Maurycy Renard

CZŁOWIEK, KTÓRY CHCIAŁ BYĆ BOGIEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział XII

Rozdział XIII

Rozdział XIV

Część druga

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Część trzecia.

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES PIERWSZY.

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES DRUGI.

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES TRZECI.

Część czwarta

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

CZŁOWIEK, KTÓRY CHCIAŁ BYĆ BOGIEM

Maurycy Renard

Część pierwsza

Rozdział I

W KTÓRYM ZASĘPIA SIĘ POGODNE OBLICZE.

Wybiła ósma rano. Klaudjusz Cirugue ucałował, jak zwykle, swą starą mateczkę i wyszedł z domu i kierując się w dół ulicy Kondeusza.

Klaudjusz był osobistym sekretarzem filantropa katolickiego, sir James'a Burlinghama. O ile czas był pogodny, szedł zawsze pieszo aż do placu Gwiazdy, przy  którym wznosi się książęca siedziba sir James'a.

Zima nadchodziła. Poprzedniego wieczora gęsta mgła otuliła ulice Paryża, prawdziwy fog  londyński, warte  grochowe, ulubione przez Anglików. Pianek jednak był chłodny, powietrze trochę mroźne, wszyscy spieszyli żwawo, z podniesionymi kołnierzami, do zajęć.

Nikt jednak nie trzymał rąk w kieszeni.

Wszyscy bez wyjątku czytali dzienniki.

Kjaudjusz Cirugue nie zwracając uwagi na ten charakterystyczny szczegół, kupił, jak zazwyczaj, parę pism, Które stale czytywał. Wtedy dopiero zauważył, że wszystkie miały sensacyjne nagłówki.

Grób Manon Duguet sprofanowany dzisiejszej nocy. — Dziwaczna profanacja grobu na cmentarza Père-Lachaise. Biedna Manon Duguet! — Wampir cmentarza Père-Lachaise — brzmiały napisy.

Manon Duguet, młodość, wdzięk, talent! Manon Duguet, aktorka i kurtyzana, piękna i uwielbiana, którą dwa tygodnie temu znaleziono nieżywą w mieszkaniu ze srebrnym flakonikiem kokainy w zaciśniętej dłoni..

Klaudjusz przechodził właśnie ulicą Bonapartego. Jak codzień podniósł oczy ku jednemu z okien. Stora była podniesiona. Z wysokości swego obserwatorium młoda dziewczyna przesłała uśmiech młodzieńcowi i przeprowadzała go wzrokiem, gdy kroczył bulwarem St. Germain. Klaudjusz, idąc, dwukrotnie obrócił się dyskretnie, bez żadnego gestu, serce jednak biło mu radośnie. Znacznie później dopiero, wchodząc już na Pola Elizejskie, rozwinął Echo de Paris i zaczął czytać , opis zbrodni.

Po odrzuceniu wszelkich szczegółów, wplecio- nych zręcznie przez redakcję dla podrażnienia wyobraźni. czytelników, rzecz przedstawiała się nader prosto.

Około północy dozorca cmentarza zapalił latarkę, by jak zwykle obejść cały swój rejon. Mgła była bardzo gęsta, przez co ciemność jeszcze bardziej się zwiększała. Na parę kroków nie było nic widać. Panowała głęboka cisza, to też strażnik usłyszał wy-raźnie szmer oddalonych kroków. Zaczął biec w tym kierunku. Na nieszczęście był w położeniu ślepca błądzącego po labiryncie. Starał się zasłonić światło latarki, stąpał jak najciszej, co chwila musiał się za- trzymywać, ażeby zorjentować się co do kierunku, w którym uciekał ścigany przez niego nocny wędrowiec. Po kilku minutach takiej gonitwy odgłos kroków ucichł. Dozorca nie słysząc nic więcej, zaprzestał pościgu i bezzwłocznie udał się do grobowca. Manon Duguet.

Od chwili pogrzebu, t. j. od chwili, kiedy zmarła aktorka spoczęła w grobie, ubrana we wszystkie swe klejnoty, dozorca żył w ciągłem podnieceniu. Był przekonany, że pierwsze] lepszej nocy złodzieje przejdą przez mur cmentarny, rozbiją grób, otworzą trumnę i zrabują słynne perły, o których pisała prasa całego świata. To też tej nocy nie miał żadnych wątpliwości: tajemniczy włóczęga z pewnością chciał się dobrać do pereł Manon Duguet. Trzeba tylko stwierdzić, czy istotnie popełniono rabunek.

Rabunku nie popełniono, grób jednak był otwarty. Trumnę dębową rozbito i zdjęto wieko z trumny stalowej. Włamanie nie miało widocznie na celu rabunku pereł; wszystkie klejnoty — branzolety, kolje, djadem, leżały w trumnie, rozrzucone w cudownym bezładzie. Ale trumna zawierała tylko perły. Ciało Manon Duguet zniknęło; ono to stało się przedmiotem kradzieży.

Klaudjusz Cirugue nie ulegał łatwo nastrojom. Zresztą był zakochany, a to czyniło go naturalnie jeszcze obojętniejszym na wypadki bieżące. Przeglądnąwszy szybko ostatnie wiadomości polityczne i fi-nansowe schował dzienniki do kieszeni i przyspieszył kroku, albowiem chłód poranka stawał się przenikliwy.

Wkrótce dotarł do placu Gwiazdy. Pałac sir James'a tworzył narożnik dwu wielkich ulic wychodzących na plac. Przed fasadą, zwróconą ku Łukowi Trjumfu, znajdował się mały ogródek.

Klaudjusz przystanął przed ogromnym portalem i nacisnął guzik rzeźbionego dzwonka.

W westybulu słychać już było szmer pracy biurowej. Poprzez drzwi rozlegał się stukot maszyn do pisania. Przebiegali kanceliści i maszynistki z registratorami i plikami aktów pod pachą. W przedpokoju czekali na ławkach petenci, zgłoszeni u woźnego. We wgłębieniu muru winda na akta, z plecionej łoziny, odrywała się co pewien czas od podłogi i zni-kała w otworze, zrobionym w powale.

Wszystko to widywał Klaudjusz Cirugue codziennie. Prostota mieszała się tu z przepychem, cicha praca ogromnych biur dziwnie kontrastowała z pałacem, wzniesionym ongiś dla przyjemności i użycia, Klaudjusz żył już trzy lata w tem środowisku. A jednak dziwne wzruszenie ogarniało go za każdym razem, gdy przekraczał progi tej pięknej i poważnej siedziby, w której sir James Burlingham kierował swem dziełem dobroczynności.

Wielkie to było dzieło, albowiem dobroczynność sir James'a nie znała granic. Bardzo pobożny i nie słychanie bogaty, przystępny wszelakiemu współczuciu, litował się nad każdą nędzą i gdziekolwiekby była zwalczał ją w imię i na chwałę Boga i swej religji. Organizacja jego obejmowała na całej kuli ziemskiej liczne placówki akcji filantropijnej i propagandy chrze-ścijańskiej. Wszędzie czuwała jego potęga i występowała do walki z występkami, błędami i klęskami. Miljony jego, rozsiane po świecie, zmienione na ce-kiny, talary, rupje, drachmy, szylingi, liry, czy dolary, na złoto, bronz, nikiel, papier, a nawet muszle, walczyły dla dobra ciała i zbawienia duszy.

Służący podszedł z szacunkiem da Kiaudjusza i zdjął zeń narzutkę.

— Dzień dobry Bertrandzie. Cóż tam nowego w domu ? Co słychać z małą ?

— Dziękuję bardzo, gorączka spadla. Pan bardzo łaskaw...

Klaudjusz Cirugue spostrzegł wzruszenie służącego i podał mu rękę. Bertrand uścisnął ją z wyla-niem i otworzył przed młodym człowiekiem środkowe drzwi.

Zdawało się, że ktoś otworzył okno na. brzask jutrzenki.

Klaudjusz jeszcze nie przekroczył dobrze progu, gdy mały, wesoły foxterier z czułością zaczął go. obskakiwać, szczekając radośnie.

— Fly! Fly! — rozległ się poważny i miły głos; do nogi! Dajże pokój swemu przyjacielowi!

Sekretarz pogłaskał uradowaną suczkę i podszedł do sir James'a.

Słońce napełniało porannym blaskiem pracownię filantropa. Pokój był obszerny i jasny, urządzony poważnie i skromnie. Dookoła panował wzorowy porządek. Poprzez okna i świetlistą atmosferę widać było apoteozę Łuku Trjumfu. Na wielkim stole, obitym ciemną skórą, złocił się w słońcu krucyfiks.

Sir James wyciągnął do przybyłego obie ręce.

Klaudjusz zauważył natychmiast, że twarz jego, zazwyczaj pełna łagodności i pogody, miała zmieniony wygląd. Równocześnie spostrzegł kilkanaście dzienników, rozrzuconych w nieładzie na dywanie koło fotelu. W powietrzu unosił się niezwykły zapach tytoniu.

Sekretarz sir James'a zapytał ze zwykłym swym szacunkiem:

— Co się stało, proszę pana ?

— Czytał pan dzisiejsze dzienniki ?

— Tak, przeglądałem pobieżnie, ale nie zauważyłem...

— A zniknięcie ciała Manon Duguet?..

— Ach! Ta awantura! Naprawdę nie widzę w niej nic niepokojącego...

Sir James dostrzegł w oczach swego współpracownika zdziwienie tak wielkie, że nie mógł powstrzymać się od smutnego uśmiechu.

— Muszę się panu trochę dziwnym wydawać, co ? — szepnął.

Klaudjusz zaprzeczył ruchem głowy.

— Tak! Tak! — rzekł filantrop. — Nie rozumie pan bowiem, co znaczy dla mnie ta kradzież. Zastanów się pan. Skradziono zwłoki. Uprzytomnij pan sobie, co my wszyscy robimy, ja, pan, nasi przyjaciele. I otóż skradziono zwłoki! Cóż pan na to ?

Klaudjusz zmarszczył brwi, zagryzł wargi i myślał już nie jak ktoś, szukający prawdy, ale jak ktoś, wlokący się za nią z wielkim mozołem. W końcu rzekł:

— Czyżby rezurekcjoniści? Czy tego się pan obawia ?

Sir James bez słowa wyjął z portfelu dwa wycinki gazetowe i podał je Klaudjuszowi.

Rozdział II

W KTÓRYM POPRZEZ ŻEBRA WISIELCÓW PRZEŚWIECA RADOSNA PRZYSZŁOŚĆ.

Pierwszy wycinek pochodził z dziennika Intran-sigeant. Klaudjusz zaczął czytać:

»Jest to objaw może trochę przykry, ale nie pozbawiony aktualności w naszych smutnych czasach: oto faktem Jest, że w szpitalach wkrótce zabraknie trupów, na których medycy mogliby przeprowadzać studja anatomiczne.

»Wiadomo, że zwłoki wszystkich tych zmarłych, po które nikt się nie zgłasza, odsyła się do Anatomji. Otóż potworzyły się specjalne związki, które zgłaszają się po zwłoki osób zmarłych samotnie, bez rodziny. W ten sposób bardzo rzadko już dzisiaj dostaje się jakieś ciało pod skalpel studentów medycyny.

»Czy należy uskarżać się na ten stan rzeczy? Z punktu widzenia uczucia i szacunku dla zmarłych, oczywiście, że nie. Ale dobro medycyny«...

— Dziennik nie wymienia żadnego nazwiska — rzekł sir James. — Ale te związki? Kto je stworzył? Kto nimi kieruje ? Kto rozszerza je ciągle we wszystkich pięciu częściach świata dla dobra wiernych, ażeby każdy odnalazł swą powłokę cielesną w chwili, kiedy zabrzmią trąby Sądu Ostatecznego ?

— Pan — przyznał Klaudjusz, rozumiejąc coraz więcej kłopotliwy podkład sprawy.

— Czytaj pan drugi wycinek.

Był to artykuł z jakiegoś dziennika duńskiego Klaudjusz czytał:

»Viborg, 8 października. — Wczorajszej nocy Waldemar Meured, wracając do domu został napadnięty przez dwu napastników, którzy usiłowali go udusić zapomocą maski smołowej. Waldemar Meured, który niema żadnych osobistych nieprzyjaciół i miał przy sobie tylko nieznaczną ilość pieniędzy, zawdzięcza ocalenie jedynie swej wielkiej sile fizycznej«.

— Maska smołowa! — powtórzył sir James. — Zabójstwo przez uduszenie. Smothering, jak mówią u nas w Anglji. Smothering, straszne słowo, które tak długo przejmowało trwogą nasze wielkie miasta! Maska smołowa!... Broń »rezurekcjonistów«!

Zwrócił się żywo do Klaudjusza:

— Co robić?

— Nie trzeba się tak przejmować, proszę pana. We Francji zniknęły zwłoki, w Danji napadają na przechodnia, to są przecież dwa fakty całkiem niewspółmierne. Z pewnością nie powtórzą się. Niepotrzebnie powtórzyłem panu treść mojej przedwczorajszej rozmowy z profesorem Brachat. Z pewnością dlatego zapatruje się pan tak pesymistycznie na ostatnie zdarzenia.

— Nie Klaudjuszu, miał pan rację. Moim obowiązkiem jest poznać wszelką krytykę mej działalności, wszelkie przestrogi skierowane pod moim adresem. Bezwarunkowo nie można przejść do porządku dziennego nad opinją człowieka takiego, jak profesor Brachat, dyrektor szkoły medycznej. Zdaje mi się, że widzę go, jak spogląda na pana swym smutnym, mądrym wzrokiem i mówi: »Czy pan wie, że jeżeli będziecie dalej tak postępować, to nie będzie można uczyć anatomji? Albo też trzeba będzie dla naszych celów nająć uprzejmych morderców, którzyby wznowili czyny Burke'a i Harego ? Czyż ma znowu powrócić epoka rezurekcjonistów ? Czyż mamy nabywać zwłoki uzyskane tą drogą, pod grozą, że inaczej medycyna i chirurgja znikną z pośród zdobyczy cywilizacji ?

— Burke i Hare! Wkrótce upłynie sto lat od czasu ich działalności. Tak! Cień rzucony przez nich na współczesną im epokę sięga do naszych czasów. Smothering: morderstwo, które prawie zupełnie nie uszkadza ofiary. Smothering! Wymów pan to słowo wieczorem w jakiejś willi, w chwili, kiedy gość się żegna i ma wracać do domu w noc bezksiężycową... Zobaczy pan piorunujące wrażenie.

— Proszę pana — rzekł Klaudjusz uśmiechając się — jesteśmy bardzo oddaleni...

— Trzeba przewidywać. Trzeba czuwać. Oczywiście włamywacze grobów poprzedzili rezurekcjonistów. Dopiero, kiedy zaczęto pilnować cmentarzy, Burke, Hare i im podobni rozpoczęli swój »przemysł«... Sytuacja jest naprężona; Brachat powiedział to panu. I oto chciano udusić człowieka. Tu znowu rozbijają grób i wykradają zwłoki. Napastnicy Duńczyka sądzili może, że praktyczniej jest zabrać się odrazu do duszenia. Złodzieje Manon Duguet wybrali dlatego może ciało znanej osoby, ażeby odwrócić podejrzenia...

— Grób Manon Duguet — zauważył Klaudjusz, był specjalnie strzeżony ze względu na perły. Nie rozumiem przeto tego wyboru...

— Ciało Manon Duguet — rzekł zwolna sir James — zostało nasycone specjalnymi preparatami chemicznymi, celem zakonserwowania go przez dłuższy czas. Dzienniki pisały o tem przecież po zgonie artystki. To piękne ciało, ochronione przed rozkładem, nadawało się świetnie dla tajnych dostawców nieznanego skalpelu.

— Straszna alternatywa, mój drogi. Czy mam rację? A może się mylę? Po czyjej stronie stanąć? Czy po stronie nauki, czy po stronie kościoła? Błądzę po omacku i wzywam niebiosa, aby oświeciły mnie.

Ale przysłowie powiada: pomagaj sobie sam, a Bóg ci dopomoże. Kochany panie, musimy czuwać. Sygnały alarmujące już nas doszły, baczność zatem! Proszę zaraz nawiązać ścisły kontakt ze służbą Ana-tomji. Chciałbym mieć codziennie sprawozdanie z tego co się dzieje i mówi w świecie krajaczy trupów. Niech pan ma na oku studentów chirurgji. Niech pan zasięga dyskretnie wiadomości o wszelkich autopsjach, nawet o autopsjach Instytutu sądowo-medycznego. Niech pan dowiaduje się o oględzinach zwłok w szpitalach. A teraz jedź pan zaraz do Clamarta. Oczywiście wskazaną jest jak największa ostrożność,

— Rozumiem, proszę pana

— Zda mi pan dziś wieczór sprawę. Tak, dopiero wieczorem. Przed piątą nie będę pana potrzebował. Piękny czas mamy dziś. Niech pan skorzysta i zawiezie popołudniu do lasku pannę... No, kiedyż wreszcie będę mógł powiedzieć »pańską narzeczoną«?

Obaj mężczyźni uśmiechnęli się do siebie. Klau-djusz, powstrzymując swą radość, odparł:

— Zdaje się, że już wkrótce.

— Pocóż tak długo zwlekać ? — rzekł sir James. Kocha pana, nieprawdaż?

— Och! To moje drugie credo, proszę pana! Wierzę w Boga i wierzę w miłość mej ukochanej. Służyć panu, wielkiemu słudze Chrystusa i uszczęśliwić moją żonę, oto cała moja ambicja.

— Przedewszystkiem jednak pragnie pan pojąć pannę Maksencję Alban za żonę. Trzeba o to poprosić jej ojca. Boi się pan ? Pocóż to wahanie ? A może ja mam ubrać białe rękawiczki ?

— Dziękuję panu Serdecznie — odparł Klau-djusz, śmiejąc się razem z sir Jamesem. — Postanowiliśmy z Maksencją poczekać jeszcze trochę. Wiemy bowiem, że ojciec jej, staruszek, po zamążpójściu córki będzie się czuł bardzo samotnym.

— Przecież pański przyjaciel, a przyszły szwagier — zdaje mi się Eryk — mieszka z rodziną przy ulicy Bonapartego?

— Tak.

— A więc? Czyż on jest niczem dla ojca?

— Eryk mieszkał rzeczywiście dotychczas, jak pan wie, z ojcem i siostrą. Ale chce swobodnie pracować, więc wynajął mieszkanie, które znalazłem dlań przy ulicy Areny, w domu, w którym mieszka mój brat. Dlatego sądziłem, że będzie może grzeczniej, bardziej... po chrześcijańsku, jeżeli Maksencja pozostanie jeszcze jakiś czas razem z ojcem.

Sir James położył dłoń na ramieniu Klaudjusza i długo nań spoglądał.

— Dzielny chłopiec z pana, Klaudjuszu, ale powtarzam panu — a jestem pewny, że Ten, co nas słyszy, zgadza się ze mną — powtarzam panu: nie trzeba kazać szczęściu zbyt długo czekać pod drzwiami. To wielka osobistość, wysłannik niebios. Trzeba go przyjąć, jak tylko zapuka do drzwi.

— A teraz jazda do Clamarta! To mniej przyjemne, co prawda. Sądzę jednak, że popołudniu powetuje pan sobie tę przykrą misję.

Sir James, zostawszy sam, zbliżył się do okna i stanął przy niem w zamyśleniu. Ciepłe światło słoneczne rozjaśniało jego czoło bez zmarszczek. Fly, stojąc na tylnych łapkach, drapała pazurkami po szybie. Nagle zaczęła poszczekiwać. Sir James spojrzał na dół i ujrzał Klaudjusza Cirugue, jak właśnie wyszedł z pałacu i wsiadał do dorożki automobilowej.

Rozdział III

KTÓRY JEST WIELCE WSTRZĄSAJĄCY.

Klaudjusz spuścił okienko i z roztargnieniem rzucił szoferowi adres:

— Clamart!

Ale w tejże chwili poprawił się:

— Nie! Nie! To pomyłka; ulica Fer à Moulin 17!

W rzeczywistości istnieją dwa Clamarty. Pierwszy słynie z uprawy grochu i z wycieczek, tamże odbywanych. Drugi, ukryty, jak groźna tajemnica, wśród fałdów gobelinu, jest mniej znany.

Nazwa Clamart oznaczała dawniej jeden z paryskich cmentarzy, położonych na przedmieściu Saint-Marcel. W roku 1814 cmentarz zamknięto. Za panowania Ludwika Filipa wybudowano na tem miejscu pawilon praktycznej Szkoły Medycyny, przeznaczony na sekcje zwłok. Do tego to właśnie ponurego, urzędowego Clamarta zdążał Klaudjusz Cirugue.

W przejeździe ujrzał okno Maksencji Alban. Auto skręciło potem w ulicę Odeon, przejechało wzdłuż pałacu Luksemburskiego. W chwili, kiedy wjeżdżało na plac Medici, Klaudjusz spostrzegł Eryka Alban, przechodzącego przez plac.

Klaudjusz zatrzymał wóz i wyskoczył.

— Jak się masz stary! Dokąd idziesz?

— Na ulicę Areny. Mieszkanie od wczoraj już wolne. Mam wiadomość od stróża. Chcę wziąć parę wymiarów...

— Siadaj. Pojedziemy razem. Moje zajęcie nie potrwa długo. Pojadę potem z tobą na ulicę Areny. Odwiedzę przytem Ryszarda i jego żonę. Bardzo dawno już u nich nie byłem.

— Dokąd jedziemy? — zapytał obojętnie ,Eryk.

— Do królestwa Plutona.

— Cóż to znaczy?

— Literat powinien znać wszystko — odpowiedział Klaudjusz. — Założyłbym się, że nigdy jeszcze nie byłeś w sali sekcyjnej.

— Nigdy. Przyznam się, że wcale mię to nie pociąga. Ale skoro nadarza się sposobność...

— Ależ naturalnie. Potrzebuję cię zresztą.

— A jeżeli tak, to służę ci z przyjemnością.

— Dobrze zrobisz. Zobaczysz zresztą, tego widoku nie można zapomnieć. Jestem pewny, że wykorzystasz to dla którejś ze swych powieści...

— Wiesz przecież, że hołduję wesołej muzie. Jakżeż można wplatać ponure obrazy do Titiny o czułem sercu ? Ładny tytuł, nieprawdaż, Titina o czułem sercu?

— Doskonały. Pracujesz teraz nad nią ?

— Tak. Pozatem naturalnie wiersze. Ale jakoś teraz nie mam natchnienia, a bez natchnienia...

Ulica Fer à Moulin nie jest ani długa, ani szeroka. Wysiadłszy, spostrzegli zaraz wejście do kostnicy.

Weszli w mroczną bramę, poprzez którą widać było podwórze, wybrukowane starodawnym sposobem, otoczone budynkami z ubiegłego wieku. Eryk zaczął żartować, ażeby stłumić uczucie niemiłego ucisku w żołądku.

W tej chwili zastąpił im drogę odźwierny. Poznał Klaudjusza Cirugue i dotknął ręką daszka czapki, uśmiechając się grzecznie.

— Ten pan towarzyszy mi — rzekł sekretarz sir James'a Burlingham'a.

W sklepionym kurytarzu, którym szli, panował chłodny przeciąg. Kurytarz wychodził na nędzny, prostokątny ogród, leżący w środku zabudowań. Dookoła wznosiło się sześć niskich budynków, zaopatrzonych w mnóstwo okien.

Klaudjusz oddalił się ze słowami:

— Zaczekaj chwilkę, zaraz wrócę.

Ale nieobecność jego przedłużała się. Eryk, znudzony, puścił się wzdłuż okien, wychodzących na ogród. I nagle zobaczył poprzez szyby widok tak niespodziewany, że aż się cofnął: ujrzał oto grupę młodych ludzi w białych hałatach i czapkach, pochylonych nad trupem, nie do opisania wstrętnym. Był to istny potwór ludzki, niesłychanie stary, o kolorze cegły, posępny w swem znieczuleniu pośmiertnem; istota, zamieniona w bezwładną rzecz, którą krajano z zawziętą ciekawością.

Pierwsza ta wizja wzburzyła Eryka. Dopiero powrót Klaudjusza przerwał ponury nastrój.

Klaudjuszowi towarzyszył prosektor, cały biało ubrany. Spokojna i miła jego twarz jaśniała inteligencją. Klaudjusz, ująwszy Eryka pod rękę, rzekł doń:

— Oto mój przyjaciel, Eryk Alban, o którym mówiłem panu.

— Czy pan jest może krewnym dawnego prefekta policji?

— Jestem jego synem — odparł Eryk, ściskając wyciągniętą dłoń medyka.

— Przyzna pan — ciągnął Klaudjusz — że cel jego wizyty nie wymaga specjalnego upoważnienia. Nie chodzi tu o wywiad dziennikarski. Mój przyjaciel pisze powieść i chciałby zebrać pewne szczegóły, potrzebne mu do niej. Chce zwiedzić pobieżnie zakład, aby wytworzyć sobie pojęcie całości. O to tylko nam idzie. Nieprawdaż Eryku?

Eryk, ukrywając zdziwienie wywołane kłamstwem Klaudjusza, potwierdził jego słowa.

— No, to dobrze — rzekł prosektor. — Proszę za mną. Uprzedzam pana jednak, że nie zobaczy pan nic ciekawego. Dzięki staraniom pańskiego przyjaciela i jego szefa, jesteśmy w przededniu zamknięcia interesu z powodu braku »towaru«. . — Pan pójdzie z nami, panie Cirugue, co?

Otworzył drzwi do westybulu o łukowem sklepieniu, a potem drugie, położone po drugiej stronie kurytarza.

— Nic wam nie dostarczono w ostatnich dniach? zapytał cicho Klaudjusz.

— Nic — odparł prosektor — literalnie nic od dwu tygodni. A przecież tylu ludzi umiera w szpitalach. Wie pan, to straszne. Te zwłoki, które pan widzi, trzymaliśmy w rezerwie. Mamy ich jeszcze sześćdziesiąt parę. Ale...

— Co za ale?

— Ale jak tak dalej pójdzie, trzeba będzie sobie jakoś poradzić pomimo zabiegów sir James'a i pańskich, kochany panie Cirugue...

Eryk przyglądał się. Klaudjusz spostrzegłszy bladość i zdenerwowanie przyjaciela, czuwał bacznie nad nim.

Długa sala była wypełniona światłem słone-cznem. Przypominała szkolny refektarz. Wzdłuż ścian ciągnęły się dwa szeregi wysokich stołów, pozostawiając w środku wolne przejście. Stoły pokryte blachą cynkową, były przeważnie puste. Na jednym leżały zwłoki, przykryte całunem z grubego płótna. Widać było głowę czerwonawą, pociętą, jak gdyby zmarły przed śmiercią był poddany chińskim torturom. Jedna noga sterczała do góry, jakby skutkiem pośmiertnego figla wstrętnego straceńca.

Przy drugim stole dwaj studenci ćwiczyli się z głębokiem przejęciem w operacji ślepej kiszki na jakiejś starej kobiecie. Eryk zauważył poważny wyraz ich twarzy i skupienie, z jakiem przeprowadzali do końca swoje fikcyjne zadanie, które jednak było dla nich przygotowaniem do przyszłych operacyj. Zaczął zwracać uwagę bardziej na żywych, jak na zmarłych. Ogarnął go podziw dla tych młodych ludzi, którzy szukali u zmarłych nauki życia i przygotowywali się w ten niezbyt miły sposób do swego wzniosłego zawodu.

Nie chcąc przeszkadzać, Eryk oddalił się. Trzy grupy studentów i studentek otaczały inne zwłoki. Wszyscy byli w białych płaszczach, które nadawały im pozory kapłańskie. Eryk, zostawiwszy Klaudjusza i prosektora, pogrążonych w cichej rozmowie, zbliżył się do milczących pracowników. Jeden rozbierał oko, drugi serce; inni byli zajęci innymi członkami. Na-próżno Eryk przywoływał całą swą zimną krew, na-próżno starał się patrzeć na zmarłych, jako na uprzejmych współpracowników uczniów medycyny. Nie szło mu. Nie, te nacinania zbyt były podobne do ran, zadawanych rozmyślnie; te trupy, pociemniałe przez konserwację, wyglądały jakoś widmowo. Było to bolesne, przykre. Od paru minut zresztą zapach trupi zaczął działać na odwagę Eryka Był to obrzydliwy odór, okropna mieszanina rozkładu i woni aptecznych, której przy wejściu prawie się nie czuło. Powoli jednak woń ta napełniała nos i gardło i w końcu tak nią się nasiąkało, jakby się samemu było jednym z tych nieszczęsnych nieboszczyków,' nieżyjących już od tygodni i nasyconych gliceryną z fenolem.

Klaudjusz, znając wrażliwość Eryka, nie spuszczał zeń oczu. Widząc nagłą bladość, zrozumiał, że czas go już wyprowadzić.

Prosektor pożegnał się z nimi na podwórzu. Dorożka automobilowa czekała na nich cały czas, ale Eryk zaproponował przechadzkę pieszą na ulicę Areny.

Rozdział IV

W KTÓRYM UKAZUJE SIĘ CIEMNA POSTAĆ.

— Można iść na górę? Niema już nikogo w mieszkaniu?

— Nikogo, proszę pana — odparła stróżowa. Wyjechali wczoraj. Oto klucz. Szóste piętro na prawo, pamięta pan?

Schody były kręcone, tworząc wewnątrz domu kolistą wieżę.

—Kończąc moje opowiadanie — rzekł Klaudjusz Cirugue — powiem ci, że niektórzy z rezurekcjonistów odznaczali się zdumiewającą fantazją. Nadawali maskom smołowym wygląd roześmianej twarzy człowieka pod dobrą datą. I tak zdarzało się, że w nocy, a nawet o zmroku spotykało się pijaczynę, podtrzymy-wanego przez dwu przyjaciół. Policjanci przypatrywali się trójce z dobrodusznym uśmiechem. Gapie śmiali się, widząc tego człowieka wesołego i zarumienionego, jak się zataczał i opędzał swym towarzyszom; spoglądano z szacunkiem na przyjaciół, którzy zadawali sobie tyle trudu, aby odprowadzić pijaka do domu. A tymczasem nieszczęśliwiec, trzymany silnie, zakneblowany, duszony umierał zwolna idąc między swymi dwoma katami na ulicy w środku Londynu.

— To naprawdę zachwycające, że spotkałem cię dziś rano - rzekł wesoło Eryk — oto już prześladuje mnie widmo rezurekcjonistów. Palę papierosa za papierosem, a mimo to wstrętny odór z Clamart'a ciągle napełnia mi gardło. Fuj! Obrzydliwe!

Wyszli na szóste piętro, najwyższe w kamienicy. Na tem piętrze było dwoje drzwi: jedne na prawo, na końcu kurytarza, drugie na lewo, tuż przy schodach. Na tych drzwiach przybity był bilet wizytowy:

Ryszard Cirugue Ajent handlowy

Paryż, ulica Areny 11.

Mieszkanie Eryka składało się z trzech obszernych pokoji. Z okien roztaczał się widok na miasto; widać było część ulicy Mouge; ponad dachami strzelała ku niebu kopuła Panteonu.

— Rozkład mieszkania jest taki sam, jak po drugiej stronie — zauważył Klaudjusz.

— Chciałbym poznać jaknajprędzej swych sąsiadów — rzekł Eryk.

— Jak skończysz, możemy zaraz pójść do nich.

Nowy lokator, z metrem w ręku, mierzył wysokość podmurowań, szerokość pustych ścian... Nagle rzucił się gwałtownie do okien i zaczął je prędko otwierać jedno po drugiem.

— Cóż tobie znowu? — zapytał Klaudjusz.

— To ten wstrętny smród... Uczułem go nagle... Te pokoje są zapowietrzone...

— Co znowu! To przejdzie! Jaki ty jesteś nerwowy, mój kochany! Co za wrażliwość!

Eryk tymczasem zabrał się znów do pracy w zimnem powietrzu, wpadającem przez okna.

— Wiesz co — zaczął Klaudjusz, spacerując po pokoju. — Mój brat Ryszard... Sądzę, że będzie lepiej, jeśli ci o nim opowiem.

— Proszę! Proszę! Pierwszy to raz, że o nim mówisz. Sprawisz mi wielką przyjemność. Nie chciałem sam pytać, a byłem ciekawy. Ten brat, którego nigdy jeszcze nie spotkałem u twojej matki, ten brat, którego nie znam mimo naszej, już tak dawnej przyjaźni ...

— Nie widziałem sam Ryszarda od trzech miesięcy blisko (wtedy to właśnie dowiedziałem się, że to mieszkanie będzie wolne). Brat mój odwiedza nas bardzo rzadko, przychodzi na imieniny matki, na moje urodziny, na Nowy Rok...

Klaudjusz wciąż spacerował wzdłuż i wszerz po pokojach, w miarę jak Eryk, nie przestając słuchać, sam posuwał się naprzód. Kroki młodego człowieka rozlegały się echem po pustem mieszkaniu. Mówił dalej:

— Nie mogę niestety powiedzieć, bym go bardzo kochał. Jest rzeczą nie do przebaczenia, że obrał zawód ajenta handlowego. Nie spełnił swego obowiązku, nie chce wykorzystać swych sił duchowych, użyczonych mu w pełni przez Boga, w którego — co prawda — Ryszard nigdy nie wierzył. Jest starszy ode-mnie o dwanaście lat. Pamiętam doskonale smutek rodziców, gdy Ryszard, ukończywszy z celującym postępem szkołę średnią, zamiast przygotowywać się do szkoły centralnej lub politechnicznej, oddał się marzeniom i lekturze. Potem został ajentem handlowym i zarabia tyle, aby wyżyć. Ajent handlowy! Jubiler! Jubiler!... Dziwny charakter!

»Nie byliśmy bogaci. Zdaje się, że to go bardzo bolało. Jeszcze jako dziecko narzekał, że urodził się biednym. Nie widział swych skarbów przyrodzonych, nie dziękował za nie Bogu, nie czynił nic, aby je od-powiednio zużytkować. Był jednak chory: miał już wtedy wadę serca; sądzę, że spodziewał się rychłej śmierci. Pocóż zatem walczyć? — To tłumaczy go nieco, i to, myślę, było pobudką jego postępowania... Dziś liczy lat 40 i żałuje, być może, swego kroku.

Ale niema dość energji, aby zabrać się do pracy i nadrobić stracony czas. Oto dwadzieścia już lat boczy się na przeznaczenie i obraża Opatrzność Boską. Nie jest to człowiek dobrej woli.

»Przypominam sobie żółciowy ton, pełen gorzkiej wymówki, jakim wymawiał słowo »biedny« wobec zbolałych rodziców: »jestem biedakiem, to też muszę obrać zawód biedaka«. Pamiętam, jak mówił tak jeszcze na parę tygodni przed śmiercią ojca. Zaproszono raz na obiad jednego z dawnych profesorów Ryszarda, w nadzieji, że stary księżyna wpłynie na krnąbrnego młodzieńca i uzyska jego zaufanie. Biedny poczciwina napotkał jednak na tak bezwzględny opór, że aż miał łzy w oczach, Zdawało się, że Ryszard woła do Stwórcy: »Trzeba mi było dać wszystko, lub nic«.

»Nie mam żadnej osobistej urazy do brata, ale boli mnie smutek, jaki sprawia naszej matce, która jak wszystkie matki, przecenia jego zdolności. Ciągle jeszcze ma w uszach pochwały profesorów. Uważa Ryszarda za geniusza. Z nas dwu, w gruncie rzeczy woli jego. Czyż to zresztą może dziwić? — Wyobraź sobie Eryku kobietę — przekonaną, że dała życie istocie niezmiernie uzdolnionej. I kobieta ta musi patrzeć, jak syn z szyderczym uśmiechem gardzi karjerą Ampè-re'a lub Pasteur'a. A jeśli ta matka jest wierząca, czyż sądzisz, że nie widzi na świętokradczem czole strasznego znaku potępienia? — To okropne!

»Tymczasem Ryszard wywiera na matkę wpływ, podobnie jak i na inne kobiety. Podbija je zresztą bezwiednie i nie wykorzystuje swej przewagi. Mo-żnaby powiedzieć, że kobiety, będąc bardziej wrażli-wemi od nas, odczuwają w pełni to wszystko, co jest potężne w tym człowieku. Częstokroć cieszyłem się, że Ryszard nie nadużywa swej tak niebezpiecznej przewagi; nie wiem bowiem, gdzieby to mogło go zaprowadzić, wobec tego, że obrał sobie jeden z najłatwiejszych zawodów. Jest ajentem podróżującym w dziale wyrobów jubilerskich.

»Wbrew naszym przewidywaniom, Ryszard ożenił się — jednakże dość późno, bo dwa lata temu. Po życiu, w którem kobiety odgrywały pewną rolę, (co prawda, pogardzane — niema bowiem rzeczy, któ-rąby Ryszard nie gardził) — brat ożenił się odpowiednio do swych warunków życiowych. Oczywiście, małżeństwo skromne. Żona jego jest miłą, nic nie-znaczącą kobietą. Była panną sklepową w Galeries Lafayette. Ryszard gardzi nią, jak i  innemi kobietami. Czy ona go kocha? — Wątpię. Boi się go, podobnie jak inne. Smutny los! Dzieci nie mają, mąż ciągle w podróży«...

— Jak się nazywa? — zapytał Eryk, składając miarę.

— Karolina.

— Karolina... powtórzył młody poeta.

— Oho! — wykrzyknął Klaudjusz Cirugue — jeśli potrzeba ci muzy, to pamiętaj, że nie jesteś Wer-terem i że Karolina jest moją bratową.

— I że ty będziesz wkrótce mym szwagrem.

— Ach Eryku, jak to miło, że sam poruszyłeś ten temat. Od chwili naszego spotkania na placu Medici ciągle odsuwam moment zwierzenia się... Nie wiedziałem, jak zacząć rozmowę o tem. A więc proszę cię, mój drogi, chcę jeszcze dzisiaj mwiewić z twym ojcem, poprosić go o rękę Maksencji. Wiem, że ona przeczuwa to i że ty przygotowałeś teren. Postanowiłem skończyć już raz z tą niepewnością.

— Doskonale!

— Twój ojciec zna mnie. Żywi dla mnie i dla mej matki sympatję, która jest dla nas miłą i zaszczytną.

— W takim razie jadę zaraz na ulicę Bonapar-tego i albo jestem kiep, albo zjem śniadanie już razem z twoją narzeczoną!

Eryk zamknął drzwi od mieszkania. Klaudjusz Wskazując drzwi naprzeciwko, zapytał:

— A wizyta u Ryszarda?

— Hm! Już jest dość późno! Niedługo wybije dwunasta. Chciałbym pomówić z ojcem przed śniadaniem... Ryszard... To innym razem.

— Nie spełniam swego obowiązku — mówił Klaudjusz schodząc. — Wykręcam się podle... Powinienem pożegnać się z tobą i pójść do brata. Ale to byłoby pańszczyzną, wolę iść z tobą.

Nagle ujął Eryka, zstępującego przed nim, pod ramię i rzekł przyciszonym głosem:

— Otóż i on! Wracają obydwoje...

Eryk i Klaudjusz zatrzymali się na czwartem piętrze.

Z dołu zbliżał się ku nim mężczyzna, oddychając ciężko, ale regularnie. W półmroku klatki schodowej nie widać go było dokładnie. Mimo to, potężna jego postać i regularność powolnego wchodzenia na schody, uderzały na pierwszy rzut oka. Ręka atlety wspierała się na barjerze, przesuwając się po niej w miarę wchodzenia. Człowiek wspinał się do góry ruchem spokojnym, zrównoważonym. Drugą ręką przyciskał bijące serce. .

Wreszcie wyszedł na czwarte piętro: był niższy od Klaudjusza, ale tęższy, roślejszy. Postać jego wykazywała rzadki umiar między masą ciała, a siłą fizyczną. Barki były potężne, pierś szeroka; co uderzało przedewszystkiem, to twarz zimna, zupełnie wygolona, blada — twarz antycznych posągów, z której spoglądało dwoje jasnych oczu, z lodowatą, obojętnością jastrzębia. Bez wątpienia, była to twarz antycznych popiersi z białego marmuru o nosie prostym i krótkim, przedłużającym profil linji czoła. A to czoło...

Ryszard zdjął przed Erykiem kapelusz z zimną, odpychającą grzecznością. Ukazało się wtedy potężne, zdumiewające czoło. Było niezwykle szerokie, skutkiem czego oczy były bardzo od siebie oddalone — tłumaczyło to częściowo dziwny ich wyraz. Brwi nieskazitelnie poziome. Między niemi nasada nosa silnego i szerokiego, przedłużającego czoło, wywoływała wrażenie pyska byka. Wszystkie te niezwykłe szczegóły przypominały potworną twarz Jowisza In-grèsa, na której porwanie Europy zdaje się pozostawiać tak burzliwe ślady. Przychodziły na myśl oblicza bóstw pogańskich, albo też twarze ludzi anormalnych, które lekarze fotografują dla swych zbiorów. Rzekłbyś, człowiek ten, zbudowany, jak pomniejszony olbrzym, wlokący zda się za sobą na niewidzialnym łańcuchu skałę, urwaną z Kaukazu, przybywa z Olimpu i odejdzie za chwilę do zakładu dla obłąkanych. Eryk jakkolwiek już uprzedzony, odczuł na jego widok podziw zmieszany z niepokojem i litością. Ryszard

Cirugue zrobił na nim wrażenie poronionego arcydzieła.

Zaskoczyło go również całkiem niespodzianie podobieństwo rodzinne, które mimo wybitnych różnic, , łączyło Klaudjusza z Ryszardem. Prawda, Klaudjusz był wysmukłym i eleganckim młodzieńcem, twarz mu rozjaśniał uśmiech szczery i dobry, którego starszy brat nie posiadał. Czoło Klaudjusza, ukształtowane regularnie, zdradzało pogodną inteligencję. Nieraz to już Eryk, przyglądając się w lustrze swej twarzy o silnym nosie, słabym podbródku, o oczach zbyt marzycielskich, zbyt zmiennych, zazdrościł przyjacielowi wyrazu owej pewności siebie i ujmującej godności, które upiększały twarz Klaudjusza. A przecież bez wątpienia obaj bracia byli do. siebie podobni. Ogólne rysy twarzy były jednakie. Ale czyż nawet Kain i Abel nie byli do siebie podobni?

Sekunda wystarczyła, ażeby ukazanie się Ry-szarda wywołało w umyśle Eryka cały ten nawał myśli. W tejże chwili spostrzegł panią Cirugue, która, chowając się prawie za męża, wydawała się bardzo zmieszaną i starała się ukryć torbę, napełnioną zaku-pionemi wiktuałami. Eryk ocenił ją tego dnia jako młodą blondyneczkę, bardzo prostą i naturalną kobie-cinkę bez znaczenia.

Klaudjusz zapoznał ich wzajemnie, Ryszard, nie starając się zupełnie uzgodnić wyrazu twarzy ze słowami, oświadczył Erykowi, iż cieszy się bardzo z przyszłego sąsiedztwa.

— Na nieszczęście — dorzucił — nie długo będziemy sąsiadami. Wkrótce się wyprowadzimy; jest to przynajmniej mojem życzeniem. Szukam mieszkania parterowego ze względu na moje serce. Tych sześć pięter zabija mnie. Niedomykalność klapy sercowej, proszę pana. Powinienem dawno już być w grobie. Tymczasem... W każdym razie bardzo się cieszę...

— Proszę wybaczyć — przerwała pani Cirugue, której zmieszanie zdawało się wzrastać. — Już tak późno, a pora śniadania...

Uścisnęła dłoń Klaudjusza, skłoniła się niezgrabnie Erykowi i zniknęła w klatce schodowej, pędząc, jakby ją ktoś ścigał.

— Nie będziemy cię dłużej zatrzymywać— rzekł Klaudjusz do Ryszarda.

Ten, jakby pogrążony we śnie, zdawał się zupełnie nie zwracać uwagi na otoczenie. Pożegnał ich z równą obojętnością, z jaką rzuciłby na ziemię wypaloną zapałkę.

— Tam do licha! — wykrzyknął Eryk, gdy się znaleźli na ulicy. — Ależ to niedźwiedź! I to polarny!

Klaudjusz rozweselony rzekł: —Ryszard, raz jeden był wesołym w życiu. Raz jeden tylko śmiał się: a to w dzień ostatniego Nowego Roku. Był z Lolą u nas na śniadaniu. Co mu było? Dlaczego się cieszył? Czy miał nadzieję wyleczenia się? Może to była miłość? A może jakiś niespodziewany interes handlowy? Był zadowolony, rozmowny, usłużny. Sam zapłacił śniadanie. Rano przyniósł indyka, łososia, drogie owoce, nowalje... Byliśmy z matką zdumieni! A trzeba było widzieć Lolę, jak się cieszyła... Byłaby bardzo miła, gdyby miała wykształcenie i była szczęśliwa.

— No i co? Radość nie trwała długo?

— Nie, odwiedziłem ich nazajutrz. Ryszard znów zamknięty w sobie, a Lola smutna i zrezygnowana w roli poddanej zupełnie żony.

Eryk wszedł do trafiki i wybrał grube cygaro, czuł bowiem ciągle zapach trupi mimo papierosów. Poczem obaj nierozdzielni przyjaciele poszli spiesznie ulicą Mouge. Napróżno jednak Eryk zaciągał się kłębami dymu z hawańskiego cygara. Pośmiertna przygoda Manon Duguet napełniała cały Paryż. Tak, jak czasem letnim wieczorem powiew wiatru napełnia stolicę nieznośną wonią kanału, tak w ten poranek jesienny jakiś urojony wyziew grobowy zatruwał zimne powietrze.

Eryk wyrzucił cygaro na jezdnię.

— Tam do djabła! — zawołał ze złością.— Trupy zwyciężają. Nie można walczyć ze zmarłymi.

Komiczny wyraz jego twarzy ubawił Klau-djusza, który powtórzył jak echo grobowym głosem:

— Nie można walczyć ze zmarłymi. Sądzili, że żartują. A przecież było to hasło ich przeznaczenia.

Rozdział V

W KTÓRYM JASNOWŁOSY ŁUCZNIK WYPUSZCZA CZARNĄ STRZAŁĘ.

Obiad zaręczynowy odbył się w kilka dni później w mieszkaniu Albanów.

W jadalni słychać było świeży, poważny głos Maksencji, która wydawała ostatnie zlecenia.

Eryk, poprawiwszy, klapy smokinga, przeszedł przez salon, w którym roztaczał woń olbrzymi bukiet nadesłany przez Klaudjusza, urzeczywistniając w miły sposób myśli narzeczonego, zawsze obecnego pod dachem narzeczonej.

Za salonem znajdował się gabinet pana Alban. Przeznaczony był na palarnię po obiedzie. Eryk wszedł, aby sprawdzić zapas cygar i papierosów.

Ojciec, w stroju wieczorowym, siedział w swym ulubionym fotelu — nieruchomy, wodząc sennym wzrokiem po pokoju. Spędzał w nim teraz swe życie z wyjątkiem chwil, przeznaczonych na jedzenie, sen, lub spacer w ogrodzie luksemburskim, w towarzystwie Eryka lub Maksencji.

Kiedy przechodził, prostując jak mógł swą wysoką, marsową postać, ze siwym wąsem, w kapeluszu, nasuniętym z lekka na oko, Paryżanie poznawali swego dawnego prefekta policji, kochanego, popularnego Albana, o którym układano piosenki. Ten i ów pozdrawiał nawet z podziwem, pełnym szacunku, pięknego starca, z czerwoną wstążeczką w klapie, który należał już do przeszłości i zdawał się być przybyszem z tamtego świata.

Siedział tak zagłębiony w fotelu — bardziej może zwiędły, jak bukiet w salonie, cierpiąc pod wpływem ponurych myśli.. Spoglądał gasnącem okiem na ściany, na których wisiały relikwje jego życia: szarfa, ordery francuskie i zagraniczne, medale pamiątkowe, fotografje uroczystości i katastrof, szaro-niebieski hełm, zdobny herbem Paryża, który tak często płomienił się purpurą wielkich pożarów.

Eryk z szacunkiem ujął jego dłoń.

W tym oto pokoju nakłonił ojca do zgody na zaręczyny Maksencji i Klaudjusza. Dyskusja była długa, trzeba było cierpliwie przekonywać... Starszy egoizm przeważał nad miłością ojcowską i wyrzeczeniem się własnych korzyści. Pan Alban obawiał się samotności, chociażby pod opieką starej i wiernej służby. W końcu, zwyciężony prośbami i namowami, zgodził się, ale pod warunkiem, że ślub odbędzie się dopiero na wiosnę. »W ten sposób — mówił — przyzwyczaję się powoli do rzeczy... do samotności.

W rzeczywistości myślał skrycie: »Do tego czasu mogę umrzeć i wszystko będzie dobrze. A jeżeli nie umrę, to czyż można wiedzieć, co może zajść? — Nigdy nic się nie traci, odsuwając trochę spełnienie jakiegoś niemiłego faktu«.

Erykowi przyszła na myśl scena z dnia poprzedniego i rozmowa z Maksencją o pomyślnem załatwieniu sprawy. Maksencja oczywista była nieobecną przy dyskusji, w której chodziło o nią.

Pod wrażeniem tego wspomnienia, Eryk przeliczył prędko cygara Bock i Henry May i przeszedł przez salon do jadalni.

Maksencja, pochylona nad błyszczącym stołem, poprawiała serwis kryształowy, na którym rozrzucono białe róże.

Nie miała jeszcze dwudziestu lat. Wysoka, szczupła, miała w sobie wdzięk, któregoby jej pozazdrościła niejedna tancerka. Z odkrytemi ramionami i piersią zdawała się jakby opaloną na słońcu i świeżem powietrzu. Włosy, czarne jak noc, nosiła krótko obcięte. Z oczu, koloru szmaragdów, padało spojrzenie pełne energji i inteligencji. Czuć było w niej rodzący się majestat, przytłumiony jeszcze wdziękiem młodości; piękność jej jednak nakazywała szacunek. Malarze XVII. wieku, lubujący się w alegorji, przedstawiliby ją pewnie jako Junonę, władczą boginię. Tego dnia otrzymała od sir James'a Burlingham'a bardzo stosowny upominek: wspaniały wachlarz z rączką szyld-kretową, inkrustowaną gemmami, który roztwierał się, jako roztoczony ogon pawia. Sir James rozumiał się na rzeczy.

— Słuchaj Maks! Masz chwilę czasu?

— Wszystko gotowe!

— No to chodź tu... Chciałbym cię o coś zapytać.

— Cóż takiego? — zapytała ze zdziwieniem młoda dziewczyna.

— Czy jesteś zadowoloną, moja maleńka? Maksencja coraz bardziej zdziwiona, spojrzała nań pytającym wzrokiem.

— Zadowolona? — Z czego?

— No... z małżeństwa z Klaudjuszem?

— Cóż za pytanie! Oczywiście!

— Wybacz mi, ale wiem co to miłość — a miłość jest potrzebną do szczęścia — i dlatego pytam się, czy kochasz Klaudjusza.. Tak, tak, zdaje ci się, że go kochasz. Lubisz jego towarzystwo, myślisz często o nim, patrzysz nań codziennie, gdy przechodzi ulicą... A jednak, onegdaj, kiedy ci powiedziałem, że wszystko pomyślnie ułożone, nie dostrzegłem, nie odczułem u ciebie wybuchu radości, jakiego spodziewałem się.

— Cóż tobie znowu Eryku? — Kocham Klau-djusza! Czyż tego nie widać? — Czyż zgodziłabym się na małżeństwo, nie kochając go? — A może sądzisz, że w moim wieku nie można odróżnić miłości od sympatji ? Nie jestem tak naiwna. Kocham go. Jak cię o tem przekonać ? Podoba mi się przez swą otwartość, dobroć, przymioty umysłu...

Eryk pokiwał wątpiąco głową. Maksencja ciągnęła, zarumieniwszy się:

— Kocham go, bo jest piękny, jego męskość działa na mnie; podobają mi się jego zalety fizyczne; w jego. obecności,.. odczuwam coś... czego prawie się wstydzę.

W tej chwili rozległ się dzwonek.

Był to Klaudjusz Cirugue z matką. Eryk pobiegł po ojca i pomógł mu wstać.

Pani Cirugue, przemiła, stara dama, o przyga-szonych wiekiem źrenicach, najsłodsza i najmilsza z matek, uścisnęła z zachwytem Maksencję.

Prawie równocześnie nadszedł sir James Bur-lingham, jedyny przyjaciel, którego proszono na rodzinną uroczystość i Ryszard Cirugue ze żoną, zalęknioną i nieśmiałą.

Klaudjusz przedstawił bratową i brata Maksencji. Ani sir James, ani pan Alban, nie znali ich. Ryszard skłonił się bez słowa, zamyślony, zamknięty w sobie; Maksencja, która spodziewała się ujrzeć niezdarnego, ordynarnego kupczyka, — patrzyła nań ciekawie, zdziwiona jego wyglądem. Co do Karoliny, była ona tak ujmującą swem zakłopotaniem, tak milutką pod masą swych złotych włosów, że wszyscy ją korzystnie osądzili. Eryk, olśniony cudną białością jej odkrytego biustu, zbliżył się do niej z podziwem.

Maksencja obracała na palcu pierścionek, włożony jej przez Klaudjusza. Zdobiła go jedna perła, wielka jak orzech laskowy, która wywołała żywe uznanie sir James'a. Nawet Ryszard chwalił jej kształt i blask, chociaż Klaudjusz, będąc sam ofiarodawcą, wolałby, by brat wstrzymał się od pochwał. .

— Nie potrafiłbym sam znaleść piękniejszej — rzekł niedbale. A potem dorzucił z zagadkowym uśmiechem: »A przecież nie brak mi po temu sposobność «.

Maksencja zauważyła ów uśmiech. Czyżby Ryszard chciał dokuczyć bratu przez wspomnienie swego zawodu ? Nie, ten człowiek mógł nienawidzić, ale nie był zdolny do podłości. Ten człowiek — (mój Boże, cóż się z nią dzieje? — skądże ten dreszcz i bladość, dlaczego jest taka przejęta, jak gdyby jakiś cudowny świat ukazał się nagle poprzez rozdartą zasłonę przeznaczenia) — ten człowiek był istotą wyjątkową, był mocarzem, poskramiał.

Czuła się, jakby porwana wirem, jakby ją przenikał jakiś dziwny prąd rozkoszny i bolesny zarazem. I oszołomiona, trzeźwiejąc ze swego pierwszego wzruszenia, jak po gwałtownym płaczu, znalazła się przy stole, nie wiedząc nawet, kto ją do stołu prowadził. Widziała, jak przez mgłę, ojca, siedzącego naprzeciw niej między panią Cirugue i Karoliną. Na prawo od Maksencji sir James rozkładał swą serwetę; z lewej strony Klaudjusz szeptał jej coś, czego nie słyszała nawet... Ale obok Klaudjusza, na końcu stołu siedział Ryszard, wyprostowany, wyniosły w swej potędze i dziwaczności. Odpowiadał właśnie coś matce, która patrzyła nań z podziwem, gładząc go po dłoni. Maksencja widziała wciąż tylko tę twarz białą, jak śnieg i oczy o lodowatym połysku. Nie istniało dla niej nic więcej na świecie, tylko ta męska, straszna twarz. Szczęście odkrywało oto nagle swoje oblicze.

Dookoła rozlegał się szmer rozmów. Ale od czasu do czasu górował nad innymi głos Ryszarda, równo kocha, nie chciał jednak dać za wygraną. Wyobrażał sobie naiwnie, że przez swoje oddanie odzyska ponownie miłość Maksencji. Wierzył, że miłość jest zaraźliwa. Zresztą nie był osamotniony w tej walce. Pan Alban cieszył się wprawdzie, że córka pozostanie przy nim, ale zato pani Cirugue będzie wpływać na Maksencję. Eryk obiecał mu również uczynić wszystko, ażeby siostra odstąpiła od swej decyzji, która dla niego samego była przykrą.

To prawda. Eryk przyrzekł to. Ale Eryk, jak wiemy nie jest zwolennikiem małżeństwa z przyjaźni. Ale Eryk sam cierpi z powodu miłości. A gdy się samemu jest zakochanym, to cóż znaczą męki choćby najdroższego przyjaciela!

Karolina! Ach, czemuż ona nie jest tak energiczną jak Maksencja!

Karolina...

Od dwu miesięcy Eryk nadskakuje jej zawzięcie. Spotyka ją w klatce schodowej, czuje ją koło siebie poprzez ścianę. Wkrótce odkrył w niej mnóstwo wdzięków i pociągających szczegółów. Gdyby ktoś starał mu się dziś dowieść, że Karolina była dlań najobojętniejszą w świecie kobietą, zdziwiłby się bardzo.

Ale opór pani Cirugue przyprawiał go o rozpacz! Napróżno starał się skorzystać z nieobecności męża, napróżno podglądał, kiedy wychodziła z mieszkania, napróżno zasypywał ją dowodami swego podziwu i przywiązania... Wszystko to wzrusza ją i jest jej miłe, to pewne... Ma dlań spojrzenia, uściski dłoni, które dostatecznie zdradzają jej stan duszy. Ale cóż: zakochany poeta natrafia na rzecz, silniejszą od wierności małżeńskiej, od poczucia obowiązku i surowej cnoty, natrafia na strach. Karolina chętnieby mu się oddała. Ale boi się.

Boi się Ryszarda. Boi się swego pana. Nieobecny nawet działa na nią ubezwładniająco, hypnotyzuje ją. W oczach jej, widać zawsze trwogę. Gdy Eryk zbliża się, chce odeń uciekać. Ody mu się uda zatrzymać ją na schodach, Karolina miesza się, jąka, oczy jej patrzą trwożnie w próżnię, jak gdyby Ryszard miał ukazać się w przestrzeni. Nigdy też nie pozwoliła Erykowi wejść do mieszkania pod nieobecność męża.

A przecież jednego dnia, pod drzwiami mieszkania, rozbrojona gorącemi prośbami, słabnąca — o tej to chwili marzy autor Titiny o czułem sercu, zamiast pracować — Karolina, upewniwszy się szybkim rzu-tem oka, że niema nikogo na schodach, przymknęła oczy i podała mu swe usta.

Ten pocałunek na schodach daje pole dalszej nadzieji. Ów wzrok rzucony na schody znaczy może jeszcze więcej...

— No — rzekł głośno Eryk — dziś nie napiszę już ani słowa, to pewne.

Ryszard Cirugue wybrał się w podróż na południowy zachód. Powróci dopiero za ośm dni. Karolina jednak zamyka się w mieszkaniu, jak w fortecy...

Co robić?

— Odwagi! Czas taki ładny... Główna scena Titiny o czułem sercu rozgrywa się w sobotę w No-gent-sur-Marne... Możeby tam pojechać?

Pojechał.

Eryk powrócił o jedenastej wieczór. Był zamyślony, zdenerwowany. Poprawiwszy ogień pogrzebaczem chodził długo dookoła stołu. W końcu usiadł, wsparł głowę na ręku i zdecydował się wreszcie napisać co następuje;

Nie wiem, Lolu czy będziesz czytała kiedykolwiek ten list. Piszę go jednak. Jestem bowiem pod wrażeniem zdarzenia tak mnie oszałamiającego, że nie odróżniam co dobre, a co złe. Dziś wieczór nie jestem pewnym własnego sumienia. Czy będę mógł ci kiedy opowiedzieć to, o czem dowiedziałem się dziś popołudniu ? Czy będę mógł, zdradzić odkrytą dziś tajemnicę? Czy uzyskam kiedykolwiek przekonanie, że wolno mi będzie, w interesie mej własnej miłości, popełnić tę wielką niedyskrecję? Nie wiem. Jeżeli to nastąpi kiedykolwiek, — chcę mieć pod ręką dokładnie spisany przebieg zajścia, którego świadkiem byłem dziś popołudniu. Chcę, byś mogła wtedy dowiedzieć się dokładnie, co zaszło i okazać mi wdzięczność za to, że utrwaliłem na papierze rzecz, którą pamięć mogłaby zniekształcić.

Dziś popołudniu byłem w Nogent. Chciałem na miejscu poznać pewne szczegóły, potrzebne mi, chciałem zobaczyć wielką salę zabawową, znajdującą się nad Marną. W sali tej spotykają moją bohaterkę rozmaite przygody, o których ci opowiadałem.

Zabawy w Nogent-sur-Marne, w sobotę popołudniu, wśród pięknego otoczenia, cieszą się ogrom-nem powodzeniem. Przyjeżdżają tam z Paryża robotnicy, handlowcy, urzędnicy. Długa sala była w połowie pełna. Orkiestra grała. Niezbyt liczne pary krę-ciły się po posadzce parkietowej, jak po powierzchni drewnianego stawu. Wybrałem stolik od strony rzeki i umieściwszy się tamże dla obserwacji... nic nie obserwowałem.

Myślałem o tobie najdroższa. Jakżeby było miło spędzić razem ten wieczór!

Tymczasem mój wzrok spoczął machinalnie na młodej kobiecie, siedzącej niedaleko odemnie. Siedziała sama przy stoliku, na stoliku jednak stały dwie szklanki, w połowie nadpite. Opierała się ręką o drugie krzesło niezajęte, jakgdyby chciała ochronić je przed zabraniem. Zastanawiałem się machinalnie, kto zajmuje miejsce na drugiem krześle, mężczyzna czy kobieta, gdy nagle — zgadnij, kto zbliżył się, z świeżo kupioną paczką papierosów? Zgadnij dla kogo był przeznaczony ów słodki uśmiech i pełen oddania wzrok?

Przysięgam ci, że nie chciałem wierzyć. Mówiłaś mi, że Ryszard wyjechał ośm dni temu w okolice Bordeaux, i że wraca dopiero za ośm dni. Pozatem uważałem go za człowieka lojalnego. Ale zdradzać swą żonę, kiedy jest tak rozkoszną kobietą, to Lo-leczko przechodziło moje pojęcie... A przecież ów mężczyzna na krześle, przy szklance wina, w towarzystwie młodej kobiety, to był twój mąż!

Ryszard ma dobry wzrok, to też zaraz mię poznał. Najspokojniej w świecie podszedł do mnie i rzekł wesoło, podczas gdy ja zaczerwieniłem się, jakgdyby przychwycony na gorącym uczynku:

— Ach! To pan, panie Alban!... Co za miłe spotkanie!... Lubi pan wieś nawet w zimie. To doskonale.

Odpowiedziałem już nie wiem co, jąkając się.

— Przysiądź się pan do nas, o ile nie czekasz na kogo...

Nie, nie. czekałem na nikogo i przyznałem się otwarcie do tego. Ryszard przypatrywał się cynicznie memu zmieszaniu, jakby jakiemuś zajmującemu widowisku. Czy myślał może, że go szpieguję i cieszył się z przyłapania mnie?

A może wiedział o mojej miłości i zabawiał się mym kosztem, widząc mnie samotnego i znudzonego?

Czułem się dziwnie zmieszany. Poszedłem jednak do ich stolika. Ryszard przedstawił mnie:

— Pan Eryk Alban, literat, mój dobry przyjaciel — Panna Paulina Vassard.

Uścisnąłem rączkę panny Pauliny, która obdarzyła mnie zdawkowym uśmiechem. Zaczęliśmy rozmawiać o wszystkiem i o niczem.

Ciąg dalszy przechodzi wszystko, co mogłabyś przypuścić. Myślałem, że to chwilowy kaprys Ryszarda. Rzecz miała się jednakże inaczej.

Wyszliśmy razem ze sali. Zapadała noc. Zacząłem się żegnać z panną Vassard, nie chcąc przedłużać spotkania.

— Wraca pan do Paryża? — zapytał Ryszard.

— Tak.

— Ma pan może się tam widzieć z kimś?

— Nie — odparłem, jak tylko mogłem najspo-kojniej.

— Zostań pan u nas na obiedzie. Będzie nam bardzo przyjemnie.

— Mieszkamy dwa kroki stąd — nalegała panna Vassard. — Niedaleko. Grande-Rue, tuż obok linji tramwajowej.

— Przy ulicy la Fontaine — uzupełnił Ryszard. Wróci pan do domu ostatnim tramwajem. No, więc zgoda?

Zgodziłem się Loleczko, zmieszany, zbity z tropu. Byłem wściekły na oszusta, który szydzi w ten sposób z twej dobrej wiary i kala twoją czystość.

Wkrótce stanęliśmy przed małą willą, w której twój mąż urządził mieszkanie dla swej tancerki i gdzie spędza przeważną część swych »podróży«. Jest to domek dwupiętrowy w stylu domów Schwarzwaldu, dach z listwami jodłowymi, mury otynkowane na różowo, wykładane niebieskimi i zielonymi kaflami. Przed domem maleńki, bardzo zaniedbany ogródek. Z okien roztacza się piękny widok na przeciwległy brzeg rzeki.

Wnętrze jest miłe, zalotne, jak u ciebie. Jest tam jak u ciebie, parę skrzyń, okutych miedzią, które Ryszard czasem wozi ze sobą...

Panna Vaśsard przygotowała obiad, tak, jakbyś ty to uczyniła na szóstem piętrzę przy ulicy Areny...

Nie sądzisz chyba, że miałem apetyt. Prawie nic nie mówiłem, tylko słuchałem. I oto czego się dowiedziałem.

Ryszard już od dwu lat prowadzi podwójne gospodarstwo domowe. Kochanka jego jest przekonaną, że cały czas, który spędza poza Nogent, podróżuje on w celach handlowych. Wedle obliczeń, jakie mogłem zrobić, mąż twój spędza w miesiącu najwyżej dziesięć dni w podróży. Wyjechał z Paryża w ubiegłą niedzielę. W powrotnej drodze z Bordeaux, przyjechał w środę do Nogent. W poniedziałek wyjedzie z Nogent na Jasne Wybrzeże i powróci tak, jak obiecał, na ulicę Areny w nocy z piątku na sobotę. Powie zapewne: »Wracając z Bordeaux zawadziłem o Dijon«.

Kiedy nadszedł czas odjazdu ostatniego tramwaju, Ryszard odprowadził mnie do najbliższego przystanku. Ulice były puste. Wśród ciszy rozległy się nasze kroki odbijając się echem od murów. Ryszard milczał. Milczenie to miało w sobie coś obraźliwego. Ani słowa o tobie! Żadnego usprawiedliwienia! Żadnego zlecenia, żadnej prośby!

Tramwaj nadjeżdżał, zgrzytając hamulcem.

— Do widzenia w sobotę, panie Cirugue!

Bez odpowiedzi wyciągnął do mnie swą wielką dłoń. Spodziewałem się znaczącego uścisku dłoni, który stwierdza wspólnictwo lub prosi o nie.

Ale nie. Nic!

Oto wszystko, kochana Lolu, co chciałem spisać dla ciebie.

Zachowam ten list pod kluczem tak długo, aż moje sumienie nakaże mi spalić go lub dać ci przeczytać.

Rozdział VII

W KTÓRYM WIDZI SIĘ UCIECZKĘ POETY I RZECZY ZATRWAŻAJĄCE.

Dni następne były dla Eryka piekłem niepewności. Cierpienia zwiększały się, w miarę, jak zbliżał się dzień powrotu Ryszarda. Eryk powiedział sobie, nie bez racji, że trzeba powziąć stanowcze postanowienie przed tym dniem. Trzeba albo pomówić z Karoliną przed sobotą, albo zachować na zawsze w milczeniu tajemnicę Ryszarda.

Myślał, marzył, nie czuł ochoty do żadnego zajęcia. Pochłonięty walką, toczącą się we własnem sumieniu, stał się igraszką namiętności, nienawiści, płonął żądzą, to pragnąc wystąpić, to wstrzymując się, raz czując się odważnym, to znowu pozbawionym animuszu.

Do piątku wieczór nic jeszcze nie wiedział. Wychodził tylko dwa razy, aby odwiedzić ojca. Od niejakiego czasu zauważył, że Maksencja schudła i miała wzrok roztargniony. Ale teraz nie troszczył się o to. Przypuszczał, że zerwane zaręczyny są przyczyną słabości i gorączki, która ocieniała powieki młodej dziewczyny niebieskawą obwódką i tym razem również bez przekonania, ale dla zadośćuczynienia swemu sumieniu, rozmawiał z nią o Klaudjuszu, namawiając, jak zwykle, ażeby się namyśliła...

Widział się również z Klaudjuszem, który odwiedził go, zdziwiony jego nagłem odsunięciem się i milczeniem. Eryk nie wspomniał ani słowem o Ryszardzie i jego drugiem gospodarstwie w Nogent; usprawiedliwiał się grypą, przeziębieniem... Klaudjusz, łatwowierny, nie dopytywał się, chcąc czemprędzej skierować rozmowę na Maksencję. Widział ją niedawno. Pracowała z przyjaźni dlań razem z nim w dziele dobroczynności sir James'a. Kochał ją czystą miłością duchową, z religijnym zapałem, nie dla siebie, lecz dla niej samej. Czuło się, że nawet bez nadzieji, nawet gdyby musiał ją oddać innemu, jeszczeby ją błogosławił. Co za wzniosłość uczucia! Eryk po odejściu Klaudjusza był również zdecydowany wyrzec się wszystkiego. Oddalić się, usunąć się Karolinie z jej drogi życia. Czyż nie było to najlepsze i najrozsądniejsze rozwiązanie sprawy?

Karolina jednak była tak blisko! W godzinę później czekał na nią, przyłączył się do niej, zasypywał prośbami, zamęczał obietnicami i nieuzasadnionemi wyrzutami. Przerażał ją, przyprawiał o płacz, a później, czując wyrzuty sumienia, sam płakał. Karolina wtedy, widząc go zbolałego, szeptała wśród łez: — Mój Boże, jakżem ja nieszczęśliwa! — Skryte wyznanie, mimowolne zaklęcia! Kochała go, kochała!... Trzeba przemówić, trzeba zdradzić Ryszarda!

— Słuchaj Loleczko, twój mąż...

Blada, przerażona zadrżała. Trwoga przejmowała ją, potęgując wzruszenie.

— Co? Czy Ryszard wie coś?

— Nie, nie, uspokój się!

— A więc?

— Nic kochanie, nic zupełnie!

I wymyślał jakieś banalne zakończenie zdania, upewniając ją, że mąż niczego się nie domyśla i powróci swoim zwyczajem dopiero w dzień zapowiedziany: — Czyż nie uważasz, że ta punktualność dowodzi właśnie jego zaufania?

Tak więc Ryszard miał wrócić w nocy z piątku na sobotę.

W piątek wieczór Eryk gorzkim uśmiechem po-witał zmierzch. Osunął się na fotel przy kominku i długo pozostał wyciągnięty na nim. Na dworze srożył się mróz, aż kamienie trzaskały. Młody człowiek oprzytomniał ze swego bolesnego odrętwienia pod Wpływem uczucia zimna. Dorzucił węgla na kominek i zapuścił story i firanki.

Wybiła jedenasta. Naftowa lampa oświetlała pokój żółtawym blaskiem. Na domu ciążył smutek nocnej ciszy. Eryk cierpiał fizycznie na myśl o powrocie Ryszarda.

Przyłożył ucho do ściany, graniczącej z mieszkaniem sąsiadów. Cisza. Karolina spała zapewne lub szyła przy świetle lampy, czekając na męża.

Eryk zapalił papierosa. Obrzydliwy wyziew od Clamarta znów chwytał go za gardło. Wrażenie tego niesamowitego zapachu było tak gwałtownem, jak-gdyby rzeczywiście przepełniał atmosferę. Wracało przy każdem, choćby odległem zestawieniu pojęć. Pierwsze spotkanie Eryka z Karoliną pozostało haniebnie splugawione przez wstrętne wspomnienie tych obrzydliwości, zmieszanych z opowiadaniem o rezu-rekcjonistach i włamaniu się do grobowca.

Nadsłuchiwał jeszcze, pełen nienawiści, drżąc z gorączki, rozmyślając — ale tylko po literacku — jakbyto uwolnić Karolinę, uczynić ją wdową!.. Jakto, on, Eryk pozwoli, by jakiś mężczyzna wszedł teraz do niej!.. Usłyszy jego ciężki krok, jego przygłuszony głos!.. A potem będzie musiał znosić straszną ciszę, która nastąpi!..

Tymczasem noc rozpostarła na niebie swój całun. Eryk, wciśnięty w fotel, męczył się w dalszym ciągu napróżno - aż wkońcu, złamany zmęczeniem, usnął.

Obudził się nagle z wrażeniem czerwonej plamy pod powiekami, z oczyma, utkwionemi w kominek, gdzie łuczywo trzaskało chwilami zlekka, naśladując delikatne pękanie pryskającego kryształu.

Wśród firanek majaczył sinawy poblask. Nastawał ponury dzień.

Myślenie sprawiało Erykowi po obudzeniu ból prawie że fizyczny.

— Ryszard i Karolina — pomyślał — przekleństwo!

Lampa zgasła. Eryk zgnębiony przeżywał złe chwile. Nie ruszał się. Nadsłuchiwał, jak skazaniec, który nastawia ucho na szmery nowego dnia, wiedząc, że to dzisiaj.

— Powrócił! — wyszeptał. — A ja nic nie powiedziałem. Co za głupiec ze mnie!

Zimno paraliżowało go. Starał się uniknąć wszelkiego szmeru, nawet silniejszego oddechu.

Tymczasem z ciszy zaczęły dobywać się głuche odgłosy życia ludzkiego. I razem z dniem zbudził się wiatr. Kto tam puka do szyby? — To sznurek od story uderza o szybę, jak ktoś, kto boi się zostać samotnie na ulicy i chce wejść, prosi o schronienie.

Tak, to był sznurek. Eryk czuł się zmęczony, zdenerwowany... Listwy story stukały na wietrze, jakgdyby kościotrup potrząsał piszczelami w tańcu umarłych.

Eryk wstał i podniósł storę.

Zimno było przenikliwe. Eryk zaczął zeskrobywać szron ze szyby. Ulice były puste, domy pozamykane.

Ale w tym nędznym brzasku dnia zimowego, kiedy ludzie budzili się dopiero ze snu, jakaś wielka trwoga zdawała się przejmowaikl rzeczy. W zamkniętych oknach poruszały się story i zasłony, jakby istoty zakute w kajdany, które chcą gdzieś uciekać. Okiennice ude-rzały na prawo i lewo, jakby chciały wyskoczyć z zawiasów. Trawa na ulicy Areny, pokładając się kłębami. to tu, to tam, sprawiała wrażenie tłumu, ogarniętego paniką, który nie wie którędy uciekać. Na balkonie trzeciego piętra trzepotała się rozpaczliwie bielizna; zdawało się, iż słychać jej wycie wpośród wszystkich okropnych poświstów, odzywających się w zimnym wietrze. Na niebie przelatywały dymy z kominów, jak sygnały alarmu, wywieszone na szczytach domów. Podczas gdy wiatr ponosił płaczliwe jęki syren, stwarzając niesamowity, cmentarny nastrój, można było na dachach zauważyć dziwne zachowanie się blaszanych nasad na kominach, kręcących się dookoła swych osi. Ustawione oddziałami, jak opancerzeni obserwatorzy, postawieni w swych rurkowatych zbrojach, zwracały ustawicznie swe głowy w kaskach ku różnym punktom horyzontu. Zdawało się, że jakieś tajemnicze przeczucie uprzedziło je o niezrozumiałem niebezpieczeństwie, które starały się odkryć, przepatrując przestrzeń. Widząc ich zwroty możnaby powiedzieć, że coś podejrzanego w oddali zwracało ich podnieconą uwagę i za chwilę inny znów szczegół przykuwał ich czujność do siebie, potęgując popłoch. Spoglądały z pod swych podniesionych przyłbic obliczami, zieją-cemi trwożną czujnością.

W atmosferze przerażonego poranka, wśród tumanów ulatującego prochu, zabrzmiał jakiś odległy dzwon, jak żałobna przepowiednia uniesiona podmuchem wiatru.

Eryk starał uśmiechnąć się.

— Nastrój literacki — rzekł głośno.

Był to oczywiście jego własny nastrój, który udzielał życia rzeczom i zjawiskom zewnętrznym. Eryk doznawał niewytłumaczonej trwogi. Bliskość Ryszarda i Karoliny była dlań nie do zniesienia. Bał się cierpienia spotęgowanego aż do paroksyzmu, bał się samego siebie i tego co mogło zajść, gdyby pozostał, nadsłuchując przez mur. Czuł się rozdrażniony, przybity głodem, złą nocą, nieczynnością i przymusową wstrzemięźliwością dni poprzednich. Iść, uczuć na twarzy wiew zimnego powietrza, iść na chybił trafił przed siebie, rozruszać muskuły, poddać się ożywczemu oddechowi przyrody! Uciec z nieznośnego sąsiedztwa! Za powrotem wypowie mieszkanie. Najwyższy czas z tem skończyć; czuł to instyktownie, a lustro nad kominkiem potwierdzało mu to; ukazując twarz bladą i zapadniętą

Włożył futro, wziął kapelusz, zjadł parę ciastek i wyszedł, zamykając cicho drzwi za sobą.

Zrobił parę kroków. Nagle przystanął.

Na ostatnich schodach leżała jakaś ciemna masa.

Jakiś mężczyzna osunął się na podłogę u progu mieszkania Cirugue'ów.

Leży nieruchomo...

Ryszard!

Nieżywy.

Rozdział VIII

KTÓREGO NASTRÓJ POZOSTAJE W POZORNEJ SPRZECZNOŚCI Z ZACHOWANIEM SIĘ KOMINÓW.

— Wada sercowa! — pomyślał Eryk.

Umarł!

Marzył często o tem, ale nie śmiał wierzyć, że marzenia te mogą się spełnić. Tak, to prawda, życzył sobie tego. Ogarnęło go nagłe wzruszenie, z którego przebijała się niewątpliwa radość, przygłuszona nagłością strasznego rozwiązania. Eryk miał wrażenie, że oto przeznaczenie wysłuchało jego najskrytszych życzeń; był tem ogłuszony.

Powtarzał:

»To wada sercowa. To fatalne«.

Ryszard umarł! Naprawdę umarł! Jego cera, zawsze niezwykle blada, jak u ludzi sercowo chorych, przybrała barwę popiołu, sine wargi były rozchylone, oko nawpół otwarte już nic nie widziało...

Eryk,. przezwyciężając odrazę, dotknął grzbietem ręki policzka zmarłego. Poczuł zimno, lodowate zimno, właściwe przedmiotom, które były niegdyś gorące.

Głowa opierała się o ostatni stopień. Ryszard Cirugue upadł na samej górze schodów, zwyciężony nareszcie swym błędem organicznym. Ale mimo wszystko, nie. godziło się życzyć mu tego!... Teraz, gdy to skryte życzenie się spełniło, sumienie odezwało się...

Eryk, zlany zimnym potem, nachyla się nad groźnym nieboszczykiem... Leży w pozie zupełnie naturalnej. Ubranie w porządku. Nie widać żadnej rany, ani nawet sińca, spowodowanego upadkiem. Niema również śladów krwi...

Ale czyż niema sposobów zabijania, które może odkryć tylko wprawne oko?

Eryk przygląda się woskowemu obliczu. Szuka śladów maski duszącej... Cząsteczki smoły powinny zachować się na zmarszczkach skóry, na włosach źle ogolonej brody!

Nic. Można oszaleć! Ryszard umarł. Karolina wolna. Oto wszystko; jak to dobrze się składa.

Czy uwiadomić Karolinę? Nie. Trzeba zachować ostrożność. Lepiej będzie, jeżeli nie będą razem pierwszymi świadkami...

Schodzi na dół.

Jak to często bywa w domach czynszowych, mieszkanie stróża mieści się, dla wykorzystania miejsca, w połowie wysokości piętra. Eryk puka do okienka.

Ukazuje się mężczyzna w trykocie, z ręką, uzbrojoną w szczotkę do czyszczenia bucików.

— Panie Estival, znalazłem właśnie pana Cirugue nieżywego na górze, na schodach.

Pan Estival otwiera usta i wytrzeszcza zaspane jeszcze oczy.

— Niech mi pan pomoże wnieść go do mieszkania — ciągnie Eryk. — Jego żona jeszcze nic nie wie...

— A czy. pan pewny, że nie żyje? — pyta głupkowato pan Estival.

Ale tu wdaje się jego żona, dopinając właśnie sukni:

— No Felicjanie, nie pytaj dużo! Idźże z panem Alban... Ach Boże, co to się nie dzieje!

Pan Estival zdecydował się wreszcie odłożyć czarną szczotkę.

— Idź do doktora na drugiem piętrze — rzekł do żony.

Idą na górę. Pani Estival dzwoni do mieszkania lekarza.

Eryk i stróż wychodzą na szóste piętro. Pan Estival stwierdza tragiczny wypadek.

— Może to letarg — przypuszcza.

— Cicho! Mów pan cicho. Trzeba teraz uprzedzić żonę. '

— No, dobrze, niech pan idzie... Pani Estival nadbiega zdyszana.

— Doktor zaraz przyjdzie... Eryk dzwoni.

— Kto tam? To ty Ryszardzie?

Eryk odpowiada ostrożnie poprzez drzwi:

— Proszę pani, mąż, pani uległ wypadkowi. Właśnie go przyprowadziliśmy, ja Eryk Alban, sąsiad państwa i dozorca domu ze żoną...

Słychać szybkie odmykanie klucza, spuszczanie zasuwki i łańcucha.

Karolina z nóżkami bosymi w skromnych pantoflach domowych, z włosami w nieładzie, otulając się pospiesznie narzuconym szlafroczkiem, ukazuje się pełna niepokoju i zdumienia.

Spogląda na grupę przed drzwiami i podnosi ręce do skroni.

— Proszę pani wejść do środka — mówi łagodnie Eryk. — Przeniesiemy go na łóżko...

Wpycha ją do ciemnego przedpokoju. Karolina bełkoce:

— Czy to zemdlenie? A może ranny?

— To koniec Loleczko! Umarł! — szepce Eryk. Karolina milczy. O czem myśli ? Eryk boi się, że wybuchnie płaczem...

Odwraca się do towarzyszy.

— Zaczekajcie chwileczkę! Biedna kobieta! Nadchodzi doktor.

— Proszę wejść — rzecze Karolina.

Jest ogromnie blada. Przygasła. Drży konwul-syjnie. Głos ma zmieniony.

— Tam w głębi — wskazuje. — To salon. Sypialnia nieuporządkowana. Czekałam do północy...

Składają zwłoki na materacu. Podnoszą story. Doktor zaczyna badanie przy pomocy dozorcy. Pani Estival żąda szeptem prześcieradeł, koszuli...

— Nie da się nic zrobić — oświadcza po chwili lekarz. — Śmierć nastąpiła przed kilku godzinami.

— Czy trzeba uwiadomić policję? — pyta pan Estival.

Eryk zaniepokoił się. Ale odpowiedź brzmi uspakajająco.

— Nie potrzeba. Śmierć nastąpiła w naturalny sposób.

Lekarz zwraca się do Karoliny, która nieruchoma trzyma się na uboczu:

— Czy mąż pani cierpiał na wadę serca?

— Tak. Niedomykalność klapy sercowej. Miewał uczucie duszności i trwogi. Często musiał kłaść się na wznak. Mówił wtedy, że czuje, jak mu żyły wszędzie pulsują w nogach i w rękach. Chodzenie po schodach męczyło go bardzo. Po wejściu na górę często robiło mu się słabo...

— Otóż to właśnie. Czekała go nagła śmierć... Lekarz dzielnicowy przyjdzie. Proszę donieść o zejściu do komisarjatu. Ja niestety nic już nie mogę... To raptowna śmierć. Nie cierpiał ani sekundy proszę pani; niech to przynajmniej będzie pociechą.

— Ach, gdybym cośkolwiek słyszała, byłabym mu może pomogła!

— Nie. Padł, jak rażony piorunem. Pomoc na nic by się nie zdała. Mimo całego pośpiechu byłaby pani nadbiegła zapóźno.

— Biedny pan Ryszard! — jęczy pani Estival. — Słyszałam jak wracał. Przypominam sobie teraz, że głos miał trochę zachrypnięty, gdy mówił: »Cirugue« przechodząc koło okienka.

— Pani jeszcze nie spała? — pyta Eryk. — A która godzina mogła być wtedy?

— Najwyżej pół do jedenastej. Felicjan zgasił właśnie światło w klatce schodowej i położył się spać.

Lekarz wyszedł. Pani Estival, mając już doświadczenie w podobnych wypadkach, robi porządek w pokoju i koło umarłego na łóżku.

— Zauważyłam od pewnego czasu — mówi — że pan Cirugue miał jakiś cięższy chód. Stąpał z trudem, jakby miał nogi z ołowiu, dyszał głośno.

— To prawda — przyznaje Karolina. — Od jakiegoś czasu czuł się gorzej. Zaniedbywał się... Nieraz przez kilka dni z rzędu nie golił się.

Eryk spogląda na twarz zmarłego. Odrastająca broda otacza ją niby gęstym czarnym szronem, nie mszcząc jednak posągowej piękności rysów nieboszczyka.

Pani Estival zapuściła firanki, zapaliła w głowach łóżka dwuramienny świecznik. Pokój, pełen migocących cieni, wywołuje wrażenie wiecznej nocy, niedostępnej dla ziemskiego słońca. To przedsmak grobu. Ryszard spoczywa w spokoju. Blade ręce, o długich paznokciach, leżą skrzyżowane do spoczynku, który potrwa aż do dnia, gdy na odgłos trąb niebieskich wszyscy powstaną z grobów.

— Czy pani mnie potrzebuje?

— Proszę pani — powtarza Eryk. — Pan Esti-val pyta się, czy jest co do załatwienia?

Karolina modliła się ze spuszczonemi oczyma.

— Proszę pana bardzo, panie Eryku — odrzekła — ażeby pan był łaskaw załatwić wszystkie potrzebne formalności.

— Niech pan chwilkę zaczeka — rzekł Eryk do dozorcy. — Ma pan tu list do brata pana Ryszarda. Trzeba go zawiadomić. Która godzina? Pół do dziewiątej. Klaudjusz wyszedł już z domu. Niech pan weźmie dorożkę automobilową i jedzie na plac Gwiazdy. Zastanie pan pana Cirugue w pałacu sir Bur-linghama.

Nie upłynęło jeszcze pięć minut od wyjścia dozorcy, gdy ktoś zadzwonił do mieszkania.

— Proszę pani — rzekła stróżowa — jakiś ajent policyjny przyniósł list dla pani...

— Ajent policyjny?

— Tak, proszę pani. Mówił, że pilna sprawa. Młoda kobieta niecierpliwie rozdarła szarą urzędową kopertę.

List doręczony przez władze bezpieczeństwa sprawia zawsze niemiłe wrażenie.

Karolina zaczęła czytać przy świetle świecy.

Komisarjat P. P. dzielnicy St.-Victor.

Wielmożna Pani Cirugue

Paryż V ul. Areny 11.

Prosimy Panią udać się bezzwłocznie do komisa-rjatu policji w Nogent-sur-Marne.

Sprawa: dotyczy pana Ryszarda Cirugue.

Komisarz: Ardoum.

— Do Nogent ? — powtórzyła Karolina. — Co to znaczy ? Nie rozumiem. To jakaś pomyłka... Co tu robić?

Eryk zaglądnął jej przez ramię i przeczytał wezwanie na wpół drukowane, na wpół pisane.

Nogent! Paulina Vassard! Drugie gospodarstwo Ryszarda... Co tam zaszło ? Eryk waha się chwilę. Czy powiedzieć Karolinie? Nie, nie zrobił tego za życia Ryszarda, to teraz tembardziej nie! Można atakować tylko przeciwnika, który może się bronić. Zostawmy w spokoju umarłych.

Nie sztuka to być wspaniałomyślnym w podobnym wypadku!

...Jeśli dowie się czegoś — myśli — to nie ode-mnie. Ze swej strony zrobię wszystko, by jej tego oszczędzić.

I głośno dodaje:

— Pani teraz nie może jechać do Nogent. Powinna pani tu zostać. Ja pojadę zamiast pani.

Ze względu na panią Estival patrzy przez chwilę w skupieniu na tę rzecz, która jeszcze wczoraj była kimś. Nie potrzebuje żegnać się z Karoliną; znowu utonęła w modlitwie.

Rozdział IX

W KTÓRYM OKAZUJE SIĘ, ŻE NIEPOKÓJ KOMINÓW BYŁ UZASADNIONY

Grande Rue w Nogent.

Numer 140 a. Obszerny dziedziniec, nachylony nieco ku ulicy, odgrodzony od niej piękną koronką sztachet; głąb podwórza zajmuje budynek z oszklonym portykiem. Jest to komisarjat policji państwowej w Nogent-sur-Marne.

Przedpokój. Posterunkowi.

— Wezwanie! — mówi Eryk. — Oto karta. Pani ta nie może przybyć, przychodzę w zastępstwie... Panie komisarzu, oto co mnie sprowadza. Proszę poinformować mnie łaskawie o celu wezwania...

— Doskonale. To mój kolega z dzielnicy St.Vic-tor wysłał je. Telefonowałem doń.

— Jestem przyjacielem rodziny Cirugue i jako taki przyjechałem tutaj zamiast pani Cirugue. Nie może sama dziś przybyć do Nogent, ponieważ jej mąż umarł tej nocy.

— Co? — wykrzyknął zdumiony komisarz. — Pan Cirugue umarł dzisiejszej nocy! Co za dziwny zbieg okoliczności...

— Dlaczego?

— Panie Alban — rzekł urzędnik, przybierając poważny i współczujący wyraz twarzy. Wezwałem panią Cirugue, ażeby powiadomić ją, jak najoględniej o śmierci syna.

— Syna? Jakiego syna? No, chyba, że ukrywali przedemną.. Nie, to nieprawdopodobne! Proszę pana, pani Cirugue niema syna!

— A przecież... Czyżby mój sekretarz pomylił się przypadkiem? A może to pomyłka w doręczeniu?

Komisarz wyjmuje z registratury jakiś papier i porównuje z wezwaniem.

— Panie Alban! Czy pani Cirugue ma syna imieniem Ryszard?

— Owszem! Żyje pani Cirugue która miała syna imieniem Ryszard, ale ona nie mieszka przy ulicy Areny, tylko przy ulicy Kondeusza z drugim swym synem Klaudjuszem.

— A któż to jest ta pani Cirugue z ulicy Areny?

— To jest żona, a raczej już wdowa po Ryszardzie Cirugue.

Komisarz milczy chwilę, oniemiały ze zdziwienia, przeciera oczy:

— A więc pan twierdzi, że ona wie już o śmierci męża? Dlaczegoż więc...

— Oczywiście, że wie. To ja ją powiadomiłem o tem.

— Ale skąd pan do licha, dowiedziałeś się o tem?

— Mieszkam również przy ulicy Areny obok państwa Cirugue. Wychodząc dziś rano z domu, znalazłem w sieni zwłoki Ryszarda Cirugue.

— Panie Alban! Zdaje mi się, że zaszło jakieś kolosalne nieporozumienie! Przecież zwłoki znalazł mój ajent Nr. 9, posterunkowy Leroy.

— Ale gdzie, na miłość boską!

— W zagłębieniu muru, na parę kroków od mieszkania pana Cirugue.

— I ten posterunkowy miałby przenieść zwłoki do sieni? Nie uwiadamiając nikogo? Nie zadzwoniwszy do mieszkania? To przecież nieprawdopodobne!

— Powoli, powoli panie Alban. Ciało znaleziono około północy podczas obchodzenia tego rejonu, w miejscu, gdzie ulica La Fontaine robi zakręt. Posterunkowi znali z widzenia pana Cirugue, przyniesiono go więc do mieszkania. Zwłoki zbadano jak najstaranniej. Nie znaleziono żadnych oznak gwałtu, zostawiono je więc w domu.

— Ależ on mieszka w Paryżu, przy ulicy Areny!

— Znaleziono przy nim — ciągnął komisarz, nie dając sobie przerwać — tę oto kartę. Proszę przeczytać.

Eryk wziął bilet do ręki. Na bilecie było wydrukowane imię i nazwisko Ryszarda Cirugue, oraz zawód, bez adresu. Na odwrotnej stronie wypisano starannie niebieskim atramentem:

„W razie jakiego wypadku zawiadomić panią Cirugue, zamieszkałą w Paryżu przy ulicy Areny 11".

Komisarz kończy:

— Pan Cirugue żył z niejaką panną Vassard. Panna Vassard, po przeczytaniu tego biletu, przypuszczała, że idzie tu o jego matkę. Nigdy nie wiedziała, że on był żonaty. Podobno cierpiał na wadę serca i obawiał się nagłego zgonu; z pewnością też tak się i stało. Ten bilet jest przecież całkiem zrozumiały. Ale czego sobie nie mogę wytłumaczyć, to tego, że pan już wiedział o zgonie i że pan sądzi...

— Panie komisarzu, ja nie sądzę, ja twierdzę. Ryszard Cirugue powrócił dzisiejszej nocy około pół do jedynastej, po dość długiej nieobecności na ulicę Areny. Dziś rano około pół do ósmej znalazłem jego zwłoki w klatce schodowej, niedaleko od jego mieszkania.

— To niemożliwe! — komisarz uśmiecha się trochę nieufnie.

— Twierdzę, że ciało Ryszarda Cirugue — skanduje z naciskiem Eryk — znajduje się w tej chwili na ulicy Areny pod dozorem jego prawowitej żony.

— Toby mnie bardzo dziwiło, panie Alban. Zachowanie komisarza zmieniło się. Załatwiwszy swoje, przestaje interesować się przybyszem, nie spuszczając go jednak z oka. Udaje obojętność, bębni palcami po stole. Wstaje:

— Niech pan będzie łaskaw uwiadomić panią Cirugue zgodnie z życzeniem zmarłego. Moje zadanie spełnione... Wybaczy pan, ale jestem bardzo zajęty...

— Panie komisarzu, zapewniam pana, że jestem przy zdrowych zmysłach...

— Ależ nie wątpię o tem!

Eryk zrozumiał, że niema co dłużej dyskutować. Skłonił się, czując zawrót głowy, dopadł swojego auta i popędził na ulicę La Fontaine.

Popchnął małe drzwiczki ogrodowe.

Paulina Vassard żegnała się właśnie w drzwiach z jakąś kumoszką, która zasypywała ją potokiem słów współczucia.

Paulinka płakała.

— Dziękuję panu za tak szybki przyjazd — rzekła do Eryka. — Dowiedział się pan od matki? Policja obiecała zawiadomić ją; bardzo byłam za to wdzięczną.

— Gdzie są zwłoki? proszę mi je prędko pokazać!

Drgnęła przestraszona tą nagłością.

— Proszę za mną...

Wchodzą na górę. Wprowadza go do ciemnego pokoju. Story spuszczone. Białe łóżko... zmarły oświecony światłem świecznika.

Spoczywa spokojnie z rękoma skrzyżowanemi na różańcu. Ręce blade z długimi paznokciami. Dookoła twarzy czarny szron odrastającej brody, nie psującej jednak posągowej piękności rysów, złagodzonych śmiercią. Nadzwyczajna bladość twarzy przybrała barwę popiołu, wargi posiniały...

— Ryszard!

Okrzyk przerażenia Eryka wydał się Paulinie tylko okrzykiem rozpaczy.

Z błędnym wzrokiem, Eryk zbliża się jak automat, przezwycięża wstręt...

Policzek zimny jak u tamtego. Ciało sztywne jak u tamtego. Ale co to znaczy! Tamten? Przecież niema dwu! Jest tylko jeden: ten, którego dotyka właśnie, którego widzi! Śnił chyba. Śni jeszcze. A może zwarjo-wał!... Ha! Nikt nie umarł! Wszystko to zmora, wywołana przemęczeniem nerwów. Obudzi się u siebie na ulicy Areny z oczami utkwionemi w żar kominka. Ryszard powróci. Karolina nie będzie wdową!...

Mimo osłupienia, w jakie popadł skutkiem tej strasznej tajemnicy, Eryk zdaje sobie sprawę, że jego szczęście jest w niebezpieczeństwie. Sytuacja wikła się, przestaje być jasną. Eryk widzi opóźnienia, nieporozumienia. Zanim to zdarzenie się wyjaśni, zanim rozwiąże się zagadkę, upłynie jeszcze dużo czasu... Zaczyna złorzeczyć zmarłemu, który jeszcze po śmierci krzyżuje jego najdroższe plany.

A ta głupia Paulina płacze! Oszukana, kochała go, jak wszystkie inne. Wszystkie! Ach — ci brutalni samcy — którym one wszystkie się oddają!

— Muszę pani powiedzieć prawdę — zaczyna zimno Eryk. — Ryszard był żonaty. Mieszkał z żoną w Paryżu przy ulicy Areny. Tam spędzał przeważną część swego życia. Przyjechałem tu na zlecenie jego żony. Chodziło mu o powiadomienie jej.

— To kłamstwo! — krzyknęła Paulina przejęta spazmem trwogi.

— Nie, to on panią okłamywał, zapewniam panią.

— Czasami — łka Paulina, osuwając się na krzesło — czasami miałam wątpliwości..,. Te długie podróże, brak listów od niego....

— Dlaczego pani nie zapytała?

Paulina podnosi zwolna głowę, patrzy przez łzy na zmarłego.

— Niech pan spojrzy na niego. Pan wie dobrze, że Ryszard nie należał do tych, których można wypytywać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Rozdział X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga

Rozdział I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAMIĘTNIK RYSZARDA CIRUGUE. OKRES TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część czwarta

Rozdział I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział VI

W KTÓRYM SPLOT WYDARZEŃ TAK SIĘ WIKŁA, ŻE GWAŁTOWNY ODRUCH MUSI WRESZCIE PRZECIĄĆ WĘZEŁ OPOWIEŚCI.

Eryk, ocierając spocone czoło, rozkoszował się chłodem kurytarza. Stąpał po grubym tłumiącym kroki dywanie, jak po gazonie. Wprowadzono go natychmiast.

Sir James podszedł doń z wyciągniętemi rękoma. To samo uczucie popychało ich wzajem ku sobie.

— Jakże wypadła podróż ? — zapytał filantrop.

— Doskonale. Wróciliśmy wczoraj. Pierwsze swoje kroki skierowałem do pana. Nie widziałem jeszcze nikogo za wyjątkiem ojca.

— Tem lepiej. Oczekiwałem pana tak, jakeśmy się umówili. A jak się ma... pańska narzeczona?

— Wciąż jeszcze słaba. Choroba bardzo ją wstrząsnęła. Powoli przychodzi do siebie.

— Bardzo się ucieszę jej widokiem. Myślę, że moglibyśmy we trójkę zjeść śniadanie. Co pan myśli? Zostanie pan tutaj, a ja poszlę auto po panią Cirugue. Zgoda ?

— Dziękuję panu bardzo. Podróż zmęczyła Lolę i obawiam się... Potrzebuje wypoczynku. Istna mimoza z niej teraz. Lada drobnostka wzruszają. Gdy odchodzę od niej zaczyna płakać. Chce, żebym ciągle był przy niej; muszę jej zawsze mówić dokąd idę; towarzyszy mi wtedy myślą; gdy wracam cieszy się, jakbym zmartwychwstał.

— Szczęśliwy z pana człowiek!

— Pytam sam siebie, czy to jest szczęście. Bo ta jej trwoga to zawsze jeszcze wspomnienie, pozostałe po tamtym... Cierpię z tego powodu, podobnie jak cierpię na widok jej czarnej sukni, żałobnego kapelusza i nazwiska, które nosi... Czasami ledwo zrobię parę kroków, a już biegnie za mną, przyłącza się. Samotność ją przeraża. Ona nie, mnie właściwie szuka, lecz ucieka przed wspomnieniem...

Sir James przerwał nagle...

— Niech pan raczej nie jedzie zupełnie do St. Denis. Albo niech pan jedzie sam tylko. A jeżeli chce pan posłuchać dobrej rady, to niech pan wyjedzie z panią Cirugue gdzieś daleko stąd i to jak najrychlej, choćby dziś wieczór jeszcze.

Eryk spojrzał przejęty nagle trwogą na sir James'a.

Spoglądali obaj na siebie w milczeniu. W powietrzu czuć było napięcie. Nigdy jeszcze na łagodnej twarzy sir James'a nie malowało się takie niezdecydowanie. W końcu podjął:

— Gdybym wiedział o tem, nigdybym nie wzywał pana do powrotu... Niech pan nie pyta więcej... Chciałem panu powiedzieć... Czułem potrzebę wy-wnętrznienia się, wyjawienia panu swych obaw... Czekałem na pana niecierpliwie... A teraz, mając pana, przed sobą, w chwili, gdy mam podzielić się z panem, ową tajemnicą, która nie daje mi spokoju... Może to rozgorączkowana wyobraźnia... Za chwilę znajdzie się pan oko w oko z Klaudjuszem, zobaczę wtedy... wyczytam w pańskich oczach... i wtedy zależnie od tego, co w nich wyczytam, powiem panu wszystko, lub zachowam milczenie na zawsze.

— Klaudjusz ma przyjść tutaj. Telefonował przedwczoraj, chciał się widzieć ze mną. Wiedząc, że pan ma przyjść dziś do mnie o dziewiątej rano, wyznaczyłem mu konferencję na pół do dziesiątej. Jest punktualnym. Będzie tu za chwilę. Niech mu się pan sam przypatrzy — i sam osądzi. Ja już nic nie wiem.

Chwilę siedzieli tak naprzeciw siebie patrząc sobie wzajem w oczy, przejęci niepokojem tajemnicy. Jeden nie śmiał pytać, . drugi nie chciał wyjawić swych myśli.

Wśród ciszy słychać było turkot powozów na ulicy. Słońce lipcowe panowało niepodzielnie. Wszystko jaśniało dookoła nich. Sir James, z czołem pełnem trosk, skierował powoli swój wzrok na biurko. Eryk zauważył, że krucyfiks jest skierowany w stronę niezajętego fotelu. Widząc odwrotną stronę krzyża wyobraził sobie nagle, że znajdują się obydwaj w przeklętej okolicy, od której Bóg się odwrócił. „

— Proszę pana — rzekł cicho Eryk, błagam pana; proszę mi powiedzieć wszystko przed jego przyjściem. Pańskie tak niezwykłe zdenerwowanie przeraża mnie. Doznaję wrażenia, że pan wydaje mnie zupełnie rozbrojonego w ręce tajemniczego przeciwnika...

Sir James zaczął przechadzać się po pokoju. Nagle, przystanął wyprostowany, z rękoma na plecach, z oczyma jasnemi, lecz błyszczącemi gorączkowo:

— Nie — rzekł — gdy wyjdzie, wtedy może pomówimy... Wszystko, co teraz mógłbym powiedzieć, to... Niech pan słucha, panie Alban. Nowy problem zarysowuje się przede mną, przed nami — niby bezdenna przepaść, otwierająca się u naszych stóp. Nasuwają się dwie hipotezy. Każda z nich rozwiązuje problem w sposób równie zadowalający. Pierwsza to hipoteza zdrowego rozsądku. Druga... gniewa mnie, przeraża, przeraża, przyprawia o szaleństwo! Dlaczego ? Ponieważ nie można sformułować bezkarnie takiej hipotezy; należy ona do rzędu tych hipotez, które czasami po upływie wieków stają się niewątpliwemi pewnikami, ale w swych zaczątkach przerażają tego, kto je tworzy, a przyprawiają o zgubę tego, co je głosi.

— Na honor, waham się. Waham się między oboma rozwiązaniami tak, jakbym był przymocowany do jakiegoś potwornego wahadła, wahającego od jednego krańca bezkresu do drugiego. Zawrót mnie chwyta — rozumie pan — duszę się! Chcę krzyczeć z bólu i trwogi.

— I tak — ciągnął cicho, skandując słowa — muszę z tem skończyć. Liczę na pana... Teraz już będę milczeć. Zbyt już może pana i tak zasugestjonowałem.

Usiadł przy stole ściskając ręce tak silnie, że aż palce trzaskały w stawach. Spoglądał w milczeniu na Chrystusa z kości słoniowej, zwisającego z hebanowego krzyża. Patrzył nań uporczywie, jakgdyby chciał wbić sobie w pamięć niezatarte znamię, świętego znaku. 1 nagle usłyszał Eryk szept:

— Panie, Panie, czy doprawdy pozwoliłeś na coś podobnego?

Sir James, zwracający się do swego Mistrza — był to widok zaprawdę niezwykły. Eryk spoglądał nań z trwogą, pełną szacunku. Nagle zapukano trzykrotnie do drzwi i wszedł służący.

— Pan Klaudjusz Cirugue, proszę pana—rzekł ode drzwi.

Eryk zadrżał. Sir James, panując bardziej nad sobą, powstrzymał bolesny uśmiech:

— Dobrze Bertrandzie. Poproś pana Klaudjusza, ażeby był łaskaw zaczekać trochę... Za. chwilę zadzwonię.

Ledwo zamknęły się drzwi za służącym, gdy obaj mężczyźni spojrzeli znów na siebie.

Natężenie fluidyczne zdawało się zwiększać dziesięciokrotnie.

— Gzy pan gotów ? — zapytał filantrop. — Trzeba panować nad nerwami... Nie powinien pan zdradzać swego wzruszenia — o ile czuje pan w ogóle wzruszenie...

Eryk, uważając dalsze nalegania za zbędne, wbił tylko niespokojny wzrok w sir James'a i skinął potakująco głową.

— Dobrze — rzekł filantrop — a więc... to on! I nacisnąwszy guzik dzwonka — rozpętał bieg przeznaczenia.

Klaudjusz wszedł blady, wychudły, całkiem wygolony. Ubranie wisiało na nim. Nieruchoma twarz miała dziwny wyraz ponurej surowości. Noc napełniała źrenice. Zdawał się poruszać we śnie, zajęty płomiennem rozważaniem jakiejś ponurej tajemnicy.

Sir James i Eryk Alban przyjęli go ze zwykłą im serdecznością. Eryk obserwował przybyłego bacznie, z ciekawością, podnieconą jeszcze słowami sir James'a; filantrop, chcąc odwrócić uwagę Klaudjusza, zapytał wesoło:

— Kochany Klaudjuszu, ledwie można pana poznać! Co widzę, ogolił pan wąsy! Trzyma się pan mody! Rysy rodzinne występują przez to tem ostrzej. Ciekawe, jak pan jest podobny do... swej matki! Nieprawdaż, panie Alban ?

— A przytem — rzekł spokojnie Eryk — strasznie schudłeś, mój stary. Maksencja nic mi nie wspominała o twojem zdrowiu. Czy jesteś może chory?

Nie zmieniając obojętnego wyrazu twarzy, odparł Klaudjusz głosem, jakby z oddali:

— Nie. jestem chory. Dziękuję... Nie spodziewałem się... zastać cię tutaj... Nie pytam o nowiny... wiem wszystko od Maksencji...

Zwrócił się do sir James'a:

— Chciałem z panem pomówić o naszych filjach w Londynie. Sprawa jest na dobrej drodze, w Nowym Jorku natomiast napotykamy na pewne trudności...

Od chwili wejścia Klaudjusza słychać było w kącie pokoju coraz głośniejsze warczenie. Nagle Eryk zobaczył małą suczkę sir James'a, jak wysunęła się z pod fotelu z wyszczerzonymi kłami, zjeżoną sierścią i złym wzrokiem. Do tej chwili Fly siedziała tak cicho, że nikt nie zauważył jej obecności. Nie przestając war-czeć zaczęła krążyć naokoło Klaudjusza, jak wszystkie psy, u których obawa walczy z nienawiścią.

— Fly! Fly? Co to znaczy? — wykrzyknął sir James, korzystając ze sposobności przedłużenia próby. — Marsz pod fotel! Cóż to, nie poznajesz swego starego przyjaciela Klaudjusza? Marsz za drzwi, głupia!

Wyrzucił ją z pokoju i przepraszał Klaudjusza, który podczas całej tej sceny zachował się całkiem obojętnie.

— No, teraz możemy pomówić — rzekł sir James. — Nie mamy żadnych tajemnic, nieprawdaż? Pan Alban może pozostać?

— Oczywiście.

Eryk usiadł na uboczu i wziąwszy do ręki gazetę, obserwował dokładnie z poza niej całą scenę.

Od chwili wejścia Klaudjusza uderzyła go kolosalna zmiana... List sir James'a tłumaczył co prawda bardzo wiele. Niespodzianka była wykluczoną... Klau-djusz zmienił się nie do poznania, to było pewne. Nastąpiła w nim przemiana, ale Eryk wiedział jaka...

Klaudjusz dyskutował zimno, twardo, z dziwną intonacją, z niezwykłymi gestami. Czasami ruch ręki, modulacja głosu, przypominały jego brata, którego fatalne dziedzictwo ciężyło na nim. Ta sama ułudna ideja nadawała im podobny wygląd. To nie twarz — wygolona całkiem obecnie — zmieniła się; to jej wyraz. Oblicze nie odbijało spokojnej niegdyś i czystej duszy, ale umysł, boleśnie spaczony, zwichnięty... A przede wszystkiem ten wzrok lodowaty, przypominający coprawda wzrok starszego brata, ale pełen czegoś niewysłowionego, obcego... Eryk nie mógłby tego dokładnie określić, powoli jednak wzrok ten zaczął go napełniać niezmierzonem zwątpieniem. Oczy, jakby otwarte na ciemności, zdawały się spoglądać tylko na wewnątrz, te oczy czarne, jak woda głębinowa, napełniały Eryka rozpaczą...

Rozmowa kończyła się. Sir James ujął pióro.

— Wystawiam panu bon na 100.000 franków. Proszę iść z nim do kasy. Równocześnie porozumie się pan z moim szefem buchalterji. Zdaje się, że to wszystko?

— Tak, wszystko omówione.

Sir James nacisnął jeden z niklowych klawiszy, umieszczonych na mahoniowej klawiaturze, aparatu telefonicznego i ujął słuchawkę.

— Buchalterja? — zapytał — za chwilę przyjdzie tam pan Klaudjusz Cirugue. Proszę omówić z nim organizację oddziału w Nowym Jorku. Ma zupełnie wolną rękę. Proszę załatwić sprawę do kwadransa.

— Kazałem wysłać zamówienie z Ljonu — rzekł Klaudjusz. — Do widzenia panu!

Eryk nie mógł opanować dłużej swego wzruszenia.

— Klodziu! — zawołał namiętnie. — Stary mój przyjacielu!

Czy surowy wyraz ust złagodniał ? Nieokreślony uśmiech ukazał się na nich. Oczy jednak pozostały ciemne, jak orbity czaszki. Klaudjusz wyciągał rękę.

— Do widzenia — rzekł.

I po tych, obojętnie wyrzeczonych słowach, nie zatrzymując się dłużej oddalił się, jakgdyby wychodził z pustego pokoju, z którym nie łączyły go żadne wspomnienia.

Sir James odprowadził go do drzwi i wyglądnął na kurytarz, przeprowadzając wzrokiem Klaudjusza do biur buchalterji.

Fly, po paru warknięciach na pożegnanie odchodzącemu, wróciła do pokoju, okazując swą radość i przywiązanie tysiącem podskoków.

Wszelkie tłumaczenia były zbyteczne. Sir James zapytał Eryka gwałtownie:

— No, co pan na to?

Młody człowiek odpowiedział wymijającym giestem. Anglik zagryzł wargi.

— Dałbym ośm dni życia za to — wykrzyknął — gdyby można usunąć wpierw tę tabliczkę!

— Jaką tabliczkę ?

— Miedzianą tabliczkę w kurytarzu z napisem »Do buchalterji« i ze strzałką, wskazującą kierunek. Rozumie pan?

— Nie.

Sir James otworzył nerwowo drzwi.

— Bertrand! Wszedł woźny.

— Słuchajcie Bertrandzie... Czy nie uważacie, że pan Klaudjusz zmienił się bardzo? Ja i pan Alban, jego szwagier, niepokoimy się bardzo o jego zdrowie. Czy przyszedłszy dziś rozmawiał z wami tak serdecznie, jak dawniej ?

— Nie, proszę pana — odparł Bertrand nadą-sany, przygryzając wargi. — Pan Klaudjusz nie raczył ani słowa do mnie powiedzieć.

— A przecież dawniej...

— Ach! Dawniej, proszę pana, pan Klaudjusz nie był wcale dumny... »Dzień dobry, Bertrandzie... do widzenia Bertrandzie... co tam słychać ?... a syn ? a córka ?...« Zawsze miał coś miłego dla mnie. Gdyby mi ktoś wtedy powiedział, że pan Klaudjusz będzie tak z góry na mnie patrzeć!...

— Dziękuję wam... — rzekł filantrop.— Możecie odejść, Bertrandzie... Widzicie, pan Klaudjusz jest chory, bardzo chory... Nie trzeba mu brać za złe... Raczej modlić się... Pomódlcie się za niego, Bertrandzie, dobrze ?

Na twarzy starego sługi odbiły się i bolesne zdziwienie i cała ta sympatja, jaką żywił przez tyle lat do Klaudjusza.

— Gdybym był wiedział!... — rzekł.

— No, idźcie już... I módlcie się.

— Och, bardzo chętnie, proszę pana! Sir James i Eryk znów pozostali sami. Anglik powtórzył:

— No, co pan na to?

— Mój Boże, pańskie zachowanie wprawia mnie w wielkie zdziwienie...

— Naprawdę? A więc ta przemiana... antypatja psa, który dawniej tak go lubił... ta wyniosłość wobec służby, te tragiczne oczy...

— Pański list kazał mi przewidywać wszelkie następstwa nadzwyczajnej zmiany. Psychjatrja ma więcej takich przykładów. Klaudjusz padł ofiarą rodzinnej manji. Z chorobliwym uporem dąży do tego samego, bezsensownego celu... Czyż jest w tem coś dziwnego, że te same prace, te same poszukiwania, wywołują u ludzi tej samej krwi analogję, która pozostawała dotychczas w cieniu?

— Ach! — rzekł sir James, ściskając kurczowo dłonie — żeby nie wiem jak daleko była posunięta analogia czy asymilacja; żeby nie wiem jak strasznem było dla nas patrzeć, że Klaudjusz przejął się idejami i błędami brata, że podniósł straszną pochodnię... chociaż wydaje mi się to tak fantastycznem, że widzę w oczach Klaudjusza to samo lodowate, stalowe spójrzenie... To jeszcze nie to, co mnie tak wzrusza! Te oczy, te oczy...

Umilkł, przejęty wzrastającą trwogą. Sir James zdawał się być skamieniałym świadkiem jakiejś strasznej katastrofy.

— Mów pan dalej! — błagał go Eryk.

Jakby zahypnotyzowany wizją Anglik zaczął mówić:

— Oczy... Są oczy, w których widać, zda się, morze lub lazur nieba. Ale noc ?... Pan jest jeszcze młody, panie Alban, pan jeszcze nie wie... Ale ja już dużo widziałem w swem życiu. Poznałem już wiele sumień ludzkich. Badałem oczy, w których odbijały się niewymowne okropności... Być może, że z pośród ludzi współczesnych widziałem najwięcej ludzi zrozpaczonych, przejętych namiętnościami, trwogą, wyrzutami sumienia... Otóż nigdy — rozumie pan — nigdy nie widziałem w czyimś wzroku takiej czarnej otchłani duszy, jak we wzroku Klaudjusza Cirugue, gdy przypadkiem popatrzy mi w oczy... To ciemna przepaść napawająca drżeniem, obraz nieskończoności i wieczności, wśród której unosi się strach strachów!...

»Słuchaj pan: przypominam sobie pewnego misjo-. narza, który udał się sam w tajemnicze głębie Tybetu. Powrócił po czterech latach. Lamowie torturowali" go. Niewiadomo jakie straszne męki przeszedł. Umarł na naszych rękach na pół szalony, nie odzyskawszy mowy i zdradzając straszne wspomnienia tylko błędnym wyrazem swych oczu«.

»Klaudjusz przypomina mi tego misjonarza. Jakieś uporczywe, przerażające wspomnienie unosi się nad jego życiem, jak nieuleczalna choroba. Przytłoczony jest wspomnieniem jakiejś katastrofy, która przechodzi miarę ludzkiej wytrzymałości.

» Tylko, że w oczach misjonarza nie było tyle zgrozy. Nie zachował ze swej nieznanej podróży podobnego refleksu bezkresów, takiego cienia zaświatów, takiego uporczywego niepokoju, że pewnego dnia będzie musiał wrócić w krainę męczarni!«

— Czyż jego szalona praca — odparł po chwili Eryk — nie mogła spowodować u niego tego zamyślenia i smutku ? I on z kolei pogrążony w metafizyce, szuka owego legendarnego końca...

Sir James zaprzeczył ruchem głowy i rzekł z naciskiem:

— Duch, który objawia się w tym wzroku, przebywał już w nieznanych nam przestrzeniach...

Zbliżył się do Eryka.

— Mógłbym powiedzieć imię, któreby skierowało pana na właściwe tory. Ale to imię sprawiedliwego. — Bóg pozwolił mu, Bóg kazał mu ucieszyć ponownie wzrok słodkim blaskiem światła Bretanji...

— Łazarz!

Eryk osłupiały cofnął się w tył.

— Po kim — ciągnął sir James strasznie blady — po kim nosi żałobą ten człowiek, który stąd wyszedł?

— No, po... po...

— Czy po sobie?

— Ależ po swym bracie!

— Jakim bracie ? Czy to Klaudjusz nosi żałobę po Ryszardzie? Czy też Ryszard po Klaudjuszu? Co to za człowiek rozmawia w tej chwili pod mym dachem z moim buchalterem? Czy to nieszczęśliwiec pokonany przez przeznaczenie, ofiara atawizmu, któremu nieopatrznie sami pomagaliśmy ? Czy też przeciwnie skazaniec, który uciekł z piekła ? Czy to Klaudjusz, czy Ryszard?

— Ależ to Klaudjusz!

— Ciałem i duszą?

Eryk patrzył na sir James'a, jak przez mgłę. Czuł, że jego władze umysłowe zaczynają się rozprzęgać. Uniesiony huraganem tracił grunt pod nogami.

— Jeden fakt jest pewnym — rzekł wzruszony do głębi sir James. — Oto pańska siostra wspomagała z całych sił Klaudjusza w rozwiązaniu problemu... Zachodzi pytanie jaki miała w tem cel; czy działała sama pod wpływem serca i temperamentu, czy też wykonywała djabelski plan w porozumieniu... z kimś... z tym, który popadł w wieczną kaźnię, a dla którego przygotowywała potworną ucieczkę! Panie, niech pan nie protestuje! Jestem dobrym chrześcijaninem, a przecież ja sam to mówię. Ale powtarzam, to tylko hipoteza. Nasuwa się podobnie, jak każda inna... Pan nie widział Klaudjusza w chwili, gdy wychodził ze swego laboratorjum, blady, osłabiony, podobny do zapaśnika, który dopiero co stoczył walkę i prędko ubrał się z powrotem... Od paru tygodni poddawał się bez oporu wpływom i namowom pańskiej siostry. Dokąd prowadziła go ? Może sam tego nie wiedział. Możliwe, że miał tajemne przeczucie niebezpieczeństwa. Szedł na jego spotkanie odważnie pod wpływem miłości, tak, jak męczennik idzie pod wpływem zapału religijnego na stracenie... Ale odsuwał o ile możności termin.

— Bał się sam siebie — zawołał Eryk. — Nie ufał podnietom, które rodziły się w głębi jego duszy!

— Być może! Ale powtarzam jeszcze raz, nie widział go pan, jak wychodził z laboratorjum! Nie widział pan, jak jego obecna żona spoglądała nań w tej chwili, badała uporczywie... Widzi pan, moja rozpacz to tylko kłębiący się zbiór wstrętnych pytań. Oto ostatnie: te zwłoki z otwartą piersią, które pokazano mi na ulicy Kondeusza — te okaleczone zwłoki, co do których Klaudjusz utrzymywał, że odtworzył je w ciągu poprzedniej półgodziny — te zwłoki, które zdawały się być jego własnemi zwłokami, te zwłoki, które spalił tego samego jeszcze wieczora, nim ktokolwiek mógł je zbadać — czyje to były zwłoki ?

— Ha! — Wyksztusił Eryk, dusząc się z przerażenia.

— Czy to był portret przestrzenny Klaudjusza Cirugue, wykonany przez niego samego, czy to było rzeczywiście ciało syntetyczne, które Klaudjusz starał się ożywić? Czy też były to prawdziwe zwłoki zamordowanego Klaudjusza Cirugue?

— Ależ panie! To straszne!

— Wyobraź pan sobie zdumienie Klaudjusza, leżącego pod aparatem, gdy zobaczył w lustrze odbitkę sobowtóra drżącego w rozrodczej wodzie! Pierwsze kropelki pojawiają się na ciele! I równocześnie cud: ruch zorganizowanego manekina! Klaudjusz sądząc, że ulega halucynacji, zrywa się... Drugi Klaudjusz, ociekający wodą wyskakuje z kadzi, rzuca się nań w milczeniu, chwyta za gardło... Duszą się wzajemnie, potwornie podobni do siebie, potworni rywale! Sobowtór chwyta nóż, skalpel, czy ja wiem co?... Klaudjusz zrozumiał już... Ryszard, duch Ryszarda reinkarnował się w odtworzonem ciele w chwili, gdy to ciało zaledwie stworzone miało stać się pastwą śmierci. To zdrowe ciało, ten nowy i próżny dom! Skazaniec wymknął się w przebraniu! Spisek się udał... Zna pan Klaudjusza. Gdy zobaczył, że podobna ohyda jest w ogóle możliwa — a raczej, że potrafiono zmylić czujność Niebios, nie mógł się bronić i dał się spokojnie unicestwić dla szczęścia swej ukochanej!

— A więc ten, co otworzył drzwi?

— Lampa w grobie! Duch Ryszarda w odtworzonem ciele Klaudjusza! Chwiał się z wyczerpania, Czy skutkiem walki ? Czy skutkiem gwałtownego wysiłku, którego dokonał, ażeby wyrwać się z ciemności i zająć świeżą powłokę ? Czy ja wiem ? Wszystko to tylko przypuszczenia, ale przypuszczenia, podtrzymywane, przez fakty! Pomyśl pan: stara głucha matka, która nie mogła dosłyszeć walki — bezład w laboratorjum — skrwawione zwłoki — wyczerpanie osobnika, który zwał się Klaudjuszem Cirugue — zachowanie się panny Maksencji... w dalszym ciągu: nagłe zawarcie małżeństwa, moralna przemiana, uderzająca, asymilacja... Klaudjusza do Ryszarda, te niespokojne oczy człowieka, który już raz umarł... Nawet zgolenie wąsów, coby oznaczało powrót do zwyczajów uprzedniego życia... Eryk wzdrygnął się. Zdawało się, że chce uwolnić się od korowodu widm:

— Nie! Nie! Nie chcę! Klaudjusz nie umarł! To on wyszedł, cierpiący, bardzo poważnie dotknięty — ale to on! To nie jest wstrętne widmo, którego niepodobna sobie uzmysłowić! Chce mnie pan zasuge-stjonować, zasugestjonowawszy wpierw siebie!.. Waham się jak pan, między dwiema hipotezami... Trzeba by wiedzieć! Nie można pozostawać tak dłużej w nieświadomości! Nie można żyć w takiej niepewności! Obserwując zachowanie... tego osobnika...

— Mieszka stale w St. Denis. Tylko pańska siostra mogłaby... ale pańska siostra to wróg!

— Pamięć!... Trzeba wypróbować jego pamięć!

— Dlatego to właśnie mówiłem przed Chwilą o tabliczce. Bez niej mógłbym skontrolować, czy ów osobnik posiada pamięć Klaudjusza, znającego rozkład biur czy też Ryszarda, który nigdy tu nie był i który: szedł dziś po raz pierwszy do buchalterji.

— Trzeba z tem skończyć! Trzeba skończyć! Zapytajmy go otwarcie!

— To bardzo trudna sprawa — odparł zwolna sir James. — Jest mrukiem i odpowiada, jeżeli chce. A zresztą...jakby to wyrazić? Nie należy do tych, których można pytać. Jego wzrok zamyka usta...

Eryk zbladł. Uczuł na karku zimny prąd — strach wyciągał swe macki obejmując ramiona. »Nie należy do tych, których można pytać« słowo w słowo to samo, co powiedziała Paulina Vassard o Ryszardzie Cirugue!... A potem przyszły wspomnienia, przeszłość zaczęła roztaczać swe obrazy. Eryk ujrzał błyskawicznie wszystkie te sceny, gdy Maksencja zdawała się porozumiewać ze światem duchów!... Przypomniał sobie zdarzenie z czarnym zeszytem, które wydało mu się w tej chwili bardzo zagadkowem. Skądże ten tajemny odruch, który kazał mu zabrać ten zeszyt ? Czy jakieś intuicyjne przeczucie treści wartości zeszytu i miejsca, gdzie Ryszard przechowywał zażycia wyniki swej pracy? Ale i tu jeszcze — widział to — można było wszystko wytłumaczyć w sposób naturalny, bez uciekania się do przerażającej hipotezy!

— To halucynacja! — oświadczył z mocą. Twierdził tak, ażeby przekonać samego siebie;

Czyż i Ryszard nie pisał: »gdybym wierzył w dusze, jakżeżbym istotnie wierzył w reinkarnację! Jakżeżbym wierzył istotnie, że jestem Prometeuszem! Byłbym pewny, że odżyję później pod inną postacią, ażeby do końca doprowadzić boskie dzieło!«

— Panie — modlił się sir James — dlaczego pozwoliłeś na tą niesprawiedliwość?

Eryk odczytał godzinę na regulatorze, znaczącym bieg wypadków.

— Powinien jeszcze tu być — rzekł. — Skończmy! Niech tu przyjdzie i wytłumaczy się!

— Panie, ulituj się nad naszym strasznym niepokojem — ciągnął patetycznie sir James. — A jeśli wola Twoja chce, ażeby tak dalej trwało, użycz nam sił...

Nie skończył.

Ostry krzyk rozdarł powietrze. Eryk jak szalony rzucił się do drzwi, za nim sir James.

Przedpokój:

— Loleczko!

Kurytarze napełniły się hałasem. Urzędnicy nadbiegali...

Karolina leżała skurczona na dywanie, jęcząc cicho, z oczyma w słup. Klaudjusz i Bertrand podnosili ją.

— Loleczko! Najdroższa!

Eryk był w rozpaczy.

— Spokoju — rzekł sir James. Twarz jego zdawała się wykutą z alabastru. — Proszę zanieść ją na kanapę do mego pokoju. — Bertrandzie, chodźcież tu na chwilkę.

Klaudjusz podniósł . młodą zemdloną kobietę i złożył ją na poduszkach. Otoczono ją kołem. Maszynistki zaczęły rozpinać suknie. Maczano chusteczki we wodzie. Ktoś podsunął drżącą ręką flakon ze solami.

Sir James wziął służącego na stronę:

— Co się stało Bertrandzie?

— Nic, proszę pana. Ta pani przyszła. Pytała mnie właśnie o pana Eryka Alban. »Chciałabym z nim mówić« — rzekła do mnie. W tej chwili ukazał się pan Klaudjusz. Wychodził z biura buchalterji. Będzie mógł tak samo opowiedzieć...

— Czy mówiliście ze sobą?

— Nic, proszę pana. Pan Klaudjusz ukśconił się tej pani. Wtedy zemdlała, wydawszy okrzyk...

— Już dobrze, zatelefonujecie po doktora. 1 żeby nikt nam nie przeszkadzał.

Wszedł do pokoju.

— Dziękuję państwu wszystkim — rzekł głośno — ale proszę teraz wyjść. Lekarz zaraz przybędzie, aż do jego przybycia potrzeba spokoju i samotności. To tylko przelotne osłabienie.

Pokój opróżnił się. Gdy. wysokie drzwi się zamknęły nastała przygniatająca cisza, brzemienna nieszczęściem.

Sir James, oparty o ścianę stał parę chwil nieruchomo spoglądając gorączkowo na otoczenie.

Z jednej strony Eryk klęczał koło sofy, czekając ze skupieniem na przebudzenie się Karoliny.

Z drugiej Klaudjusz — o ile to był Klaudjusz? — zbliżył się do okna i stał przy niem, odwrócony tyłem do pokoju, zatopiony w myślach.

Rozległ się głos słodki jak kołysanka:

— Loleczko, najdroższa, jakże się czujesz. To ja Eryk... Kocham cię!

Sir James widział, jak dwoje trwożnych oczu ożywiło swemi bławatami biedną, bladą twarzyczkę. Równocześnie Karolina, wykonując z trudem ruch, odsunęła od siebie ręce Eryka. Usta ledwo się poruszały; wybiegły z nich zmieszane słowa:

— Ryszard... wciąż... nie, nie... to on... nie mam prawa... żyje!...

Eryk ujął drobną dłoń i pokrywał pocałunkami. Słychać było jak tłumił łkanie.

Wtedy sir James postąpił zwolna naprzód. Doszedłszy na parę kroków do Klaudjusza zatrzymał się jak na obwodzie koła, zakreślonego przez Fatum.

— Klaudjuszu! — rzekł głucho. Tamten stał jak posąg woskowy.

Ciało jego było tylko obecne. Myśl błądziła. Sir James widział część oblicza. Tajemniczy człowiek marzył z twarzą zwróconą ku niebu. Śmiertelnie smutny, bardziej oddalony od ludzi, niż gdyby był na szczycie ziemi badał przestwór. Czego szukał w głębi oślepiają-cego lazuru ? Czy gwiazd szafirowych ? Czy słońc niebieskich, których młodzieńcze promienie mogą zapłodnić życie w łonie dojrzałych mórz ? A może ciemny ten wzrok wypatrywał wśród błyszczącej atmosfery lipca, przylotu jakiegoś dzikiego, zgłodniałego ptaka — olbrzyma ?

— Klaudjuszu! —powtórzył niepewnie sir James. Przemawiał jak na puszczy. Karolina majaczyła,

przechylając głowę to w prawo, to w lewo. Eryk płakał w milczeniu. Tajemnicza istota marzyła, skierowawszy swe czarne, wielkie oczy w przestwór, który nie rozjaśniał ich żadnym promieniem.

— Klaudjuszu! — szepnął po raz trzeci sir James. Milczenie.

Trzeba przekonać się« zadecydował filantrop. Drugie imię cisnęło mu się na usta: »Ryszard«. Ale wahał się wymówić je. Czuł, że wymawiając je będzie przemawiać do świata duchów... Tak więc wbrew woli nasuwało mu się trzecie imię...

Wtem rozległ się żałosny głos Karoliny:

— Eryku, puść mnie!... On nie umarł... Żyje... Żyje... Nagle rozdarł powietrze huk... a po nim drugi...

Klaudjusz Cirugue runął bezwładnie na ziemię. Sir James rzucił się ku niemu mając na ustach imię... Eryk osłupiały rzucił dymiący rewolwer na biurko. Imię padło wtedy — za późno:

— Prometeusz!

Karolina, zerwawszy się omdlała. Eryk pochwycił ją w objęcia. Sir James zwrócił uroczyście wzrok ku leżącemu.

— Panie — rzekł,— nie chciałeś, ażebyśmy się dowiedzieli. Dziej się wola Twoja na niebie i na ziemi!

Tajemniczy człowiek dogorywał. Wszyscy troje pochylili się nad nim. Jedna z kul trafiła go w brzuch. Trzymał się obiema rękami za wątrobę. Majaczył w śmiertelnej malignie. Dysząc, ciężko wyszeptał:

— Sęp!...

Było to ostatnie jego słowo. Coś uleciało w przestworza...

KONIEC