąć jako system, a pozostać tylko jako kara nadzwyczajna.

Gdy gimnazyum w trzech budynkach się mieściło, karano rózgami zwykle w tak zwanej „szinielnoj" (szinielnaja-garderoba, miejsce w którem uczniowie zawieszali swoje szynele). Dwóch albo trzech zbirów, prawdziwe „katy-raskoły", chwytały w swoje ręce dziecko, przyprowadzone dla ukarania, a jeżeli samo nie miało siły i odwagi rozebrać się lub posiadało dość dumy. rozbierano je przemocą, rozpinając guziki i obnażając ciało. Rozkrzyżowano potem takie biedactwo, które najczęściej Bogu ducha było winne, a o swojej winie pojęcia nie miało, na podłodze; jeden trzymał za ręce, drugi za nogi, a trzeci smagał. Przy takiej czynności zawsze bywał obecny Iwan Jakowlewicz Monachow, zachęcał stróżów do silnego smagania i czytał lekcyę moralności lub straszył przyszłemi karami i tak już przestraszone dziecko.

W ciągu pierwszych trzech lat pobytu w szkole byłem kilkakrotnie karany rózgą, a wrażenia dziecinnego oburzenia, świadomość bezsilności w obec czterech lub pięciu ludzi, do głębi" mię dzisiaj jeszcze wzruszają. Zdaje mi się, że kiedy to piszę, przed oczyma mojemi stoi skrzywiona spazmatycznie, jakby urągająca, twarz Monachowa, spoglądająca zimnemi, błyszczącemi oczyma na krew, bryzgającą z ciała dziecka. Taka „sekucya" nie zawsze odbywała się w pojedynkę. Nieraz prowadzono trzech i czterech naraz i karano kolejką. Któż zdoła zrozumieć i oddać te uczucia, kłębiące się w duszy dziecinnej, kiedy trzeba było słyszeć świst podnoszonych i spadających na dół pęków rózeg i otrzeć nieraz kroplę krwi, która z ciała kolegi trysnęła, a równocześnie patrzyć na inspektora, stojącego nad karanym z zaciśniętymi ustami i wykrzykującego co chwila: „charaszeńko jewo ! charaszeńko!" Krzyk i lament rozlegał się tak głośno, że nieraz w sąsiednich klasach słychać było. Zdarzało się, że bity uczeń mdlał pod rózgami lub dostawał ataku nerwowego — ale sprawiedliwości żołnierskiej stawało się zadość. Pamiętam jednego z takich kolegów, nazywał się Rajko, który regularnie po każdej karze dostawał ataku epileptycznego.

Raz — nie mam najmniejszego pojęcia zaco — powołano mię z lekcyi „do inspektorskiej". Tak nazywał się pokój, w którym zgromadzali się nauczyciele przed i po lekcyach , gdzie mieściła się kancelarya inspektora i załatwiały się sprawy szkolne w czasie trwania lekcyi. Powołanie do „inspektorskiej" równało się karze cielesnej. Ledwie wyszedłem na korytarz, kazano mi nawrócić „do szynelnej". Oddech we mnie zamarł. Wiedziałem, że dostanę w skórę, ale nie wiedziałem za co. Wypytywanie o winy było rzeczą zbyteczną. W tłumaczenie nikt nie wdawał się. Było to już na godzinie czwartej, ostatniej, pod koniec. Gdy wszedłem do „szynelnej" i znalazłem się sam, bojaźń mię ogarnęła, a równocześnie złość jakaś wściekła. Monachowa jeszcze nie było. Na uboczu stało niemo dwóch stróżów. Przyszedł trzeci. Wniósł rózgi i niezwracając uwagi na moją obecność, smagał niemi powietrze, próbując giętkości. Postanowiłem nie pozwolić ukarać siebie. Za chwilę wszedł Monachow i głosem szypiącym zawołał: „wziat' jewo!" Stróże rzucili się do mnie. Począłem się bronić. Obrona moja polegała na tem że, kręcąc się między trzema olbrzymami jak węgorz, niepozwalałem rozpiąć sobie spodni. Żadne nawoływania i perswazye Monachowa nic nie pomogły. Broniłem się rozpaczliwie, nie licząc się bynajmniej z następstwem tego i krzycząc głośno że: nic nie zawiniłem , nie wiem za co mię karzą. Trwało takie szamotanie się może kwadrans. Inspektor posłał po pomoc. Tymczasem na moje szczęście uderzył dzwonek, zwiastujący koniec lekcyi. Gała fala uczniów rzuciła się po szynele i napełniła garderobę. Ja stałem po środku zmęczony szamotaniem się, płaczący, rozgorączkowany, zawstydzony. Zdawała się, że krew ze mnie bucha. Może Monachow zawstydził się swego czynu, a zapewne i wina moja była jakaś niewielka, bo nagle inspektor zakomenderował: „w karcer jewo!" — a sam wyszedł.

W ten sposób wykręciłem się od kary cielesnej.

Ledwie wróciliśmy z lekcyi do kazarmy, inni zasiedli do obiadu, a ja poszedłem do karceru. W życiu mojem szkolnem dwa razy odbyłem tę karę, raz — w karcerze na Elizabetyńskiej, a drugi raz w nowym gmachu szkolnym. Jestem w możności przeto opisać owe karcery z własnego doświadczenia.

Ponieważ płaszczyzna ulicy Elizabetyńskiej i bulwaru Bibikowa pochyla się ku Kreszczatykowi, dom więc, w którym mieściły się kazarmy posiadał od strony bulwaru rodzaj suteren, z których maleńkie okienka wychodziły na ulicę. Sutereny owe istnieją i dotychczas, tylko rozkopano je wewnątrz, rozszerzono i przysposobiono na mieszkanie dla ludzi. Tam urządzono karcer. Ażeby się dostać do niego, trzeba było przejść przez dziedzińczyk, na którym bawiliśmy się, a potem przez dziedziniec od kuchni, t. z. „czornyj dwor", dochodziło się do owych suteren. Właściwie mówiąc pomieszczenie to było podobniejsze do piwnicy niż do mieszkania ludzkiego. Gdy się weszło do ciemnego przedpokoju, odrazu uderzał zapach stęchlizny i wilgoci — ale to jeszcze nie był karcer. Do tego przybytku kary prowadziły mocno okute i zaryglowane drzwi. „Klucznik", rodzaj jakiegoś dozorcy karnego, otwierał drzwi i wprowadzał do środka skazaną na karę ofiarę. Ale i to jeszcze nie był karcer. Znalazłem się w izbie bez podłogi, na poły ciemnej, oświetlonej u góry dwiema czy trzema malutkiemi okienkami — dzisiejsze są olbrzymie w porównaniu z tamtemi. Od strony okienek, tej właśnie, która dotykała bulwaru Bibikowa, był rodzaj korytarzyka dwa kroki szerokości, a do ściany wewnętrznej, przeciwległej do okien dobudowano niby jakąś osobną izbę z drzewa w ten sposób, że podzielona przepierzeniem na pięć części, tworzyła pięć malutkich komórek zupełnie ciemnych i szczelnie deskami oddzielonych jedna od drugiej. Do każdej prowadziły drzwi, zamykane na kłódkę przez klucznika. Każda taka komórka była przeznaczoną dla jednego zbrodniarza. Posiadała ona długości trzy do czterech kroków, a szerokości dwa do trzech, może mniej nawet. Przy jednej ze ścian tej komórki stały nary, stale przymocowane do ściany i boków komórki, posiadające u wezgłowia podniesienie z drzewa dla oparcia głowy. Więcej nic nie było. Wpuszczano tedy kryminalistę szkolnego, który śmiał na lekcyi rozmawiać z kolegą, do owej ciemnej nory i zamykano go na klucz. Siadywał tam biedak kilka godzin , ze stratą zdrowia, czasu i nauki, a byli szczęśliwcy — i ja sam do tej kategoryi zaliczony byłem, którzy po kilka dni pokutowali za swoją zbrodnię. Ale o tem — potem. Zamknięty biedak z konieczności musiał się położyć i pierwszą pokutą, jaką za winy popełnione odbywał — był sen. Zmęczony, zgryziony, głodny zasypia na tym tapczanie. Najczęściej ze snu tego budził go stróż — klucznik — który przynosił chleb i wodę, dosłownie. Jeżeli to był człowiek litościwy, pozwalał biednemu dzieciakowi rozprostować nogi i przejść się trochę po owym korytarzyku wzdłuż okien. Gdy był dobrze poinformowany, że nikt do karceru nie zajrzy, pozwalał dłużej spacerować, zamykając tylko drzwi wewnętrzne. Wówczas — jakim sposobem, o tem chyba dzieci tylko wiedzą — następowało skomunikowanie się więźnia z kolegami, będącymi na wolności. Nad karcerem było pomieszczenie bursy, a 1 i 2-ga klasa w tym właśnie pokoju jadały obiad. Wiedząc o tem, że ktoś jest w karcerze, zwykle chowano jego porcyę i po obiedzie spuszczano, zawinięte w papier kawałki mięsa, które zawieszano przed samem oknem karceru. Najczęściej udało się skazanemu dojrzeć te manewra z góry, otworzyć okno i prowizyę zabrać. Po kilku godzinach wypuszczano więźnia, a najbliższem następstwem tej kary było nieprzygotowanie się z lekcyi na dzień następny i najczęściej jakieś cierpienie żołądkowe.

O karcerze w nowem gimnazyum powiem na miejscu właściwem.

W miarę wykończenia nowego gmachu gimnazyalnego, część uczniów przenoszono tam na stałą siedzibę — mianowicie uczniów klas wyższych, a my, tak zwani „sztubaki", pozostaliśmy jeszcze w dawniejszych mieszkaniach. Ponieważ ilość uczniów zmniejszyła się, urządzono dla nas sypialnię, z początku w domu sąsiednim, istniejącym dotychczas, tuż obok głównego korpusu kazarmy, a frontem zwróconego do bulwaru Bibikowa. Potem urządzono sypialnię w samej kazarmie, a nareszcie przeniesiono do nowego gmachu szkolnego.

Przenieśliśmy się tam! w jesieni roku 1857 — jeżeli się nie mylę. Jest to fakt drobny, co do samego przeniesienia się, ale niezmiernie doniosły w życiu naszej szkoły, a nawet w historyi szkolnictwa w Rossyi. Od tej chwili nastąpił przełom w systemie szkolnym; nieumieliśmy, jako dzieci, ocenić należycie doniosłości tego przełomu, aleśmy go doskonale odczuwali. Był to początek kuratoryi Pirogowa. Nie chcę sięgać do źródeł ażeby oznaczyć dokładnie moment objęcia kierownictwa szkół w okręgu kijowskim przez Pirogowa, bo to każdy łatwo sobie znajdzie. Ja piszę tylko to co mi pamięć moja przynosi. Otoż przejdę teraz do szkoły pod nową kuratoryą, zaznaczę charakter przełomowy, przejściowy, bo nie łatwo było różnym Monachowym pójść odrazu nową drogą, którą oni zresztą uważali za błędną, potem wspomnę o rozmaitych reformach, o ile one w pamięci mojej dziecinnej utrwaliły się.

Zanim jednak skończę z „systemem rózgowym" starego porządku, muszę jeszcze powiedzieć słów kilka o ćwiczeniach wojskowych w szkole. Pierwszy rok mój szkolny wypadł na przełom panowania dwóch cesarzów w Rossyi — Mikołaja i Aleksandra II. Już był wprawdzie wstąpił na tron Aleksander, ale panowały jeszcze w całej sile dawne porządki, rygor wojskowy i żołnierska „wyprawka". Mikołaj marzył nietylko o tem, ażeby posiadać największą i najsilniejszą armię, ale ażeby całą ludność swego wielkiego państwa w duchu, rygorze i porządku wojskowym kształcić. On pierwszy pomyślał o tem ażeby stworzyć, a raczej powołać na nowo do życia kastę wojskową , coś na kształt staroindyjskich Kszatriów i dla tego dzieci żołnierskie wychowywał w niższych szkołach wojskowych. Car stworzył w tym celu osobny typ szkoły zwany „szkołą kantonistów", gdzie dzieci od 10-go roku życia i wcześniej poczynały ćwiczyć się w żołnierskiem rzemiośle. Ponieważ okazało się, że dzieci żołnierzy dostarczają za mało kantonistów, Mikołaj i na to sobie poradził: zwiększał szeregi swoich wychowańców dziećmi z nieprawego łoża, branemi z domu podrzutków i żydami. Wyławiano dzieci żydowskie, gdzie można było, i pakowano do kantonistów. Rozwijając dalej tę myśl, postanowił połączyć całe wychowanie publiczne młodzieży męskiej z wyrobieniem żołnierskiem. W tym celu wprowadzono do szkół cywilnych ćwiczenia wojskowe, które jeszcze czas jakiś i za panowania Aleksandra II. trwały. Nie chodziło tu bynajmniej o ćwiczenie ciała, połączone z przechadzkami, zabawą, ale poprostu o zaszczepienie w umysłach dzieci ducha wojskowej subordynacyi, porządku, karności i bezwzględności. Zdawało się, że cnoty te, wszczepione w krew i ducha, za pomocą miarowo poruszających się nóg, rozbudzą nietylko rycerskiego ducha w młodzieży, ale wprowadzone i przeszczepione zarodki karności wydadzą dzielnych i sprężystych urzędników. W ciągu kilku pokoleń miała się: wykształcić cała Rosya wojskowo — a wówczas? Nie wiem jak daleko w przyszłość sięgały plany Mikołaja, wiem tylko że system, ten zbankrutował.

Naszemi ćwiczeniami wojskowemi kierowali nie nauczyciele gimnastyki, nie wytrawni i rutynowani pedagogowie, ale starzy podoficerowie i „diad'kowie". Ponieważ dziedzińczyk nasz na Elizabetyńskiej ulicy był bardzo mały, prowadzono nas trzy razy na tydzień na musztrę do gmachu narożnego, na ulicy Wielkiej Włodzimierskiej i bulwaru Bibikowa, gdzie były klasy. Wchodziło się tam od ulicy W. Włodzimierskiej.

Gdy się młodzież zeszła, podoficerowie brali uczniów pod swoją opiekę. Z początku rozsortowano nas podług wzrostu i kazano sobie zapamiętać kto koło kogo stoi. Potem nauczono stawać w linię (w szereńgu), tworzyć linię równą, następnie rozpoczynano ćwiczenia z wyciąganiem nóg, a w końcu , jako korona mądrości żołnierskiej — „maszirowka". Nie będę opisywać ani rozmaitych ewolucyi wojskowych, ani wysiłków „diad'ków", ażeby jak najprędzej i jak najlepiej nasze nogi wykształcić, gdyż bardzo wielu z czytelników moich zna to z własnego doświadczenia. Co do mnie, powiem tylko, że jestem zawsze z wielką czcią dla bohaterów wszystkich wieków i narodów, walczących o prawo i. wolność, nawet dla takich którzy maszerować nie umieli, ale nie mogę się zdobyć na szacunek dla tak zwanej „naszej kochanej armii", bez względu na państwo, gdyż uważam ją za wielkiego pasożyta ludzkości, która nietylko nie potrzebuje obrony, ale sama z nim walczyć musi. Zielone pióra, złociste galony i najumiętnjejsze „wyciąganie nóg" ideałem ludzkości nie będą nigdy. Militaryzm w Europie możnaby porównać do jemioły na dębie: nie przestaje ona być pięknym zielonym pióropuszem nawet w zimie, ale dąb, z którego soki wysysa próchnieje i ginie przedwcześnie.

*) Nie jestem pewny nazwiska.

Koniec wersji demonstracyjnej.

2. KURATORYA PIROGOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej