Thomas Mayne Reid

DOLINA BEZ WYJŚCIA

Konwersja: Nexto Digital Services

DOLINA BEZ WYJŚCIA

Thomas Mayne Reid

Tłum. Maria Julia Zaleska

Podróżnik patrzący na Himalaje od strony południowej, z indyjskiej płaszczyzny, widzi przed sobą wał nieprzerwany, ale to jest złudzenie wzroku. Wyżyny te moglibyśmy sobie raczej wyobrazić jako bezładne nagromadzenie krótkich pasm, rozchodzących się na wszystkie strony świata. Klimat i płody tej rozległej górzystej przestrzeni przedstawiają wielką rozmaitość. Na spadzistościach, przytykających do nizin indyjskich, i w głębokich dolinach wewnętrznych roślinność zbliża się zupełnie do zwrotnikowej; widać tam palmy, bambus, wspaniałe paprocie drzewiaste. Wyżej cokolwiek pojawiają się drzewa stref umiarkowanych, potężne dęby, kasztany, orzechy, figowce, a nawet sosny. Dalej idą różaneczniki, czyli rododendrony, brzozy i wrzosy, które zastępują trawy na miejscach odkrytych.

Na koniec na wynioślejszych stokach rosną już tylko mchy i porosty, sięgające granicy wiecznych śniegów, zupełnie tak samo jak w okolicach podbiegunowych. Podróżnik, który z indyjskich płaszczyzn lub z dolin wewnętrznych posuwa się coraz wyżej ku wierzchołkom Himalajów, może w ciągu niewielu godzin przejść przez wszystkie klimaty kuli ziemskiej i oglądać okazy najrozmaitszych roślin.

Nie wyobrażajcie sobie, że górzysty ten obszar jest bezludną pustynią; są tam krainy zamieszkałe: Bhutan, Sikkim, sławna dolina Kaszmiru i Nepal leżą pośród Himalajów. Mieszkańcy himalajskich wyżyn nie należą do jednego szczepu, po większej części znacznie się różnią od Hindusów. Na wschodzie, w krainie Bhutan i Sikkim przebywa lud pochodzenia mongolskiego, obyczajami zbliżony do mieszkańców Tybetu, wyzna-jący tę samą religię Buddy i wierzący w bóstwo Dalaj-Lamy. W zachodnich okolicach osiadły różne plemiona indyjskie i mongolskie; można tam napotkać wyznawców trzech religii azjatyckich: mahometan, buddystów i braminów.

Ludność ta jest jednakże bardzo nieliczna w stosunku do obszarów ziemi, które zajmuje. Częstokroć też podróżnik przebywa tysiące mil, nie widząc po drodze twarzy ludzkiej ani dymu ogniska. Zwłaszcza w bliskości wiecznych śniegów są rozległe pustynie, nietknięte stopą człowieka lub rzadko tylko nawiedzane przez śmiałych myśliwych. Wiele tam jest także miejsc zupełnie niedostępnych; nie potrzebujemy dodawać, że na najwyższe wierzchołki, jak Dhawalagiri, Kindżin-dżanga, Czamulari i inne, Wedrzeć się nie zdołali najodważniejsi podróżnicy; prawdopodobnie nawet na tych wyżynach człowiek nie mógłby żyć długo z powodu wielkiego zimna i rozrzedzenia powietrza.

Góry Himalaje znane już były ludom starożytnym, nazywano je za czasów greckich i rzymskich Imaus i Emodus, jednakże w nowożytnej Europie jeszcze do niedawna bardzo mało o nich wiedziano. Portugalczy-cy i Holendrzy najwcześniej osiedlili się w Indiach wschodnich, lecz ci nie zajmowali się wcale górami, a i Anglicy przez czas długi nie zwracali na nie uwagi. Przerażające opowiadania o dzikich obyczajach ludów, zamieszkałych wśród gór himalajskich, odstraszały podróżnych. W czasach dawniejszych pojawiło się zaledwie parę opisów zachodnich okolic tej górzystej krainy, a i te były bardzo niedokładne, i prawie aż do dni naszych musiano na tym poprzestać.

Dopiero w XX stuleciu kilku odważniejszych Anglików zapuściło się w głąb puszcz tajemniczych, a bogactwa przyrody, zwłaszcza roślinności, które tam wykryli, sowicie im wynagrodziły podjęte trudy. Jednym z pierwszych był znakomity botanik Hooker. Znalazł on na tych wyżynach mnóstwo roślin nowych, nieznanych, wzbogacił naukę i wskazał drogę innym poszukiwaczom, którzy dla celów mniej wzniosłych zaczęli zwiedzać krainy hinduskie i uganiać się za osobliwymi roślina-mi. Mówimy tu o ogrodnikach, usiłujących przyswajać dla ozdoby ogrodów i cieplarni piękne zamorskie gatunki kwiatów. Roślinność himalajska przedstawia dla nich tę korzyść ogromną, że z łatwością zastosować się daje do umiarkowanego klimatu europejskiego. Dużo 'krzewów i ziół, przeniesionych stamtąd, może żyć u nas na świeżym powietrzu.

Tacy poszukiwacze pięknych roślin nieraz przysłużyli się bardzo nauce, chociaż przede wszystkim myśleli o własnej korzyści. Imiona ich nie są zapisane w rocznikach naukowych, zazwyczaj toną w niepamięci, a jednak i oni zasługują na wdzięczne wspomnienie. Ileż to razy skromny wysłaniec ogrodu botanicznego narażał się na największe niebezpieczeństwa, przeskakiwał huczące potoki, zawieszał się ponad przepaściami, wspinał na lodowce, zapuszczał w bagna i trzęsawiska, żeby zdobyć jakiś kwiat osobliwy, jakiś nowy gatunek różanecznika, storczyka lub wrzosienia.

Zamierzamy właśnie opowiedzieć wam dzieje takich nieustraszonych poszukiwaczy roślin, którzy zapuścili się. w głąb Himalajów, w puszczę bezludną i nieznaną, przetrwali mężnie dziwne, nadzwyczajne przygody, tysiączne niebezpieczeństwa, a zawsze umieli sobie radzić i nie upadali na duchu.

WIDOK ZE SZCZYTU GÓRY CZAMULARI

Na północy Kalkuty, w tej części himalajskich wyżyn, którą oblewa szerokim łukiem rzeka Bramaputra, wśród bezładnego nagromadzenia ostrych, skalistych cyplów, lśniących lodowców, wznosi się bielejący, wiecznym (śniegiem pokryty szczyt Czamulari. Gała ta okolica jest dziką, nagą pustynią, chłód straszny wieje z poszarpanych grzbietów skał potężnych, które się skupiły dokoła tego olbrzyma. Nie on jeden wiecznym śniegiem jest przysypany; i orszak jego — piętrzący się dumnie ponad chmury — przez rok cały przyodziany jest w świe-tną szatę białą.

A teraz wyobraźmy sobie, że stoimy na samym wierzchołku góry Czamulari, i rzućmy okiem w dół, a ujrzymy o kilka tysięcy metrów niżej najosobliwszą w świecie kotlinę. Ma ona kształt regularnej elipsy, jest dość rozległa, a dokoła opasana, jakby murem olbrzymim, prostopadłymi prawie skałami, wznoszącymi się na kilkaset stóp wysokości ponad dnem kotliny. Mur ten ma jednostajną, czerwonawą barwę granitu, dalej zaś piętrzą się na kształt baszt i wieżyc szeregi pozębio-nych cyplów, po większej części śniegiem ubielonych.

Wzrok wasz zatrzymałby się niezawodnie na tej dolinie, która pięknością swoją i wdziękiem nieporównanym odbija od całego tego dzikiego otoczenia. Kształt jej przypomina krater wulkanu, ale zamiast żużli, popiołów i zastygłej lawy widzimy tam wszędzie świeżą zieloność, kępy drzew liściastych i kwitnących krzewów, a w miejscach odsłoniętych łączki bujną trawą porosłe. U stóp skał wysokich, opasujących dolinę, ciągnie się ciemny rąbek lasu, a po samym środku rozlewają się wody jeziora; zwierciadlana jego powierzchnia odbija śnieżyste szczyty okoliczne i najwyższy cypel góry Czamulari.

Gdybyście mieli dobrą lunetę, ujrzelibyście tam rozmaite zwierzęta pasące się na łąkach, ptactwo przelatujące z drzewa na drzewo lub unoszące się ponad jeziorem. Uroczy ten krajobraz wygląda na park starannie urządzony; mimo woli szukalibyście oczyma mieszkania ludzkiego, jakiejś wspanialej willi, białych ścian, wynurzających się spośród zieleni. I w rzeczy samej ujrzelibyście lekki obłoczek dymu, unoszący się spomiędzy gromadki drzew, a przypatrując się uważniej, dostrzeglibyście małą chatkę, bardzo skromną, wcale niestosowną dla tego wspaniałego otoczenia.

Widok ten zachęciłby was niezawodnie do zwiedzenia tego czarującego ustronia, lecz szukając drogi, prowadzącej do wnętrza doliny, przekonalibyście się ze zdziwieniem, że olbrzymi mur, otaczający ją szczelnie dokoła, nigdzie nie ma przerwy. Z jednej strony wprawdzie jest szczelina w skale, a nagromadzone w niej głazy piętrzą się jeden na drugim na kształt schodów, lecz przejście to prowadzi na grzbiet olbrzymiego lodowca, który w pobliżu jest pęknięty, i szpara szeroka roztwiera się ponad bezdenną przepaścią. Ptak chyba mógłby przelecieć na drugą stronę.

Jakże więc owi mieszkańcy, którzy tam chatkę zbudowali i rozpalili ognisko, dostali się do doliny bez wyjścia? Skąd się w niej wzięły zwierzęta czworonożne? Posłuchajcie, a opowiemy wam; wszystko to się stało, nie ma w tym czarów, tylko osobliwy zbieg okoliczności.

Karol Linden był synem ogrodnika i zawczasu sposobił się do tegoż zawodu. Nie był to jednak młodzieniec bez wykształcenia, przeciwnie, ukończył wyższe studia i znał dokładnie botanikę, a inne gałęzie wiedzy przyrodniczej nie były mu obce. Jak każdy młodzieniec marzył on o dalekich wycieczkach do krajów niezna-nych, o nowych odkryciach i naukowych zdobyczach. Możecie sobie wyobrazić radość jego, gdy się dowiedział, że pewien bogaty ogrodnik z Londynu szuka odważnych ludzi, których chce wysłać do Indyj w celu poszukiwania osobliwych roślin ozdobnych. Karol nie wahał się ani chwili. Ponieważ rodzice jego już nie żyli, był więc zupełnie niezależny. Młodszy brat jego, Gustaw, szesnastoletni młodzieniec, nie chciał za nic się z nim rozłączyć i obaj odpłynęli razem do Kalkuty. Zabrali też z sobą nasi młodzi podróżnicy wiernego psa, Nerona.

W Kalkucie znaleźli przewodnika Hindusa, nazwiskiem Ossaro, a był to także człowiek młody, odważny, przy tym zapalony myśliwy. Mała ta gromadka zapuściła się w górzyste okolice, któreśmy opisali powyżej, i przez czas jakiś nie doznała żadnych nadzwyczajnych przygód. Karol z największym zapałem uganiał się za kwiatami, a gdy znalazł piękny i nieznany gatunek kwitnący, starał się zapamiętać miejscowość, aby później wracając zebrać nasiona. Gustaw większe miał zamiłowanie do polowania, a dzielnego znalazł doradcę i pomocnika w Hindusie.

Dnia pewnego Ossaro spostrzegł w zacisznej kotlince małego piżmowca, skinął natychmiast na Gustawa, ale zanim młodzieniec wymierzył, zręczne zwierzę wskoczyło na skałę i szybko uciekać poczęło. Myśliwi biegli za nim, kozioł wspinał się coraz wyżej na górę, a chociaż trudno było iść z nim na wyścigi, Ossaro wytłumaczył młodzieńcom, iż mogą go wypędzić tym sposobem nad brzeg przepaści lub strumienia i zagrodzić mu powrót. Wspinali się więc wszyscy trzej coraz wyżej, aż napotkali lodowiec, spuszczający się z jakiejś niezmiernej wysokości w kotlinę.

Młodzi podróżnicy widzieli już nieraz lodowce, które są bardzo pospolite w górach himalajskich. Powierzchnia tych potężnych mas lodowych, zazwyczaj przysypana śniegiem, żwirem i piaskiem, nie była bardzo śliska, z łatwością więc wdrapali się na nią i gonili wytrwale za piżmowcem. Nadzieja zagrodzenia mu drogi stawała się nawet dość prawdopodobna, gdyż kotlina zwężała się, po obu jej stronach wznosiły się olbrzymie, prostopadłe skały, które zdawały się łączyć z sobą w oddaleniu, tworząc niezmiernie wydłużony trójkąt.

Na śniegu widać było ślady piżmowca, musiał więc ciągle biec naprzód w tym samym kierunku, a róg trójkąta stanowił coś na kształt pułapki. Gustaw biegł naprzód z Hindusem, zapał ich udzielił się Karolowi, który także podążał za nimi. Już przejście było tak wąskie, że zaledwie kilkanaście metrów dzieliło jedną skalistą ścianę od drugiej, gdy nagle myśliwi ujrzeli przepaść otwartą pod stopami. Lodowiec był pęknięty w poprzek, a szczelina wynosiła parę metrów szerokości. Tymczasem po drugiej stronie można było dostrzec ślady piżmowca. Zwinne zwierzątko musiało więc przesadzić tę przestrzeń jednym susem. Ossaro zapewniał, że nic w tym nie było nieprawdopodobnego.

Karol najmniej zmartwił się tą przygodą, usiadł na kamieniu i odpoczywał, Gustaw odszedł nieco dalej i po chwili ozwał się okrzyk wesoły:

— Most, most! Znalazłem most!

Ossaro poskoczył w stronę, skąd słychać było głos młodego chłopca, Karol powstał także i podążył za nim. Najosobliwszy w świecie widok przedstawił się oczom jego. Olbrzymi odłam skały zawieszony był nad przepaścią na kształt mostu, brzegi jego po obu stronach opierały się prawie na samych krawędziach pękniętego lodowca. Jakim sposobem się tam dostał i jak mógł utrzymać się w równowadze? Ciekawe to było pytanie. Może leżał w tym miejscu jeszcze przed pęknięciem masy lodowej, która się pod nim rozsunęła? Przypuszczenie to było najbardziej prawdopodobne.

Gustaw nie zastanawiał się wcale nad pochodzeniem mostu, lecz śmiało puścił się tą drogą niezbyt bezpieczną; gdyby brat starszy był zdążył wcześniej, starałby się może go powstrzymać, ale gdy Karol nadszedł, ujrzał już Gustawa po drugiej stronie przepaści, unoszącego w górą kapelusz z okrzykiem triumfu. Neron skakał radośnie obok pana, Ossaro także się do nich przyłączył. Nie pozostawało więc nic innego Karolowi, jak tylko iść za nimi, co też uczynił. Wszyscy trzej przemknęli dalej za śladami piżmowca, pewni już teraz, że im nie uciecze.

A wtem rozległ się huk straszliwy, jakby grom spadł ta jasnego nieba, po nim nastąpił drugi, echa okoliczne powtórzyły te przerażające odgłosy, a jednocześnie młodzi podróżnicy uczuli, że grunt drży i chwieje się pod ich stopami. Przestrach ich ogarnął, przypomnieli sobie, że stoją na lodzie, żaden nie wymówił ani słowa, lecz wszyscy, zgodnym uczuciem wiedzeni, zaczęli szybko zawracać z drogi. W parę minut dobiegli do szczeliny, lecz jakiż widok oczy ich uderzył! Most runął w przepaść, a szczelina zdawała się znacznie rozszerzona. Gdy tak trzej podróżnicy stali nad tą czarną czeluścią, która im drogę zagradzała, ozwał się  nowy łoskot, straszniejszy jeszcze. Cały lodowiec zdawał się z posad swych poruszać. Ogromne głazy toczyły się po spadzis-tościach, bryły lodu odrywały się z hukiem złowrogim i uderzały o kamienne ściany, rozsypując się w drobne kawałki; zamęt najokropniejszy panował dokoła naszych młodzieńców, można było obawiać się, że cała ta potężna masa lodu runie w końcu w jakąś niezgłębioną otchłań.

Karol, najprzytomniejszy, zaczął się oglądać na wszystkie strony i zobaczył szczelinę wyżłobioną w jednej ze skał pobocznych, skinął więc na towarzyszy i weszli w tę kryjówkę, gdzie przynajmniej zawalenia nie potrzebowali się obawiać. Szczelina była niewielka, zaledwie się w niej pomieścić mogli we trzech, a i psisko przytuliło się przy nich przestraszone i drżące.

DOLINA ODDZIELONA OD ŚWIATA

Parę godzin przesiedzieli młodzieńcy nasi w swojej kryjówce, aż gdy się łoskot zupełnie uciszył, odważyli się wyjść i spojrzeć dokoła. Masa lodu pod ich stopami trzymała się dobrze, zaczęli więc szukać po wszystkich zakątkach, poza głazami i w zagłębieniach skał, owego piżmowca, który ich tu przyprowadził. Nie wątpili, że jest gdzieś ukryty, bo umknąć nie mógł, szczelina pękniętego lodowca była już teraz nawet i dla niego za szeroka. Wcale nie zapał myśliwski skłaniał ich do tego, lecz głód dotkliwy. Nie myśleli na razie o tym, co się z nimi później stanie, zaspokojenie głodu było w tej chwili najpilniejszą potrzebą.

Gustaw uwijał się najżwawiej, wszędzie zaglądał, wciskał się w każdy zakątek, pierwszy też dotarł do miejsca, gdzie wysokie ściany kamienne, piętrzące się po obu stronach lodowca, zdawały się stykać z sobą. Lecz gdy tylko tam stanął, okrzyk radości wyrwał się z jego piersi:

— Jesteśmy ocaleni — zawołał — znalazłem przejście, możemy się wydobyć z tej pułapki. Chodźcie, patrzcie, jaki stąd widok prześliczny!

Istotnie, dwie ogromne skały nie przytykały do siebie, chociaż tak się z daleka zdawało; przez szczelinę rozdzielającą je Gustaw zobaczył właśnie tę piękną dolinę, której opis podaliśmy w poprzednim rozdziale. Nie trudno też było dostać się stąd do niej, bo chociaż poziom doliny znacznie był niższy od powierzchni lodowca, stosy nagromadzonych w tym miejscu kamieni tworzyły stopnie, po których można było wygodnie zejść aż na dół.

Młodzi podróżnicy nie namyślali się długo i po chwili byli już wszyscy w tej rozkosznej dolinie, a Neron podskakiwał wesoło i natychmiast puścił się w pogoń za stadem rogatych zwierząt, pasących się na łące nad brzegami jeziora. Szczególne to były zwierzęta, z ogólnego kształtu podobne do wołów, ogony miały puszyste jak u koni, długi włos pokrywał także ich boki, spuszczając się prawie aż do ziemi. Ogólna barwa ich była ciemna, prawie czarna, niektóre jednak odznaczały się białymi ogonami i białym włosem po bokach. Karol poznał w nich od razu yaki, czyli woły mruczące, zwierzęta bardzo rzadko spotykane w górach himalajskich w stanie dzikim. Yaki od dawna dały się przyswoić w Tybecie; w Chinach i w innych krajach azjatyckich hodowane są jako zwierzęta domowe i używane do pracy, dają też dobre mleko i mięso. One to dostarczają tych wspaniałych ogonów, które u Turków i innych wschodnich narodów zdobią buńczuki władców i wojskowych dowódców; niewłaściwie je nazywają ogonami końskimi.

Neron zanadto zuchwale rzucił się na stado yaków, o mało życiem nie przypłacił swej odwagi. Stary samiec z wystawionymi rogami biegł już prosto na niego, gdy celny strzał Gustawa trupem go położył. Jeszcze i wten-czas stado nie chciało ustępować z placu, dopiero gdy Ossaro zabił drugiego, a Karol trzeciego, reszta zaczęła szybko umykać i znikła w gęstwinie leśnej.

— Za dużo (zwierzyny upolowaliśmy na raz — rzekł Karol — nie będziemy mogli tego mięsa zabrać z sobą, niepotrzebnie więc zgładziliśmy ze świata niewinne istoty.

— Młody sahib jest nadto miłosierny — ozwał się Ossaro. — Gdybyśmy byli tych złośliwych zwierząt nie odstraszyli, to by one nas pewnie nie pożałowały. Yaki są nadzwyczaj silne i dzikie, niejeden myśliwy padł pod kopytami rozjuszonego byka, jeśli go nie trafił od razu.

Hindus nazbierał suchych gałęzi, rozpalił ognisko i upiekł wyborną pieczeń, którą młodzi podróżnicy spożyli z wielkim smakiem; napili się potem zimnej, czystej jak kryształ wody, wytryskującej z pobliskiej skały, i wypocząwszy puścili się w dalszą drogę. Sądzili, że znajdą z łatwością przejście pomiędzy skałami, ale się okropnie zawiedli. Szli długo wzdłuż otaczającej dolinę, prostopadłej opoki, zaglądali uważnie w każdą szczelinę, a w końcu o zachodzie słońca doszli do tego samego miejsca, gdzie dogasały resztki ogniska.

Dwaj bracia z niepokojem spojrzeli po sobie, potem wzrok pytający zwrócili na Hindusa. Ten milczał uporczywie, a posępna twarz jego nic dobrego nie wróżyła. Na koniec na kilkakrotne zapytanie młodzieńców odpowiedział półgłosem, oglądając się z obawą dokoła, że dolina ta musi być mieszkaniem bóstwa, a  ono zapewne obrażone jest wtargnięciem nieproszonych gości i srogo ich ukarać może, jeśli w porę nie przebłar-gają nadprzyrodzonej tej istoty. Gustaw, pomimo smut-nych okoliczności, roześmiał się na całe gardło, czym więcej jeszcze przeraził zabobonnego Hindusa.

Noc tymczasem zapadła, nie było więc innej rady, tylko upatrzyć dogodne miejsce na nocleg i czekać następnego rana, aby na nowo rozpocząć poszukiwania. O wschodzie słońca trzej podróżnicy rozpoczęli znów wędrówkę dokoła pięknej doliny, lecz i tym razem bezskutecznie. Nie tracili jednak nadziei, że z czasem wykryją jakieś przejście, zdawało im się niepodobieństwem, aby ta rozkoszna ustroń odcięta była zupełnie od reszty świata. Tymczasem roztropny Ossaro, obawiając się nade wszystko, aby im nie zabrakło zapasów żywności, zabrał się do ususzenia mięsa trzech zabitych yaków. Pokrajał je więc na wąskie paski i zawiesił na kijach ponad ogniskiem. Radził też towarzyszom, aby o ile możności oszczędzali nabojów.

Mijały dnie jedne za drugimi, a w położeniu naszych podróżników nic się nie zmieniło. Zwiedzali całą dolinę, napotykali po drodze różne zwierzęta, które zapewne dostały się tu w tym czasie, gdy jeszcze lodowiec nie był pęknięty, a mając pod dostatkiem żywności nie tęskniły za resztą świata. Ptaki tylko unosiły się ponad olbrzymim skalistym wałem, opasującym tę pustelnię, i używały swobody, a trzej więźniowie gonili tęsknym wzrokiem za nimi.

Obejrzawszy po sto razy każdą nierówność, każdą szczelinę w skale, młodzieńcy stracili w końcu nadzieję wydostania się a tej strasznej matni, przestali już nawet szukać nie istniejącego przejścia. Pewnej nocy przeraziły ich wycia dzikich psów, obawiając się więc napadu drapieżnych zwierząt, urządzili sobie chatkę z gałęzi i nocowali w tym bezpiecznym schronieniu.

NOWE ZAMIARY

Trzej towarzysze siedzieli dnia pewnego na kamieniach przed swoją chatką, pogrążeni w smutnym rozmyślaniu. Spoglądali na olbrzymie skały, piętrzące się przed nimi, i ogarnęło ich głębokie przygnębienie. Każdego z nich dręczyła taż sama myśl natrętna: powtarza-li sobie, że są na wieczną samotność skazani, że nigdy w życiu nie ujrzą innych ludzkich twarzy oprócz towarzyszy niedoli. Gustaw pierwszy wyraził słowami tę myśl bolesną.

— Cóż to za los okrutny — rzekł z ciężkim westchnieniem — będziemy więc musieli żyć i umierać w tym pustkowiu z dala od ziemi rodzinnej, od wszystkich, których kochamy, z dala od świata i ludzi. Jakże zdołamy wytrwać przez długie lata sami, zawsze sami!

Także Karol z trudnością panował nad sobą, spokój jego był udany, a rezygnacja, którą starał się natchnąć brata, dowodziła właśnie najlepiej, że nie miał już żadnej nadziei. Milczenie trwało przez czas jakiś, następnie ozwał się Ossaro:

— Jeżeli wielki Sahib, który panuje na niebie, zechce, abyśmy stąd wyszli, wyjdziemy. Jeśli nie, musimy tu żyć i umierać.

Wyrazy te, tchnące fatalizmem wschodnim, nie mogły pocieszyć więźniów. Dwaj bracia westchnęli tylko, nic nie mówiąc. Karol jednak prędko ocknął z przygnębienia. Gdy Gustaw ukrył twarz w dłoniach, oddając się niemej i bezczynnej rozpaczy, starszy brat ważył już w myśli nowe zamiary i układał sposoby ratunku.

Dwaj towarzysze spostrzegli to na koniec i domyślili się, że jakiś ważny pomysł go zaprząta, nie chcieli mu jednak przeszkadzać, czekali więc, aż sam się odezwie i wyjawi swoje zamiary. Karol istotnie przerwał wkrótce milczenie i mówił:

— Przyjaciele, nie upadajmy na duchu, nigdy rozpaczać nie należy, bo ocalenie może się przybliżać, gdy najmniej się tego spodziewamy. Wpatrując się uważnie w tę skałę, która się piętrzy przed nami, spostrzegłem, że powierzchnia jej, prawie prostopadła, nie jest jednak zupełnie równa. W pewnych odstępach widać tam jakby wyżłobienia; pod każdym takim wyżłobie-niem jest krawędź wystająca, coś na kształt gzymsu. Cały ten mur olbrzymi wygląda, jakby był podzielony na piętra. Otóż przyszło mi na myśl, że można by tam ustawić kilka długich drabin, jedną nad drugą, opierając je na owych krawędziach. Na nieszczęście na tej skale, którą mamy tu wprost przed sobą, ostatni, najwyższy przedział, ma wysokość ogromną, co najmniej sześćdziesiąt lub siedemdziesiąt stóp; takiej drabiny nie potrafimy zrobić, to darmo.

— Ale może gdzieś w innym miejscu łatwiej nam  pójdzie! — zawołał Gustaw, nową nadzieją ożywiony. — Trzeba starannie obejrzeć wszędzie skały, nie traćmy czasu...

— Dziś już jest za późno — odrzekł Karol — za chwilę się ściemni. Chodźmy więc posilić się wieczerzą, pomódlmy się gorąco, aby Bóg przedsięwzięciom naszym pobłogosławił, i spocznijmy przez noc, a  jutro rozpoczniemy nowe poszukiwania.

Słowa te przypomniały Gustawowi, że mu już głód zaczynał dokuczać, poszedł więc chętnie za radą starszego brata. Ossaro zabrał się do przyrządzania wieczerzy, a Neron usiadł na progu chatki, czekając swojej kolei. Wieczerza wszystkim wybornie smakowała, potem dwaj bracia odmówili modlitwę wieczorną, Ossaro po swojemu polecił się bóstwu i sen wkrótce skleił ich powieki.

NIESPODZIEWANE ODWIEDZINY

Trzej młodzieńcy spali już smacznie od kilku godzin, gdy szczekanie Nerona przebudziło ich nagle. Wierny pies spał także w chatce na posłaniu z suchych liści, a był to stróż nadzwyczaj czujny, za najlżejszym szelestem zrywał się, wybiegał, szczekając głośno, i póty nie powracał na swoje miejsce, póki się nie przekonał, że nie ma żadnego niebezpieczeństwa w pobliżu.

Nie był to jednak wcale pies hałaśliwy lub niespokojny; Neron za dużo świata widział w swoim życiu, za dużo nabył doświadczenia, aby miał darmo płuca zrywać. Odzywał się tylko wtedy, gdy miał do tego ważne powody, ale w takim razie nie żałował głosu. Gdy więc około północy zaczął szczekać, trzej nasi znajomi przebudzili się od razu, chociaż spali twardo i smacznie.

Pies wybiegł z chatki i popędził na wybrzeże jeziora, głos jego stamtąd dochodzi! groźny, przeraźliwy, powtórzony przez echo.

— Co to może znaczyć? — pytał Karol.

— Musiał się czegoś przestraszyć — odrzekł Gustaw, który znał najlepiej naturę psa. — Neron nigdy tak gwałtownie nie szczeka na zwyczajną zwierzynę, tylko gdy jest w najwyższej trwodze. Musiał zwietrzyć jakiegoś strasznego nieprzyjaciela. Gdybyśmy nie byli zabili starego byka, przewodnika stada yaków, sądził-bym, że to on.

— Kto wie, może tu są tygrysy w tej dolinie — mówił Karol — nie przyszło mi to na myśl, a przecież rzecz jest możliwa. Mylnie sądzą niektórzy, że tygrys trzyma się wyłącznie strefy zwrotnikowej; zwierz ten, według świadectwa wiarygodnych podróżników, posuwa się da-leko na północ, spotykano go nieraz na wybrzeżach Amura, na pięćdziesiątym stopniu szerokości geograficznej.

— O Boże! — krzyknął Gustaw przerażony — cóż poczniemy, jeżeli to rzeczywiście tygrys? Nasza chatka nie zamyka się nawet, zginiemy niechybnie...

A wtem usłyszano dziwne, nieznane odgłosy, wtórujące gwałtownemu szczekaniu Nerona. Było to coś na kształt trąby, ale dźwięki te — ostre, przeraźliwe — przypominały raczej trzygroszową trąbkę mosiężną niż odgłosy wojennej surmy, a jednak przerażające wywierały wrażenie. Pies umknął natychmiast, gdy je posłyszał, i ukrył się w najdalszym kącie chatki, chociaż nie przestawał szczekać jak szalony.

Osobliwy odgłos zbliżał się tymczasem, wkrótce ozwał się prawie przy samej chatce; straszna istota, która go wydawała, musiała także zwęszyć nieprzyjaciela i prosto w tę stronę dążyła. Jeden Ossaro poznał te dźwięki od razu, bo słyszał je nieraz w swoim życiu.

Wiedział cm dobrze, co to za zwierz się zbliża, ale był tak zdziwiony i przerażony, że w pierwszej chwili ust otworzyć nie zdołał.

— Czy to podobna? — wyrzekł wreszcie półgłosem. — Skąd on mógł się tu wziąć? To rzecz niepojęta!

— Ale cóż to jest? Mów prędzej — wołali dwaj bracia.

— Tak, tak, to on, nie ma wątpliwości! — wołał Hindus drżąc cały z przerażenia. — Teraz już po nas, zginiemy...

Młodzieńcy nic się od niego dowiedzieć nie mogli, przerażenie przytomność mu prawie odbierało, padł na kolana i przyciszonym głosem błagał towarzyszy, aby się nie odzywali. Dwaj młodzieńcy nie śmieli mu się sprzeciwić i pomimo całej swej odwagi zadrżeli także, bo niebezpieczeństwo nieznane jest zawsze najstraszniej-sze.

I znów dziwne dźwięki ozwały się bliżej jeszcze. Karol i Gustaw na palcach przysunęli się do progu; promienie księżyca oświecały łączkę, rozciągającą się przed chatką, ujrzeli tam cień jakiś olbrzymi, jakby czarna chmura stanęła nagle pomiędzy nimi i księżycem. Cień ten poruszał się leniwie, potem stanął na miejscu, a przypatrując się uważnie, młodzieńcy spostrzegli wyraźnie ogromne jakieś cielsko, wspierające się na nogach podobnych do grubych słupów.

Przerażenie Nerona doszło do takiego stopnia, że przestał szczekać i w milczeniu przytulił się do nóg Gustawa, Ossaro ciągle był nieruchomy, a dwaj bracia, nie wiedząc, jakiego rodzaju niebezpieczeństwo im za-graża, powstrzymywali się także od najlżejszego szelestu. Głucha ta cisza musiała uspokoić tajemniczą istotę, która zatrąbiwszy raz jeszcze donośnie, oddaliła się zwolna i podążyła w stronę rzeczułki. Przy świetle księżyca widać było doskonale, jak potwór poruszał się ociężale na olbrzymich nogach, a gdy przechodził przez rzeczkę, dal się słyszeć plusk wody. Gustaw nie mógł już ciekawości swej dłużej powstrzymywać i chwytając Hindusa za ramię, zapytał:

— Powiedzże nam na koniec, co to jest takiego?

— Sahibie — szepnął Ossaro — jeżeli to nie jest bóstwo Brahma we własnej swej osobie, to chyba stary samotnik.

— Samotnik? — powtórzył Gustaw zdumiony. — Cóż to znaczy?

SŁÓWKO O SŁONIACH

Samotnik — mówił dalej Ossaro, trochę spokojniejszy — to jest stary słoń samiec, który unika towarzystwa podobnych sobie zwierząt i żyje zupełnie odosobniony w puszczach leśnych.

— Ach, to słoń! — zawołali dwaj bracia z radością, bo wyobraźnia przedstawiała im tak przerażające obrazy, że woleli już mieć do czynienia ze słoniem niż z jakimś niebezpieczeństwem nieznanym.

— Ale jakimże cudem ten zwierz mógł się tu dostać? — zapytał Gustaw.

Hindus milczał; on także zadawał sobie to pytanie i nie umiał na nie odpowiedzieć, dlatego też usiłował tę dziwną zagadkę rozwiązać przypuszczeniem, że to Brahma, bóstwo indyjskie, wzdęło na siebie postać słonia, aby ich przerazić.

— Ten słoń musiał się tu zabłąkać dziwnym jakimś trafem — mówił Karol — zapewne szukając samotności zaszedł aż do tej doliny.

— Ale jaką drogą mógł się tu dostać?

— Tąż samą, którąśmy sami tu przyszli.

— Zmiłuj się, czyż takie ciężkie zwierzę mogło przejść przez ten chwiejący się most?

— O nie — rzekł Karol — tego nie przypuszczam, ja co innego myślałem.

— Że on tu dawniej przyszedł, nieprawdaż?

— Otóż właśnie — mówił brat starszy — inaczej tego wytłumaczyć nie podobna. Słoń musiał się tu dostać w czasie, gdy jeszcze lodowiec nie był wcale pęknięty. To jedno mnie dziwi, żeśmy go dotąd nie widzieli. Ty zwłaszcza, Gustawie, tak często zapuszczałeś się w lasy, a nigdy go nie spotkałeś, nawet śladów jego nie spostrzegłeś, bo przecież byłbyś na nie zwrócił uwagę...

— Nigdy nawet o tym nie pomyślałem — rzekł Gu-staw — któż by się spodziewał, ażeby słoń mógł się drapać po górach i żyć na takich wyżynach.

— Trudno w to uwierzyć, to prawda — mówił Karol — a jednak czytałem o tym nieraz, że słonie, pomimo całej swej ociężałości, wybornie chodzą po górach i dostają się prawie tak wysoko, jak najśmielsi podróżnicy. Na wyspie Cejlon widziano dzikie słonie ma szczycie Adama , a wiadomo, że i człowiekowi nie łatwo tam się wdrapać. Cóż dziwnego, że ten zwierz tu się dostał? Słonie żyją bardzo długo, może on tu przyszedł przed stu laty, a po pęknięciu lodowca pozostał uwięziony w tej dolinie.

— Ja zawsze sądziłem — mówił Gustaw — że słonie trzymają się tylko nizin zwrotnikowych i żyją w gorącym klimacie, wśród roślinności nadzwyczaj bujnej.

— Fałszywe to mniemanie jest bardzo rozpowszechnione — mówił dalej Karol — a jednak w rzeczywistości słoń woli żyć na wyżynach, gdzie klimat jest mniej gorący i gdzie mu tak nie dokuczają roje owadów, bo gruba skóra zwierzęcia wcale go od nich nie chroni. I tygrys także nie tylko w gorących nizinach przebywa, ale często zapędza się wyżej lub dalej na północ.

Obaj bracia nie mogli się tylko nadziwić, jakim spo-sobem słoń tak długo ukrywał się przed ich wzrokiem, chociaż tyle razy przechodzili całą dolinę wzdłuż i wszerz. Jeden Ossaro umiał to wytłumaczyć po swojemu, dowodząc, że to stworzenie nie było wcale z tego świata rodem, ale uosobieniem jakiegoś potężnego bóstwa. Darmo dwaj bracia usiłowali mu wybić z głowy to niedorzeczne przekonanie.

— Nie ma w tym ostatecznie nic nadzwyczajnego — rzekł Gustaw — dolina jest bardzo rozległa, nie mogliśmy zwiedzić wszystkich jej kryjówek. I tak. na przykład nie byliśmy nigdy w głębi tego gęstego lasu, który przytyka aż do samej skały na drugim końcu doliny. Raz tylko jeden zapędziłem się tam za uciekającym jeleniem, ale prędko zawróciłem, bo na miejscach odkrytych mam zawsze pod dostatkiem zwierzyny. Może słoń właśnie w tym lesie się ukrywa i w nocy tylko z niego wychodzi. A żeśmy śladów jego nie dostrzegli, to także nic dziwnego: nigdyśmy o tym nie myśleli, co innego mieliśmy na głowie.

Gustaw miał niezawodnie słuszność; wszyscy trzej daleko częściej spoglądali w górę, szukając sposobu wydostania się ze swego więzienia, nie patrzyli prawie nigdy pod stopy. Gustaw, pomimo upodobania do myślistwa, rzadko kiedy wypatrywał tropów zwierzyny, bo oszczędzał nabojów, a nie brakowało im zapasów żywności. Ossaro suszył tyle mięsa z zabitych pierwszego dnia yaków, że na długo mieli spiżarnię zaopatrzoną.

Młodzieńcy niekiedy tylko, chcąc mieć świeże pieczyste, strzelali do dzikich kaczek na jeziorze lub do innych ptaków, które zawsze się znalazły w pobliżu.

Toteż chociaż przebiegali nieraz dolinę wzdłuż i wszerz, tnie zwiedzali jednak dokładnie wszystkich jej kryjówek. Mógł więc słoń przebywać w którejś z nich i tym sposobem ujść dotąd ich wzroku.

Upłynęło parę godzin, zwierz się nie pokazywał, więc wszyscy trzej uspokoili się i usnęli po raz drugi, postanawiając jednak obmyślić środki zabezpieczenia się od napadu tak groźnego sąsiada.

OPATRZENIE BRONI

Dnia następnego młodzieńcy przebudzili się o świcie i wyszli natychmiast na zwiady. Karol i Gustaw chcieli przede wszystkim obejrzeć ślady słonia; Ossaro utrzymywał, że całe to zdarzenie, jako cudowne, żadnych śladów zostawić po sobie nie mogło. Pojawienie się zwierza było w rzeczy samej dziwną tajemnicą otoczone; zatrąbiwszy kilka razy, znikł potem jak senna mara.

Ale dwaj bracia nie wierzyli w podobne zabobony i pewni byli, że taki olbrzym nie mógł się przesunąć niepostrzeżenie. Ponieważ widzieli, jak przechodził w bród rzeczułkę w miejscu, gdzie wpadała do jeziora, tam więc prosto się skierowali, jak tylko się zupełnie rozwidniło.

Znaleźli też wszystko to, czego szukali: w piasku nadbrzeżnym wyżłobione były szerokie ślady stóp słonia, a takież same widniały i po drugiej stronie rzeczki. Teraz już i przesądny Hindus dał się przekonać, że nocny gość nie był żadną nadprzyrodzoną istotą, tylko zwyczajnym zwierzem. Ossaro nieraz polował na słonie w Bengalu i znał je dobrze, wiedział przy tym, że mary nie pozostawiają po sobie tak potężnych śladów.

— A to olbrzym nie lada! Nieczęsto takiego słonia spotkać można — mówił Hindus, teraz już zupełnie uspokojony.

— Skądże ty to wiesz, kiedyś go nie widział? — zapytał Gustaw.

— Oho! mogę najdokładniej oznaczyć jego wielkość, nie omylę się ani o cal jeden.

— Jakim sposobem?

— Nic łatwiejszego — odparł Ossaro — i młody sa-hib to potrafi tak samo jak i ja; trzeba tylko mieć mia-rę nogi słonia.

Mówiąc to Hindus wyjął z kieszeni długą tasiemkę, odmierzył nią dokładnie obwód jednego ze śladów wyciśniętych na piasku i otrzymał tym sposobem miarę grubości stopy słonia.

— A teraz — rzekł pokazując tasiemkę dwom braciom — podwoiwszy tę miarę będziemy mieli wysokość zwierzęcia od stóp do łopatki. Nie darmo mówiłem, że to olbrzym niepospolity.

Obwód nogi słonia wynosił około dwóch jardów, a więc według obliczenia Hindusa wzrost jego dochodzić miął czterech jardów, czyli dwunastu stóp. Karol wiedział, że to jest miara największych słoni. Słyszał też nieraz od myśliwych hinduskich, że stosunek objętości nogi do wysokości zwierzęcia jest rzeczywiście taki, jak twierdził Ossaro.

Żaden z nich nie wątpił, że to był tak zwany stary samotnik. Hindus słyszał nieraz o takich samcach, prześladowanych słusznie czy niesłusznie przez wszystkich towarzyszy i zmuszonych do życia samotnego. Odosobnienie to zwykle- bardzo' nieszczęśliwie wpływa na usposobienie zwierzęcia, które się staje ponure i złośliwe, a wówczas często napada ha inne, słabsze istoty jedynie dla przyjemności pastwienia się nad nimi.

Słonie samotniki widziano nieraz i w Azji, i w Afryce, a ponieważ każdy z nich i na ludziach także złość swoją wywiera, więc spotkanie z takim straszliwym zwierzem jest nadzwyczaj niebezpieczne. Zdarzało się nawet, że słoń samotnik ze szczególnym upodobaniem napadał istoty ludzkie i stawał na czatach przy drodze, wyglądając przechodzących podróżników. W pewnej miejscowości indyjskiej stary słoń, wyrwawszy się z niewoli, wałęsał się po okolicy i zamordował ze trzydziestu ludzi, zanim go pokonać zdołano.

Ossaro znał doskonale wszystkie te podania i ostrzegał młodych sahibów, aby się mieli na ostrożności. Karol nie życzył sobie wcale narażać się na niebezpieczeństwo niepotrzebnie, a nawet i Gustaw przyrzekł na ten raz zbyteczną śmiałość powstrzymać.

Uradzono więc najpierw, aby na krok się nie ruszać bez broni, i zabrano się do opatrzenia jej należycie. Oczyszczono strzelby, nabito je prochem i kulami. Amunicji na szczęście znalazło się dosyć, gdyż jak wspomnieliśmy wyżej, obaj bracia oszczędnie się z nią obchodzili. Oprócz tego Ossaro wyostrzył swoją siekierę i włócznię, sporządził sobie nowy łuk i zapas strzał.

DALSZE POSZUKIWANIA

Młodzieńcy postanowili znowu obejść dokoła całą dolinę, mieli bowiem nadzieję, że znajdą gdzieś miejsce dogodne do ustawienia drabin, a za ich pomocą wydobędą się z tego więzienia. Bliższe skały znali już wszystkie doskonale, skierowali się więc od razu aż na drugi koniec doliny. Już i tam wprawdzie byli kilka razy i oglądali każdą skałę, ale przedtem czynili to w innym celu, szło im o wyszukanie szczeliny, a teraz, myśląc o drabinach, zwracali uwagę na wypukłości i zagłębienia, które ustawienie tych drabin ułatwić by mogły-

Nie wątpili, że znajdą w dolinie materiał na drabiny, choćby najdłuższe; olbrzymie jodiniy rosły w obfitości w lesie, szło tylko o to, aby wybrać pnie cienkie i długie, a i takich nie brakowało. Byle im tylko się udało natrafić na skałę o przedziałach nie przekraczających pięćdziesięciu stóp wysokości, mogli być pewni, że pomysł ich da się wykonać. Rozkoszna ta dolina, która w pierwszej chwili wydała im się rajem, teraz się w piekło dla nich zamieniła, gdy wyjść z niej nie mogli.

Poszukiwania nie trwały długo, młodzieńcy ku wielkiej swej radości upatrzyli skałę, która na pozór odpowiadała tym warunkom: najwyższe piętra dochodziły zaledwie dziesięciu jardów, dolne nigdzie nie były zbyt wysokie. Wysokość całej skały nie przekraczała stu jardów, był to zapewne ogrom, ale w porównaniu z innymi ta jeszcze mogła być za najniższą uważana.

Ażeby się aż na sam szczyt jej dostać, trzeba było zrobić najmniej ze dwanaście drabin niepospolitej długości, a ta robota, przy braku stosownych narzędzi, nie była wcale łatwą sprawą i dziwicie się zapewne, że nasi młodzieńcy nie odstąpili od swego zamiaru, zastanowiwszy się nad trudnościami wykonania.

Zrozumiecie to jednakże, gdy się na ich miejscu postawicie. Przypomnijcie sobie, że to była dla nich ostatnia nadzieja ocalenia, ta myśl dodawała im sił i odwagi do pracy. Wiedzieli dobrze, że takiego przedsięwzięcia nie ukończą za jeden dzień ani za kilka dni, lecz może dopiero za pół roku. Nie dosyć było zrobić drabiny dostatecznej długości, należało jeszcze ustawić je wszystkie, jedne nad drugimi. A do wykonania ta-kiego dzieła mieli tylko jedną siekierkę i trzy pary rąk.

Przyszedłszy do przekonania, że nigdzie nie znajdą dogodniejszego miejsca, młodzieńcy zaczęli oglądać z największą uwagą i skały, i grunt, który mieli pod stopami. Stali właśnie na krańcu tego lasu, gdzie żaden z nich nie zapuszczał się jeszcze, pomiędzy gęstwiną i skałą rozciągała się przestrzeń odsłonięta, ziemia tu była całkowicie usłana kamieniami oderwanymi od skał okolicznych; wśród drobniejszych odłamów leżały gdzieniegdzie większe głazy, a pośrodku wznosił się duży słup kamienny tak regularny, jakby ręką ludzką ociosany. A jednak była to tylko dziwna igraszka przyrody, prawdopodobnie pozostałość jakiegoś dawnego lodowca. Słup ten miał ze dwadzieścia stóp wysokości, u góry zwężony, wspierał się na podstawie znacznie szerszej, a boki jego ponacinane były w pewnych odstępach na kształt schodów, tak że można było wdrapać się na jego wierzchołek. Ossaro nie omieszkał popróbować tej sztuki, ze zręcznością kota wspiął się na szczyt kamiennego słupa i rozejrzawszy się po okolicy, osunął się znowu na dół.

PRZESZKODA

Jak wspomnieliśmy wyżej, młodzieńcy nasi postanowili zachowywać się ostrożnie i unikać spotkania ze strasznym słoniem, ale uradowani pomyślnym skutkiem swych poszukiwań, zapomnieli zupełnie o grożącym ciągle niebezpieczeństwie, a nawet o istnieniu słonia samotnika. Widzieli tyko skałę i piętra, na których mieli ustawiać zbawcze drabiny, myśleli jedynie o sposobie doprowadzenia tego przedsięwzięcia do szczęśliwego końca. Ta nadzieja tak ich ożywiła i rozweseliła, że zaczęli rozmawiać coraz głośniej i nie zważali wcale na to, co się działo dokoła nich.

Właśnie w chwili, gdy Hindus zsunął się ze szczytu słupa, nie ujrzawszy stamtąd nic osobliwego, Neron, który zabiegł był pomiędzy drzewa, wietrząc i nasłuchując, zaczął nagle szczekać tak przeraźliwym głosem, jak w nocy. Młodzieńcy nasi przypomnieli sobie natychmiast słonia, zwrócili się w stronę, skąd dochodziło szczekanie psa, i wszyscy trzej za broń pochwycili; dwaj bracia mieli strzelby, a Hindus łuk swój i strzały.

Nie potrzebujemy dodawać, że na twarzach ich malowało się przerażenie, które się zwiększyło jeszcze, gdy Neron nadbiegł z uszami opuszczonymi i podwiniętym pod siebie ogonem. Biedne psisko już nie szczekało, ale wyło przeraźliwie. Tylko potężny nieprzyjaciel mógł w nim wzbudzić taką trwogę.

Nieprzyjaciel ten ukazał się wkrótce; najpierw z gęstwiny leśnej wysunęła się długa trąba i dwa kły olbrzymie, potem dwoje uszu niezwykłych rozmiarów, a na koniec całe cielsko ogromnego słonia. Potwór ła-mał i gruchotał wszystko po drodze, chrzęst gałęzi zwiastował zbliżanie się jego; nim jeszcze pojawił się przed oczyma przerażonych młodzieńców, zabrzmiał także dźwięk jego trąby, a gdy wynurzył się z lasu, pędził prosto za psem, który go śmiał niepokoić w jego schronieniu.

Ponieważ Neron, jak powiedzieliśmy wyżej, przybiegł do swoich panów, umknąwszy z lasu, więc słoń także kroczył prosto w tęż samą stronę i zbliżał się do nich. Na. widok ludzi zapomniał zapewne o nędznym stworzeniu, które gniew jego wywołało, i mocno się musiał ucieszyć, że będzie mógł wywrzeć zemstę na godniejszych przeciwnikach. Trzej towarzysze poznali na pierwszy rzut oka, że słoń ich zobaczył i wcale nie na psa, lecz na nich uderzyć zamierza.

Napad ten był tak nagły i niespodziewany, że nie mieli czasu się naradzić ani obmyślić środków ratunku.

Każdy z nich własnym instynktem kierować się musiał. Karol podniósł strzelbą, wymierzył pomiędzy kły zwierza i wypalił, Gustaw, który posiadał pyszną dubeltówką, posłał mu aż dwie kulki w sam środek łba. Os-saro wpakował strzałę w długą jego trąbę i szybko umykać zaczął. Dwaj bracia uczynili toż samo, gdyż szaleństwem byłoby wyzywać do walki tak groźnego nieprzyjaciela; ucieczka ta nie mogła być uważana za tchórzostwo. Dodajmy nawet, że Karol i Gustaw, sprawiwszy się prędzej od Hindusa z wystrzałami, pierwsi uciekać zaczęli i dopadli ogromnego drzewa, na które się wdrapali obaj z łatwością i ukryli w gałęziach, bujnym liściem pokrytych.

Ossaro spóźnił się o jedną sekundę, było to dostateczne, aby straszny zwierz całą swą wściekłość zwrócił na niego, gdy. dwaj inni mu się wymknęli. Słoń pędził jak szalony za Hindusem, wyciągnął trąbę, w której tkwiła strzała; musiał on wiedzieć, kto mu takiego figla wypłatał, a ostrze wbite głęboko w skórę więcej mu sprawiało bólu niż kule, bo te odbiły się od twardej czaszki. Nie dziw, że pragnął ukarać przykładnie zuchwałego łucznika.

Okropne niebezpieczeństwo, zagrażało Hindusowi, pędził co tchu, ale czuł, że trąba słonia dosięgnie go niezawodnie, nim zdąży do drzewa. Dwaj bracia, siedząc bezpiecznie na samym wierzchołku, widzieli doskonale straszne położenie towarzysza i nie mogli się powstrzymać od okrzyku przerażenia. Hindus w najwyższej trwodze już prawie przytomność tracił, ale odzyskał ją w tym samym mgnieniu oka i widząc, że zbawczego drzewa nie dopadnie, skręcił nagle w stronę przeciwną, ostatnie wytężając siły. Biegł teraz prosto do kamiennego słupa, ten na szczęście był bardzo blisko, o dziesięć kroków zaledwie. Ossaro w czterech czy pięciu susach go dosięgnął, rzucił broń bezużyteczną w tej chwili i czepiając się krawędzi skały, ze zręcznością wiewiórki wdrapał się na jej wierzchołek.

Wielkie to było szczęście, że się tak żwawo uwinął; gdyby się spóźnił o jedną sekundę, o pół sekundy, już byłoby po nim. Hindus nie zdążył jeszcze dostać się na szczyt słupa, gdy słoń pochwycił końcem swej trąby brzeg jego ubrania i byłby go z pewnością ściągnął na dół, gdyby materiał ten był trochę mocniejszy. Ale spódniczka, z której się składał strój narodowy przewodnika, zrobiona była z lekkiej bawełnianej tkaniny, z łatwością Więc się rozdarła. Ossaro utracił część ubrania, lecz zachował życie i rad był bardzo, że się tak tym kosztem okupił.

NA WIERZCHOŁKU SŁUPA

Hindus stał na samym szczycie wysokiego słupa, lecz nie czuł się tam zupełnie bezpieczny; zawzięty nieprzyjaciel wcale na to nie wyglądał, aby się miał wyrzec swej zemsty; przeciwnie, zawód, jakiego doznał, gdy zamiast pochwycenia swej ofiary, oberwał tylko nędzną szmatkę, doprowadził go do większej jeszcze wściekłości. Rzucił więc niepotrzebny ten strzępek o ziemię, wspiął się na tylne nogi, a przednimi oparł się o słup kamienny, jak gdyby miał ochotę wdrapać się także na niego. Rzecz była wprawdzie niemożliwa, ale wyciągnięta trąba zwierzęcia dotykała prawie nóg Hindusa, który na ten widok zadrżał od stóp do głowy. Stał on jak posąg na swoim piedestale, nie mógł jednak zachować posągowego spokoju; na twarzy jego malowała się trwoga i gwałtowne wzruszenie. Nieborak wiedział doskonale, że gdyby słoniowi udało się wycią-gnąć trąbę tylko na parę cali jeszcze, zmiótłby go ze słupa jak muchę i zdeptał w jednej chwili.

W oczekiwaniu tak strasznego losu Hindus z gorączkowym niepokojem spoglądał na groźnego napastnika. Słoń w usiłowaniach swych okazywał zadziwiającą wytrwałość i roztropność. Nie mogąc wyciągnąć dostatecznie trąby, opuścił się na cztery nogi, a po chwili próbował znowu stanąć dęba i wspinał się z całych sił w górę. Usiłowania te powtarzał po kilkakroć, zachodząc ze wszystkich stron, jak gdyby miał nadzieję, że natrafi na wywyższenie gruntu i tym sposobem dopnie swego celu.

Na szczęście, nadzieje te się nie sprawdziły i potwór, pomimo wszelkich wysiłków, zaledwo zdołał dotknąć końcem trąby kamiennej podstawy, na której spoczywały stopy Hindusa. Z tej strony zatem nie zagrażało mu niebezpieczeństwo i Ossaro byłby się uspokoił, gdyby inna myśl nowej w nim nie wzbudziła trwogi, Po-wierzchnia, która mu za piedestał służyła, wynosiła zaledwie stopę kwadratową, z trudnością więc mógł się na niej utrzymać w równowadze, tym bardziej że przestrach wprawił go w drżenie mimowolne.

A jednak na odwadze mu nie zbywało. Ossaro był z powołania myśliwym i większą część życia spędził wśród niebezpieczeństw, nieraz też śmierci zaglądał w oczy. Gdyby był tchórzem, nie wytrwałby długo w podobnym położeniu, dostałby niezawodnie zawrotu głowy i runął pod stopy rozwścieczonego zwierza.

W tej. chwili wprawdzie cała tą odwaga do tego tylko posłużyć mu miała, aby się utrzymał nieruchomo na niewygodnym stanowisku. Wdrapując się na słup musiał rzucić broń; gdyby miał włócznię przy sobie, mógłby się przynajmniej oprzeć na niej. Pozostał mu tylko duży nóż myśliwski, wyjął go więc zza pasa, nie dlatego, aby się bronić, ale chciał sobie urządzić jakiśkol-wiek punkt oparcia. Byłby z największą ochotą użył tego noża do okaleczenia obrzydłej trąby, której widok drażnił go tak niemile; czuł jednak, że w położeniu jego najmniejszy ruch mógł go o zgubę przyprawić, bo gdyby tylko na jedno mgnienie oka utracił równowagę, spadłby natychmiast na ziemię. Ossaro był zarówno roztropny, jak odważny, nie myślał więc o żadnych gwałtownych środkach obrony, a tylko wszelkich sił dokładał, aby jak  najdłużej wytrwać w niewygodnym swym położeniu na cyplu skały.

ZGUBA NIEUNIKNIONA

U płynęło tak kilka minut, Ossaro stał ciągle nieruchomy na wierzchołku słupa jak posąg spiżowy, słoń nie przestawał krążyć dokoła i wspinać się na tylne nogi, wyciągając trąbę z całej siły. Karol i Gustaw, usado -wieni wygodnie na pobliskim drzewie, nie spuszczali z oka tego osobliwego widowiska. Hindus wyglądał tak zabawnie na swoim piedestale, że wesoły Gustaw byłby się z niego uśmiał serdecznie, gdyby straszne niebezpieczeństwo, jakie mu zagrażało, nie odjęło było widzom ochoty do śmiechu. Dwaj bracia z trwogą wyglądali zakończenia tej straszliwej sceny. I oni także, tak samo jak Ossaro, musieli broń rzucić wdrapując się na drzewo, żaden więc z nich nie mógł przyjść w pomoc oblężonemu.

Karol szczególnie gorzko ubolewał nad swoją niemocą i z większym od brata niepokojem spoglądał na nieszczęśliwego Hindusa; nie dlatego, aby miał lepsze serce, bo Gustaw pod tym względem nie ustępował mu wcale, lecz Karol był starszy, rozważniejszy i lepiej pojmował niebezpieczeństwo.

Obaj bracia widzieli doskonale, że słoń nie zdoła dosięgnąć szczytu słupa, i starali się uspokoić Hindusa, wołając na niego raz po raz, ażeby tylko trzymał się dobrze i zachował równowagę, a nic mu się złego nie stanie. Ale Karol bacznym okiem spostrzegł coś więcej, czego brat młodszy nie zauważył. Zauważył on, że ile razy słoń całą siłą o słup się opierał przednimi nogami, zawsze go lekko wstrząsał. Czuł to i Ossaro, gdyż przy tych wstrząśnieniach słupa trudniej mu było utrzymać się w równowadze.

Gustaw nie zwrócił na to uwagi, a może nie widział w tym niebezpieczeństwa, bo znał zręczność Hindusa; pewny był, że i na chwiejącym się słupie nie straci równowagi ani przytomności umysłu. Karol obawiał się czego innego, niebawem też odezwał się do brata:

— A gdyby ten słup się obalił?

— To nie podobna — odrzekł Gustaw — chwieje się, to prawda, ale nie wyobrażam sobie, aby zwierz nawet najsilniejszy mógł skałę z posad poruszyć. Bądź spokojny, o to nie ma obawy.

— A mnie się zdaje — mówił Karol — że ty się mylisz, i tego właśnie najmocniej się boję. Słonie są nadzwyczaj zmyślne, niech tylko ten potwór spostrzeże, iż skała się chwieje, poszuka on sposobów, aby ją podważyć, i kto wie, czy mu się nie uda, a wtenczas biedny Ossaro zginąłby niechybnie.

— O mój Boże! — zawołał Gustaw — czyż nie ma na to żadnej rady? Gdybyśmy mieli strzelby nabite, moglibyśmy przynajmniej odwrócić uwagę zwierza od tego biedaka. Jak sądzisz, czy nie moglibyśmy zejść z drzewa i broń pochwycić? Słoń teraz jest czym innym zajęty i nie patrzy na nas.

— Pomysł twój jest wcale niezły, Gustawie.

— A więc nie traćmy czasu. Ja zejdę pierwszy, ty spuścisz się tylko do najniższej gałęzi i czekać będziesz na mnie, a ja ci podam obie strzelby. Bądź spokojny, braciszku, sprawię się żwawo i roztropnie. Trzymaj się, Ossaro, za chwilę wpakujemy temu łotrowi parę kulek pod skórę, nie zabijemy go zapewne, ale z pewnością odwróci się od ciebie.

Mówiąc to młodzieniec zaczął się spuszczać szybko z wierzchołka drzewa, starszy brat podążał za nim, już byli obaj na ostatniej gałęzi i Gustaw miał zeskoczyć na ziemię, gdy nagle ozwałsię łoskot okropny i krzyk przeraźliwy przebił powietrze. Karol i Gustaw na jedną chwilę stracili z oczu Hindusa, a przez ten czas w położeniu jego zaszła wielka zmiana. Gdy się znowu zwrócili w tę stronę, nie ujrzeli już przed sobą wysokiego kamiennego słupa, skała była obalona, wierzchołek jej uplatany w gałęzie zgruchotanego drzewa, a przy podstawie, wyrwanej z ziemi, leżał olbrzymi słoń, do góry nogami przewrócony, nadaremnie usiłując powstać. Hindusa w pierwszej chwili nie dostrzegli nigdzie.

Sprawdziło się to, co przewidywał Karol. Słoń spostrzegł wkrótce, że niczego nie dokaże wspinając się na słup, ale zauważył poruszenia jego, gdy ciężkie swe nogi na nim opierał. Postanowił więc użyć innego sposobu: obrócił się bokiem do skały i uderzył o nią z całym rozpędem, tak że ją obalił na sąsiednie drzewo, ale i sam runął na ziemię, tracąc równowagę. Nastąpiła tedy najzupełniejsza zmiana dekoracji, a wśród zamieszania ogólnego Ossaro zniknął bez śladu. Nie ulegało wątpliwości, że musiał spaść z wierzchołka słupa, ale cóż się z nim stało? Takie pytanie zadawali sobie dwaj bracia, szukając go oczyma.

— Musiał się zabić — rzekł Gustaw ze smutkiem — nieprawdaż, Karolu?

Botanik milczał, a jednak pytanie młodzieńca nie po-zostało bez odpowiedzi. Zaledwie wymówił te słowa, gdy od strony zgruchotanego drzewa ozwał się głos wesoły:

— Nie, nie, sahibie, ja się nie zabiłem, nie stłukłem się nawet. Byle mię ten straszliwy zwierz nie dosięgnął, nic mi się nie stanie, trzeba tylko wziąć nogi za pas co żywo.

W tej samej chwili Hindus wynurzył się spośród gałęzi i potwierdzając czynem wymówione słowa, biegł szybko do drzewa, na którym dwaj bracia znaleźli schronienie. Zanim słoń zdołał podnieść się na nogi, on siedział już bezpiecznie obok Karola i Gustawa na wierzchołku ogromnego drzewa.

BEZSILNA ZŁOŚĆ SŁONIA

Drzewo, na którym usadowili się trzej nasi myśliwi, miało rozmiary potężne; pomimo niepospolitej swej siły, słoń nie zdołałby go ani przełamać, ani wyrwać z korzeniami, w tej chwili więc żadne niebezpieczeństwo im nie zagrażało. Z kryjówki swej mogli widzieć doskonale wszystkie poruszenia zwierza, a było to widowisko ciekawe i zajmujące.

Jeden Neron był teraz zagrożony, lecz roztropne psisko trzymało się z daleka od straszliwej trąby nieprzyjaciela i nie nasuwało mu się na oczy. Słoń, pod-dniósłszy się na nogi, sapał przez czas jakiś i poruszał ogromnymi uszami, zdawał się być odurzony tym nieprzyjemnym przypadkiem i sam nie wiedzał zapewne, co dalej robić.

Wkrótce jednak opamiętał się, gniew jego wcale nie był ułagodzony, strzała Hindusa, tkwiąca ciągle w najczulszym miejscu trąby, pobudzała go do zemsty. Nagle wywinął ogonkiem, zatrąbił donośnie, rzucił się do złamanego drzewa i zaczął przetrząsać pogruchotane gałęzie; podnosił je uważnie, zaglądał, szukał, a przedmiotem tych poszukiwań był niewątpliwie Ossaro.

Zdziwiony był widocznie, gdy nie znalazł nic pod stosem gałęzi, podniósł łeb i oglądał się dokoła z taką miną, jakby chciał spytać, co się stać mogło z tym człowiekiem, że mu się wymknął tak gracko. Nie spostrzegł ucieczki Hindusa, bo leżał jeszcze do góry nogami, gdy tamten szczęśliwie się uratował.

A wtem zobaczył Nerona skulonego pod drzewem; na którym panowie jego znaleźli schronienie, i spoglądającego na nich zazdrośnie. Widok ten na nowo rozbudził wściekłość słonia. Pamiętał on dobrze, że pies ten pierwszy wywabił go z lasu i doprowadził do zasadzki, gdzie latały kule i strzały. Znowu więc podniósł ogon i z szaloną gwałtownością uderzył na nienawistnego nieprzyjaciela.

Neron byłby się nie uląkł z pewnością , gdyby miał przed sobą rozjuszonego dzika lub byka. Odskoczyłby co najwyżej przed pierwszą napaścią, aby natrzeć z boku lub z tyłu na silniejszego wroga. Ale wobec tak olbrzymiego zwierza, i to o niezwykłej, potwornej postaci, biedne psisko, które po raz pierwszy widziało takie kły straszliwe i taką trąbę, straciło zupełnie odwagę, co mu bynajmniej hańby nie przynosi, i schowawszy ogon pod siebie, zaczęło zmykać tak szybko, że wkrótce znikło z oczu trzech młodzieńców, a także i z oczu słonia.

Zwierz puścił się za nim, ale zrozumiał po chwili, że wszelka pogoń będzie daremna, i powstrzymał się w zapędzie. Nasi myśliwi mieli zrazu nadzieję, że słoń pobiegnie za psem, a oni tymczasem będą mogli poszukać wygodniejszego schronienia, ale się zawiedli. Słoń zawrócił niezwłocznie i stał ciągle na straży w pobliżu. Podszedł do złamanego drzewa, przetrząsnął znowu gałęzie z największą uwagą, a nic nie znalazłszy, podniósł trąbę i zaczął krążyć niespokojnie naokoło obalonego słupa. Kiedy niekiedy zatrzymywał się i wydawał przeraźliwy swój okrzyk wojenny, potem znów stąpał ociężale, powoli, zakreślając krąg regularny, zupełnie jak gdyby sztuki jakieś pokazywał w cyrku.

Czasem jednak przerywał tę dziwną przechadzkę, zbliżał się znowu do złamanego drzewa, podnosił gałęzie i zaglądał wszędzie, jak gdyby ciągle podejrzewał, że nieprzyjaciel musi tam być ukryty. Udało mu się na koniec wyrwać strzałę z trąby, zdeptać ją nogami, nie oddalił się jednak i zamiarów zemsty nie zaniechał. Wspominamy tu mimochodem, że Neron nie uciekł daleko, siedział przyczajony na skraju lasu.   Młodzieńcy nasi czuli się wprawdzie bezpieczni w swoim ukryciu, ale zaczynało im się przykrzyć w tym więzieniu i wzdychali za odzyskaniem, swobody. Gustaw i Ossaro mieli wielką ochotę zeskoczyć z drzewa i pobiec po strzelby, powstrzymywał ich Karol od tego zuchwalstwa. Przestrzeń oddzielająca ich od oba-lonego słupa była bardzo niewielka, słoń przebiegłby ją w jednej chwili, gdyby tylko poważyli się zejść z drzewa i nawinąć mu się na oczy. Pomimo całej swej ociężałości potworny zwierz poruszał się dość żwawo, a wiadomo, że kroki jego olbrzymie nawet wtenczas, gdy zdaje się stąpać powoli, nie ustępują końskim w pełnym galopie. Karol zwrócił i na to uwagę towarzyszy, że słoń mógł o nich zapomnieć, a pokazawszy mu się na nowo, pobudziliby go tylko do większej zawziętości. Zresztą jeden jeszcze ważny powód nie pozwalał im występować do walki ze słoniem: niedużo im pozostało amunicji, należało oszczędzać proch i kule, a wszyscy o tym dobrze wiedzieli, że słoń uchodzi czasem zdrowo i cało, unosząc pod skórą ze dwadzieścia kul.

Nie było żartów z takim nieprzyjacielem. Wszystkie słyszane opowiadania o słoniach samotnikach przychodziły im na myśl, utwierdzając w przekonaniu, że nie będą bezpieczni, póki zwierz nie zginie; ale niełatwa to sprawa zgładzić ze świata tak potężne zwierzę. Porywać się na takie przedsięwzięcie w obecnym ich położeniu byłoby istnym szaleństwem. Postanowili więc siedzieć spokojnie na drzewie i zdać się na łaskę Opatrzności.

OSOBLIWE ODKRYCIE

Czas upływał, a cierpliwość naszych młodzieńców wystawiona była na ciężką próbę. Słoń ani myślał się oddalić, krążył nieustannie naokoło obalonego słupa, jakby chciał wydeptać sobie ścieżkę wygodną. Nie potrzebujemy powtarzać, jak widok ten nużył biednych więźniów, a i Neron z utęsknieniem wyglądał, kiedy to dziwaczne przedstawienie skończy się wreszcie.

Na szczęście inne widowisko, niezmiernie ciekawe, taką im rozrywkę sprawiło, że zapomnieli na chwilę o oblężeniu i o wszystkich swoich kłopotach. Tylko wśród puszcz bezludnych, wśród samotności lasów dziewiczych można napotkać podobne cuda przyrody.

Niedaleko od drzewa, na którym siedzieli nasi młodzieńcy, stało drugie, prawie tych samych rozmiarów, lecz odmiennego gatunku. Był to wspaniały platan; nawet Gustaw, niezbyt biegły w botanice, poznał go od razu. Kora gładka, zielonymi i szarymi plamkami oznaczona, gałęzie szeroko rozłożone, kształt liści, wszystko to były cechy niezawodne: drzewa podobne u nas w Europie noszą nazwę platanów wschodnich.

Piękne to drzewo, starzejąc się, miewa zwykle w pniu głębokie wyżłobienia i dziuple, a to nie tylko w niższej jego części, ale i w górze, a czasem nawet w grubszych konarach. Trzej nasi znajomi widzieli doskonale ze swojej kryjówki cały pień owego sąsiedniego plątana, gdyż gałęzie jego nie były zbyt gęsto liśćmi pokryte. Machitnalnie też zwracali oczy w tę stronę, ile razy nie patrzyli na słonia.

Gustaw miał wzrok nadzwyczaj bystry, on też pierwszy spostrzegł na pniu drzewa przedmiot osobliwy i śledził go z największą uwagąByło to coś jakby róg kozła lub kieł młodego słonia albo zakrzywiony róg nosorożca wychodzący wprost z pnia, wyżej nieco od pierwszych gałęzi. Widać było od razu, że to nie gałąź ani ża-dna narośl drzewna. Młodzieńcowi wydało się nawet parę razy, że dziwny ten przedmiot się porusza, ale nie był tego pewny, nie wspomniał też o swoim spostrzeżeniu towarzyszom, ażeby się z niego nie śmiali.

Wpatrując się coraz uważniej w enw róg sterczący z drzewa Gustaw zobaczył przy nasadzie jego coś na kształt płaskiego krążka, który bardzo wyraźnie odcinał się od kory drzewnej barwą znacznie ciemniejszą; krążek ten mógł mieć około ośmiu do dziesięciu cali średnicy. Gdyby kto zapytał Gustawa, do czego to było podobne, byłby zapewne odpowiedział, że szczególna ta masa ciemna przypomina materiał, z którego jaskółki lepią swoje gniazdka. W rzeczy samej nie mógłby znaleźć trafniejszego porównania.

Młodzieniec wpatrywał się długo i w krążek, i w róg sterczący, w końcu przyszedł do przekonania, że róg należał do istoty żyjącej, i wówczas dopiero zwrócił uwagę towarzyszy na swoje odkrycie. Róg niewątpliwie obdarzony był ruchem, bo znikł nagle sprzed oczu Gu-stawa, ukrył się w głębi pnia, zostawiając po sobie otwór próżny na samym środku krążka. Po chwili ukazał się znowu i sterczał na zewnątrz, tak samo jak wprzódy.

Gustaw, zaciekawiony do najwyższego stopnia, wskazał ten szczególniejszy przedmiot bratu, lecz ten, pomimo całej swej przyrodniczej wiedzy, nie umiał mu objaśnić znaczenia niezwykłego zjawiska, Ale Ossaro, rzuciwszy tylko okiem na ten róg żółtawy i ciemny krążek na pniu drzewnym, uśmiechnął się i szepnął najobojętniej:

— To gniazdo ptaka dzióborożca.

NIEZWYKŁE GNIAZDO

Gdy Hindus wymawiał te słowa, róg ukrył się znowu w głębi pnia, pozostawiając ciemny otworek na swoim miejscu. Karol zdziwił się ogromnie, Gustaw nie pierwszy raz to widział, uśmiechnął się więc tylko, a zwracając się do Hindusa, zapytał:

— Więc powiadasz, że to jest gniazdo?

— Tak, sahibie — odrzekł Ossaro.

— Dziwna rzecz — mówił Gustaw, którego to wyjaśnienie nie zaspokoiło wcale — widzę coś podobnego do rogu, może to być dziób, ale nie widzę ptaka ani gniazda.

— Gniazdo znajduje się w wydrążeniu drzewa — odrzekł Hindus — ptak siedzi w nim jak zwykle, a to, co z tej dziurki wygląda, jest w rzeczy samej jego dziobem.

— To nie podobna! — wykrzyknął Gustaw. — Jakim-że sposobem ptak mógł się dostać do dziupli drzewa przez ten malutki otworek? Chyba że ten ptak nie jest większy od swego dzioba, a to przecież niemożliwe. Chociaż .. przypominam sobie, że czytałem kiedyś różne ciekawe szczegóły o tukanach. Ptaki te mają dzioby olbrzymie i wchodzą z łatwością wszędzie, gdzie tylko dziób ich przecisnąć się może. Czyżby to był tukan?

Hindus nie mógł na to odpowiedzieć, bo nie słyszał nigdy o tukanach, znał jedynie ptaki indyjskie, tukany zaś przebywają wyłącznie w Ameryce. Gustaw dowiedział się tylko od niego, że ptak, siedzący w osobliwym tym gnieździe, zwany przez Europejczyków dzióboroż-cem albo kalao, dochodzi rozmiarów gęsi i daleko jest większy od swego dzioba.

— Jakże on może się gnieździć w tej dziupli? Nie widzę w pniu żadnego innego otworu, oprócz małej dziureczki, mającej około ośmiu centymetrów szerokości; duży ptak nie przecisnąłby się przez nią żadnym sposobem.

— A jednak pewny jestem, że samica dzióborożca tam siedzi — mówił Hindus.

— Ja sam wiem, że tam musi siedzieć jakaś żyjąca istota — odparł Gustaw — ale jeżeli to twój dzióboro-żec, wytłumaczże mi, jakim on sposobem przecisnął się przez taki wąski otworek? Chyba ma drugie wejście obszerniejsze po drugiej stronie pnia?

— Wcale nie, sahibie, gniazdo ma tylko ten jeden otwór, który stąd widzimy.

— Co za niedorzeczność! — zawołał Gustaw — mówisz, że ten ptak jest tek duży jak gęś, jakże więc może wchodzić do gniazda przez dziurkę, którą by wróbel zaledwie mógł się przecisnąć.

— Dzióborożec nie potrzebuje wchodzić do gniazda — mówił spokojnie Hindus — bo on z niego nie wychodzi wcale i siedzieć tak będzie, póki pisklęta nie wyjdą na świat Boży.

— Wyborny jesteś — rzekł Gustaw wzruszając ramionami — czy sądzisz, że ja się dam złapać na takie bajki? Jeżeli dzióborożec siedzi w dziupli, musiał tam przecie wejść kiedyś, a sam powiadasz, że i wyjdzie także razem z pisklętami. Ciekawym, jak sobie wówczas poradzi cała ta zajmująca rodzina, bo i drobiazg zapewne dopiero, gdy podrośnie, wyleci na dobre z gniazda. Mój drogi Ossaro, nie żartuj sobie ze mnie i powiedz lepiej całą prawdę, bez żadnych dodatków niepotrzebnych.

Hindus uśmiechnął się na te słowa i tak mówił:

— Gdy dzióborożec ma urządzić gniazdo, wybiera stosowną dziuplę w drzewie, wyścieła ją miękko, samica znosi jaja, potem sadowi się na nich i odtąd już nie wychodzi z gniazda. Poczciwa mateczka siedzi spokojnie, póki nie wyhoduje potomstwa. Dopiero gdy pisklęta, podrosną, dostaną skrzydeł i mogą sobie już same dać radę na świecie, wylatuje razem z nimi.

Przez ten czas mnóstwo nieprzyjaciół im zagraża, najrozmaitsze zwierzęta drapieżne, jak kuny, łasice, ostrzą sobie zęby na biedne ptaki i ich jaja, koniecznie więc zabezpieczyć się muszą przeciw tym rabusiom. Samiec używa w tym celu podstępu, który świadczy o niepospolitej jego roztropności.

Gdy tylko samica zasiądzie na jajach, towarzysz jej staje się murarzem. Ogromny dziób służy mu za kielnie. Buduje on wyborną ściankę, pozostawiając w niej tylko mały otworek dostateczny dla pomieszczenia dzioba uwięzionej samicy. Ściankę tę wylepia ptak z ziemi, a raczej z błota, które znajduje w moczarach lub na wybrzeżach strumieni. Jest to taki sam materiał, jakiego używają jaskółki do budowania swoich gniazd.

Murarska ta robota po wyschnięciu twardnieje tak doskonale, że żaden ze zwykłych nieprzyjaciół dzióbo-rożca, czy to ptak drapieżny, czy czworonożne mniejsze zwierzątko, przebić ścianki nie może. Nawet i wąż nie wśliznie się przez otwór, szczelnie zawsze zatkany dziobem samicy, a ta, czując się zupełnie bezpieczna, spełnia spokojnie i przykładnie macierzyńskie swoje obo-wiązki.

— Jak to? — zawołał Gustaw — biedna ptaszyna nie rusza się z miejsca przez kilka tygodni? Ależ jeść przecież musi, skądże bierze pokarm?

Hindus nie miał czasu odpowiedzieć na to pytanie, gdyż łoskot szczególnego rodzaju dał się słyszeć w powietrzu, ponad głowami naszych młodzieńców. Było to coś tak niezwykłego, że niejeden mógłby się nawet przestraszyć, coś na kształt silnego klaskania, szybko następującego po sobie; hałas ten przypominał turkot wozu lub odgłos oddalonego gromu. Jeden Ossaro wie-dział, co to znaczy, i rzekł obojętnie:

— Młody sahib sam zobaczy teraz, jakim sposobem samica dzióborożca się żywi.

W tej samej chwili Gustaw ujrzał sprawcę łoskotu. Był to ptak dość duży, który przeleciał trzepocząc skrzydłami i usiadł na gałęzi, tuż obok osobliwego gniazda. Hindus nie potrzebował wyjaśniać towarzyszom, że to był samiec dzióborożec. Ptak miał na ogromnym swym dziobie taką samą narośl sterczącą jak ta, która wyglądała z otworu pnia drzewnego; ta szcze-gólna narośl, mająca kształt hełmu, nadała ptakom charakterystyczną ich nazwę.

DZIÓBOROŻCE

Karol nie widział wprawdzie przedtem ptaków podobnych żyjących, ale je oglądał nieraz wypchane w gabinetach zoologicznych i przypomniał sobie naukową ich nazwą, Buceros. Ptak ten bywa także nazywany krukiem indyjskim, gdyż podobny jest nieco do pospolitego kruka z postaci i obyczajów.

Ossaro nie przesadził wcale w opowiadaniu swoim; dzióborożec, którego młodzieńcy widzieli przed sobą, większy był nawet nieco od najpotężniejszego gąsiora, mógł mieć co najmniej trzy stopy długości, począwszy od ogona aż do końca dzioba; prawda, że ten dziób sam zajmował prawie trzecią część całej długości.

Ptak miał grzbiet czarny, brzuch żółtawy, ogon bia-/p>y, z szeroką pręgą pośrodku. Dziób jego był także biały, żółtawy jak kość słoniowa, z czerwonym paskiem przy nasadzie u góry, a narośl, stercząca na nim, była biało i czarno pręgowana. Indie są właściwą ojczyzną dzióborożców, ptaki te jednak i tam niezbyt licznie się pojawiają i należą do osobliwości.

Młody przyrodnik Karol mógłby był jeszcze dużo szczegółów ciekawych udzielić bratu o różnych dzió-borożcach, bo w Indiach przebywa lalka gatunków tych dziwnych ptaków, ale w położeniu obecnym, mając strasznego słonia samotnika na karku, nie czuł on żadnej ochoty do wykładów naukowych.

W swobodniejszej chwili byłby zapewne powiedział Gustawowi, że ornitologowie, to jest przyrodnicy zajmujący się ptakami, nie są z sobą w zgodzie co do klasyfikacji dzióborożców. Jedni zaliczają je do rzędu tukanów, inni zestawiają z krukami. Do pierwszych zbliża je dziób ogromny w stosunku do rozmiarów ciała, a także i obyczaje. Dzióborożec, tak samo jak tukan, podrzuca zdobycz w górę i chwyta ją w powietrzu, ale nie umie drapać się po drzewach i dlatego nie może być zaliczony do ptaków łażących, do których tukany należą.

Ptaki te żywią się najrozmaitszymi pokarmami, czym znów zbliżają się do rodziny kruków. Ale jak wspomnieliśmy, są liczne gatunki dzióborożców, różniące się znacznie sposobem życia. Zamieszkują Afrykę, Indie i wyspy okoliczne, a parę gatunków odrębnych przebywa w Nowej Gwinei. Pokarm ich jest bardzo rozmaity, stosownie do miejsca zamieszkania. I tak w Indiach, gdzie roślinność jest bardzo bogata, dzióborożce wyłącznie prawie owocami się karmią, a w jałowych pustyniach afrykańskich mają obyczaje ptaków drapieżnych, czasem nawet pożerają padlinę, jak sępy, a mięso ich staje się cuchnące i wstrętne.

Na Wyspach Moluckich są znów dzióborożce odrębnego gatunku, które jedzą przeważnie gałki muszkatołowe, co nadaje mięsu ptaka tak wyszukany aromat, że smakosze na Wschodzie przepadają za tą zwierzyną. Osadnicy holenderscy na Wyspach Moluckich zauważyli, że ptaki te często miewają na dziobie wydatne karby, tym liczniejsze, im ptak jest starszy. Wyobrazili więc sobie, że mu co rok jedna taka pręga przybywa i nadali dzióborożcom moluckim nazwę yervogel, co znaczy ptak roczny. Powstawanie tych karbów wyjaśnione jest przez przyrodników w sposób następujący: ogromny dziób ptaka dzióborożca nie jest twardy, ale złożony z lekkiej i dziurkowatej substancji, inaczej bowiem ptak nie zdołałby go udźwignąć. Dziób ten przy przegryzaniu twardych łupin muszkatołowej gałki często się łamie, a końce odrastają na nowo. Karby oznaczają miejsca złamania. Rzecz prosta, że u starszych ptaków bywa ich więcej, mylne jest jednak mniemanie, jakoby co rok jedna pręga przybywać miała.

Karol znał dokładnie wszystkie te szczegóły z życia i obyczajów dzióborożców, ale później dopiero opowiadał o nich bratu, w tej chwili zanadto był zajęty widokiem osobliwego ptaka, aby myśleć o rozmowie. Zapomniał on nawet, równie jak Gustaw, o strasznym samotniku i nie spuszczał z oczu gniazda. Dzióborożec, który przyleciał odwiedzić swoją samicę, oczywiście nie był wyłącznie roślinożerny, trzymał bowiem w dziobie przedmiot do grubego sznura podobny; trzej myśliwi poznali szczątki węża.

Zdobycz ta widocznie przeznaczona była dla uwięzionej samicy, która chciwie wystawiła dziób przez otwór. Samiec, usadowiony wygodnie tuż przy gnieździe, podrzucił węża w górę, nie po to jednak, aby go przełknąć, lecz zgrabniej go tylko ujął końcem dzioba i podał samicy, a ta natychmiast wciągnęła ten przysmak do dziupli.

Małżonek, zrobiwszy swoje, odleciał niezwłocznie, może miał jeszcze drugą potrawę dostarczyć na obiad troskliwej mateczce. Zatrzepotał skrzydłami i znowu zaczął hałaśliwie dziobem klekotać.

RABUŚ CZWORONOŻNY

Gdy odleciał ptak, który im wyprawił tak ciekawe i pouczające widowisko, trzej nasi znajomi zwrócili znów uwagę na swojego prześladowcę, słonia samotnika. W zachowaniu się jego nie zaszła żadna zmiana, krążył ciągle ociężale po wydeptanej ścieżce. Dopókiż to miało trwać? Młodzieńcy z niepokojem zadawali sobie to pytanie. Trudno było odgadnąć zamiary słonia, ale widocznie ani myślał się oddalić, a póki ten groźny nieprzyjaciel trzymał ich w oblężeniu, nie mogli schronienia swego opuścić.

Siedząc poruszenia słonia myśliwi odwrócili się od platanu, na którym znajdowało się osobliwe gniazdo, i byliby o nim zapomnieli, gdy wtem głos dziwny, z tej strony właśnie wychodzący, dał się słyszeć. Były to dźwięki przygłuszone, żałosne, wcale niepodobne do tych, jakie zwiastowały przybycie dzióborożca. Można . by to było wziąć za głos istoty ludzkiej, wołający raz po raz: uah! uah!

Ale Hindus pokręcił głową przecząco, gdy Gustaw wyraził to przypuszczenie, a gdy młodzieńcy zwrócili znów oczy na platan, ujrzeli na własne oczy stworzenie wydające tę skargę; siedziało skulone na tej samej gałęzi, na której przed chwilą zasiadł był samiec dzióborożec, gdy przyniósł obiad swej małżonce.

Było to zwierzę czworonożne nieduże; gdyby młodzieńcy nasi znajdowali się w Ameryce, wzięliby je może zrazu za rosomaka amerykańskiego, lecz spostrzegliby prędko swoją pomyłkę. Zwierzę to stąpa całą stopą, tak samo jak rosomaki i niedźwiedzie, tułów ma krępy, krótki, pokryty gęstą sierścią i zakończony dużym, puszystym ogonem, dziwacznie zabarwiony w pręgi jaśniejsze na tle ciemnym.

Ale zamiast wydłużonego pyska rosomaka, nieznany zwierz miał łeb okrągły kota, a i futerko jego jaskrawe, w jasno kasztanowate cętki na tle ciemniejszym, wyróżniało je znacznie od wszelkich stworzeń czworo-nożnych, które młodzieńcy nasi napotykali dotąd. Gustaw zawyrokował, że nigdy jeszcze w życiu tak ładnego zwierzątka nie widział, a Karol zgadzał się z tym zdaniem. Dawniej powiedział toż samo o tym osobliwym stworzeniu przyrodnik Cuvier.

Dla jednego tylko Hindusa nie była to nowa znajomość; nieraz on w myśliwskich swoich wycieczkach spotykał zwierzęta podobne, więc od razu nadał mu nazwę właściwą panda. Krajowcy indyjscy nazywają je także czasem uah, od krzyku, który wydaje.

Karol poznał je właśnie po tym krzyku i wymienił nazwę naukową, Ailurus fulgens. Pierwszy wyraz oznacza rodzaj, a trzeba wiedzieć, że zwierzę himalajskie jest jedynym znanym gatunkiem z tego rodzaju; przymiotnik fulgens, czyli ognisty, otrzymało z powodu jaskrawej barwy.

Chociaż przyrodnicy ze zwykłą przesadą utworzyli w klasyfikacji osobny rodzaj dla tego stworzenia, nie można powiedzieć, aby panda wyróżniała się zbytnio od rosomaków, tchórzów i innych podobnych drapieżnych czworonogów. Żywi się ptaszkami, pożera chciwie jaja, chwyta także mniejsze zwierzątka i łazi doskonale po drzewach.

Stanowisko, na którym ją młodzi myśliwi spostrzegli, świadczyło najlepiej o upodobaniach pandy; nie ulegało żadnej wątpliwości, że ostrzyła sobie zęby na jaja dzióborożca, a może i na samą samicę. Zwierzątko wspięło się na tylne nogi, jak niedźwiadek, a silnymi pazurami nóg przednich zaczęło drapać ściankę osłaniającą gniazdo.

Może by mu z czasem udało się ją przebić; nie brało-by się pewnie do tego, gdyby przedsięwzięcie było niemożliwe, ale musiało liczyć na to, że mu nic nie przeszkodzi.

Inaczej się jednak stało. Uwięziona samica nie mogła się wprawdzie obronić, chociaż oczywiście pojmowała niebezpieczeństwo, bo zaczęła rozpaczliwie . wywijać dziobem i gwizdać głośno. Panda nie zważała na to wcale i drapała ciągle w najlepsze, a ścianka już roz-kruszać się zaczynała, gdy nagle dało się słyszeć hałaśliwe klekotanie w górze ponad drzewami. Po chwili samiec spadł na grzbiet napastnika i ostry dziób zapuszczał w jego skórę.

Panda, zaskoczona znienacka, ugięła się i skurczyła, ale wnet się opamiętała i wstrząsnęła grzbietem tak silnie, że się uwolniła od ptaka; nie uciekła jednak i nie dała za wygraną, ale stanęła na tylnych nogach i śmiało wystąpiła do walki. Ptak rzucał się zajadle, uderzając przeciwnika dziobem i skrzydłami, a ten trzymał się ostro, oddawał razy pazurami i zębami i z obu stron latały i kosmyki włosów, i pęczki piór.

NERON MIESZA SIĘ DO WALKI

Nie wiadomo, na czym by się sprawa skończyła, gdyby walczący pozostawieni byli własnym siłom; prawdopodobnie czworonożny zwierz pokonałby w końcu ptaka, zdobył twierdzę, spędził samicę z gniazda, może by ją i udusił, a w końcu uraczyłby się należycie jajami. Lecz w księgach przeznaczenia zapisane było inne zakończenie. Obie strony walczyły z jednakową zawziętością i przez czas jakiś ważyły się losy bitwy, gdy nagle nowe wypadki przyśpieszyły jej rozstrzygnięcie w sposób niespodziewany i wpłynęły stanowczo na zwycięstwo napadniętych.

Pierwszy epizod, który dalszy bieg rzeczy wywołał, był tak zabawny, że do szczerego śmiechu pobudzał widzów. Panda, odpierając razy przeciwnika, poruszała się żywo i zdarzyło się, iż wśród tych gwałtownych ruchów głowa jej znalazła się przy otworze gniazda. Nie spodziewała się żadnego niebezpieczeństwa z tej strony, ale samica śledziła z uwagą przebieg walki i ujrzawszy błyszczące oko nieprzyjaciela tuż przy swoim okienku, ugodziła w nie natychmiast ostrym swoim dziobem i wykłuła je za jednym zamachem.

Zwierz, przerażony i pokonany gwałtownym bólem, krzyknął przeraźliwie, zeskoczył z drzewa i chciał sromotnie uciekać z placu boju, gdy nowy napastnik spadł nań niespodziewanie. Napastnikiem tym był Neron, który przybiegł cichaczem, zwabiony krzykiem ptaka, i przypatrywał się ciekawie tym krwawym zapasom. Być może, iż poczucie sprawiedliwości skłoniło poczciwego psa do przymierza z pokrzywdzonymi ptakami, bo gdy tylko panda zeskoczyła na ziemię, rzucił się na nią tak zajadle, jak gdyby miał do niej osobistą urazę.

Panda rozwścieczona zaczęła się bronić, chciała zapewne dla honoru podrapać przynajmniej tego nowego wroga, ażeby ją popamiętał. Ale biednemu psu większe daleko w tej chwili groziło niebezpieczeństwo i gdyby się był przypadkiem nie odwrócił, straszliwy nieprzyjaciel zgniótłby go był w mgnieniu oka bez miłosierdzia.

Na szczęście odwrócił się i ujrzał rozjuszonego słonia, który pędził prosto na niego z trąbą podniesioną i rozognionym wzrokiem. Neron nie namyślał się długo, zostawił pandę jej losowi, zaczął zmykać jak szalony i znikł wkrótce w gąszczach leśnych.

Najgorzej ma tym wyszła panda, bo też, co prawda, nie zasługiwała wcale na litość. Tym razem napotkała tak potężnego wroga, że zguba jej stała się nieunikniona.

Słoń, spostrzegłszy nagle Nerona, wpadł w gniew okropny i postanowił się zemścić. Ale pies znikł mu z oczu, a natomiast ujrzał przed sobą pandę. Nieszczę-śliwe zwierzątko, na wpół oślepłe, ogłuszone niespodzianą napaścią psa, nie dostrzegło zbliżenia olbrzyma i za późno ratowało się ucieczką. Słoń bez trudności dosięg-nął pandy, pochwycił ją trąbą i potrząsnął nią jak piórkiem w powietrzu. Potem rzucił o ziemię i zdeptał nogami tak, że z biednego zwierzęcia pozostała tylko jakaś bezkształtna, rozmiażdżona masa.

Znajomi nasi patrzyli na to z przykrością, ale rozweselili się wkrótce, bo słoń wyładowawszy złość na zwierzątku, które mu żadnej krzywdy nie wyrządziło, a może chcąc odszukać psa i podobny los mu zgotować, odszedł wolnym krokiem do lasu. Tak zakończyło się oblężenie, nużące bardzo dla naszych młodzieńców.

WYPRAWA NA SŁONIA SAMOTNIKA

Jak tylko słoń znikł pomiędzy drzewami, oblężeni zaczęli się naradzać nad tym, co dalej czynić wypadało. Nie byli pewni, czy można bezpiecznie zejść z drzewa, a strasznie już się czuli znużeni swym niewygodnym położeniem. Nie jest to wcale rzecz nieprzyjemna sie-dzieć na gałęzi, byle to nie trwało zanadto długo, bo w końcu uprzykrzyć się musi.

Gustaw, który nie mógł znieść życia bezczynnego, niecierpliwił się strasznie i przeklinał złośliwego słonia, który go skazał na taką mękę. Po kilka razy zrywał się i chciał biec po strzelbę, ale go Karol powstrzymywał.

I on sam jednak rad by był się wyzwolić jak najprędzej, ale roztropniejszy od młodszego brata, nawet gdy ujrzał, że słoń się oddalił, namyślał się jeszcze i przedstawiał towarzyszom swoje obawy. Zwierz mógł udać tylko, że zaniechał zemsty, i czatować na nich w pobliżu. Słonie samotniki są nadzwyczaj przebiegłe i zawzięte, nieraz używają podstępów najrozmaitszych, aby na swoim postawić.

Podczas gdy dwaj bracia się naradzali, Ossaro, niewiele myśląc, spuścił się z drzewa na ziemię i oświadczył, że pójdzie zobaczyć, czy słoń na dobre odszedł, czy stanął na czatach na skraju lasu. Hindus przyrzekł być ostrożnym, a umiał on pełzać jak wąż pomiędzy drzewami, więc nie było obawy, aby się dał podejść słoniowi; zawsze ujrzawszy go z daleka, potraciłby umknąć w porę i wdrapać się znowu na drzewo.

Zeskoczywszy na ziemię, Ossaro pobiegł szybko w stronę; dokąd podążył samotnik. Karol i Gustaw czekali powrotu jego przez kilka minut, wreszcie zniecier-pliwieni zeszli także z drzewa. Pierwszą ich czynnością było odszukać strzelby, stanęli potem pod drzewem, aby w razie niebezpieczeństwa z łatwością znowu schronić się na nie mogli, i czekali na Hindusa.

Upłynęło jednak dość czasu, zanim się ukazał. Cisza głęboka panowała dokoła, kiedy niekiedy przerywana klekotaniem dzióborożca, który krążył w pobliżu gniazda, nie pojmując zapewne, jaki traf szczęśliwy uwolnił go tak nagle od nieprzyjaciela. Ale ptaki przestały już zajmować młodzieńców, którzy niecierpliwie wyglądali powrotu towarzysza.

Doczekali się go nareszcie. Ossaro wyszedł z gąszczów i szybko się zbliżał, z wielką też radością zobaczyli przy nim Nerona, pląsającego wesoło. Pies siedział przyczajony na skraju lasu i spostrzegłszy Hindusa, zaraz do niego przybiegł. Obaj bracia z daleka wołać zaczęli:

— Cóż tam słychać, Ossaro, czy widziałeś tego starego łotra?

— Młody sahib doskonale go nazwał, to łotr jest naprawdę wierutny — odrzekł Hindus, a twarz jego wyrażała taki przestrach, że młodzieńcy od razu przeczuli coś niedobrego.

— Cóż się stało? Mów prędzej, czyś go widział?

— A widziałem. Czy też młody sahib odgadnie, gdzie on poszedł?

— Jakże my to odgadnąć możemy — rzekł Gustaw.

— Poszedł prosto do naszej chatki — tu Ossaro głos zniżył i szeptał z tajemniczą miną — ten zwierz zanadto jest mądry na zwyczajnego słonia, coś mi się zdaje, że to szatan przybrał taką postać, aby nam się dać we znaki. Bo niechże mi kto powie, po co on poszedł do naszej chatki?

— Ja także tego nie pojmuję — mówił Gustaw — ale z pewnością nie w dobrych zamiarach. Może spodziewał się nas tam zastać. Już widzę, że nie będziemy mieli spokoju, póki słoń nie zginie. Musimy go koniecznie zgładzić z tego świata, bo inaczej krucho będzie z nami.

— Sahibie — rzekł Hindus kręcąc głową — my tego nie dokażemy, ten słoń nie zginie z ręki człowieka.

— Pleciesz niedorzeczności — odparł młodzieniec wzruszając ramionami — żebym tylko mógł trafić go w czułe miejsce, obaczyłbyś, jakiego by wywrócił koziołka. Chciałbym jednak załatwić się z nim jak najprędzej, bo może nam jeszcze dobrze dokuczyć, takie to licho zawzięte. Pamięta on dobrze, że pies wybiegł z chatki tej nocy, gdy go po raz pierwszy rozdrażnił swoim szczekaniem, i pewnie psa tam szuka. Nie obawiaj się, Neronie, ty masz zwinne nogi i zawsze potrafisz umknąć, panowie twoi w gorszym są daleko położeniu.

Botanik przez ten czas nic nie mówił, pogrążony był w myślach, teraz dopiero zapytał:

— Czy jesteś pewny, Ossaro, że słoń poszedł do na-szej chatki?

Hindus nie mógł wprawdzie za to zaręczyć, bo nie miał odwagi iść za słoniem, dostrzegł go tylko z daleka, więc wdrapał się na wysokie drzewo i stamtąd widział, jak zwierz przeszedł lasek i podążył w stronę, gdzie była chatka, przytykająca do skały. Widok ten rozbudził zabobonną jego trwogę, znowu zaczął sobie wyobrażać, że tak zmyślny zwierz musi być chyba istotą nad- przyrodzoną.

— Kłopot to jest prawdziwy — mówił Karol — musimy odłożyć wszystkie nasze przedsięwzięcia, póki się nie pozbędziemy tego słonia. Masz zupełną słuszność, Gustawie, nie będziemy mieli spokoju, póki ten zawzięty zwierz nie zginie. Nie dokuczał nam, póki nie wiedział o naszej obecności, ale teraz, gdyśmy go rozdrażnili naszymi kulami i strzałą, nie zapomni już o nas i będzie nas prześladował nieustannie. A więc nie ma co, trzeba się z nim załatwić; im prędzej, tym lepiej.

— Wiwat — wykrzyknął Gustaw — idźmyż siniało na wroga i bez pardonu!

ZNISZCZENIE

Trzej myśliwi niezwłocznie udali się z powrotem do swojej siedziby. Po drodze napotykali wszędzie ślady słonia, bardzo łatwe do rozpoznania. Zwierz, stąpając ociężale, pozostawiał na piasku i w miejscach wilgotnych ogromne zagłębienia, a nawet i wśród gąszczów, gdzie ślady nikły na ziemi przysypanej zwiędłymi liśćmi, przejście jego znać było po obfitości pogruchotanych gałęzi.

Ossaro nieraz już tropił dzikie słonie po lasach i sitowiach bengalskich, znał doskonale obyczaje tych zwierząt. Powiedział też zaraz, że słoń nic nie jadł, bo nigdzie nie widać było śladu jego zębów, ale spiesznie podążał dalej, jakby go coś pędziło. Hindus upewniał nawet, iż zwierz ze złości łamał gałęzie, bo i to poznać można po sposobie, w jaki je rozpraszał po drodze.

Ossaro nie potrzebował zalecać towarzyszom ostrożności i roztropności; wiedzieli oni dobrze, jak niebezpieczny jest każdy słoń raniony i rozdrażniony, a cóż dopiero słoń samotnik. Zresztą widzieli niedawno próbkę wściekłości groźnego nieprzyjaciela.

Postępowali też z największą przezornością, oglądając się bacznie na wszystkie strony i nasłuchując, stąpali na palcach i rozmawiali półgłosem. Nie powracali teraz tą samą drogą, którą wyszli byli z rana. Mając na celu obejrzenie skał zamykających dolinę, okrążali ją wówczas dokoła, teraz skierowali się drogą najkrótszą i najprostszą.

Im bardziej zbliżali się do chatki swojej, tym wyraźniej przekonywali się, że nieprzyjaciel ich wyprzedził; wszędzie pełno było jego śladów. Ponieważ w tym za-kącie, gdzie chatka stała, brakło dużych drzew w pobliżu, więc niebezpieczeństwo wzrastało, bo w razie napaści zwierza nie mieliby się gdzie schronić przed nim. Musieli więc podwoić ostrożność. Wysokie sitowia osłaniały chatkę przed ich oczyma, z daleka dojrzeć jej nie mogli, dopiero po przebyciu tych gąszczów mieli ją zobaczyć.

I tu napotykali ślady przejścia zwierza, łodygi trzcin były połamane i zdeptane olbrzymimi jego stopami. Nie wątpili już wcale, że podążył rzeczywiście do ich siedziby. Słoń widocznie wyobrażał sobie, że ich tam zastanie, inaczej nie podobna było tego wytłumaczyć. Dowodziło to w rzeczy samej niezwykłej zmyślności i jakkolwiek młodzieńcy nasi nie podzielali niedorzecznych zabobonów Hindusa, niemniej jednak zaczynało to ich wprawiać w zdumienie i trwogę. To, co ujrzeli wyszedłszy z gąszczów, nie mogło ich uspokoić. Chatka, którą teraz mieli na koniec obaczyć, bo byli o dwieście kroków od miejsca, gdzie stała, ta chatka już nie istniała wcale, ujrzeli tylko smutne jej szczątki. Grube pale, podtrzymujące całą budowę, kamienie, gałęzie, ubożuchne gospodarstwo, wszystko to leżało na kupie, zgruchotane, zniszczone, poszarpane.

Młodzieńcy stanęli i z boleścią spoglądali na ten smutny widok. Ossaro znowu w tej chwili był święcie przekonany, że potężny Brahma gniew swój na nich wywierał, a niewiele do tego brakowało, aby Karol i Gustaw uwierzyli także w jakieś czary. Nie było tu jednak czarów żadnych, znali dobrze sprawcę zniszczenia, widzieli próbkę jego wściekłości niedawno. Nigdy nie przypuszczali wszakże, aby niegodziwe zwierzę taką szatańską posiadało przebiegłość. Z przerażeniem zastanawiali się nad tym, co się dalej stać może, bo to był przecież dopiero początek wojny.

Tymczasem słonia nigdzie nie było widać; dokonawszy swej zemsty, odszedł gdzieś, a może stał na czatach w pobliżu. Nie potrzebujemy upewniać, że trzej myśliwi postępowali z największą ostrożnością i bacznie się na wszystkie strony oglądali. Przez czas jakiś ukrywali się w zaroślach, obawiając się pokazać na odsłoniętym miejscu, ale gdy nie ujrzeli nic podejrzanego, wysunęli się nareszcie, chcąc obejrzeć z bliska szkody wyrządzone przez zawziętego słonia.

Zniszczenie było straszliwe; już powiedzieliśmy, że z chatki pozostał tylko stos szczątków pogruchotanych; młodzieńcy widzieli to z daleka, ale nowe zmartwienie ich czekało za zbliżeniem do tych rumowisk. Obaczyli bowiem, że zapasy prochu, których strzegli jak największego skarbu, stracone były dla nich; zwierz rozbił dużą tykwę, w której ten proch był złożony, i rozsypał go niemiłosiernie. Mięso suszone było także zdeptane i zmiażdżone; nie tyle ich to jednakże zabolało co strata prochu, która była niepowetowana.

OBLĘŻENIE POWTÓRNE

Strapieni tym smutnym odkryciem, młodzieńcy zapomnieli na chwilą o niebezpieczeństwie i nie było końca skargom i żalom; wkrótce Jednak zaczęli pytać jeden drugiego, co się stać mogło ze sprawcą tej klęski. Darmo go szukali oczyma na wszystkie strony, słoń samotnik się nie pokazywał.

Siady, które tu po sobie zostawił, były świeże, zdeptane trawy nie obeschły jeszcze z wilgoci, którą zwierz wycisnął swoimi stopami, musiał więc odejść niedawno. Ale gdzie się mógł podziać? Nigdzie w pobliżu nie widać było ani drzew, ani krzaków tak wysokich i gęstych, aby zwierz podobnych rozmiarów mógł się w nich ukryć.

Tak przynajmniej sądzili Karol i Gustaw, Ossaro odmiennego był zdania. Utrzymywał, że słoń wciska się czasem w sitowia i umie się w nich schować doskonale. Hindus widział to nieraz na własne oczy, polując na słonie. Zwierz nie potrzebuje się kłaść lub przysiadać w takiej gęstwinie, tylko staje nieruchomo, łeb spuszcza, a szare jego cielsko z daleka staje się zupełnie niewidzialne pośród sitowia. Ossaro był przekonany, że słoń samotnik siedział teraz najspokojniej w zaroślach nad jeziorem, nie dając znaku życia. Dwaj bracia nie chcieli w to wierzyć, lecz na nieszczęście okazało się wkrótce, że Hindus się nie mylił.

Wszyscy trzej mieli oczy wlepione w sitowie, nasłuchując pilnie, czy nie ozwie się jaki szelest podejrzany, i spostrzegli wreszcie lekkie poruszenie wierzchołków najwyższych trzcin. W tej samej chwili dwa przepyszne ptaki z głośnym krzykiem uleciały w powietrze. Były to argusy z rodziny bażantów. Przeraźliwe ich krzyki zdradzały przestrach, uciekały widocznie nagle spłoszone. Neron zaczął szczekać usłyszawszy ptaki; głos jego zwabił nieprzyjaciela, pobudzając znów jego wściekłość. Myśliwi nasi ujrzeli długą trąbę wysuwającą się z zarośli, a po chwili olbrzymi tułów słonia ukazał się przed nimi. Zwierz prosto do nich zmierzał, tym krokiem na pozór powolnym, który jednak prześcignąć może konia w galopie.

W pierwszej chwili młodzieńcy stanęli, jakby w ziemię wrośli: nie dlatego, aby mieli zamiar występować do walki ze słoniem, ale osłupieli z przerażenia i sami nie wiedzieli, w którą stronę uciekać. W kilka sekund dopiero Karol i Gustaw machinalnie podnieśli strzelby, chociaż nie mieli żadnej nadziei, aby kulki ich najmniejszą szkodę wyrządzić mogły słoniowi. Obaj jednak strzelili prawie jednocześnie, ale jak przewidzieli, strzały żadnego nie wywarły wrażenia na zwierzu, który nie drgnął nawet i biegł dalej w najlepsze.

Hindus miał na tyle rozwagi, że nie popisywał się wcale swoim łukiem, co mogło tylko rozdrażnić słonia; trafić go strzałą — to tyle znaczy, co dać mu szczutka w nos, z tą różnicą, że szczutek mniej by go zapewne rozgniewał. Wiedząc to wszystko z doświadczenia, Ossaro, zamiast czas tracić na naciąganie łuku, obejrzał się bacznie dokoła, szukając schronienia.

O ukryciu się w trzcinach nie było co myśleć, bo słoń byłby ich tam odszukał w mgnieniu oka; jedno tylko większe drzewo znajdowało się w pobliżu, nad samym brzegiem strumienia. Ossaro znał je dobrze, bo kiedyś, szukając raków w płytkiej wodzie, zagrzązł był w miękkim piasku, wyścielającym dno rzeczki, i ledwie się uratował, chwytając się gałęzi drzewa, zawieszonych ponad wodą.

Nie było więc wyboru. Hindus krzyknął na młodych sahibów, aby biegli za nim, i pędził prosto na drzewo, nie oglądając się, póki nie wdrapał się na sam wierzchołek. Karol i Gustaw usłuchali jego wezwania i podążyli za nim, jak tylko mogli najśpieszniej. Drzewo było duże i bardzo rozgałęzione, usadowili się więc na nim wygodnie i bezpiecznie.

NIEPRZYJACIEL NIEPRZEJEDNANY

Pies pobiegł także za swoimi panami, ale nie mogąc się na drzewo wdrapać, ratował się innym sposobem: wsko-czył do strumienia, przepłynął go i znikł wkrótce pośród wysokich drzew i sitowia. Ucieczka ta powiodła mu się bardzo szczęśliwie, bo słoń samotnik nie zważał wcale na niego, nie spuszczał z oczu myśliwych i całą zawziętość swoją na nich zwrócił.

Tym razem nie oszukali czujności jego; zwierz widział doskonale, jak biegli do drzewa, jak na nie włazili, gonił ich z bliska, tak że gdy Karol, który ostatni wdrapywał się na drzewo przeskakiwał z niższej gałęzi na wyższą, słoń tę niższą gałąź chwycił końcem swojej trąby i zgruchotał w mgnieniu oka jak wątłą trzcinę. Gdyby był młodzieniec spóźnił się o jedną sekundę, byłoby już po nim.

Trzej towarzysze odetchnęli, widząc się w bezpiecznym schronieniu i uniknąwszy raz jeszcze strasznej śmierci. Za to słoń wpadł w najokropniejszą wściekłość.

Dwie kule, które otrzymał przed chwilą, nie przyczyniły się wcale do ułagodzenia jego gniewu, chociaż zadrasnęły mu tylko lekko skórę i prześliznęły się po twardej kości czaszki. Zawsze jednak i takie zadraśnięcie przyjemne nie było.

Słoń podniósł trąbę, zagrał na niej po swojemu, chwytał gałęzie jedną po drugiej, odłamywał je z taką łatwością, jakby były szklane, i nie ustawał w tej robocie, aż póki nie ogołocił pnia od dołu całkowicie i nie usypał ziemi pod swoimi stopami liśćmi i połamanymi gałązkami. Potem zaczął jeszcze deptać to wszystko i miażdżyć zawzięcie, na koniec objął pień trąbą, ściskał go z całej siły i próbował, czy nie da się wyrwać z korzeniem. Widząc jednak, że mu nie podoła tym sposobem, odwinął trąbę, odwrócił się bokiem do drzewa i pchnął je potężnie z takim rozpędem, że się zatrzęsło całe. Zmyślny ten zwierz pamiętał, że tym sposobem obalił słup kamienny.

Z drzewem mu się nie udało i nie łudził się długo próżną nadzieją; przestał potrząsać pniem, nie myślał jednak się oddalać i młodzi myśliwi przekonali się, że są znowu oblężeni na dobre. Było to położenie bardzo nieprzyjemne, bo chociaż w tej chwili znajdowali się w twierdzy niezdobytej, przyszłość przedstawiała się w barwach coraz czarniejszych. Pozostało im tylko parę nabojów prochu, nie mieli więc z czym porywać się do walki. Niszcząc im amunicję, słoń postąpił jak roztropny wojownik, bo najpierw pozbawił przeciwnika broni.

Gdyby nawet zwierz oddalił się w końcu, nigdy na długo nie mogli być spokojni, mając tak zawziętego nieprzyjaciela w pobliżu. Żadne schronienie nie było dla nich pewne oprócz szczytów drzew, o pobudowaniu nowej chatki nie było co i myśleć, bo olbrzym rozwaliłby każdą z łatwością. Czyliż przeznaczeniem ich było żyć na drzewach, jak małpy lub wiewiórki?

PRAGNIENIE

Z najprzykrzejszym położeniem można się powoli oswoić. Młodzieńcy rozmawiali dość spokojnie, gdy się przekonali, że w tej chwili przynajmniej nie grozi im żadne niebezpieczeństwo, i nawet żartowali sobie z bezsilności wroga. Wkrótce jednak zasępili się znowu; oblężenie nie ustawało i mogło potrwać długo, widać to było z miny słonia, który krążył dokoła drzewa ze spokojem wyglądającym okropniej jeszcze od wściekłości jego. Pierwszym razem odszedł, bo stracił z oczu swoje ofiary, teraz je widział i czatował na nie jak kot na biedną myszkę, która mu w żaden sposób umknąć nie może.

Znowu więc trwoga opanowała naszych myśliwych, przy tym i znużenie dawało im się we znaki, a co gorsza, głód im zaczął dokuczać coraz więcej. Jeżeli to oblężenie miało się przeciągnąć na długo, biedni młodzieńcy zagrożeni byli śmiercią głodową. Przypominają sobie czytelnicy, że wyszli raniutko z domu po lekkim śniadaniu i już byli porządnie głodni, gdy powracali do swojej chatki. Tam, jak wiadomo, zastali zniszczenie tak okropne, że i zapasów żywności brakło. W tym położeniu zaszedł ich słoń i w nagłej ucieczce nie mieli czasu myśleć o obiedzie. A tu już było po południu, zbliżała się pora wieczerzy i zanosiło się na to, że o głodzie mieli się spać położyć.

Ba, gdyby naprawdę położyć się mogli, może by jakoś i ten głód straszny przespali; ale siedząc na gałęziach, pod strażą tego potwora, czyż można było pomyśleć o spoczynku? Przeciwnie, trzeba było czuwać i trzymać się całą siłą, aby zdrzemnąwszy się przypadkiem, nie stracić równowagi i nie spaść pod stopy słonia. Gdyby nawet potrafili pouwiązywać się mocno do drzewa, nigdy by w tak niewygodnym położeniu zasnąć nie mogli spokojnie.

Biedni nasi znajomi pozbawieni więc byli i jadła, i snu; lecz jest cierpienie trudniejsze jeszcze do zniesienia od głodu i niemożności zaśnięcia, a mianowicie pragnienie. Od samego rana młodzieńcy byli ciągle na nogach, zmęczyli się strasznie, uciekając przed słoniem i wdrapując się na drzewo; dodajmy do tego wzruszenie, jakiego doznawali przez ten czas cały, a zrozumiemy, co to za męczarnia być musiała dla nich, gdy tak zgrzani,. zziajani, nie mogli dostać kropli napoju, aby zaspokoić straszne pragnienie. Tymczasem mieli przed oczyma obfitość wody, bo strumień płynął u stóp drzewa, i widok ten wzmagał ich cierpienie; było to coś na kształt mąk Tantala.

Nie widząc sposobu zaradzenia temu, znosili cierpliwie przykre położenie swoje przez czas jakiś, lecz widok przezroczystej wody, szmer jej tak rozdrażniły w końcu Gustawa, że nie mógł wytrzymać i wykrzyknął rozdzierającym głosem:

— A to rozpacz prawdziwa! Żeby mieć wodę pod ręką i umierać z pragnienia!

— Pod ręką! — powtórzył Karol ze smutkiem. — Chciałbym, żeby tak było, Gustawie.

— Ależ to nie podobna, żebyśmy nie znaleźli sposobu jej dosięgnąć; ja ci mówię, że jest sposób — a mówiąc to młodzieniec wskazywał starszemu bratu rożek od prochu, zupełnie wypróżniony. Karol jednak nie zrozu-miał, o co mi chodziło.

— Możemy go spuścić i nabrać wody — mówił dalej Gustaw — nic łatwiejszego, byle mieć tylko kawałek sznurka. Czy nie masz czego podobnego, Ossaro?

— Znajdę, sahibie — odrzekł Hindus; odwiązał długą tasiemkę, którą był opasany, i podaj ją Gustawowi.

— Wyborna! — zawołał tamten — i długość jest dostateczna.

I w mgnieniu oka wysypał do ładownicy Karola resztę swego prochu, rożek uwiązał mocno do tasiemki i spuścił go do wody. Gdy się napełnił po brzegi, wyciągnął go znów w górę i podał bratu. Karol pił chciwie, spuszczono rożek powtórnie i spuszczano go razi po raz póty, póki wszyscy trzej oblężeni nie ugasili zupełnie pragnienia.

OSOBLIWA SIKAWKA

Dowcipny pomysł Gustawa przyniósł niejaką ulgę waszym przyjaciołom, znowu nabrali otuchy i cierpliwiej czekali rozstrzygnięcia swego losu. Rozmawiali właśnie o tym, jak to dobrze, że przynajmniej pragnienia już nie potrzebują się lękać, gdy niespodzianie spadła na nich daleko większa obfitość wody, aniżeli sobie życzyli.

Czy to widok rożka, spuszczanego przez Gustawa, czy inna jaka przyczyna poddała tę myśl słoniowi, dość, że ni stąd, ni z owąd zbliżył się także do strumienia i zaczął wciągać wodę swoją długą trąbą. Może zresztą i jemu pić się zachciało i przypomniał to sobie, widząc, jak pili trzej myśliwi. Dla większej wygody zapewne wszedł w strumień i pompował nieustannie. Ale złośliwy zwierz, zaspokoiwszy pragnienie, odwrócił się i przypuścił szturm nowego rodzaju do oblężonych. Dla kogoś, kto by patrzał z boku, mogło się to wydawać śmieszne, młodzieńcom jednak wcale się śmiać nie chciało, żart był zanadto nieprzyjemny dla nich.

Słoń podniósł trąbę, wyciągnął ją na całą długość i skierowawszy do wierzchołka drzewa tak dokładnie, jak najzręczniejszy strzelec, gdy mierzy do zwierzyny, bryznął wodą na młodzieńców z całej siły. Wszyscy trzej przemoczeni byli do nitki, jakby w czasie naj-okropniejszej ulewy, a wrażenie doznane było daleko przykrzejsze, bo woda nie kroplami, lecz gwałtownym strumieniem, jak prysznic, ich oblała.

Uradowany widocznie ze swego pomysłu, słoń nabrał drugi raz wody i znowu sprawił kąpiel oblężonym i tak nieustannie ze dwanaście razy napełnił i wypróżnił swoją sikawkę. Młodzi myśliwi musieli się trzymać mocno gałęzi, obawiali się bowiem, ażeby silny strumień wody nie pozbawił ich równowagi.

Nie wiadomo, w jakim celu zawzięty słoń urządził ten szturm osobliwy. Może spodziewał się, że tym sposobem strąci z drzewa młodzieńców lub zmusi ich, aby się na ziemię spuścili sami. A może działał bezmyślnie, byle tylko jakim bądź sposobem złość swoją szaloną wywrzeć na nich. Trudno także przewidzieć, jak długo miała potrwać ta straszna igraszka, gdyby niespodziewany wypadek nie położył jej końca.

ŻYWCEM POGRZEBANY

Niegodziwy słoń z takim zapałem oddawał się okrutnej swej zabawie, że coraz dalej wchodził w strumień, jak gdyby się obawiał, żeby mu przy brzegu nie zabrakło wody; raz po raz pompował i oblewał, aż nagle zatrzymał się w zapędzie. Coś mu widocznie zawadzało, młodzieńcy spostrzegli, że zaczął się kołysać na olbrzymich swoich nogach, kręcić głową, na koniec wyciągnął trąbę, ale nie wyrzucił z niej strumienia wody, tylko zatrąbił żałośnie, jakby z bólu lub przestrachu.

Cóż mu się stało? Czyżby nieprzyjaciel jaki niewidzialny zagroził niespodzianie samotnikowi w wodzie? Dwaj bracia zadawali sobie to pytanie, na które żaden z nich odpowiedzieć nie umiał, ale Hindus wykrzyknął z wyrazem niewypowiedzianej radości:

— O wielki Boże! Dobry, wszechmocny Boże! Potężny Brahmo, bądź błogosławiony! Czy widzicie, młodzi sahibowie, że samotnik grzęźnie coraz głębiej? Natrafił stary łotr na toż samo miejsce, gdzie ja o mało żywcem nie byłem pogrzebany. Wpadł w pułapkę, ten piasek jest miękki, grząski i pochłonie go niezawodnie, własnym ciężarem w głąb zapadnie. O, jak zapada! Patrzcie, patrzcie!

Karol i Gustaw teraz dopiero zrozumieli. Hindus się nie mylił, słoń rzeczywiście zapadał się w miękki piasek i nie był w stanie z niego się wydobyć. Woda przy brzegu była tak płytka, że dochodziła słoniowi tylko do kolan, gdy wszedł do strumienia — obaj bracia zauwa-żyli to doskonale. Teraz był już zanurzony prawie do połowy i zanurzał się stopniowo coraz więcej. A przy tym gwałtowne ruchy zwierzęcia, rozpaczliwe jego usiłowania, aby wydobyć się z tej strasznej matni, ryki przeraźliwe — wszystko świadczyło, że był przerażony w najwyższym stopniu.

Nie upłynęło więcej jak dziesięć minut, a już woda dosięgała grzbietu zwierza, który teraz własnym swym ciężarem zagłębiał się coraz bardziej, aż wreszcie głowa już tylko, uzbrojona ogromnymi kłami i trąbą, sterczała ponad wodą. Słoń przestał się szamotać, był zupełnie obezwładniony, głosu nawet wydobyć już nie mógł, trąba tylko kołysała się na wszystkie strony, uderzała kiedy niekiedy o powierzchnię wody i bryzgała białą pianą.

Na koniec głowa potwora pochyliła się bezsilnie, potem zagłębiła się w otchłani wodnej, trąba sterczała jeszcze do góry, wydobywało się z niej chrapliwe, przerywane sapanie, ale i ona stawała się coraz krótsza.

Karol i Gustaw siedzieli ciągle na drzewie i nie mogli się powstrzymać od uczucia litości, patrząc na tę śmierć okrutną złośliwego samotnika, który ich tak prześladował. Ale Ossaro nie miał dla niego najmniejszego współczucia i gdy tylko zobaczył, że nieprzyjaciel przestał być groźny, zeskoczył z drzewa, stanął na brzegu i zaczął nań miotać obelgami tak zupełnie, jak gdyby słoń mógł go zrozumieć. Wyrzucał mu szczególnie, że śmiał mu podrzeć jedyne ubranie. Gdy głowa ukryła się w wodzie, a na powierzchni pozostała tylko połowa trąby, Ossaro wszedł ostrożnie do strumienia, wyciągnął nóż zza pasa i odciął ją za jednym zamachem, jak gałązkę z drzewa. Po chwili już tylko fala lekko krwią zarumieniona wskazywała miejsce, gdzie olbrzym stał tak niedawno w pełni sił i życia. Bezdenna otchłań pochłonęła swoją ofiarę. Słoń, uwięziony w piaszczystym pokładzie, miał się stać zwierzęciem kopalnym przyszłości; może kiedyś, za kilkaset lub za tysiąc lat motyka uczonego badacza odgrzebie jego kości i prześladowca naszych myśliwych zajmie zaszczytne miejsce w jakimś muzeum.

Wypadek ten, tragiczny dla słonia, wielce był szczęśliwy dla naszych młodzieńców — uwolnił ich od strasznego niebezpieczeństwa, a może nawet od śmierci. Pomimo nieustraszonej odwagi i roztropności niepospolitej, nie widzieli oni sposobu pozbycia się mściwego słonia; walczyć z nim nie mogli, zwłaszcza utraciwszy amunicję i mając zaledwie kilka nabojów. Prawdopodobnie Ossaro, doświadczony myśliwy, i Gustaw, pełen zawsze dowcipnych pomysłów, znaleźliby byli w końcu jakiś podstęp i urządzili zasadzkę na swego prześladowcę. Lepiej jednak się stało, że nie potrzebowali już sobie głowy nad tym łamać. Było to bardzo pomyślne rozstrzygnięcie sprawy. Neron usłyszał wesołe, ożywione głosy swoich panów, zobaczył z daleka, że już nie siedzą na drzewie, ale przechadzają się swobodnie na brzegu strumienia, i wnet wysunął się ze swej kryjówki wśród sitowia, ażeby do nich pośpieszyć. Znowu więc przepłynął przez strumień, tuż obok grobu strasznego potwora, który mu takiego stracha napędził.

Nie będąc świadkiem dziwnych wydarzeń, które zmieniły tak rychło postać rzeczy w czasie chwilowej jego nieobecności, pies nie zdawał sobie sprawy z tego, co się tu stało, musiał się jednak czegoś domyślać po zapachu krwi, która rumieniła strumień, bo zaszczekał zajadle i niespokojnie wietrzył dokoła.

Powitano go z radością i obsypano pieszczotami. Chociaż postępowanie jego nie było bohaterskie, bo uciekał z placu, ile razy słoń mu zagroził, nikt jednak nie miał mu tego za złe, była to raczej roztropność niż tchórzostwo. Nie mógł przecież tak potężnego przeciwnika wzywać do walki, lepiej więc zrobił unikając z nim spotkania. Gdyby był zginął śmiercią waleczną, nic by na tym panowie jego nie zyskali, słoń nie przestałby ich prześladować. Poczciwy pies czynił, co mógł, przysłużył się nawet swoim panom, zwracając na siebie uwagę słonia.

Ossaro postanowił go za to wynagrodzić, dając mu do pożarcia odcięty koniec trąby; wszedł więc natych-miast w wodę, aby ten smakowity kąsek przynieść dla Nerona, ale pokazało się, że nie mógł go uraczyć tak, jak pragnął, bo ów kawałek trąby poszedł na dno, a Hindus nie miał ochoty narażać się lekkomyślnie, brodząc po tym niebezpiecznym miejscu. Ten miękki piasek, który się usuwał pod stopami, dał mu się już raz we znaki. Poszukawszy więc nadaremnie odciętej trąby długim kijem, Ossaro dał za wygraną i trzej myśliwi poszli obejrzeć zwaliska swojej chatki.

CEDR DEODARA

Ossaro zapewniał, że nie ma obawy, aby inny słoń podobny znajdował się w dolinie. Złośliwy ten potwór, który im się tak dał we znaki, był niewątpliwie samotnikiem, a więc unikał towarzystwa pokrewnych sobie istot; gdyby był napotkał słonia w tej puszczy, rozpocząłby z nim zaciętą walkę, która by się zakończyła śmiercią jednego, a może i obu przeciwników. Mogły jednakże znajdować się w dolinie inne zwierzęta, nie mniej od słonia straszne, tygrysy, pantery i inne dzikie koty. Toteż pierwszą rzeczą, o której myśliwi nasi pomyśleli posiliwszy się i odpocząwszy, było urządzenie nowej chatki, bo obawiali się nocować pod gołym niebem.

Robota ta zabrała im dni kilka, chcieli bowiem staranniej jeszcze niż pierwszą opatrzyć drugą swoją chatkę, tym bardziej że zima się zbliżała, a noce już się stawały coraz zimniejsze. Rozrobili więc trochę gliny i pozatykali wszystkie szpary w ścianach, urzą-dzili nawet piecyk z kamieni i komin wyprowadzili na zewnątrz.

Ukończywszy dopiero tę ważną pracę, zabrali się do owych drabin, które ich miały wybawić z więzienia. Trzeba ich było sporządzić ze dwanaście, i to jak najdłuższych, równych jak strzała, lekkich jak trzcina. Niektóre roboty mogły być wykonane w chatce, nie wszy-stkie jednak. Póki pogoda służyła, najprzyjemniej było pracować pod gołym niebem, ale pora jesienna zapowiadała deszcze, chłody, może i śniegi, należało więc pośpieszać o ile możności.

Chociaż młodzieńcy nasi gorąco pragnęli wydostać się z doliny bez wyjścia, nie zapominali, że do pracy trzeba przede wszystkim sił i zdrowia, a tylko wygody, ciepłe mieszkanie, posilny pokarm mogły im to zdrowie zapewnić. Na odzienie i kołdry mieli dostateczny zapas skór zabitych yalków i innych zwierząt upolowanych przez Gustawa i Hindusa, nie obawiali się więc zimna ani dniem, ani nocą.

Trudniejsza sprawa była z jedzeniem; słoń ogromną im szkodę wyrządził rozsypując proch i depcząc suszone mięso. Zaledwo zdołali wybrać tyle, aby się pożywić przez kilka dni. Na szczęście, mimo braku broni palnej, mieli jeszcze łuk i strzały Hindusa, zresztą mogli zastawiać sidła na różne drobne zwierzęta i ptactwo. Pocieszali się więc nadzieją, że wkrótce wydobędą się z więzienia, a tymczasem dadzą sobie jakoś radę.

Załatwiwszy się z tymi gospodarskimi kłopotami, nasi znajomi przedsięwzięli nową wycieczkę, aby obejrzeć dokładnie skały otaczające dolinę. Pierwsza, jak wiemy, przerwana była przez słonia. Oglądali więc raz jeszcze każdy zakątek, zajrzeli także i do szczeliny prowadzącej na szczyt lodowca. Przekonali się, że jedno tylko miejsce, które już przedtem zauważyli, nadawało się do wykonania ich przedsięwzięcia. Postanowili więc niezwłocznie zabrać się do dzieła.

Najpierw należało wybrać drzewo najstosowniejsze na drabiny i narąbać go dostateczną ilość. Zdawało im się zrazu, że nie znajdą lepszego drzewa na to, jak jodły niebotyczne, wznoszące się na wybrzeżach jeziora, wkrótce jednak zauważyli inny gatunek, także z rodziny iglastych, a mianowicie cedr himalajski, zwany deodara. Hindus nie był jednak wcale zadowolony i ubolewał niezmiernie nad brakiem bambusów. Utrzymywał on, że gdyby tylko mieli bambus pod ręką, sporządziliby drabiny bez najmniejszego kłopotu, znacznie prędzej, aniżeli teraz zdołają to olbrzymie drzewo zrąbać.

Trzeba przyznać, że Ossaro nie przesadzał wcale; długa, drzewiasta, a cienka łodyga bambusu, ścięta w gąszczach bemgalskich, przewyższyłaby o wiele zwyczajne drzewo, nie przyczyniając żadnych trudów przy obrobieniu. Dość byłoby powywiercać w niej dziurki i szczeble w nie powkładać. Bambus jest nadzwyczaj lekki, co w tym wypadku było ważną rzeczą; ustawienie drabiny nie mniej przedstawiało trudności od jej sporządzenia. Rosły wprawdzie w dolinie bambusy odrębnego gatunku, przez krajowców zwane ringal, ale te nie mogły się na nic przydać, bo łodyga ich jest nadzwyczaj krucha i znacznie krótsza zwykle od wspaniałych bambusów, które tworzą ogromne zarośla w strefach zwrotnikowych, sięgając wysokości trzydziestu metrów. Nawet na niższych stokach Himalajów można napotkać podobne bambusy, lecz gatunki rosnące wyżej nie mają już tych przymiotów.

Cedr deodara miewa także taką wysokość, ale pień jego jest przy tym bardzo gruby, dochodzi dziewięciu lub dziesięciu metrów obwodu. W niedostatku bambusu młodzieńcy wybrali cedr himalajski na swoje drabiny. Drzewo to przeniesione zostało do Anglii i hodowane tam bywa w parkach i ogrodach. Nazwa deodara oznacza gatunek; cedry te znacznie się różnią od libańskich, zbliżają się bardziej do jodeł, rosną na różnych wysokościach — i w gorących dolinach, i na szczytach graniczących z linią śnieżną. Ale na niższych wzgórzach są . najokazalsze, dają drewno wyborne, a przy tym obfitość smoły.

Gdy wyrastają jedne obok drugich, tworząc lasy, cedry himalajskie miewają zwykle postać piramidalną, tak samo jak jodły, lecz gdy występują pojedynczo, grube ich konary wydłużają się w kierunku poziomym i wtedy mają charakterystyczną postać cedrów. Wspomnieliśmy wyżej, że cedr deodara dochodzi trzydziestu metrów wysokości, niezmiernie też jest ceniony jako materiał budowlany, gdyż ma drewno trwałe, łatwo dające się rozcinać w kierunku długości, co niemałą stanowi zaletę w kraju, gdzie mieszkańcy nie znają prawie piły.

W dolinie Kaszmiru budują z tego drzewa mosty, które najlepiej świadczą o jego trwałości. Mosty te przez znaczną część roku są pod wodą, a chociaż niektóre z nich stoją już ze sto lat, są zupełnie mocne i bezpieczne. Smoła otrzymywana z cedrów himalajskich nie jest tak gęsta jak zwyczajna, ma barwę ciemnoczerwoną i zapach nadzwyczaj mocny. W In-diach nazywają tę smołę oliwą cedrową, używają jej jako lekarstwa na rozmaite choroby ludzi i bydła domowego. Cedr deodara rośnie bardzo powoli, może też z tego powodu tak mało jest rozpowszechniony w Europie i tylko w ozdobnych parkach napotyka się go niekiedy.

Młodzieńcy nasi wybrali ten cedr na swoje drabiny dlatego przede wszystkim, że go mogli z łatwością porozcinać na cienkie szczapy. Z innym drzewem nigdy by tego nie dokazali w obecnym położeniu, pozbawieni narzędzi potrzebnych do takiej roboty. Tu jednak dość było klin wbijać w pień drzewa, aby go rozłupać na części.

Wypatrując cedrów w lesie, myśliwi natrafili na inne iglaste drzewo, które uszłoby było ich uwagi, gdyby botanik nie był go poznał i nie wytłumaczył towarzyszom, jakie im to odkrycie może przynieść korzyści. Był to gatunek sosny, której drewno przesycone jest żywicą, a stąd wyborne daje łuczywo. Mieszkańcy Himalajów robią z niego pochodnie. Botanik dodał jeszcze, że żywica ta służy także jako skuteczne lekarstwo na wiele chorób.

Mnóstwo innych gatunków drzew iglastych pokrywa stoki Himalajów, najobficiej jednak występują tu jodły pospolite, które tworzą lasy rozległe na grzbietach gór leżących poniżej dwóch do trzech tysięcy metrów nad poziomem morza. Nieraz napotkać je można rosnące na gruncie skalistym, trudno pojąć, jakim sposobem się tam rozwijają i utrzymują. Olbrzymie jodły wznoszą niebotyczne wierzchołki ku niebu, a korzenie zapusz-czają w skałę granitową i żywią się tym twardym granitem. Była tam niegdyś drobna szczelina, wpadło w nią ziarnko przypadkiem, wypuściło kiełek i wydało drzewo wspaniałe, które żyć może przez kilka wieków.

Botanik ucieszył się niezmiernie na widok owej jodły żywicznej, bo miał już teraz zapewnione oświetlenie dla siebie i towarzyszy na wieczory zimowe. Tym sposobem nie potrzebowali obawiać się jesieni i długich nocy, bo mogli pracować przy pochodniach, ociosywać szczeble dla swoich drabin i domowe różne roboty załatwiać.

DRABINY

Rąbanie drzew niedużo czasu zabrało; nasi robotnicy wybierali pnie najcieńsze, uważając tylko, aby były dość długie, gdyż takie były dla nich najdogodniejsze. Byle miały około piętnastu metrów wysokości, to wystarczyło dla nich, a niektóre z tych jodeł były tak wysmukłe, że trzeba było tylko korę z nich zdjąć, aby mieć boki do drabin gotowe. Sporządzenie szczebli niedużo przedstawiało trudności, ale kłopotliwe było niezmiernie, bo każdy kawałek drzewa musiał być starannie ociosany i do miary obcięty.

Najtrudniej im przyszło przewiercać dziurki do wkładania tych szczebli. Mozolna ta robota zajęła im więcej czasu aniżeli sporządzenie wszystkich części drabin. Gdyby mieli dobry świder, daliby sobie radę z łatwością, ale na nieszczęście brakło im tego pozy tęcznego narzędzia, a tu trzeba było wiercić nieskończoną ilość otworków. Sami nie wiedzieli, co począć.

Próbowali wyżłabiać te otworki ostrym końcem noża i nieźle im się nawet udawało, ale ileż czasu trzeba było na to, aby tym sposobem zrobić kilkaset dziurek! Nie dość, że robota była nudna, żaden nóż nie wytrwałby do końca, każdy by się wyszczerbił, złamał, może już za trzecią lub czwartą dziurką. Gdyby mieli byli gwoździe, obeszliby się bez dziurek, przybiliby szczeble gwoździami; ale nie łatwiej tu było o gwoździe jak o świdry.

Kłopot to był nie lada i nie wiadomo, jakby z niego wybrnąć zdołali, gdyby Karol nie znalazł na to rady. W chwili gdy mu przyszło do głowy, że za pomocą drabin mogą się wydostać z więzienia, obmyślił zarazem i sposób sporządzenia ich należycie. Był to wprawdzie pomysł tylko, doświadczenie miało dopiero wykazać, czy wykonanie było praktyczne.Niejedna piękna teoria spełzła na niczym, gdy przyszło do wykonania. Ale Karolowi powiodło się najpomyślniej.

Postanowił wiercić dziurki w drzewie za pomocą ognia, a raczej za pomocą żelaza rozpalonego do czerwoności. Skądże miał jednak wziąć takie żelazo? — zapytacie zapewne. Toż w bezludnej dolinie i o metalowy pręcik nie było łatwo. Ale od czegóż dowcip i zmysł wynalazczy? Młodzieniec miał mały kieszonkowy pistolet, lufa jego dochodziła piętnastu centymetrów, była cienka, bardzo gładka i równa. Karol umyślił rozgrzewać tę lufę do czerwoności i świdrować nią dziury w drewnie. Udało mu się to doskonale, rozgrzewał lufę tyle razy, ile było dziur do zrobienia, a więc kilkaset razy, ale na koniec zrobił swoje.

Łatwo zrozumieć, że mozolna ta praca nie skończyła się za jeden dzień, Karol dobrze się napocił, zanim ostatnią dziurkę przewiercił, i niema sio łez przy tym wylał, nie ze zmartwienia, lecz z powodu dymu, który mu oczy wygryzał. Gdy doprowadził do końca to ważne zadanie, niewiele już do roboty pozostało. Gustaw i Ossaro wkładali szczeble jeden po drugim, łącząc pomiędzy sobą oba boki drabiny, a gdy stanęła pierwsza, wzięli się z kolei do następnych.

Potem wszystkie pozanosili do miejsca wybranego na ich ustawienie i rozpoczęto robotę ostateczną. Niestety! Ze smutkiem powiedzieć wam musimy, że cała ta ciężka, długa praca okazała się zupełnie nieużyteczna. Ustawiono bez żadnej przeszkody parę pierwszych drabin, wszystko szło jak najlepiej, młodzieńcy wchodzili na nie bardzo zręcznie i podawali jedni drugim dalsze drabiny, już trzy czwarte olbrzymiego muru były przebyte, gdy nagle okazało się, że dalej ani rusz nie można się posunąć. Ostatnie piętra skały nie miały już tych wygodnych gzymsów, na których drabiny oprzeć było można, ale, przeciwnie, brzegi ich wysuwały się naprzód i cała skała pochylała się nieco, jakby w kabłąk. Nie było więc żadnego sposobu umocować tam drabin.

Z dołu nie podobna było dojrzeć tego, Karol, pierwszy dosięgnąwszy wyższego miejsca, spostrzegł od razu wszystko. Trzeba by chyba mieć skrzydła, aby przebyć skałę podobnego kształtu. Z tym bolesnym przekonaniem biedny botanik powrócił do towarzyszy, którzy z oczu jego wyczytali, że się coś złego stało. Gustaw i Ossaro nie próbowali wchodzić na drabiny.

Cały ten pomysł dowcipny, długa, nużąca praca, wszystko już teraz było na nic. Najpiękniejsze nadzieje spełzły na niczym, a przyszłość znowu przedstawiała im się w barwach najczarniejszych. Żaden z nich mówić nawet nie mógł, w milczeniu oddalili się od miejsca, gdzie ich spotkał taki gorzki zawód, usiedli, a raczej upadli na murawę i długo otrząsnąć się nie mogli ze straszliwego przygnębienia. W niemej rozpaczy spoglądali na nieprzebytą zaporę, która ich oddzielała od świata, na drabiny zawieszone na skale i wyglądające z daleka jakby snujące się po głazach pajęczyny. Z taką otuchą pracowali nad nimi! Teraz widok zmarnowanej pracy najboleśniejsze na nich wywarł wrażenie.

POWRÓT DO CHATKI

Długo tak siedzieli, pogrążeni w ciężkim smutku, nie zważając na wiatr mroźny, który smagał ich twarze. Cierpienie ich moralne było tak silne, że nie czuli i nie widzieli, co się koło nich działo. Gdyby gromy biły w tej chwili nad ich głowami, może by tego nie zauważyli i nie uciekaliby przed nimi. Myśl okropna, że teraz już całe życie będą musieli spędzić w tym więzieniu, przerażała ich więcej niż śmierć. Doznawali takiego uczucia jak tonący, gdy uczepi się wątłej trzciny i ta przełamie się w jego ręku.

Już od godziny siedzieli na jednym miejscu, spoglądając w milczeniu na różowe chmury nagromadzone na zachodzie, które zdawały się im przypominać, że słońce niezadługo skryje się za skałami i noc zalegnie dolinę. Karol spostrzegł to pierwszy i odezwał się do towarzyszy:

— Bracia, wieczór się zbliża, idźmy do domu.

— Do domu! — powtórzył Gustaw z goryczą — jak możesz wspominać o domu! Nazwa ta taki urok miała dla mnie dawniej, a teraz strasznym bólem przeszywa moje serce. Dom! Czy my zobaczymy kiedy dom rodzinny?

Karol nic nie odpowiedział na tę rzewną skargę. Jakąż nadzieję lub pociechę mógł dać biednemu bratu? Wstał jednak i nic już nie mówiąc skierował się zwolna do chatki, tamci dwaj podążyli za nim. Nowa troska ich czekała w mieszkaniu. Jak wspomnieliśmy wyżej, z zapasów zniszczonych przez słonia młodzieńcy uratowali bardzo niewiele, ale w nadziei, że nie na długo ich będą potrzebowali, nie oszczędzali ich i nie myśleli o zaopatrzeniu spiżarni. Nie mieli też czasu polować na jakąkolwiek zwierzynę, bo od rana do wieczora zajęci byli sporządzaniem drabin. Wychodząc z chatki z rana, pozostawili w niej tylko parą kawałeczków suszonego mięsa, które zaledwie na wieczorny posiłek starczyć mogły.

Jakkolwiek znużeni i zmartwieni, młodzieńcy zbliżając się do swego mieszkania uczuli jednak głód dotkliwy i z pewnym zadowoleniem pomyśleli o skromnej wieczerzy. Człowiek w największym nieszczęściu nie może jednak zapomnieć całkowicie o potrzebach ciała. Gdy na próg wchodzili i objęli wzrokiem ściany swej chatki, tak starannie zaopatrzone, spojrzeli na ognisko, gdzie za chwilę miał zabłysnąć płomień, a nad nim za-syczeć przypieczone mięso, roznosząc zapach smakowity, nie powiemy, aby biedni nasi przyjaciele się rozweselili, ale przynajmniej uczuli się spokojniejsi i smutna rezygnacja zastąpiła rozpacz w ich sercach. Jest to w naturze człowieka, że o najcięższych smutkach może zapomnieć na chwilę, gdy inny przedmiot myśl jego zajmie; i wielkie to szczęście dla niego, bo inaczej może by mu i sił zabrakło do zniesienia cierpień, jakie przebywać musi na tej ziemi.

Chatka nie miała okien, ciemno więc było w niej zupełnie; Karol dobył krzesiwa, rozpalił ogień i wszyscy trzej zasiedli przy ognisku, rozgrzewając zlodowaciałe członki. Po chwili chcieli się zabrać do przyrządzenia wieczerzy, ale niestety — mięso znikło. Rabuś jakiś ich uprzedził i pożarł ten ostatni posiłek. Wilk zapewne lub inny zwierz drapieżny w czasie ich nieobecności zakradł się do chatki i pochwycił mięso zawieszone na pułapie.

Odchodząc z rana tak byli zaprzątnięci swoimi nadziejami, a nie spodziewali się wcale tu powrócić, że zapomnieli zamknąć drzwi chatki. Złodziej czworonożny mógł więc tam zakraść się bez przeszkody. Teraz zgłodniali, zmęczeni nie mieli czym się posilić, bo oprócz tych resztek mięsa nie było w chatce żadnej najdrobniejszej nawet okruszyny jadła. Musieli więc położyć się bez wieczerzy wszyscy trzej, a raczej wszyscy czterej, bo Neron równie był głodny jak jego panowie.

POSZUKIWANIE ŚNIADANIA

Biedni młodzieńcy tak byli spracowani i znużeni, że pomimo dotkliwego głodu usnęli wkrótce snem głębokim. Ale przespawszy parę godzin, przebudzili się i resztę nocy spędzili na smutnych rozmyślaniach nad straszną teraźniejszością i straszniejszą jeszcze przyszłością. Nie mogli nawet pocieszać się myślą o śniadaniu, którego nie mieli. Chcąc zdobyć pożywienie, trzeba było iść daleko, aż do lasu, upatrzyć jakąś zwierzynę, upolować ją i wracać znów do domu, aby ją przyrządzić przy ogniu.

A gdybyż to szło tylko o czas i trudy! Ale po upatrzeniu zwierzyny pozostawało jeszcze zadanie niemałe — obmyślenie środków upolowania tej zwierzyny bez broni palnej. Pamiętajmy, że spiżarnia była zupełnie próżna, więc nie tylko o śniadaniu, ale i o obiedzie i wieczerzy przynajmniej na jeden dzień pomyśleć należało. Jeszcze do niedawna nie mieli najmniejszego kłopotu z tego względu, Gustaw wybornie strzelał i póki mu nie brakło prochu, zaopatrywał kuchnię w świeżą zwierzynę prawie codziennie. Ale teraz zręczny strzelec stał się zupełnie bezsilny, a jelenie, których mnóstwo snuło się w okolicy, ba! nawet ptaki mogły sobie bezkarnie żartować z Gustawa. Strzelba jego nie więcej była warta od zwyczajnego kija.

Obaj bracia mieli tylko trzy naboje do zużytkowania: dwa spoczywały w dubeltówce Gustawa, jeden, jedyny, w strzelbie Karola. Po tych trzech ostatnich wystrzałach nigdy już odgłos palnej broni nie miał się odezwać w dolinie bez wyjścia i rozbudzić ech uśpionych.

Pomimo ciężkich warunków myśliwi nasi nie tracili nadziei, że potrafią jakoś zaopatrzyć się w zwierzynę. Odważni młodzieńcy otrząsnęli się z rozpaczy i przygnębienia, starali się poddać woli Opatrzności i widzieć przyszłość w mniej czarnych barwach. Nie mogąc zasnąć, zaczęli rozmawiać i układać różne plany polowania. Ossaro był najlepszej myśli, bo miał łuk i strzały, nie potrzebował więc prochu, a ufał w swoją zręczność. Zresztą gdyby mu się polowanie nie powiodło, miał przecież sieci, a gdyby i ryb zabrakło, jeszcze pozosta-wały mu najrozmaitsze sposoby chwytania w sidła czworonożnych zwierząt i ptactwa.

Karol postanawiał z nastaniem wiosny zasadzić różne jadalne rośliny, których nasiona znalazł w dawniejszych swych wycieczkach, i urządzić koło chatki ogródek warzywny. Przypomniał także, iż należało zebrać starannie owoce rozmaite rosnące w dolinie, zanim mrozy je zwarzą, ażeby się o ile możności zaopatrzyć w zapasy żywności na zimę. Niepowodzenia ostatniego przedsięwzięcia, w którym tak wielkie nadzieje pokładali, przekonały ich, że zamiast marzyć o wydobyciu się z więzienia, lepiej było uczynić je jak najznośniejszym.

Oswoiwszy się z tak straszną myślą, że muszą tu żyć i umierać, młodzieńcy zaczęli spokojnie rozmyślać nad tym, aby przynajmniej zabezpieczyć się od niedostatku. Na takich rozmowach zeszła reszta nocy, a gdy tylko pierwszy brzask poranny ozłocił wierzchołki gór i przedarł się przez szparę do środka chatki, trzej towarzysze ubrali się i gotowali do jakiejś walnej wyprawy. Gustaw opatrzył starannie obie lufy swojej dubeltówki. Pamiętał on, że to ostatnie naboje, ostatnie ziarnka prochu, więc pragnął ich użyć z korzyścią. Karol także oglądał strzelbę, a Hindus uzbrajał się w swój łuk, próbował sznura, ładował pęk ostrych strzał w koszyczek z łoziny, który mu służył za sajdak.

Nie potrzebujemy powtarzać, że przyjaciele nasi wybierali się na łowy, a nie mieli czasu do stracenia, bo pilno im było postarać się o śniadanie. Powiadają, że jeżeli myśliwy wybiera się na polowanie z dobrym apetytem, to mu się poszczęści. Gdyby to miało być prawdą, nasi młodzieńcy mogli być pewni niezwykłego powodzenia, bo wszyscy byli głodni jak wilki i jak... poczciwe ich psisko, które także gotowało się szczerze im dopomagać i ostrzyło zęby na wszelkie stworzenie żyjące, czy to futrem pokryte, czy pierzem, byle tylko dostało się do jego paszczy.

Trzej myśliwi rozłączyli się i poszli każdy w swoją stronę, tak wypadło z narady. Tym sposobem każdy miał na własną rękę polować i gdyby jednemu, drugiemu się nie powiodło, to zawsze jeszcze trzeci mógł natrafić na lepsze warunki. Gdyby Hindus co zastrzelił, miał natychmiast dać znać o tym gwizdawką, którą nosił przy sobie, a Karol i Gustaw nie potrzebowali go uwiadamiać o powodzeniu, bo wystrzał był znakiem dostatecznym. Na wezwanie czy to gwizdawki, czy broni palnej wszyscy mieli się zejść natychmiast przy chatce.

Zawarłszy taką umowę i posprzeczawszy się trochę w żartach, bo każdy utrzymywał, że on pierwszy ubije przepyszną zwierzynę, rozeszli się w różne strony. Gu-staw poszedł na prawo, Ossaro na lewo, a Karol drogą pośrednią i Nerona zabrał ze sobą.

ZASADZKA

W kilka minut później trzej myśliwi stracili z oczu jeden drugiego. Karol i Gustaw postępowali brzegami jeziora, każdy ze strony przeciwnej, obaj ukrywali się za krzakami i wysokimi trzcinami, wypatrując zwierzyny. Ossaro trzymał się podnóża skał, sądząc, że natrafi tam najłatwiej na ptaka lub niniejsze jakie zwierzątko. Na okazalszą zdobycz nie mógł się porywać.

Gustaw był prawie pewny, że zobaczy niezadługo jelenia szczekającego. W dolinie było mnóstwo tych zwierząt i młodzieniec, ile razy wybrał się na polowanie, zawsze prawie przyniósł takiego jelenia. Umiał on zwabiać je podstępem na odległość strzału. Kładł się w trawie, ukrywał strzelbę przy sobie i naśladował głos jelenia, podobny nieco do szczekania, skąd pochodzi właśnie jego nazwa. Zwierzę ma zwyczaj odzywać się, gdy tylko niebezpieczeństwo jakie mu zagraża, i w krótkich odstępach czasu powtarza to nawoływanie, póki jest niespokojne, jakby wzywało pomocy.

Biedny jeleń nie pojmuje tego, że szczekaniem donośnym nie obrońców, ale nieprzyjaciela zwabia. Nie tylko człowiek, lecz i drapieżne zwierzęta umieją skorzystać z tej głupoty; gdy tylko głos jego usłyszą, biegną spiesznie w tę stronę i rzucają się na bezbronną ofiarę.

Łatwo jest bardzo naśladować głos jelenia szczekającego, toteż Gustaw wyuczył się prędko tej sztuki od Hindusa, a i Karol, słuchając ich obu, skorzystał także z nauki. Głód tak okropnie dokuczał Gustawowi, że z upragnieniem wyglądał jelenia szczekającego, chociaż zazwyczaj strzelał doń tylko w braku lepszej zwierzyny, bo mięso jego nie jest zbyt smaczne. Wolał on różne inne gatunki zwierząt przeżuwających albo tłuste ptactwo, ale teraz nie było czasu wybierać, szło o to, żeby jak najprędzej cokolwiek upolować i głód zaspokoić.

Gustaw wiedział, że botanik i Ossaro także dziś nie będą wybredni i z największym smakiem zjedzą najgorsze mięso, byle go się doczekali. Toteż nie marzył nawet o czym innym, tylko o jeleniu szczekającym, bo wiedział, że to najłatwiej mu przyjdzie.

Znał on pewne ustronie, gdzie prawie zawsze pasły się jelenie, małą prześliczną łączkę, otoczoną drzewami o liściach trwałych, nie opadających na zimę; było to w pobliżu jeziora. Gustaw często tam zaglądał i nieraz zastał jelenia leżącego pod drzewem lub skubiącego trawkę; nie wątpił, że i teraz tak będzie. Szedł spiesznie, nie zatrzymując się, pilno mu było załatwić się z polowaniem, aby na śniadanie podążyć. Zbliżając się do łączki, ostrożniej postępować zaczął, ukrywając się starannie pomiędzy drzewami.

Obawiając się spłoszyć zwierzynę, młodzieniec ukląkł i pełzał jak kot wśród gęstwiny. Doszedłszy do skraju lasku poszukał oczyma dobrej kryjówki, gdzieby mógł się zaczaić na jelenia lub inne stworzenie, które by się pojawiło na odległość strzału. Upatrzył duży, rozłożysty krzak i umieścił się w taki sposób, aby mógł przez gałęzie widzieć wszystko, co się działo na łączce, wspiął się na palce, rozejrzał z uwagą i na twarzy jego ukazał się wyraz niezadowolenia, bo nie zobaczył ani jelenia, ani żadnej innej zwierzyny.

Zmartwił się bardzo nasz Gustaw. Nie mówiąc już o głodzie, który mu coraz dotkliwiej dokuczał, miłość własna jego cierpiała na tym, że nie mógł dostarczyć zwierzyny towarzyszom, upewniwszy ich o tym solennie. Nie zrażał się jednak: jeżeli jeleni nie było na łączce, mogły się znajdować w pobliżu, a on znał sposób zwabienia ich. Postanowił popróbować niezwłocznie. Położył się więc za krzakiem i zaczął szczekać w najlepsze, naśladując jelenia.

CZATY PODWÓJNE

Niemało czasu upłynęło, zanim Gustaw doczekał się skutku swojego podstępu. Cisza głęboka panowała dokoła, myśliwy powtarzał raz po raz nawoływania swoje w krótkich odstępach czasu, ale żaden głos podobny mu nie odpowiedział, zaczynał już myśleć, że nie ma tu co robić, i chciał gdzie indziej poszukać szczęścia; raz jeszcze odezwał się, usiłując najdoskonalej naśladować jelenia, i zabierał się wreszcie do odejścia, gdy usłyszał na koniec szczekanie po drugiej stronie łączki. Było słabe i zdawało się bardzo oddalone, ale wyraźnie przesłane w odpowiedzi na uparte nawoływanie strzelca; należało więc zwabić zwierzę bliżej.

Gustaw nie omieszkał dołożyć starań do tego, zaszczekał znowu i czekał odpowiedzi. Usłyszał ją wkrótce, a tak była podobna do jego własnego głosu, jak gdyby nie on jelenia, lecz ten właśnie strzelca naśladował. Zachęcony tym powodzeniem nie ustawał i raz po raz nawoływał, dobierając głosu jak najstaranniej.

Tymczasem jeleń ucichł, Gustaw nasłuchiwał uważnie, echo nawet mu nie odpowiadało, cisza panowała głęboka. Aż naraz odezwał się lekki, zaledwie dosłyszalny szelest w gęstwinie po drugiej stronie łączki, szelest miły uszom myśliwego, gdyż zwiastuje obecność zwierzęcia, przeciskającego się pomiędzy krzakami. Przypatrując się z natężeniem, Gustaw spostrzegł w tej stronie poruszające się gałęzie, a na koniec mignął mu tam przez osłonę liści jakiś przedmiot brunatny, zapewne sierść jelenia. Strzelec nasz nie wyobrażał sobie, aby to mogło być co innego.

Łączka nie miała więcej jak dwadzieścia metrów sze -rokości, odległość więc nie była wielka, a jeleń ukazywał się za pierwszymi krzakami, jednakże Gustaw nie mógł go dojrzeć wyraźnie, tym bardziej że słońce nie podniosło się jeszcze wysoko i nie oświeciło doliny, bo ukrywało się za szczytami skał. Dość jednak było widno, aby Gustaw mógł dobrze wycelować, a krzak, za którym zwierz stał w tej chwili, miał tylko same cienkie gałęzie, nie było więc obawy, aby one kulę zatrzymały. Myśliwy nie wahał się dłużej, nie chciał tracić tak dobrej sposobności, przyklęknął więc, broń przygo-tował, cyngiel opatrzył. A strzelba Gustawa miała cyn-giel porządny, jeden z tych cynglów, co to za najlżejszym poruszeniem dają znać, że sprężyna ich jest w dobrym stanie. Toteż wśród ciszy głębokiej ten trzask przygłuszony ozwał się tak wyraźnie, że można go było z łatwością dosłyszeć o trzydzieści kroków i dalej; Gustaw nawet obawiał się aby odgłos nie spłoszył jelenia.

Zwierz się nie poruszył, tylko z miejsca, gdzie był ukryty, ozwał się trzask zupełnie podobny, jakby cyn-gla broni palnej, a w tejże samej chwili z jednej i z drugiej strony dał się słyszeć okrzyk przerażenia. Wielkie to było szczęście, że cyngle obu braci przestrzegły ich wzajemnie, bo straszne im groziło niebezpieczeństwo Każdy ze swojej strony udawał jelenia i zwiódł brata, brali też jeden drugiego za zwierzę i każdy o mało nie strzelił.

Spostrzegłszy straszną pomyłkę, zerwali się obaj na równe nogi, ale tak byli przestraszeni, że słowa przemówić nie mogli ani poruszyć się z miejsca. Stali jeden naprzeciw drugiego, trzymając strzelby w rękach, wpatrzeni w siebie, jak gdyby się gotowali do pojedynku. Ktoś, patrzący z boku, byłby ich niezawodnie o to posądził, a straszna bladość ich twarzy, wzrok osłupiały byłyby go utwierdziły w tym mniemaniu.

W końcu jednak obaj bracia przyszli do siebie; odetchnęli głęboko, przerywane okrzyki wyrywały się z ich piersi, jednozgodnym wiedzeni uczuciem rzucili strzelby o ziemię, pobiegli naprzeciw siebie, padli sobie w objęcia i długo ściskali się z niewypowiedzianą czułością.

Spotkanie dwóch braci było zupełnie przypadkowe. Karol poszedł wprawdzie w inną zupełnie stronę, ale ani się spostrzegł, jak zawrócił trochę na lewo, podczas gdy Gustaw znów skręcił w prawo. Obaj wpadli na ten sam pomysł naśladowania szczekania jelenia i wzajemnie się wyprowadzili w pole. Gustaw tak doskonale udawał głos zwierzęcia, że Karol dokładał wszelkich usiło-wań, aby go wiernie naśladować, co, jak widzieliśmy, powiodło mu się zupełnie i o mało nie stało się przyczyną strasznego nieszczęścia. Ciemny, brunatny ubiór obu braci także przez gęstą osłonę liści mógł być łatwo wzięty za skórę jelenia, pokrytą krótką sierścią.

HASŁO HINDUSA

Dwaj bracia tak byli wzruszeni, że zapomnieli nawet o głodzie, gdy gwizd przeciągły ozwał się od strony jeziora i myślom ich. nadał odmienny kierunek. Było to hasło umówione, którym Ossaro znać dawał, że mu się polowanie lepiej powiodło. Niezadługo dał się słyszeć gwizd powtórny, a echa okoliczne przesyłały je od jednej skały do drugiej. Teraz jednak hasło dochodziło od strony chatki, widocznie więc Hindus pośpieszył tam z upolowaną zwierzyną. Na pierwszy odgłos bracia spojrzeli na siebie znacząco; gdy ozwał się drugi, Gustaw rzekł z uśmiechem:

— Widzisz, Karolu, że Ossaro lepiej od nas obu się sprawił, chociaż miał tylko łuk i strzały, a my nieraz żartowaliśmy sobie z tej broni. Dreszcz mnie przechodzi, gdy pomyślę, co by się było stało, gdyby strzał którego z nas uprzedził gwizdawkę...

— Albo gdyby dwa strzały padły były razem — dodał Karol przyciskając ręką bijące serce. — Ach, bracie! Gdybyś był zginął z mojej dłoni, wolałbym tego nie przeżyć. Ale nie mówmy już o tym, bo to okropne.

— Masz słuszność, dziękujmy Bogu, że nas uchronił od tak strasznego nieszczęścia, i starajmy się o tym zapomnieć. Spieszmy teraz do Hindusa, ciekaw jestem bardzo, co on tam upolował, czy czworonoga, czy ptaka? Ale zawsze jedno z dwojga, prędzej ptaka. Przechodząc koło jeziora, słyszałem z daleka dziwny krzyk jakiś, właśnie w tej stronie, gdzie poszedł Ossaro. Głos ten jest mi nieznany, ale zdaje mi się, że to ptak być musiał.

— Słyszałem i ja ten krzyk — mówił Karol — a nawet domyślałem się po trochu, jakie stworzenie go wydało. Jeżeli przypuszczenie moje się sprawdzi, będziemy mieli śniadanie, którym by sam Lukullus nie pogardził, bo takie właśnie przysmaki zajadał podobno najczęściej. Nie traćmy czasu, chodźmy.

Podnieśli strzelby, które im o mało tak okropnego nie spłatały figla, i okrążając jezioro skierowali się do swojej chatki. Z daleka zobaczyli Hindusa; siedział na kamieniu przed progiem i trzymał w rękach ptaka. Przepyszne to było stworzenie, a gdy młodzieńcy zobaczyli je z bliska, poznali w nim od razu pawia.

Lecz ptak ten dziki daleko okazalej wygląda od pawi hodowanych w naszych ogrodach, chociaż i te zachwycają nas bogactwem swych barw jaskrawych, a zwłaszcza przepysznym wachlarzowatym ogonem. Dziki paw jest większy, świetniej zabarwiony, a nade wszystko odznacza się wybornym mięsem, co było obecnie najważniejszą jego zaletą w oczach naszych myśliwych.

Wkrótce też cała powierzchowna świetność ptaka znikła pod palcami Hindusa, który niemiłosiernie oskubał przepyszne jego pióra, rzucając je o ziemię z takim lekceważeniem, jakby to było szare pierze najzwyczaj-niejszej gęsi lub kaczki. Nie zachwycał go wcale w tej chwili ani przepyszny lazur piórek pokrywających pierś pawia, ani tęczowe blaski jego ogona.

Gdy dwaj bracia nadeszli z próżnymi rękami, Ossaro nie mógł powstrzymać lekkiego uśmiechu triumfu. Nie wyrzekł ani słowa, a i ten uśmiech zabłysnął tylko na chwilę, niemniej jednak czuł się dumny, a Karol i Gustaw spostrzegli to od razu. Hindus nie potrzebował nawet pytać młodych sahibów, czy polowanie im się udało. Wszak żaden nie strzelił, a więc widocznie nie napotkał zwierzyny. On zaś nie potrzebował iść daleko; usłyszawszy krzyk pawia, zaraz zawrócił w tę stronę, zobaczył ptaka usadowionego na gałęzi i posłał mu strzałę w samą pierś, przepysznie zabarwioną. Ptak spadł natychmiast, a Ossaro pochwycił długie jego nogi i niósł z opuszczonymi skrzydłami i wiszącą w dół gło-wą najpiękniejszego w świecie pawia, tak zupełnie, jak kucharka zwykłą kurę lub kaczkę kupioną na targu.

Gdyby mógł był się domyślić, jakie niebezpieczeństwo groziło przed chwilą jego ukochanym sahibom, byłoby go to zapewne wyrwało z obojętności; ale młodzieńcy nie mieli czasu opowiadać mu teraz o swoich przygodach, obaj rzucili się gorliwie do skubania ptaka, podczas gdy Ossaro ogień rozpalał, wkrótce też pieczyste było na rożnie. Neron pożarł wnętrzności pawia, nie czekając na resztki śniadania panów.

KOZIOROŻEC

Nasi myśliwi tak się uwinęli ze smakowitym mięsem, i to bez pomocy widelców, że biedne psisko niezbyt się pożywiło resztkami, dostały mu się tylko kości doskonale oczyszczone. Obfite i smaczne śniadanie nie tylko fizyczne, ale i moralne siły młodzieńców ożywiło. Zawsze jednak z niepokojeni myśleli o kłopotach, które ich czekały z powodu braku prochu. Jak tu teraz zaopatrzyć się w żywność, nie mogąc strzelać do zwierzyny?

A jednak najlepszą na to odpowiedzią było świeżo spożyte śniadanie. Póki Ossaro miał łuk i strzały, nie było czego rozpaczać, a strzał zabraknąć nie mogło, bo Hindus sam je sobie sporządzał bardzo zręcznie. Stanęło więc na tym, że Gustaw umyślił zrobić sobie także łuk i wprawiać się w używaniu tej pierwotnej broni pod kierunkiem Hindusa.

Możemy ją najsłuszniej nazwać pierwotną, gdyż znana była od czasów najdawniejszych, a i nazwa powszechnej stosowna jest dla niej, bo na całej kuli ziemskiej, we wszystkich częściach świata, dzicy ludzie sporządzają sobie łuki. Mieszkańcy krain tak oddalonych od siebie, że z pewnością nigdy żadnych stosunków pomiędzy sobą nie miały, zupełnie jednakowym sposobem naciągają łuki i strzały z nich wypuszczają.

Zaspokoiwszy tedy głód dotkliwy, młodzieńcy nasi, czując się odważniejsi i lepszej myśli, zaczęli się naradzać nad położeniem swoim obecnym. Nie dość było zjeść śniadanie, należało teraz z kolei pomyśleć o obiedzie i o wieczerzy, nie tylko na dziś, lecz i na dni następne. Nie było żadnej pewności, że Ossaro zawsze będzie równie szczęśliwy na polowaniu. Niedawne doświadczenie nauczyło ich, jak to źle jest pozostawać bez żadnych zapasów żywności. Postanowili więc przede wszystkim obmyślić środki zaopatrzenia spiżarni na czas dłuższy. Każdy na swoją rękę miał dokładać do tego wszelkich usiłowań.

Tymczasem najpilniejszą rzeczą był obiad dzisiejszy. Zadawano więc sobie pytanie, z czego się miał składać: z ryby, pieczonego udźca czy ptaka z rożna? Żaden z naszych myśliwych nie wymagał kilku potraw, gotów był jedną się zadowolić, a nawet dużo by dał za to, aby mieć pewność, że ta jedna go nie minie.

Długo więc rozprawiali nad tym, czy pójść ryby łowić wędką, czy wypatrywać drugiego ptaka; pawia, bażanta lub kaczki, czy wreszcie pójść do lasu i czatować na grubszego zwierza. Kwestia ta była jeszcze nie rozstrzygnięta, gdy wypadek niespodziewany zadecydował bez współudziału naszych myśliwych, jaką potrawę anieli dostać na obiad. Szczęśliwy ten wypadek dostarczył im zapasów żywności nie tylko na obiad i wieczerzę dnia tego, lecz na kilka dni następnych, i to w takiej obfitości, że mogli nawet i głód Nerona zaspokoić, nie czyniąc sobie uszczerbku.

Młodzieńcy jedli śniadanie na świeżym powietrzu, siedząc na kamieniach przed swoją chatką. Pogoda była piękna, w cieniu tylko chłód dawał się trochę odczuwać, ale słońce jasno świeciło ponad górami, odbijając się od ubielonych szczytów, i padało wprost na siedzących, ogrzewając ich swymi promieniami. Nie mieli też i po śniadaniu najmniejszej ochoty powracać do chatki, siedzieli ciągle na tym samym miejscu i naradzali się, jak już wspomnieliśmy wyżej, gdy odgłos osobliwego rodzaju dał się słyszeć nagle. Było to coś na kształt becze-nia kozy, a dochodziło z góry, jakby z obłoków.

Myśliwi podnieśli oczy i wnet spostrzegli na wierzchołku skały zwierzę czworonożne, którego głos zwrócił ich uwagę. Jeżeli beczenie przypominało kozę, to i o postaci toż samo powiedzieć było można. Bo też w rzeczy samej stworzenie to było dziką kozą. Przyrodnik Karol poznał to od pierwszego rzutu oka, chociaż nigdy przedtem nie widział podobnego zwierzęcia żywego. Dopomogły mu w tym jego wiadomości naukowe, oznaczył też nie tylko (rodzinę, ale i gatunek okazu, który mieli przed sobą; był to koziorożec.

Postać zwierzęcia, barwa jego sierści, a zwłaszcza ogromne  rogi, w tył odgięte w kształcie łuku, wszystko to były cechy niewątpliwe; młodzieniec, który z wielkim zamiłowaniem uczył się zoologii, znał dobrze koziorożca z opisu, a nawet widział go wypchanego w gabinecie, nie mógł więc się omylić.

Hindus wiedział tylko tyle, że to była koza dzika, nigdy jednak nie oglądał jeszcze podobnego zwierzęcia, bo pierwszy raz dopiero zapuszczał się na wyżyny himalajskie, koziorożec zaś nigdy nie schodzi w doliny. Gustaw także wiedział doskonale, że ma do czynienia z kozą, nie umiałby był jednak oznaczyć jej gatunku.

Koziorożec stał nieruchomo na samym cyplu skały i wyglądał wspaniale, można go było obejrzeć od stóp do głowy. Zwierzę to znacznie jest większe od kozy domowej, lecz myśliwym naszym wydawało się w tym wielkim oddaleniu tak małe jak koźlątko. Przez chwilę wpatrywali się w nie w milczeniu, potem Gustaw pochwycił strzelbę i chciał mierzyć, gdy towarzysze go powstrzymali, przekładając, że nigdy z takiej odległości trafić nie zdoła. Skała, na której stał w tej chwili koziorożec, miała najmniej czterysta stóp wysokości.

Młodzieniec zrozumiał i sam po chwili, że szaleństwem byłoby marnować resztki prochu, skoro nie mógł dosięgnąć tej ponętnej zwierzyny. Nie zapomniał prze-cież, że miał już tylko dwa naboje, które należało roz-tropnie zużytkować.

KOZY I OWCE

Trzej młodzi myśliwi nie spuszczali z oczu zwierzęcia, które stało ciągle nieruchome i nie myślało się oddalać ze swego stanowiska na cyplu skały. Wyglądało tam zupełnie, jak gdyby chciało się im przedstawić w całej okazałości lub malarzowi pozowało do portretu. Karol nie omieszkał skorzystać ze sposobności, aby udzielić towarzyszom niektórych szczegółów naukowych o koziorożcu i jego rodzinie.

— Zwierz ten — mówił młody przyrodnik — znany był od czasów bardzo dawnych i najrozmaitsze bajki

o nim opowiadano. Koziorożec, tak wyglądem swoim, jak i obyczajami, zbliża się zupełnie do naszych kóz domowych. Wiadomo, że kozy hodowane bardzo się różnią pomiędzy sobą, można by naliczyć mnóstwo odmian odrębnych tych pożytecznych zwierzątek; w każdej niemal okolicy wyglądają inaczej. Różnice te są prawie tak duże, jak w licznym rodzie psów. Stąd powstała wielka niepewność co do pochodzenia kóz domowych. Nie wiadomo, od którego dzikiego gatunku wzięły początek, i uczeni są pod tym względem w niemałym kłopocie.

— I dotąd nie potrafili tych wątpliwości wyjaśnić? — zapytał Gustaw.

— Prawdopodobnie — mówił dalej przyrodnik — kozy domowe, hodowane przez najrozmaitsze ludy, nie pochodzą od jednego, ale od kilku dzikich gatunków. Tak samo i owce, w tak licznych trzodach utrzymywane we wszystkich krajach cywilizowanych, początek swój wiodą od różnych owiec dzikich.

— A więc jest kilka gatunków dzikich kóz? — zapytał Gustaw.

— Przyrodnicy liczą ich ze dwadzieścia — odrzekł Karol — nie wszystkie jednak dokładnie są znane; maże też niektóre, za osobne gatunki uważane, są tylko odmianami, a może w głębi nieznanych puszcz Azji i Afryki Środkowej przebywają gatunki, których oko Europejczyka nigdy nie widziało. Pedantyzm uczonych wprowadził ogromny zamęt w klasyfikacji kóz dzikich. Nieraz usiłowano utworzyć nowy rodzaj i nowy gatunek tam, gdzie różnica polegała na nieznacznej wypukłości szczęki lub odmiennej barwie sierści. Podzielono rodzinę kóz na pięć rodzajów, a ponieważ niektóre z nich mieszczą w sobie tylko po jednym gatunku, więc namnożono tym sposobem dużo nazw niepotrzebnych i utrudniono niezbyt już i tak łatwe rozpoznanie kóz dzikich.

Gromadka kóz, do której koziorożec należy, stanowi rodzinę oddzielną, zaliczoną obok pokrewnych sobie rodzin owiec, jeleni i antylop do rzędu pochworogich. Pomiędzy owcami i kozami dzikimi jest nawet znaczne podobieństwo i nie rozpoznalibyśmy ich tak łatwo po futrze, jak każda gospodyni odróżnia po wełnie domową owieczkę od takiejże kozy. W stanie natury jedne i drugie miewają niekiedy wełnę długą i miękką, a czasem krótką sierść, jak u jeleni.

Ale wtenczas nawet, gdy oba gatunki powierzchowną postacią zupełnie się do siebie zbliżają, różnią się jed-nak znacznie usposobieniem i obyczajami. Owca jest zawsze łagodniejsza, trwożliwsza od kozy, chociaż w stanie natury nie bywa tak niedołężna jak hodowana. Koziorożec, którego tu widzimy przed sobą — mówił dalej przyrodnik, wskazując zwierzę, które stało ciągle nieporuszone na cyplu skały — nie jest jedynym hi-malajskim gatunkiem. Drugi, większy nieco, zwany przez krajowców tahir, trafia się także w tych górach, a pewny jestem, że w niedostępnych puszczach, nie tkniętych stopą wędrowca, kryją się jeszcze i inne.

W Alpach są także koziorożce. Niemcy nazywają je kozłami skalnymi, Steinbock. Pirenejskie noszą nazwę miejscową tur, a na Kaukazie zowią je zak. Zwierzęta te przebywają także i w górach afrykańskich, lecz mało są dotąd znane. Wszystkie jednak mniej więcej podobne są do siebie. Pewien uczony podróżnik opisał bardzo dokładnie koziorożce himalajskie, które tu na miejscu oglądał; wszystkie szczegóły zebrane przez niego są zatem najpewniejsze; a ponieważ je pamiętam doskonale, więc chyba najlepiej zrobię, jeżeli je powtórzę. Słuchajcie więc:

„Koziorożec samiec — powiada ów podróżnik — znacznie jest większy od kóz domowych, sierść jego bywa zwykle jasnobrunatna, zaraz po wylenieniu przybiera odcień popielatawy. Zdarzało mi się także parę razy napotkać młode samce i samice mające sierść czerwonawą, taką prawie jak u jeleni, stare jednak zawsze są ciemniejsze, zapewne dlatego, że zwykle przebywają na miejscach bardzo wysokich, gdzie temperatura jest niska, i z tego powodu lenieją w porze późniejszej.

Sierść koziorożca jest krótka, bardzo zbliżona do wełny dzikich owiec, a w czasie mrozów zimowych skóra ich porasta jeszcze innym włosem, króciutkim, lecz miękkim i puszystym, podobnym bardzo do tej wełny owczej, z której robią szale w Tybecie. W maju i w czerwcu zwierzęta tracą jedną i drugą sierść, a w o-kolicach, gdzie koziorożce snują się licznymi stadami, krzaki i krawędzie skał bywają pokryte kosmykami tej wełny.

Główną ozdobą koziorożca są wspaniałe rogi; u samca rogi te, zaokrąglone łukowato ponad plecami, dochodzą czasem metra długości, a obwodu miewają do dwudziestu ośmiu centymetrów przy nasadzie. Zdarzało mi się nawet widzieć dłuższe jeszcze rogi, ale te już należą do osobliwości. Samiec ma długą, czarną, rozstrzępioną brodę, dochodzącą dwudziestu centymetrów długości. Mniejsza przynajmniej o trzecią część od samca, samica ma także sierść brunatną, zwykle jednak jaśniejszą; rogi jej dochodzą najwyżej trzydziestu centymetrów długości.

Zwierzęta te są nadzwyczaj zgrabne i zwinne. Latem wdrapują się na wysokie szczyty szukając paszy i często dalekie odbywają wędrówki. Gdy tylko śniegi topnieć zaczynają, koziorożce opuszczają zimowe swoje siedliska w dolinach i wędrują po stokach gór, kiedy niekiedy zatrzymując się dłużej w miejscach, gdzie obfitsze znajdują pożywienie.

Samce zbierają się w osobne gromadki, czasem dość liczne, i wspinają się na najwyższe góry. W dzień, gdy słońce przygrzewa, tam zwykle spoczywają, kładą się na śniegu albo na skałach nagich, na takich wyżynach, gdzie już żadnej roślinności nie ma. Rzadko kiedy zasypiają na pastwiskach. Dopiero gdy wieczór nadejdzie, spuszczają się niżej i wędrują tak czasem bardzo daleko, przebywając po kilka mil bez przerwy. Z początku postępują powoli, ale jeśli mają długą drogę przed sobą, zaczynają biec kłusem, i czasem widzieć można stada całe cwałujące po stokach gór.

Krajowcy utrzymują, że stada samców spędzają całe lato na takich wyżynach, aż do października; wówczas dopiero powracają na niższe miejsca, na leże swoje zimowe. Samice mniej są skłonne do włóczęgi, wędrują także, ale nigdy się nie wspinają na takie wyżyny i rzadko bardzo przekraczają granicę roślinności. Miewają zwykle po dwoje małych koźlątek, które przychodzą na świat w lipcu.

Koziorożec jest nadzwyczaj tchórzliwy, wzrok ma bardzo bystry i węch doskonały; czujny na najlżejszy szelest, umyka z błyskawiczną szybkością. Na odgłos strzału całe stado umyka w susach potężnych na góry. Sam widok człowieka je przeraża, nieraz w podróżach moich miewałem tego dowody. Raz, pamiętam, spostrzegłem z daleka liczną gromadę koziorożców pasącą się w dolinie; było ich tam pewnie ze sto. Słońce zniżało się ku zachodowi, byliśmy dość daleko od naszego obozu, roztropność nakazywała powracać na nocleg, ale widok koziorożców w taki zapał nas wprawił, żeśmy o roztropności zapomnieli.

Zaczęliśmy się skradać do nich, pełzając po ziemi. Możeśmy nie zachowali dostatecznej ostrożności, bośmy się śpieszyli z powodu spóźnionej pory, dość, że jeszcześmy nie zdołali zbliżyć się na odległość strzału, gdy już kilka samców przewodników nas dostrzegłoi całe stado uciekło jak szalone.

Ponieważ nie mieliśmy czasu do nich strzelać i nie wyrządziliśmy im żadnej krzywdy, więc mieliśmy nadzieję, że je dnia następnego zastaniemy na tym samym pastwisku; ale daremnie szukaliśmy stada naszego i tam, i wszędzie w pobliżu, wyniosło się gdzieś dalej, spłoszone naszym widokiem.

Koziorożec z nadzwyczajną zręcznością drapie się na strome góry i przeskakuje ogromne przestrzenie, z jednej krawędzi skały na drugą. Dawniej opowiadano, że zawiesza się czasem rogami na wystającej skale i buja cały w powietrzu, ale to jest bajeczka. Niemniej jednak wędrówki jego po najniedostępniejszych miejscach bywają często zadziwiające.

Warto widzieć, jak stado, spłoszone wystrzałem, sadzi przez urwiska, wspina się na skały wznoszące się prostopadle w górę, to znów spuszcza się z szybkością strzały po gruncie pokrytym kamieniami, które za najlżejszym poruszeniem staczają się w przepaść, lub po miękkim piasku, gdzie stopa innego zwierzęcia grzęźnie i w głąb zapada. Nieraz koziorożec znika nagle, jak gdyby runął w przepaść, po chwili ukazuje się dalej i pędzi ciągle, nie zatrzymując się ani na jedno mgnienie oka, przebywając czasem po piętnaście mil na godzinę. Widok ten dziwne wywiera wrażenie: kto go raz miał przed oczyma, nie zapomni go nigdy. Nie znam ani jednego zwierzęcia, które by dorównało chy-żością biegu koziorożcom.

WALKA

Zaledwie Karol zakończył to opowiadanie, gdy koziorożec, jakby chcąc ich zapoznać lepiej jeszcze ze swoimi obyczajami, wyprawił przed ich oczyma nadzwyczaj ciekawe i malownicze widowisko. Ujrzeli naraz drugiego koziorożca, idącego wprost ku pierwszemu. Był to także samiec, łatwo to mogli poznać po długości rogów i rozmiarach całej postaci, obydwa podobne były do siebie jak bracia rodzeni.

A jednak wcale nie po bratersku spoglądali na siebie, nowy przybysz zwłaszcza okazywał widocznie uczucia bardzo nieprzyjazne; szedł z głową pochyloną, pysk wsunął pomiędzy przednie kolana, brodą dotykał piersi, a rogi nastawił końcami naprzód. Ogon miał podniesio-ny do góry i potrząsał nim gwałtownie, co u każdego dzikiego zwierzęcia jest nieomylną oznaką gniewu.

Pomimo ogromnego oddalenia myśliwi nasi widzieli to wszystko doskonale, bo postacie koziorożców stojących na szczycie skały rysowały się wyraźnie na jasnym błękicie nieba, mogli więc śledzić wszystkie ich ruchy. Toteż poznali od razu, że zwierz, który się zbliżał w tej chwili w groźnej postawie, miał zamiar wpaść znienacka na pierwszego, zadumanego na krawędzi skały, i zrzucić go w przepaść.

Zdradziecki ten pomysł byłby mu się może i powiódł, gdyby pierwszy koziorożec pozostał był jeszcze parę minut nieruchomy i nie spostrzegł zbliżenia nieprzyjaciela. Wmieszanie się Gustawa opóźniło na chwilę nieuniknioną jego zgubę. Na widok zdrajcy zbliżającego się podstępnie od tyłu młodzieniec nie mógł powstrzymać okrzyku oburzenia. Zwierz nie zrozumiał zapewne znaczenia tego odgłosu, ale ocknął się z zamyślenia i rzucił oczyma dokoła. Jedno mgnienie oka wystarczyło mu na to, aby dostrzec niebezpieczeństwo i przedsięwziąć środki obrony. Z błyskawiczną szybkością podniósł się na tylnych kopytach, wykręcił się, jakby na osi, i stanął znów na czterech nogach naprzeciw napastnika. Nie myślał wcale uciekać, spojrzał mu śmiało w oczy i wyzywał do walki.

Trzeba przyznać, że ucieczka była w tej chwili dla niego niemożliwa. Urwista skała, na której ukazał się naszym myśliwym, wysuwała się wąziutkim cyplem ponad doliną, a nieprzyjaciel zagradzał mu jedyną drogę odwrotu. Musiał więc rad nie rad przyjąć walkę; okazał się mężnym z konieczności.

Wściekłe chrapanie wyrywało się z gardła obu zapaśników, wspięli się na tylne nogi i stanęli naprzeciw siebie, mierząc się groźnie oczyma. Myśliwi przypomnieli sobie w tej chwili walki kozłów domowych, których nieraz byli świadkami. Podczas gdy barany rzucają się na siebie zwyczajnym sposobem, stojąc na czterech nogach, kozły stają naprzód dęba, a potem spadają całym ciężarem jeden na drugiego, uderzając się wzajemnie wystawionymi rogami.

Koziorożce powtarzały kilkakrotnie ten manewr, podnosiły się na tylne nogi i wściekle się tłukły rogami, lecz wkrótce zwycięstwo przechyliło się widocznie na stronę napastnika. Stanowisko jego było daleko dogodniejsze; jego przeciwnik, stojący na wąskim cyplu skały, nie mógł się prawie poruszyć, musiał się ciągle mieć na ostrożności, aby nie runąć w przepaść. Tamten zaś najswobodniej cofał się w tył i z nowym rozpędem rzucał się naprzód, stąpał śmiało, nie mając się czego obawiać, podczas gdy nieszczęśliwy jego przeciwnik czuł się ciągle zawieszony nad przepaścią, w którą jeden ruch nieostrożny mógł go wtrącić. Bronił się zawzięcie, byłby może i zemknął, zrzuciwszy pychę z serca, gdyby ucieczka była możliwa; miał na to jeden tylko sposób, zuchwały, rozpaczliwy: przywiedziony do ostateczności, próbował przeskoczyć potężnym susem przez łeb nieprzyjaciela.

Ale szalony ten pomysł przyśpieszył tylko jego zgubę. Nieszczęśliwy koziorożec uniósł się, jak ptak prawie, w powietrze, tymczasem drugi pochwycił go na rogi i podrzucił gwałtownie. Zwierz pokonany okręcił się ponad przepaścią, uderzył kilkakrotnie o krawędzie skały i runął w końcu całym ciężarem w głąb doliny, a martwe jego ciało raz jeszcze, jak piłka kauczukowa, podskoczyło w górę i opadło bez ruchu na ziemię.

Upłynęło kilka sekund, zanim młodzi myśliwi ochłonęli ze zdziwienia i zdołali sobie zdać sprawę z tego, co się stało przed ich oczyma. Wypadki podobne zdarzają się jednak bardzo często w górach himalajskich, gdzie przebywają liczne gromadki koziorożców i innych zwierząt podobnych. Zacięte walki pomiędzy samcami, kozłami lub baranami dzikimi odbywają się zwykle na brzegach strasznych przepaści i kończą się strąceniem przeciwnika w otchłań głęboką. Nie zawsze jednak zwyciężony ginie tym sposobem, nieraz koziorożec lub baran, spadłszy z  niezmiernej wysokości, podnosi się w najlepsze i biegnie dalej. Nieraz też zapewne przy drugim spotkaniu odda za swoje i pomści się na nieprzyjacielu. Pewien wiarygodny podróżnik opowiada, co następuje:

„Byłem świadkiem zdarzenia tak nadzwyczajnego, że nigdy bym w nie nie uwierzył, gdybym go na własne oczy nie widział. Strzeliłem do kozła stojącego na skale, o osiemdziesiąt metrów przynajmniej wyżej ode mnie. Trafiłem go, spadł jak piłka z ogromnej wysokości, ale zapewne lekko był tylko raniony, gdyż, odskoczywszy nagle, począł uciekać, a chociaż goniliśmy za nim i widzieliśmy ślady krwi na znacznej przestrzeni, znikł nam jednak z oczu i nie dowiedzieliśmy się nigdy, co się z nim stało".

Widziano także wypadki podobne w Ameryce, gdzie w Górach Skalistych żyją dzikie owce, tak podobne do azjatyckich, że niektórzy przyrodnicy uważają je za dwie odmiany tegoż samego gatunku. Baran amerykański uciekając przed myśliwym skacze nieraz z ogromnych wysokości, pada na nogi, odskakuje jakby na sprężynie i znów staje na nogi, nie ponosząc żadnego szwanku. Wszystkie zwierzęta górskie z rodziny kóz i owiec umieją podobne sztuki łamane wyprawiać. Opatrzność każde zwierzę opatrzyła takimi zdolnościami i przymiotami, jakie mu są najpotrzebniejsze w warunkach, w których życie pędzi.

Koziorożec leżący u stóp skały w niewielkiej odległości od naszych myśliwych nie podniósł się jednakże, spadł on ze zbyt wielkiej wysokości, miał kości pogruchotane, rogi połamane, jednym słowem, były to już tylko martwe szczątki biednego zwierzęcia.

ORŁY

Wypadek ten był gratką nie lada dla naszych myśliwych, zwierzyna spadła im z nieba w nagłej potrzebie, zupełnie jak manna na puszczy Izraelitom.

— Mamy obiad gotowy! — zawołał Gustaw uradowany. — Nie tylko obiad, ale i wieczerzę, i zapasy żywności na tydzień przynajmniej.

Trzej towarzysze zerwali się i biegli, co prędzej chcąc zabrać koziorożca, gdy usłyszeli krzyk dziwny, który dobiegał z wierzchołka skały i powtórzył się kilka razy. W pierwszej chwili sądzili, że to był okrzyk triumfu zwycięzcy, lecz omyłka ta niedługo trwała. To nie mógł być głos czworonożnego zwierzęcia, wkrótce też naocznie się o tym przekonali.

Koziorożec-zwycięzca stał ciągle na- wierzchołku skały; spoglądał zapewne na pokonanego przeciwnika, pysznił się swoim dziełem. Strąciwszy go w przepaść, sam teraz zajął jego miejsce na skraju urwiska. Usłyszał on także wrzask przeraźliwy, który się obił o uszy myśliwych, i obejrzał się dokoła, widocznie strwożony.

Młodzieńcy podnieśli oczy w górę, ujrzeli wysoko w powietrzu ponad koziorożcem dwa ciemne punkty, a gdy się niżej spuściły, rozpoznali duże, wysmukłe ptaki, prawie zupełnie czarne. Były to ptaki drapieżne, okazałe orły. Spuszczały się powoli, zakreślając w powietrzu kręgi coraz mniejsze i powtarzając od czasu do czasu przeraźliwe swoje okrzyki. Łatwo było domyślić się z ruchów ich i z tego wojennego hasła, że się wybrały na łowy i miały zdobycz upatrzoną. Zdobyczą tą był właśnie koziorożec.

Nieborak odgadł także mordercze zamiary ptaków i tak był przerażony, że zupełnie głowę stracił. Nie miał już teraz tej pysznej zwycięskiej postawy, z jaką spoglądał przed chwilą na trupa przeciwnika; pochylał się, skurczył, nie uciekał, jak gdyby go przestrach obezwładnił. Drapieżne orły naumyślnie krzyczały tak przeraźliwie, aby wywrzeć na nim takie wrażenie, i doskonale im się to powiodło.

Młodzieńcy wlepili oczy w aktorów tego nowego dramatu i śledzili wszystkie poruszenia ptaków i koziorożca. Wcale się nad nim nie litowali, przeciwnie, uważali, że zasługiwał na tę srogą karę za okrucieństwo, z jakim zamordował podobną fobie istotę. Zapisane było zapewne w księgach przeznaczenia, że morderca zginie także niezwłocznie śmiercią gwałtowną, ale myśliwi spodziewali się zobaczyć długą i zaciętą walkę pomiędzy nim i drapieżnymi ptakami. Tymczasem wszystko się zakończyło bardzo prędko. Nie upłynęła i mi-nuta od chwili, gdy pierwszy krzyk orłów dał się słyszeć, a jużoba spadły na skałę i rzuciły się na koziorożca, bijąc go z całej siły dziobami i pazurami. Zwierz ukrywał się prawie pod obszernymi ich skrzydłami, a gdy się z nich wydobył na chwilę, nie próbował nawet uciekać i bronił się bardzo słabo. Napaść zaskoczyła go niespodzianie, a przestrach odebrał mu siły i przytomność.

Kiedy niekiedy wspinał się na tylne kopyta i nastawiał rogi, ale orły wtenczas zwinnie odskakiwały na bok i z nową zajadłością nacierały nań z tyłu. Niedorzeczne to było z jego strony. Gdyby był stał mocno na czterech nogach, łatwiej by mógł napastników odpierać, ale zwierz trzymał się odwiecznego obyczaju swego rodu. Każdy kozieł taką postawę przybiera do walki, zawsze staje na tylnych nogach, gdy ma przed sobą nieprzyjaciela.

Walka ta, jak wspomnieliśmy wyżej, trwała bardzo krótko; koziorożec stał wyciągnięty jak struna, miał właśnie ochotę ugodzić rogiem w pierś orła, zamierzył się dzielnie, gdy ptak rzucił się zajadle na niego, ostrym dziobem pochwycił go za gardło i łeb mu w tył odrzucił. Uderzył przy tym szponami po oczach zwierzęcia, ogłuszył go i oślepił. Koziorożec stracił równowagę, zachwiał się, przechylił ponad krawędzią urwiska i spadł w tę samą przepaść, w którą wtrącił niedawno nieszczęśliwego swego krewniaka.

Młodzieńcy sądzili, że już wszystko było skończone, ale najciekawsza część widowiska miała się jeszcze rozegrać na dole. W chwili, gdy zwierz spadał ze skały, drugi orzeł rzucił się na niego z błyskawiczną szybkością, zatrzepotał skrzydłami i ostre szpony zanurzył w jego brzuchu. Spadli tak razem na ziemię, koziorożec widocznie już nie żył, orzeł go nie odstępował, ale co dziwniejsze, wyglądał jakiś niespokojny, rozkładał skrzydła, poruszał się na wszystkie strony, pokrzykiwał, nie były to jednak okrzyki triumfu.

Młodzieńcy przyszli wreszcie do przekonania, że orzeł pomimo woli siedzi na szczątkach swej zdobyczy i że sam teraz stał się ofiarą. Zbliżywszy się zobaczyli w rzeczy samej, iż ptak nie mógł wyrwać pazurów, które ugrzęzły w skórze koziorożca i uplatały się w długie kosmyki jego wełny. Trzepotał skrzydłami, wyciągał nogi z całej siły, wszystko nadaremnie. Im bardziej się wyrywał, tym silniej go te więzy krępowały. Piękna wełna koziorożca, z której wyrabiają szale kaszmirowe, jest nadzwyczaj mocna.

W końcu ptak wyrwał pazury, całe obmotane w kosmyki sierści, niewiele jednak na tym zyskał, bo w tejże samej chwili uwiązał go silniej jeszcze sznurkiem Os-saro. Drugi orzeł przyleciał na ratunek towarzysza, zaczął krzyczeć przeraźliwie i miał wielką ochotę skakać do oczu naszym myśliwym. Na szczęście wszyscy mieli broń w ręku i odpychali go kolbami; w bardziej niebezpiecznym położeniu był Neron, który zębami mógł się tylko bronić, gdy zawzięty ptak rzucił się na niego. Nie byłby sobie pewnie dał rady z tym groźnym napastnikiem i przypłaciłby walkę z drapieżnym orłem stratą oka, a nawet pary oczu, gdyby Ossaro nie przyszedł mu w pomoc, przeszywając strzałą pierś ptaka. Strzała ta nie zabiła orła od razu, Hindus musiał go jeszcze dobić kilkakrotnym uderzeniem włóczni. Neron patrzał na to z daleka, warczał tylko i zęby pokazywał; widok straszliwych szponów i ostrego dzioba na dobre przestraszył poczciwego pieska.

NOWE NADZIEJE

10 chwili wszyscy trzej zaczęli się przypatrywać koziorożcom i orłom. Zwierzęta te niedawno jeszcze bujały swobodnie poza murami ich więzienia; wszystkie przybyły z tego świata, do którego oni tęsknili daremnie — już to samo czyniło je dla więźniów zajmującymi. Cóż by dali za to, żeby mogli posiadać potężne skrzydła orłów! Z jakąż radością opuściliby natychmiast tę rozkoszną ustroń, która się stała dla nich prawdziwą łez doliną! Z jakim pośpiechem przekroczyliby wał olbrzymi, śniegiem ubielony, oddzielający ich od ludzi!

Podczas gdy smutne te myśli snuły im się po głowie, nagle czoło przyrodnika się rozjaśniło, widok żyjącego ptaka natchnął go jakąś nową, niewyraźną nadzieją, z której nie umiał sobie nawet zdać sprawy. Ale jak tonący chwyta się źdźbła trawy, tak Karol pochwycił ten pomysł i podzielił się nim z towarzyszami.

Orzeł ma skrzydła ogromne, muskuły nadzwyczaj silne, należy do największych i najpotężniejszych ptaków, nie darmo zwany jest ich królem.

— Patrzcie — mówił Karol, wskazując uwiązanego ptaka — gdybyśmy go wypuścili, poleciałby jak strzała do góry, w kilka sekund dosięgnąłby szczytu sikał i mógłby unieść...

— Co takiego? — zapytał Gustaw, przerywając bratu, który zdawał się wahać — nie sądzisz przecież, żeby mógł unieść którego z nas?

— Nie —odpowiedział przyrodnik —ale uniósłby może sznur długi, po którym później moglibyśmy wszyscy...

— Ach, rozumiem! — wykrzyknął Gustaw z uniesieniem radości. — To znakomity pomysł, Karolu!

Ossaro nic nie powiedział, chociaż uśmiechał się z zadowoleniem, słuchając rozmowy sahibów.

— Cóż ty o tym myślisz? — zapytał przyrodnik. Hindus odpowiedział bardzo ostrożnie. Nie wierzył on zbytnio w powodzenie szalonego pomysłu, radził jednak popróbować. Próba mogła się nie udać, ale w każdym razie nie zaszkodziłaby nikomu, wykonanie jej także nie przedstawiało żadnych trudności. W dolinie rosło mnóstwo dzikich konopi, mogli z nich otrzymać obfitość przędziwa, skręcić sznur porządny, uwiązać go do nogi orła i wypuścić ptaka na tej linie. Nie ulegało wątpliwości, że orzeł zwróciłby się natychmiast w górę i uniósłby się ponad szczyty skalistego muru, pobyt w dolinie nie musiał mu wcale smakować.

Pomysł Karola świetnie wyglądał z pozoru, gdy jednak trzej towarzysze zaczęli się nad nim zastanawiać, nadzieja opuszczała ich stopniowo. Dwie wielkie trudności wyłoniły się od razu. Najpierw więc nasuwało się pytanie, czy orzeł, pomimo niepospolitej siły swoich skrzydeł, zdoła unieść sznur takiej długości, aby dostał aż do szczytu skały. Gdyby to była nitka lub jakaś cieniutka tasiemeczka, uniósłby ją zapewne z łatwością, chociażby nawet większą miała długość. Ale tu trzeba było sporządzić sznur mocny, który by udźwignął ciężar człowieka, bo domyślacie się zapewne, że młodzieńcy zamyślali wydrapać się po tym sznurze aż na wierzchołek skalistego wału. Dwieście metrów takiego sznura to był ciężar nie lada. Czy najsilniejszy orzeł podołałby takiemu zadaniu? Rzecz była wielce wątpliwa.

Drugie pytanie, niemniej trudne do rozstrzygnięcia, nasunęło się potem. Przyjąwszy nawet, że orzeł uniesie sznur i dosięgnie z nim szczytu skał, jakimże sposobem sznur ten miał być tam umocowany? Młodzieńcy nic już na to poradzić nie mogli, trzeba było spuścić się na los szczęścia. Zapewne, że przypadek mógłby im w tym pomóc, nie było nieprawdopodobne, aby orzeł, wydostawszy się na wierzchołek, uplatał sznur w krzakach lub na ostrych krawędziach skały, a wtenczas i wędrówka jeńców po tej linie stawała się możliwa.

Należało pokonać naprzód pierwszą trudność, obliczyć ciężar sznura i siły ptaka wypróbować, resztę postanowili młodzieńcy zdać na wolę losu, bo też inaczej nie mogli. Najważniejszą więc rzeczą było uplece-nie sznura w taki sposób, aby był jak najcieńszy i najmocniejszy. Hindus znał się najlepiej na tej robocie, on też wziął ją na siebie, dwaj bracia mieli mu dopomagać. Przede wszystkim jednak trzej towarzysze pomyśleli o przysposobieniu zapasów żywności, aby mogli potem bez żadnej przerwy oddać się pracy. Pokrajali więc mięso obu koziorożców na paski i zawiesili je do ususzenia. Orzeł zabity poszedł niezwłocznie na rożen i tak dnia tego ptaka Junony spożyli młodzieńcy na śniadanie, a ptaka Jowisza na wieczerzę.

PRÓBA SIŁ ORŁA

Gdy tylko młodzieńcy nasi załatwili się z mięsem koziorożców i ze skórami, które także rozwiesili na tykach do ususzenia, zaraz zabrali się do sporządzenia owej sławnej liny, mającej ich wyprowadzić z więzienia. Mieli właśnie pod ręką ogromny zapas wybornego przędziwa, którego mogli użyć do tej roboty. Hindus przygotował je sobie do robienia sieci i złożył w suchym miejscu. Mieli także sporządzony już przedtem sznur mocny i cienki, ten jednak nie był dość długi, nie do-sięgnąłby nawet i połowy kamiennego wału.

Jak powiedzieliśmy wyżej, najważniejszym zadaniem było przekonać się, czy orzeł zdoła udźwignąć sznur tak niesłychanej długości; wszystko zależało od tego.

— Najlepiej byłoby upewnić się o tym zawczasu — rzekł Karol — po cóż mamy rozpoczynać taką ogromną pracę nadaremnie.

— A jakimże sposobem możemy się o tym upewnić? — zapytał Gustaw.

— Ja sądzę, że jest na to sposób — mówił Karol i zamyślił się głęboko, rozważając zapewne swój pomysł.

— Nie mogę sobie wyobrazić, jak ty to zrobić zamierzasz — rzekł Gustaw.

— To rzecz bardzo prosta — odrzekł przyrodnik — trzeba tylko zważyć sznur, a potem już łatwo będzie siły orła wypróbować. Lepiej w każdym razie wiedzieć naprzód, czego się trzymać, nim się do roboty zabierzemy.

— Jakże ty sznur zważysz, kiedy go jeszcze nie mamy, a powiadasz, że zrobisz to przed rozpoczęciem roboty?

— Na to nie potrzeba mieć całego sznura — odrzekł Karol. — Wiemy, jaką długość mieć powinien, mamy kawałek sznura stosownej grubości, zważymy go i dowiemy się, ile zaważy tamten dłuższy, znamy przecież tabliczkę mnożenia.

— Ależ pamiętaj, braciszku, że nie posiadamy tu nic podobnego do wagi, ani szalek, ani funtów.

— Ba! — odparł Karol z tą pewnością siebie, którą się odznaczają zwykle ludzie wykształceni naukowo — potrafimy to wszystko sami urządzić. Każdy kij, byle prosty i równy, posłuży nam do zawieszenia szalek, a i te jakoś zrobimy, zobaczysz.

— Ależ wagi — mówił dalej Gustaw — skądże tu weźmiesz funta? Na to już tak łatwo nie poradzisz.

— Zadziwiasz mię, Gustawie! Czyż to tak trudno zważyć jakiekolwiek ciężary i oznaczyć pewną wagę? Mamy tu pod dostatkiem kamyków i kawałków drzewa.

— To jeszcze nie dosyć... — mówił Gustaw kręcąc głową.

— Czegóż ci więcej potrzeba? Najpierw sam się zważę.

— Bardzo dobrze — rzekł Gustaw — będziesz miał tym sposobem pewien ciężar, ale czy potrafisz go rozdzielić na ułamki, urządzić z tego taką wagę, jaką stanowi na przykład funt podzielony na łuty?

— Poradzę sobie bardzo łatwo — mówił Karol — jeżeli sam stanę po jednej stronie wagi, a na drugą nakładę kamyków. Potem rozdzielę je tak, aby utrzymać szalki w równowadze; tym sposobem będę miał połowę własnego ciężaru. Podział tej połowy na dwie ró-wne części da mi ćwierć pierwszej całości, a powtarzając to raz po raz, mogę oznaczyć funty i łuty, bo wiem dokładnie, ile sam ważę: sto czterdzieści funtów, ni mniej, ni więcej.

— O, braciszku — rzekł Gustaw, potrząsając płową ze smutnym uśmiechem — mogłeś ważyć sto czterdzieści funtów w Londynie, a i ja także ważyłem prawie tyle, ale nędza i kłopoty teraźniejsze naszego życia musiały nam ująć dużo ciężaru. Widzę na oko, że jesteś teraz daleko szczuplejszy, a i ja zapewne musiałem dobrze schudnąć, nieprawdaż?

Karol przyznał słuszność bratu, nie było co myśleć o oznaczeniu funta prawdziwego.

— Ba — rzekł po chwili namysłu — znajdzie się inny sposób na to, już nawet znalazłem; wszak mamy jeszcze parę kul?

— Ach, prawda! rozumiem...

— Wszak każda kulka waży dwa łuty?

— Tak, tak, szesnaście idzie na funt.

— Widzisz, mamy więc najlepszą podstawę do naszego obrachunku — powiedział Karol.

— Teraz i ja przyznaję, że możemy mieć wagi prawdziwe, funty i łuty — odrzekł Gustaw — rzecz załatwiona.

Zabrano się niezwłocznie do ohrachowania, ile zaważy sznur takiej grubości jak ten, którego spory kawałek był gotowy, jeśli długość jego wynosić będzie dwieście metrów. Nie będziemy tu opowiadali szczegółowo, ja-kim sposobem dwaj bracia zrobili wagę, dość, że ją zrobili, i to tak dokładną, jak gdyby mieli złoto na niej ważyć.

Potem na jednej szalce położyli dwadzieścia metrów sznura, na drugiej pewną ilość kamyków, odważonych już wprzód za pomocą kulek. Oznaczywszy ciężar tych dwudziestu metrów, potrzeba było pomnożyć go tylko przez dziesięć, aby otrzymać wagę całej liny, która miała dosięgnąć szczytu skały. Młodzieńcy mogli już teraz przystąpić niezwłocznie do próby ostatecznej: przekonać się, czy orzeł będzie w stanie podobny ciężar udźwignąć. Skały nie wszędzie miały jednakową wysokość, ale można było za pomocą sznura skierować lot ptaka w stronę, gdzie były najniższe, a i tak miałby zawsze sto kilkadziesiąt metrów do dźwigania.

Młodzieńcy znaleźli wkrótce kłodę drewnianą mającą ciężar sznura, uwiązali do niej jeden koniec linki, drugi przymocowali do nogi ptaka, a potem uwolnili go z więzów i oddalili się nieco, aby mu zupełną swobodę pozostawić.

Orzeł, uszczęśliwiony, podleciał szybko i wzniósł się w powietrze w kierunku prawie pionowym. Leciał zrazu z wielką szybkością, a widzowie wydawali okrzyki radości. Lecz radość ta niedługo trwała, niestety! Orzeł przebył przestrzeń dwudziestu metrów, to jest całą długość sznura, lecz gdy ten wyciągnął się jak struna, nie mógł poruszyć ciężkiej kłody i równie szybko spuszczać się zaczął do ziemi. Potem znów się zatrzymał, zdziwiony tą niespodziewaną przeszkodą, zaczął trzepotać skrzydłami, a odzyskawszy równowagę w powietrzu, wzniósł się po raz drugi.

Ptak widocznie wytężył wszystkie siły, sznur się wyciągnął, nawet i kłoda uniosła się w powietrze, ale wkrótce opadła i orzeł spuszczać się zaczął. Nie mogąc udźwignąć ciężaru prosto w górę, ptak latał nisko ponad ziemią, ciągnąc za sobą kłodę, uderzał skrzydłami a skały, kiedy niekiedy unosił nieco ciężar, to znów wraz 2 nim opadał.

Patrząc na to młodzieńcy ze smutkiem przyjść musieli do przekonania, że orzeł nie będzie w stanie podlecieć ze sznurem potrzebnej długości na wierzchołek skał, bo nie brakło mu pewnie ochoty wyswobodzić się z więzienia, a jednak nie mógł tego uczynić. Jednym słowem, przedsięwzięcie spełzło na niczym, trzej towarzysze, zawiedzeni w swoich nadziejach, ze smutkiem spojrzeli jeden na drugiego, to znów śledzili oczyma nieszczęsnego orła, wlokącego kulę u nogi i daremnie próbującego pokonać tę przeszkodę.

NOWE USIŁOWANIA

Trzej młodzieńcy pogrążeni byli w smutnej zadumie, żaden z nich się nie odzywał, nowe to rozczarowanie boleśnie ich dotknęło. Gustaw jednakże mniej był przygnębiony od dwóch innych, chociaż ani brat, ani Hindus nie spostrzegli tego i nie zapytali go o przyczynę. Ale Gustaw nie miał ochoty ukrywać pomysłu, który go nową natchnął otuchą, i wkrótce, słuchając jego wywodów, Karol i Hindus także się otrząsnęli ze swojego przygnębienia.

Młodzieniec wprawdzie nie wynalazł nic nowego, pokładał on zawsze nadzieję w ptaku i linie, tylko odmienną obmyślił kombinację, która powodzenie czyniła możliwym. Już od początku całej tej próby Gustaw zastanawiał się nad tym, jakim by sposobem ująć nieco długości liny. Mówiąc innymi słowy, szukał sposobu dopięcia tegoż samego celu za pomocą znacznie krótszego sznura. Nie wspominał nic o tym towarzyszom, bo nie wiedział, czym się próba zakończy.

Teraz, gdy okazało się, że orzeł zawiódł nadzieje, które w nim pokładano, Karol i Ossaro knuli na biednego ptaka najczarniejsze spiski: zamyślali ni mniej, ni więcej, tylko włożyć go na rożen. Gustaw jednakże nie przestał jeszcze liczyć na niego, nie chciał króla ptaków na taką nędzną śmierć skazywać, póki życie jego mogło im się na cokolwiek przydać.

— Ciężar jest za wielki — mówił do towarzyszy — ptak nie mógłby podnieść tak długiego sznura, to rzecz oczywista, ale gdyby sznur był o połowę lżejszy, wszystko by poszło doskonale. Nie podobna jednak robić cieńszego sznura, bo taki nie miałby dostatecznej mocy, 6znur musi być krótszy.

Temu nikt nie zaprzeczał, ale żaden ze słuchaczy nie mógł zrazu zrozumieć, do czego te wywody prowadzić miały.

— I cóż nam z tego przyjdzie — mówił przyrodnik — jeśli orzeł ten krótki sznur uniesie? Choćby się z nim dostał najpomyślniej na szczyt skały, choćby go tam przymocował, jakże zdołamy dosięgnąć końca sznura zawieszonego na kilkadziesiąt metrów nad głowami naszymi?

— A ja ci mówię, braciszku — odparł Gustaw — że go z największą łatwością pochwycimy rękami.

— Żartujesz, Gustawie, jakimże cudem zdołamy podlecieć tak wysoko? Sam powiadasz, że sznur musi być przynajmniej o połowę krótszy, ażeby go orzeł mógł udźwignąć.

— Otóż widzisz, braciszku, choćby był nawet jeszcze krótszy niż o połowę, zaręczam ci, że go dosięgniemy.

Karol spoglądał zdziwiony na brata; wiedział, że nie żartuje, nie mógł jednak pomysłu jego odgadnąć, ale Hindus rzekł z uśmiechem:

— Wiem już wiem, młody sahib ma na myśli drabiny, nieprawdaż?

— Otóż właśnie, odgadłeś, Ossaro, drabiny nam to ułatwią.

— Ach, teraz i ja rozumiem — rzekł Karol, nie podzielając jednak zapału brata — myśl jest dobra i gdyby się udała, nie potrzebowalibyśmy nawet nowego sznura robić, bo ten kawałek będzie dostateczny. Nie bardzo wierzę, aby orzeł zechciał nam w tym dopomóc, spróbować jednak nie zawadzi i nawet odkładać nie potrzebujemy próby.

— Gdzie orzeł? — zawołał Gustaw, szukając ptaka oczyma.

— Jest tam — odrzekł Ossaro, wskazując na skałę.

Orzeł siedział spokojnie w szczelinie skały, nie próbował już nawet walczyć z przeszkodą, której pokonać nie mógł. Zdawał się mocno przygnębiony, ale gdy Hindus go chciał pochwycić, zerwał się i dalej odleciał. Kłoda, podźwignięta na chwilę, opadła znowu ciężko na ziemię. Hindus wziął sznur do ręki i wkrótce biedny orzeł był znowu w niewoli.

Odwiązano kłodę, sznur tylko, w którym młodzieńcy nasi takie pokładali nadzieje, pozostał uwiązany do nogi, orła. Ossaro wziął drugi koniec jego do ręki i ptak, wypuszczony powtórnie, chyżo frunął w górę, a tym razem lot jego, niczym nie powstrzymany, ziścił w zupełności nadzieję Gustawa. Dopiero gdy cały sznur się wydłużył, a Ossaro szarpnął nim silnie, poznał nieborak, że sobie z niego żartowano, i musiał, jak niepyszny, powracać na ziemię. Nie ulegało wątpliwości, że ptak potrafiłby unieść ten sznur na najwyższy wierzchołek kamiennego wału, może nawet na szczyt góry Czamulari. Szło więc już tylko o to, aby lot jego skierować w sposób właściwy, i młodzieńcy, nie odkładając, wzięli się do dzieła.

UCIECZKA ORŁA

Należało przede wszystkim wypróbować moc sznura. Drabiny były gotowe, można więc było niezwłocznie wejść na najwyższą i stamtąd ptaka wypuścić. Z pewnością poleciałby prosto do góry i gdyby tylko uplatał mocno sznur na jakim cyplu skały, oswobodzenie jeńców było niezawodne. Sama myśl o tym dodawała nowych sił trzem towarzyszom i powróciła im wesołość.

Wiedzieli oni jednak dobrze, iż nie potrafią przebyć tak długiej drogi na sznurze, dopomagając sobie jedynie rękami. Najwprawniejszy i najzręczniejszy majtek nie dokazałby tej sztuki. Inny więc obmyślili sposób: przytwierdzili na sznurze parę deseczek drewnianych, które mogli kolejno wkładać pomiędzy jego skręty, na kształt szczebli drabiny.

Ukończywszy te wszystkie przygotowania, przyjaciele nasi postanowili wypróbować starannie moc liny, której mieli życie swoje powierzyć. Chcieli ją najpierw uwiązać do drzewa i ciągnąć z całej siły wszyscy trzej razem. Karol i Gustaw sądzili, że jeśli się nie urwie, będzie to dowód dostateczny trwałości sznura, ale Ossaro innego był zdania. Miał on pomysł jeszcze lepszy, dwaj bracia przyznali to jednozgodnie. Hindus wdrapał się na drzewo, zabierając sznur z sobą, tam uwiązał go mocno do grubej gałęzi i rzucił drugi koniec sahibom, wołając, aby się obaj na nim unieśli. Sznur utrzymał wybornie ciężar obu braci, nie było więc wątpliwości, że utrzyma jednego.

Gdy i ta próba wypadła pomyślnie, Ossaro owinął sznur na lewej ręce, pod pachę prawej wziął ptaka i poszedł prosto do miejsca, gdzie ustawione były drabiny na skałach. Karol i Gustaw szli za nim, na samym końcu biegł Neron. Pochód, ten odbywał się z pewną uroczystością i powagą, jak przystało ludziom, którzy tak ważne przedsięwzięcie mieli przed sobą.

Gdyby je byli szczęśliwie doprowadzili do końca, opowiadanie nasze nie potrwałoby już długo; przedstawilibyśmy wam tylko w krótkich słowach wejście triumfalne naszych wędrowców na wierzchołek wyniosłej skały, a raz oswobodzeni z więzienia, pewnie by już dal-szych przygód nie szukali.

Niestety! Zakończenie owego pamiętnego dnia całkiem było odmienne. W chwili gdy słońce zniżało się ku zachodowi, trzej myśliwi, zamiast wędrować wśród śnieżystych wyżyn, powracali ze smutkiem do swojej pustelni, którą opuścili z rana w błogiej nadziei, że nigdy jej więcej nie zobaczą. Do tylu zawodów przybył jeszcze jeden, nowe to przedsięwzięcie nie powiodło się lepiej od dawniejszych.

Ossaro puścił się pierwszy na drabinę, trzymając w ręku orła, a gdy stanął na ostatnim stopniu, wypuścił ptaka, który rozwinął potężne skrzydła i szybko podleciał, unosząc z sobą długą linę. Hindus był pewny, że orzeł skieruje się prosto w górę, a linę zwiesi na skale, stało się jednak inaczej. Orzeł zwrócił się nagle w bok, odleciał w stronę przeciwną, wlokąc za sobą linę, i gdyby Hindus nie był jej w porę z rąk wypuścił, byłby życiem przypłacił śmiałe swe przedsięwzięcie.

Dwaj bracia, patrząc na to z dołu, sądzili zrazu, że Ossaro nieroztropnie się wziął do rzeczy, i mieli żal do niego, ale on łatwo się wytłumaczył z tego zarzutu; gdyby był próbował zawrócić lub zatrzymać orła, nie wyszedłby pewnie cało z tej przygody.

PARA DRAPIEŻNIKÓW

Trzej towarzysze postępowali w milczeniu, gorycz przepełniała ich serca, głowy pospuszczali do ziemi, a i Neron także zwiesił uszy i ogon schował pod siebie, podzielając strapienie panów. Gdy ujrzeli przed sobą ubogą chatkę, tę chatkę pustelniczą, którą tyle razy żegnali z nadzieją w duszy, a do której zawsze z nowym rozczarowaniem powracać musieli, dziwne wruszenie ich opanowało. Karol pierwszy przemówił:

— Dobrze przynajmniej, że mamy jakiekolwiek schronienie i dach nad głową. Ja zaczynam się przywiązywać do tej poczciwej chatki, zawszeż tu mamy ognisko domowe.

Gustaw nic nie odpowiedział, tylko westchnął głęboko; w tej chwili przypomniał sobie inne ognisko domowe, w dalekiej, zachodniej krainie, na ziemi ojczystej. Tej ustroni górskiej, pomimo całej jej piękności, nie mógł nazywać inaczej, tylko więzieniem. Nawet i Ossa-ro przeniósł się myślą do innej okolicy, gdzie stała chatka bambusowa nad brzegiem strumyka, w cieniu palm wyniosłych.

Milczenie trwało czas jakiś, po wieczerzy dopiero Gustaw ozwał się trochę weselej:

— Ja jednak nie tracę nadziei, że nam się uda w końcu obmyślić jakiś sposób wydostania się z tego więzienia. Niegodziwy orzeł nie chciał nam w tym dopomóc, ale czy to on jeden umie latać?

— Liczysz więc na innego ptaka? — zapytał Karol. — Nie widzę tu jednak ani jednego, który by był w stanie udźwignąć długą linę. Może masz na myśli gęsi pływające po jeziorze? Pozwól sobie powiedzieć, że ptaki te zaledwie same unieść się zdołają w powietrze, chociaż mają duże skrzydła; gdybyś najlżejszy przedmiot do nóg im uwiązał, nie byłyby w stanie latać. Darmo się łudzisz, braciszku, jeżeli w tych gęsiach pokładasz nadzieję.

— Ależ ja wcale nie myślałem o gęsiach — odrzekł Gustaw — zupełnie co innego przyszło mi do głowy...

— Daj pokój — przerwał Karol — nie ma w całej tej dolinie żadnego ptaka, który by dorównał siłą orłom. Jest tu mnóstwo różnych sokołów, jastrzębi, niektóre są nawet duże i silne, zaręczam jednak, że nie uniosą nawet motka cienkiego szpagatu na wierzchołek skały. Oto właśnie mamy przed sobą najwspanialsze okazy skrzydlatej rzeszy tutejszej; czy widzisz tę parę drapieżnych ptaków, szybującą w powietrzu?

— To sępy, nieprawdaż? — spytał Gustaw.

— Tak, sępy himalajskie, nadzwyczaj drapieżne i złośliwe stworzenia. Nie spodziewaj się jednak, Gustawie, abyś z nich miał jakąkolwiek pociechę.

— Mniejsza tam o nie — odrzekł Gustaw z uśmiechem — mam lepszy pomysł. Ale co te sępy sobie myślą? Czyżby się chciały porwać na Nerona? Nie sądzę, aby mu dały radę.

Ogar siedział spokojnie pod krzakiem o dwadzieścia kroków od chatki, a sępy rzeczywiście krążyły nad nim, zakreślając coraz ciaśniejsze koła. Nieprzyjazne ich zamiary były aż nadto widoczne.

— Ja myślę — rzekł Karol — że muszą mieć gniazdo' w tych zaroślach i obawiają się, aby pies pisklętom nie wyrządził szkody, chcą go więc odpędzić. Nie zaczepiałyby go bez powodu.

Sępy zbliżały się coraz bardziej do psa, krzycząc przeraźliwie i trzepocząc skrzydłami.

— Niezawodnie o pisklęta im idzie — mówił Karol.

— Wcale nie, sahibie — odrzekł Ossaro — co innego im w głowie; Neron zajada kawałek pieczeni z kozioroż-ca, a ptaki chcą mu wydrzeć wieczerzę.

— Niemożliwe! — zawołał Gustaw — jakże te szalone sępy mogą sobie wyobrażać, że Neron im odstąpi taki smaczny kąsek? Poczciwe psisko zajada w najlepsze, nie zważa nawet na tę napaść.

Neron rzeczywiście nie zwracał prawie uwagi na zuchwałych napastników, zawarczał tylko parę razy i spojrzał na nich spode łba. Gdy jednak zbliżyły się tak, że skrzydłami muskały go po oczach, zaczęło go to już niecierpliwić, warczał coraz głośniej i groźniej, a nawet uszy nastroszył i wyszczerzył zęby. Na koniec walka na dobre się rozpoczęła, a chociaż dzielny pies za nic miał skrzydlatych swych przeciwników, musiał się jednak bronić, gdy ptaki z dwóch stron uporczywie nacierać nań zaczęły. Sępy przypuszczały atak w taki sposób, że gdy jeden skakał psu do oczu, drugi zachodził go od tyłu; wzięły więc nieboraka we dwa ognie. Zaledwie miał czas pierwszemu zęby pokazać, gdy już i z drugim rozprawiać się musiał.

Ten drugi był zuchwalszy i nie poprzestając na groźbach i wrzaskach, zapuścił ostre pazury w skórę psa, i to w najczulsze miejsce, pod łopatkę. Tego już Neron znieść nie mógł, wpadł w gniew szalony, rzucił mięso na ziemię i odwrócił się żwawo, aby ukarać napastnika, jak na to zasługiwał. Ale przebiegły sęp umknął w porę i zanim pies wystąpił do walki, podleciał tak wysoko, że go nie mógł dosięgnąć.

Neron zawarczał gniewnie i chciał się znów zabrać do przerwanej uczty, lecz mięsa już nie było na miejscu, gdzie je zostawił. Podczas gdy na chwilę odwrócił się, aby dokuczliwego sępa odpędzić, drugi tymczasem pochwycił mu zręcznie mięso sprzed nosa. Biedne psisko w bezsilnej złości spoglądało z łbem podniesionym do góry na parę niecnych rabusiów, ulatujących coraz wyżej w powietrze ze swoją zdobyczą i niknących wśród wieczornego mroku.

BIEDNY NERON

To wydarzenie,, w którym Neron tak smutną odegrał rolę, przerwało rozmowę dwóch braci o nowych pla-nach Gustawa, Zapomnieli nawet o swoim strapieniu, patrząc na psa, który tak zabawnie wyglądał, gdy ściągał oczyma ptaki unoszące w powietrzu jego wieczerzę, że nie podobna było powstrzymać się od śmiechu. Toteż trzej towarzysze serdecznie się uśmieli.

W oczach biednego psiska malowały się różne uczucia: najpierw zdziwienie ogromne i smutek, potem złość, co nadawało mu minę nadzwyczaj zabawną. Stał dość długo z łbem podniesionym, jakby nie pojmując dobrze, co się to stało, dysząc zemstą widocznie. Nigdy zapewne w całym swoim życiu, nawet gdy słyszał nad uchem odgłos trąby słonia samotnika, poczciwy Neron nie żałował tak mocno, że go przyroda nie obdarzyła skrzydłami. Nigdy brak ten nie dał mu się tak dotkliwie odczuć, a gdyby rozporządzał w tej chwili różdżką czarodziejską, z pewnością byłby sobie przyprawił parę skrzydeł, niekoniecznie wspaniałych — o piękność mu wcale nie chodziło — ale silnych i chyżych, aby mógł dopędzić niegodziwe sępy, pomścić swoją krzywdę i wymierzyć rabusiom karę doraźną za tak straszliwe zuchwalstwo.

Wejdźcie tylko w położenie Nerona. Słynął on dotąd z odwagi i waleczności, a dziś sromotnie był ograbiony przez nędzne ptactwo, które za nic sobie ważył! Zdumienie, połączone ze straszną złością, nadawało mu wyraz tak pocieszny, że trudno było patrzeć na niego bez śmiechu. Biedny pies zabawniej jeszcze wyglądał, gdy zwrócił oczy na śmiejących się, jakby im wyrzucał brak współczucia. Spojrzenie to, zamiast rozrzewnić młodzieńców, pobudziło ich tylko do coraz głośniejszych wybuchów śmiechu, co zdawało się do rozpaczy doprowadzać Nerona. Panowie, do których był tak przywiązany, nie mieli nad nim żadnej litości! Nie mógł on na to patrzeć, wziąwszy ogon pod siebie, odbiegł do chatki i ukrył tam wstyd swój i zmartwienie przed oczyma niemiłosiernych panów, którzy drwili z jego nieszczęsnej przygody.

Dziwicie się może tej wesołości młodzieńców, nie pojmujecie, jak mogli się śmiać tak serdecznie przy tylu zmartwieniach i kłopotach, doznawszy przed kilku godzinami najboleśniejszego zawodu. Nie ma w tym jednak nic nadzwyczajnego, dusza ludzka pełna jest podobnych sprzeczności, radość i smutek występują w niej kolejno jak pogoda i burza w przyrodzie. Często po gwałtownych wybuchach zmartwienia, zniechęcenia, następuje bardzo prędko nastrój całkiem odmienny, spokój i nadzieja powracają niespodzianie i bez żadnego wyraźnego powodu. Nie darmo wyrzekł poeta: „Wiosna utraciłaby urok swój cały, gdyby trwała nieustannie”. Doświadczenie potwierdza to zdanie nawet w znaczeniu dosłownym. Podróżnicy, którzy przebywali w krainach podzwrotnikowych, gdzie wiosna nigdy nie ustaje, liście nie opadają, a kwiaty następują po sobie bez przerwy, utrzymują jednogłośnie, że nawet ta najpiękniejsza pora roku uprzykrzyć się może. Mieszkaniec sfer północnych tęsknił tam za zimą, za mrozem i śniegiem, za ostrym podmuchem wichru. Jakkolwiek cudna jest świeża zieloność lasów, z upodobaniem jednak patrzymy na mieniące się złotem i purpurą barwy jesienne, a jasny błękit nieba piękniejszym się nam wydaje, gdy przypomnimy sobie szarą, ołowianą barwę chmurnych obłoków. I dusza ludzka pragnie chwil burzliwych, aby pogodę ocenić umiała, nigdy też nie trwa długo w smutku, po najcięższych nawet ciosach następuje zwykle uspokojenie.

NOWE NADZIEJE

Gdy Neron znikł im z oczu, młodzieńcy przestali się śmiać i dwaj bracia przypomnieli sobie przedmiot przerwanej rozmowy.

— Wspomniałeś o tym, Gustawie — rzekł przyrodnik — gdy orzeł nas tak haniebnie opuścił, że moglibyśmy poszukać innego latającego stworzenia, które by nam dopomogło sznur przenieść na wierzchołek skały. Nie mogę jednak odgadnąć, jakiego ptaka masz na myśli.

— Sam przecież powiedziałeś — odparł Gustaw z uśmiechem — że żaden z ptaków tutejszych nie jest do tego zdatny. Ja też nie o ptaku myślałem ani o żadnej istocie żyjącej.

— Coraz mniej cię rozumiem, Gustawie.

— Ach, jaki dziś niedomyślny jesteś, braciszku — mówił Gustaw, zawsze uśmiechając się figlarnie — czyż to tak dawno urządzaliśmy razem tę rzecz skrzydlatą, latającą, z długim ogonem...

— Latawiec! — zawołał Karol — masz słuszność, duży latawiec mógłby naprawdę unieść linę i łatwiej byłoby nim kierować dowolnie. Ale nie wiem...

— Nie kończ, braciszku — przerwał Gustaw — zgaduję, co chcesz powiedzieć: nie mamy tu papieru na latawiec. Otóż to właśnie kłopot, ja także nie wiem, jak z tego wybrnąć. Łatwo jest sporządzić szkielet latawca i ogon od biedy dałoby się dorobić, ale czym go wykle-ić, to sęk! O! cóż bym dał za to, żebym tu miał porządną pakę starych dzienników! Na nieszczęście, życzenia niewiele pomogą, a bez papieru latawca nie zrobię.

Karol nic nie mówił, pogrążony był w myślach głębokich, raz po raz dotykał ręką czoła, jak gdyby sobie coś przypomnieć usiłował. A wtem twarz jego się wypogodziła i wskazując na lasek pobliski, rzekł wesoło:

— Kto wie, może tam znajdziemy ten niezbędny materiał.

— Co, papier? — zapytał Gustaw zdziwiony.

— A tak, bo on w tej strefie właśnie rośnie.

— Co ty mówisz! — rzekł Gustaw z wzrastającym zdumieniem — papier ma tu wyrastać, w tym lesie?

— Jeżeli nie papier — odparł Karol poważnie — to przynajmniej roślina, z której go wyrabiają. Jest to drzewo, a raczej krzew duży, zaliczany do rodziny ty-miałkowatych. Należy do niej także nasze pospolite wilcze łyko. Tymiałkowate rosną w różnych częściach świata, najokazalsze gatunki właściwe są Azji i Ameryce. Najosobliwszym przedstawicielem tej rodziny jest koronkowiec siatkowany, Daphne lagetto, tak przezwany dlatego, że włókna wewnętrznej warstwy jego kory tworzą siatkę. Drzewo to dochodzi dwudziestu stóp wysokości, rośnie na Antylach, a panie tamtejsze używają tych drewnianych koronek na kołnierzyki, oszycia sukien i różne ozdoby. Za czasów niewolnictwa Murzyni zbiegli od panów i kryjący się po lasach robili sobie odzienie z koronkowca, a panowie ich sporządzali z tych włókien powrozy do wiązania nieszczęśliwych niewolników i bicze, którymi ich smagano.

— I ty sądzisz — mówił Gustaw — że znajdziemy podobne drzewo w tym lesie i zrobimy z niego papier na latawca?

— Niejeden gatunek z rodziny tymiałkowatych ma korę zdatną na papier. Drzewa takie rosną i na Przylądku Dobrej Nadziei, i na Madagaskarze, najwięcej jednak napotkać ich można w Chinach i w górach himalajskich. Wilcze łyko konopiowate, Daphne cannabi-na, zwane w Indiach bolua, używane jest w Nepalu do wyrabiania wybornego papieru pakowego. Na przeciwległych stokach tych gór, w Chinach, Japonii, rosną inne gatunki podobne. Chińczycy z kory drzew tymiałkowatych wyrabiają swój papier żółty, w który owijają herbatę i inne towary wysyłane do Europy. Widzisz więc — mówił dalej przyrodnik, spoglądając w stronę lasu — że wniosek mój jest dość prawdopodobny. Jeżeli wilcze łyko, dające materiał na papier, rośnie wszędzie w okolicy gór himalajskich, czemuż by się znaleźć nie miało w tej rozkosznej dolinie, gdzie klimat jest zupełnie do tego stosowny, a roślinność w ogóle bardzo bogata. Nasiona zwykle są przenoszone przez ptactwo i tym sposobem się rozsiewają, a trzeba wiedzieć, że często trujące dla zwierząt czworonożnych jagody i ziarna bezkarnie bywają spożywane przez rzeszę skrzydlatą.

— Czy widziałeś kiedy takie drzewo, Karolu? — zapytał Gustaw. — Czy pewny jesteś, że je poznasz?

— Jeśli mam prawdę wyznać, nie widziałem go na własne oczy — odrzekł Karol — poznałbym je od razu po kwiatkach, ale na nieszczęście nie spodziewam się, aby kwitło w tej porze roku; może nam się uda znaleźć owoc, a zestawiwszy go z liśćmi, łatwiej mi będzie rodzime drzewa oznaczyć. Liście powinny być lancetowate, gładkie i świecące, do wawrzynowych podobne, bo też rodzina wawrzynowatych przypomina nieco wyglądem wawrzynkowate. I kora wygląda odrębnie, jest mocna i elastyczna. Wszystkie te cechy dopomogą mi do odszukania tego szacownego drzewa. Nie trać więc nadziei, że ci dostarczę materiału do sporządzenia twojego latawca.

— A czy nigdy nie spostrzegłeś podobnego drzewa w lasach tutejszych? — zapytał jeszcze Gustaw.

— Owszem — odpowiedział botanik — prawie pewny jestem, że je widziałem, ale już dość dawno. Przechodziłem przez zarośla niewielkich krzaków pokrytych kwiatami fiołkowymi, zebranymi w grona wierzchołkowe. Zauważyłem, że kwiaty te, pięknie woniejące, miały jedno tylko okrycie, kielich, lecz brakło im korony. Jest to właśnie cecha rodziny tymiałkowatych. I liście także, o ile sobie przypominam, miały kształt taki, jaki przed chwilą opisałem. Nie zwróciłem wówczas uwagi na to wszystko, ale teraz krzaki te tak żywo stają mi przed oczami, jak gdybym na nie patrzał, i prawie pewny jestem, że to było wilcze łyko.

— Czy pamiętasz przynajmniej, w którym miejscu widziałeś te zarośla? — mówił Gustaw.

— Doskonale — odparł Karol — tam właśnie, gdzieśmy o mało nie strzelili jeden do drugiego.

-— Wierzę bardzo, że ci pozostało w pamięci wszystko, coś widział dnia tego. Ale powiedz mi, uczony mój braciszku, na co nam się przyda to papierowe drzewo, jeśli nie potrafimy z niego zrobić papieru? Bo ja nie podejmuję się tej sztuki.

— Ale ja podejmę się z największą chęcią — rzekł Karol — czytałem w jakimś dziele o przemyśle chińskim dokładny opis fabrykacji tego papieru i pamiętam go doskonale. Nie ręczę, czy mi się uda zrobić papier taki, na którym by można było pisać, ale do wykleje-nia latawca pewno będzie dobry. Nie potrzebujemy tu papieru listowego w tej pustelni, gdzie poczta nie dochodzi. Ba! Cóż bym dał za to, żebym jeszcze kiedyś w życiu mógł odebrać list z poczty! Ostatecznie, jeśli zdołam sporządzić choćby najlichszy papier pakowy, będziesz z niego zapewne zadowolony i nie zażądasz lepszego gatunku.

— Możesz być o to spokojny — powiedział Gustaw z uśmiechem — wolę nawet grubszy, bo będzie mocniejszy. A może byśmy zaraz poszli poszukać tego ko-chanego wilczego łyka? Jak myślisz, bracie?

— A więc chodźmy — odparł Karol, powstając z wesołą miną.

Wszyscy trzej wyruszyli natychmiast, bo Ossaro słuchał uważnie rozmowy dwóch braci i dzielił wszystkie ich nadzieje. Gdy Neron spostrzegł, że panowie wybierają się na jakąś wycieczkę, przestał się dąsać i wysunąwszy się z kąta, w którym był ukryty, pobiegł żwawo za nimi.

DRZEWO PAPIEROWE

Przeczucia przyrodnika sprawdziły się, ku wielkiej radości całej gromadki wędrowców. Po liściach opadłych, zaścielających ziemią dokoła, i po jagodach, pozostałych na gałęziach pomimo pory spóźnionej, poznano z łatwością wilcze łyko i przekonano się, iż całe zarośla prawie z tych drzew się składały. Ossaro wziął w usta kawałeczek kory, rozgryzł ją i wnet krzyknął przeraźliwie; doznał takiego uczucia, jakby mu kto wezykatorię przyłożył do języka. Był to nowy dowód, że natrafili na prawdziwe wilcze łyko; wszystkie krzewy tego rodzaju mają tę własność, nawet i nasze europejskie wilcze łyko. Karol upewnił towarzyszy, że to był gatunek zwany w Nepalu bolua i używany tam do wyrabiania grubego pakowego papieru; nie tracąc więc czasu, wszyscy trzej zabrali się do roboty. Trzeba przyznać, że bez umiejętnej pomocy botanika Karola Gustaw i Ossaro niewiele by zyskali na odkryciu drzewa papierowego, bo nie dość było mieć korę, należało jeszcze wiedzieć, jakim sposobem ją na papier przerobić.

Sądząc z wyglądu, nikt nie domyśliłby się nawet, że ten krzew bardziej niż inne nadawał się do tego. Kora niejednego drzewka odmiennego gatunku, odstająca dużymi płatami, była na pozór o wiele podobniejsza do grubej tektury aniżeli kora wilczego łyka, która przy oddzieraniu dzieliła się na wąskie paski. Nigdy by Gustawowi nie przyszło nawet do głowy, że z czegoś podobnego można zrobić latawiec.

Ale Karol wiedział dobrze, co mówił, i dwaj towarzysze pod kierunkiem jego rozpoczęli niezwłocznie czynności, które miały tą korę przekształcić i zamienić na papier. Najpierw więc wszyscy trzej nacięli ogromną ilość kory; nie potrzebowali do tego ścinać pni drzewek, tylko je zręcznie za pomocą nożów ogołacali z kory. Praca ta zajęła im dzień cały, oderwali się od niej tylko na krótką chwilę, aby się pożywić zimną pieczenia koziorożca; dopiero gdy słońce skryło się za wierzchołkiem góry Czamulari, powrócili do swojej chatki, uginając się pod ciężarem ogromnych ładunków kory. Neron biegł za nimi, kręcąc wesoło ogonem, jak gdyby rozumiał, że nowe nadzieje budziły się w sercach jego panów.

Zarośla, przez które przestali młodzi robotnicy, smutny bardzo przedstawiały widok; na znacznej przestrzeni ani jedno drzewko nie pozostało tam w całości, wszystkie były ogołocone z kory, a białe ich pnie wyglądały jak szkielety. Cała trzoda kóz, znanych szkodników, nie sprawiłaby się lepiej.

Nasi młodzieńcy, spracowani, nawet i po powrocie do chatki nie myśleli o odpoczynku, ale zabrali się natychmiast do nowej roboty. Nie dość było nazbierać kory, należało jeszcze papier z niej sporządzić. Noc zapadła tymczasem, pracowali więc przy świetle pochodni.

Czytelnicy przypominają sobie zapewne, że zapas tych pochodni przysposobili dawniej jeszcze z owej sosny, której drewno przesiąknięte żywicą wybornie się do tego nadaje.

Pierwsza czynność była bardzo łatwa i młodzieńcy mogli przystąpić do niej wieczorem bez wielkiego zachodu, polegała bowiem na pokrajaniu kory w drobne kawałeczki. Przy tej robocie ożywiona rozmowa nie ustawała ani na chwilę przez cały wieczór, młodzieńcy żartowali i śmiali się w najlepsze, zapomniawszy o troskach, a marząc o lepszej przyszłości. Gdy już cały zapas kory był pokrajany, zasiedli do wieczerzy, potem spać poszli, postanawiając wstać bardzo rano i zabrać się tak gorliwie do pracy, aby jak najprędzej się załatwić z przysposobieniem papieru.

Dnia następnego robota naszych młodych przyjaciół była już znacznie mniej uciążliwa, wymagała tylko cierpliwości. Idąc za wskazówkami Karola, należało teraz korę, w drobne kawałki pokrajaną, włożyć do kotła, przysypać popiołem i zalać wodą, a następnie gotować przez kilka godzin. Nasi „fabrykanci" nie posiadali ani kotła, ani garnka nawet, i byliby się znaleźli w niemałym kłopocie, gdyby nie pewna szczęśliwa okoliczność, o której nie wspomnieliśmy dotąd.

W pobliżu chatki w zagłębiu skały tryskało źródło wrzącej wody. Musiało mieć zapewne lecznicze jakieś własności, ale o to nie szło wcale młodzieńcom; dotychczas wcale nie korzystali z gorącego źródła, Ossaro tylko zanurzał w nim ptactwo przed oskubaniem. Teraz jednak przydało się bardzo, chociaż nie wszystkie trud-ności od razu były pokonane. Mieli wprawdzie wodę wrzącą, ale nie dość było oblać nią korę. Karol twierdził bowiem, że musiała czas jakiś w niej pozostać, aby należycie zmiękła i zmieniła się w rodzaj miazgi. Zawsze więc naczynie jakieś było w tym razie rzeczą nieodzowną. Tymczasem woda z gorącego źródła wycieka-ła nieustannie na zewnątrz, tworzyła bystry strumyczek i ostatecznie wpadała do jeziora. Gdyby więc chcieli po prostu zanurzyć korę przesypaną popiołem w źródełku, prąd wody wyrzuciłby ją natychmiast i uniósł, zanimby dostatecznie rozmiękła.

Trzeba więc było najpierw pokonać tę trudność i nasi młodzieńcy obmyślili na to sposób bardzo dowcipny.

Mieli skóry yaków, wybrali największą, związali w nią korę z popiołem, pozostawiając otwór, aby woda wejść mogła do środka, i worek ten zanurzyli we wrzącym źródle. Po kilku godzinach wyjęli korę, która już przez ten czas rozgotowała się doskonale.

Gorliwi robotnicy nie próżnowali jednak przez ten czas, gdy kora w gorącym źródle mokła; Gustaw sporządził sobie wyborny młotek drewniany, wiedział bowiem od przyrodnika, że narzędzie podobne będzie mu potrzebne przy dalszych czynnościach. Ossaro tymczasem zrobił coś na kształt sita z cieniuteńkich pręcików bambusowych, splecionych i osadzonych w drewnianą ramę. Powierzono mu tę robotę, gdyż jako rodowity Hindus, umiał doskonale się obchodzić z bambusem, który w tym kraju jest rozmaicie użytkowany. Sito było także potrzebne do fabrykacji papieru, jak zobaczymy niezadługo.

Gdy kora rozgotowana ostygła nieco i przyschła, trzej robotnicy kolejno rozbijali ją drewnianym młotem, póki nie zmieniła się w rodzaj ciasta, które powtórnie włożono w worek skórzany i zanurzono, tym razem nie w gorącym źródle, ale w jeziorze, w wodzie zimnej. Zaraz też na powierzchni masy zaczęły się tworzyć męty, które po kilka razy zbierano starannie, póki masa nie oczyściła się należycie.

Teraz dopiero można z niej było robić papier i fabrykacja rozpoczęła się pod kierunkiem przyrodnika Karola. Czynność ta nie była trudna, wymagała jednak niepospolitej zręczności: trzeba było nabierać ciasto w sito i poruszać nim szybko, ażeby się masa równiu-teńko ułożyła na plecionce bambusowej. Po obeschnięciu tworzył się z tego arkusz papieru, który nie był zapewne ani piękny, ani cienki, zawsze jednak mógł być użyty na latawiec. Robota to była długa i mozolna; trwała dni kilka, bo mając jedno tylko sito, młodzieńcy nasi musieli każdy arkusz osobno nakładać i suszyć, nie ustali jednak, póki nie zabrakło ciasta, i w końcu ułożyli ogromny stos papieru, dostateczny na zrobienie olbrzymiego latawca z ogonem.

Teraz z kolei Karol i Gustaw zabrali się do sporządzenia ram drewnianych i wkrótce ukończyli szkielet. Ossaro tymczasem, według wskazówek obu braci, przygotował długi, wspaniały ogon. Najwięcej czasu zabrała im robota stosownych sznurów, bo trzeba było, aby łączyły w sobie moc i lekkość; gruby sznur na nic by się nie przydał, bo latawiec nie uniósłby go w górę, tak samo jak orzeł.

Ossaro z przykładną cierpliwością zabrał się do oczyszczenia i przebrania przędziwa, odrzucił wszystkie gorsze włókna, pozostawiając tylko najrówniejsze i najlepsze. Hindus pojmował ważność tego zadania, nie żałował więc trudów i ukręcił linę doskonałą, cieniutką, równą i mocną. Co do szkieletu, nie potrzebujemy dodawać, że cały był zrobiony z bambusu, trudno było wybrać do tego stosowniejszy materiał.

Brakło już tylko kleju do przytwierdzenia papieru na ramach, ale i na to poradził przyrodnik; znalazł on pewien gatunek obrazkowca, Arum, którego korzeń, utłuczony na miazgę i wymoczony w wrzącej wodzie, daje masę zupełnie podobną do zwykłego klajstru.

LATAWIEC

Młodzieńcy drżeli z niecierpliwości, musieli jednak czekać z wypuszczeniem latawca, aż zerwie się wiatr silniejszy i zwróci w stronę, gdzie rozwieszane były drabiny, a gdzie nie udało im się skierować lotu orła. Wdrapali się na stos głazów, spiętrzonych akurat naprzeciw tej skały, i przypatrywali się jej z uwagą.

U samego szczytu widać było ogromne kamienie czy bryły lodu, nagromadzone bezładnie i śniegiem przyprószone. Więźniowie mieli nadzieję, że latawiec zapłacze się pośród tych głazów i uwięźnie tam dość mocno, aby sznur mógł ich bezpiecznie udźwignąć. Chcąc mu to zadanie ułatwić, przytwierdzili do latawca haki drewniane, powyginane na kształt kotwicy. Nie zaniedbali więc nic, aby to przedsięwzięcie się udało, nie szczędzili trudów i wysilili cały swój dowcip.

Cierpliwość ich nie była wystawiona na próbę zbyt długą, latawiec od trzech dni zaledwie był całkowicie wykończony, gdy silny wiatr się zerwał i zwrócił się właśnie w tę stronę, w którą młodzieńcy wpatrywali się z takim niepokojem. Nie tracąc czasu, trzej towarzysze zabrali latawiec i udali się na miejsce, skąd miał być wypuszczony. Naprzód już ułożyli, że Karol go wypuści, podczas gdy Gustaw i Ossaro trzymać będą linę i biec z nią naprzeciw wiatru, a we dwóch zaledwie mogli temu podołać. Przygotowali sobie drogę, pościnali krzaki, które im mogły przeszkadzać, zwinęli linę porządnie i czekali znaku przyrodnika, bo jemu jedno-zgodnie powierzono przywództwo przedsięwzięcia.

Z bijącym sercem stanął każdy na stanowisku, Karol przy latawcu, Gustaw dalej nieco z ogromnym zwojem sznura w ręku, a obok niego Ossaro, podtrzymujący także linę i gotów na skinienie obu sahibów. Karol ustawił latawca na ziemi, potem, zebrawszy wszystkie siły, dźwignął go nieco w górę i wypuścił; ten zerwał się i płynął za powiewem wiatru prosto na wierzchołek skały, piętrzącej się ponad drabinami.

Karol wydał okrzyk radości, widząc spełnienie swych nadziei, Ossaro i Gustaw nie mieli czasu mu odpowiedzieć, dopiero gdy latawiec uleciał tak wysoko, że już prawie dotykał szczytu skały, zatrzymali się i donośne ich wiwaty jednym chórem zabrzmiały w powietrzu.

— Wypuszczajcie sznur aż do końca! — zawołał Ka-rol. — Strzeżcie się tylko, aby wam z rąk nie umknął!

Gustaw zaczął rozwijać szybko zwój sznura, a Ossaro pochwycił w ręce koniec i trzymał go z całej siły. Latawiec uniósł się wysoko, zawisnął ponad wierzchołkiem skały, a gdy lina wyprężyła się jak struna, zaczął się kołysać na wszystkie strony, pochylił się ponad szczytem skały, przez chwilę pomykał za wichrem w kierunku poziomym, aż wreszcie osunął się i zniknął za ogromnymi głazami.

Młodzieńcy byli uszczęśliwieni. Tego właśnie pragnęli, aby latawiec dostał się na sam wierzchołek i tam się zatrzymał. Teraz zachodziło tylko pytanie, czy zahaczył się dość mocno pomiędzy głazami, aby sznur zdołał ich udźwignąć. Gdyby przedsięwzięcie nie powiodło się od razu, mogli je przecież rozpocząć na nowo, z latawcem w każdym razie łatwiejsza była sprawa niż z ptakiem, mogli próbować raz, drugi, trzeci i dziesiąty.

A jednak wszystkich ogarnął niepokój, gdy Karol drżącą ręką zaczął za sznur ciągnąć; zrazu nie miał odwagi pociągnąć mocno, ale po chwili coraz bardziej wytężał siły i poruszył go nieco; owinął sznur na ręce raz i drugi, ściągnął go tym sposobem parę metrów i twarze biednych więźniów zaczęły się zasępiać. Wypogodziły się jednak znowu, bo Karol napotkał nagle silniejszy opór. Daremnie ciągnął obiema rękami, pochylając się w tył całym ciałem, sznur wyprężył się znowu i młodzieniec nie mógł go poruszyć. Wówczas dwaj towarzysze przyszli mu dopomóc, lecz nawet połączone ich usiłowania nie zdołały ściągnąć latawca.

Znowu ozwały się przeciągłe wiwaty, młodzieńcy zbliżyli się do stóp skały, lina wyciągnięta rysowała się na niej od samego szczytu aż do dołu, jakby pręt żelazny. Wówczas radość trzech towarzyszy nie miała granic, skakali, wykrzykiwali, trzymając się ze wszystkich sil za koniec liny, w której widzieli wybawienie swoje. Karol pierwszy oprzytomniał i doradził, aby linę uwiązać mocno u podnóża kamiennej ściany. Wybrano do tego niską, spiczastą skałę, umocowano do niej koniec sznura jak najstaranniej; nie było żadnej obawy, ażeby mógł się oderwać. Robota jednak nie była jeszcze ukończona; już wspomnieliśmy wyżej, młodzieńcy mieli zamiar uwiązywać do sznura szczeble drewniane, bo przebycie takiej przestrzeni na sposób majtków, którzy po wyprężonej linie włażą na szczyt masztu, było niepodobieństwem. Zabrali się więc gorliwie do ciosania tych szczebli; wiedzieli, że to im jeszcze dużo czasu zabierze, ale mogli już teraz czekać cierpliwie, mając prawie pewność ocalenia. Pracowali wesoło parę godzin, nie oddalając się od miejsca, gdzie lina była uwiązana, obawiali się spuścić ją z oczu. Głód dopiero skłonił ich do powrotu do chatki, a nie potrzebujemy dodawać, że obiad dnia tego smakował im lepiej niż zwykle.

DRABINA

Dnia następnego młodzieńcy od samego rana wzięli się do roboty i nie odrywali się od niej aż do wieczora, ale też sporządzili z półtorasta szczebli. Nie było to wcale zanadto, bo skalista ściana, piętrząca się ponad najwyższą drabiną, miała jeszcze około stu metrów wysokości. Zrazu chciano te szczeble umocować w skrętach sznura, ale po namyśle obawiano się aby go tym sposobem nie osłabić, postanowiono zatem uwiązywać je w pewnych odstępach na linie mocnymi sznurkami. Szczebli tych nie trzeba było zresztą osadzać bardzo mocno, bo młodzieńcy nie mieli się na nich opierać całym ciężarem, szło im tylko o to, alby mieli jakikolwiek punkt oparcia, zawsze przecież trzymaliby się sznura z całej siły rękami. Nie byłoby wielkiego nieszczęścia, gdyby któryś szczebel osunął się przypadkiem.

Znowu więc cały dzień zeszedł na sporządzaniu krótkich sznurków. Nazajutrz rozpoczęła się najtrudniejsza, ale już ostatnia część przedsięwzięcia, to jest przytwierdzanie szczebli do sznura; czytelnicy rozumieją już zapewne, jakim sposobem ta robota miała się odbywać. Trzeba było umocować jeden szczebel, stanąć na nim, uwiązać drugi, trzeci, czwarty i tak dalej, wspinając się coraz wyżej, aż do wierzchołka skały. Jeden z trzech towarzyszy musiał się tego podjąć, pracą tą nie mogli się podzielić, a ponieważ z nich wszystkich Hindus był najsilniejszy, najzręczniejszy i na trud najwy-trwalszy, więc ważne to i niebezpieczne zadanie jemu przypadło w udziale.

Ossaro wgramolił się ze zwinnością kota na drabinę przytwierdzoną do skały, a stanąwszy na jej szczycie, uwiązał do wiszącej liny dwa szczeble jeden nad drugim i zaraz na pierwszy przeskoczył. Zabrał on z sobą ze dwanaście szczebli w sajdaku od strzał, więcej niż mógł udźwignąć. Karol i Gustaw siedzieli u stóp skały i z gorączkowym niepokojem śledzili wszystkie poruszenia Hindusa, nawet i Neron oczu z niego nie spuszczał, domyślał się widocznie, że ważne jakieś gotują się wypadki.

Niełatwe wcale zadanie miał przed sobą Ossaro, bo nie tylko uwiązanie szczebli, ale i utrzymanie się w równowadze na tak wątłej podstawie wymagało niepospolitej zręczności. Inny na jego miejscu powykręcałby sobie nogi niezawodnie, ale Hindus mógł w gimnastyce iść o lepsze z małpami i potrafiłby niezawodnie tańczyć na linie, nie tylko po cienkich kijkach stąpać. Załatwił się więc wybornie z kilkunastu szczeblami, które zabrał z sobą, a gdy je wszystkie pouwiązywał, zaczął znów jak kot zeskakiwać z jednego szczebla na drugi, póki nie stanął na ziemi.

Dziwicie się może, że Karol i Gustaw nie oszczędzali mu daremnego trudu i nie podali nowego zapasu szczebli, ale nasz Ossaro zmęczył się strasznie swoją robotą i musiał odpocząć. Niedługo jednak siedział bezczynnie; gdy tylko uczuł, że mu nowych sił przybyło, a kurcze w nogach ustały, natychmiast chwycił nowy pęk szczebli i podążył z nimi do swojej drabiny. I tak pracował przez dzień cały, odpoczywając za każdym tuzi-nem szczebli; raz tylko jeden, w porze obiadowej, odpoczynek ten trwał dłużej nieco. Rozumie się, że dnia tego dwaj bracia sami zajęli się przyrządzeniem posiłku, dokładając do tego wszelkich starań.

Nie potrzebowali powracać do chatki na obiad, zabrali ze sobą z rana potrzebne zapasy, to jest suszone mięso koziorożca, bo nic innego nie mieli w spiżarni, ognisko zaś można było rozpalić tak samo u stóp skały, jak i przy chatce. Ale Karol chciał uraczyć lepiej niż zwykle poczciwego Hindusa i wyszukał w lesie różne smaczne korzonki i owoce, które dodał do mięsa, i skromną pieczeń zamienił tym sposobem na potrawę wyszukaną. Niemało też i apetyt przyczynił się do podniesienia uczty.

Po obiedzie Ossaro z nowym zapałem zabrał się do roboty i przed wieczorem uczepił z  pięćdziesiąt szczebli, trzecia część drabiny była więc już ukończona. Słońce zaszło tymczasem i trzej towarzysze powrócili na noc do swej chatki. Karol i Gustaw starali się przez całą drogę najserdeczniejszymi wyrazami okazać wdzięczność swoją poczciwemu Hindusowi, który sam jeden za trzech pracował, a zdawało się, że i Neron z większą życzliwością niż zwykle spoglądał na niego, jak gdyby chciał uczcić w nim bohatera dnia. Ile razy Ossaro zbiegał z drabiny, zmyślny pies wyskakiwał na jego spotkanie, kręcił ogonem i łasił się do niego przez cały czas odpoczynku. Gdy powracali na noc do chatki, te oznaki przyjaźni stały się jeszcze żywsze; Neron co chwila skakał na Hindusa, zaglądając mu w oczy, jak gdyby chciał dowieść, że i on umie ocenić jego zasługi na równi z panami.

WYPADEK NIEPRZEWIDZIANY

Nazajutrz przyjaciele nasi spożyli spiesznie śniadanie i podążyli do swojej drabiny. Ossaro zabrał się znów do roboty, dwaj bracia śledzili go oczyma. Dnia tego, na nieszczęście, pogoda im nie sprzyjała, od rana wiał silny wicher, który chwilami zrywał się ze straszliwą gwałtownością. Biedny Ossaro był w przykrym bardzo położeniu, nawałnica raz po rata unosiła linę o kilka stóp od skały, a on kołysał się w powietrzu, zawieszony jak pająk nad głębiną. Przerażający to był widok dla dwóch braci, którzy z dołu na niego spoglądali, dreszcz ich przejmował i mimo woli zamykali oczy, bo co chwila im się zdawało, że wierny Hindus rozbije się o skałę lub spadnie ze strasznej wyżyny i zginie w ich obecności śmiercią najokropniejszą.

Na koniec, nie mogąc znieść tej myśli, obaj zaczęli wołać na niego, aby zszedł na dół, a gdy powracał na zwykły odpoczynek, błagali go, aby zaniechał dalszej roboty, póki wiatr się nie uspokoi. Ale Ossaro śmiał się z ich przestrachu; przyzwyczajony od dzieciństwa do wszelkich niebezpieczeństw, nie obawiał się niczego, a walka z gwałtownością żywiołów sprawiała mu pewnego rodzaju przyjemność. Gdy lina kołysała się w przestrzeni, jak wahadło olbrzymiego zegara, on na to wcale nie zważał, ale z najzimniejszą krwią przywiązywał szczeble jeden za drugim i nie ustawał w swej pracy ani na chwilę.

Tak upłynął cały ranek aż do południa. Hindus nie dał się namówić do przerwania roboty i byłby niezawodnie wytrwał do samego wieczora. Zdawał się igrać z szalonym wichrem i ten by go pokonać nie zdołał, oparłby się z pewnością najstraszniejszej nawałnicy, gdyby go tylko sznur nie zawiódł. Ale groziło mu inne niebezpieczeństwo, o którym ani on nie pomyślał, ani dwaj bracia.

Po południu Ossaro spuścił się na dół i pozostał już do obiadu, a posiliwszy się i naładowawszy w sajdak nowy zapas szczebli, poskoczył znów na drabinę. Karol i Gustaw nie spuszczali z niego oczu, a chociaż byli już znacznie spokojniejsi, nie mogli jednak oswoić się z tym widokiem, bo wicher nie ustawał, przeciwnie, zdawał się nawet wzmagać. Hindus wspinał się coraz wyżej, jak wiewiórka przeskakiwał z jednego szczebla na drugi, już miał nowy zaczepiać, gdy nagle okrzyk trwogi wyrwał się z jego piersi, a dwaj bracia skoczyli na równe nogi, mrowie przeszło ich od stóp do głowy i krew ścięła się w ich żyłach.

Niedługo pozostawali w niepewności; w tej samej prawie chwili, gdy usłyszeli okrzyk, ujrzeli powód, który go wywołał: Ossaro spuszczał się na dół, ale nie schodził po szczeblach, sznur cały osuwał się szybko wzdłuż skały. Widocznie latawiec musiał się odczepić, a ciężar ciała Hindusa ściągał go wraz z liną i nic go już teraz zatrzymać nie było w stanie.

Zrazu zsuwał się tak wolno, że dwaj bracia byliby może nawet nie spostrzegli tego, gdyby nie usłyszeli krzyku Ossara, ale teraz zrozumieli doskonale, jak straszne niebezpieczeństwo mu zagrażało.

Czy latawiec zsunie się z wierzchołka skały, czy za-czepi się znów na jakiej krawędzi, czy sznur aż do dołu spuszczać się będzie powoli, czy też z chyżością przyśpieszoną, według praw mechaniki? Wszystkie te pytania w mgnieniu oka przedstawiły się wyobraźni naszych młodzieńców, ale nie mieli czasu zastanawiać się nad nimi ani obmyślić środków ratunku dla nieszczęśliwego Hindusa, tylko z bijącym sercem wpatrywali się w niego, gdy wtem latawiec ukazał się na szczycie skały. Przez chwilę kołysał się na wszystkie strony, potem nagle zerwał się, jak ptak, gdy skrzydła rozwinie, i uleciał w powietrze, unosząc sznur z sobą.

Ossaro go z rąk nie wypuszczał, uniósł się także ran zem ze sznurem, ale na szczęście dla niego ciężar jego ciała utrzymał latawca w równowadze i nie dał mu wznieść się wyżej. Z drugiej strony szczęściem było także, że ciężar ten nie był zbyt duży, gdyż latawiec byłby w takim razie spadł z wielką gwałtownością. Tymczasem wszystko poszło jak z płatka: Hindus dostał się bez szwanku aż na dół, a gdy tylko dotknął stopą ziemi, wypuścił z rąk linę. Latawiec, pozbawiony balastu, uniósł się znowu w powietrze i latał tu i ówdzie, krążąc ponad doliną. Wicher miotał nim na wszystkie strony, na koniec latawiec zaczął się spuszczać po raz drugi i jakby znużony legł na ziemi tuż obok Hindusa, który odskoczył od niego z takim pośpiechem, jak gdyby się obawiał, żeby rozszalały latawiec nie porwał go znowu w napowietrzne szlaki.

DALSZE LOSY LATAWCA

Widząc, że Hindus zdrowo i cało wyszedł z tak straszliwej przygody, dwaj bracia przejęci byli najwyższą radością i zapomnieli zupełnie o niepowodzeniu swego przedsięwzięcia; ale nawet i po namyśle nie martwili się tym zbytnio, bo przecież osunięcie się latawca mogło być przypadkowe, gwałtowna burza przyczyniła się zapewne do tego, wicher oderwał kotwicę, a ciężar ciała Hindusa dokonał reszty. Należało popróbować raz jeszcze, wybrawszy lepszą pogodę; cóż łatwiejszego, jak wypuścić latawca, choćby i kilka razy, póki się sztuka nie uda. Tak pocieszali się przyjaciele nasi po owej niefortunnej przygodzie.

Ponieważ dnia tego wiatr się odwrócił, więc postanowiono czekać cierpliwie sposobniejszej chwili, a obawiając się, alby latawiec na deszczu nie zamókł, młodzieńcy ukryli go starannie pod stosem gałęzi. Tymczasem zajęli się znowu przysposobieniem obfit-szych zapasów żywności, bo nie mogli już teraz odgad-nąć, jak długo jeszcze będą musieli pozostać w dolinie bez wyjścia, a wędzone mięso koziorożca chcieli zaoszczędzić na drogę.

Próbowali różnych sposobów, zastawiali sidła na ptactwo i drobniejszą zwierzynę, łowili ryby w jeziorze. Najczęściej Ossaro popisywał się strzelaniem z łuku, a taką w tym miał wprawę, że ile razy wypuścił strzałę, czy to w gęstwinę leśną, czy w nadbrzeżne sitowie, zawsze padał piękny paw, o skrzydłach jaskrawych, okazały argus, tłusta gęś lub kaczka. Dwaj bracia mieli wprawdzie strzelby nabite, ale pamiętają zapewne czytelnicy, że to były ostatnie ich naboje, nie chcieli więc ich marnować, woleli broń nabitą zostawić na drogę, do obrony przed drapieżnymi zwierzętami, które napotkać mogli wydostawszy się z doliny.

W jeziorze pełno było ryb, więc wędka Gustawa nigdy nie próżnowała; najczęściej łowiono ogromne, tłuste węgorze, dość było wędkę zapuścić, aby na pewno węgorza wyciągnąć, a każdy miał co najmniej półtora metra długości. Młodzieńcy nasi nie bardzo smakowali w rybach, ale w każdym razie radzi byli z tego odkrycia, bo przynajmniej głód im teraz nie zagrażał, gdy mogli zawsze z łatwością nałowić węgorzy, ile tylko chcieli.

Tak upłynął tydzień i zerwał się wreszcie wiatr pomyślny. Wydobyto latawiec z ukrycia i zaniesiono go na miejsce, skąd pierwszy raz był wypuszczony. I znowu powtórzyło się to wszystko, cośmy już wyżej opowiedzieli: latawiec wzniósł się w powietrze, podleciał wysoko, a gdy przekroczył wierzchołek skały, spadł i znikł z oczu naszych przyjaciół. Wszystko więc doskonale się składało, tak przynajmniej wyobrażali sobie młodzieńcy w pierwszej chwili, gdyż wkrótce, niestety, okazało się, że się omylili.

Zaczęli ciągnąć za sznur w nadziei, że teraz haki uczepiły się mocno o jakieś głazy lub krzaki, ale sznur przesuwał się z łatwością, dawał się zwijać, aż w końcu i latawiec ukazał się na krawędzi skały. Uniósł się znowu w powietrze, bujał tam przez chwilę, potem go ściągnięto na ziemię. Nie dano mu jednak odpocząć. Karol wypuścił go znowu, a Ossaro z Gustawem popędzili ze sznurem, lecz latawiec uwziął się widocznie na biednych jeńców, bujał tu i ówdzie w powietrzu, a gdy nareszcie spadł na szczyt góry, z największą łatwością i tym razem dał się ściągnąć na ziemię. Młodzieńcy uporczywie powtarzali próby raz po raz i raz po raz latawiec jak niepyszny osuwał się im pod stopy.

Zaczęli już w końcu upadać na siłach i tracić odwagę, ze dwadzieścia razy wypuszczali latawiec nadaremnie, nie udało im się doprowadzić do tego, aby się uczepił, czy to krawędzi skały, czy ciernistego krzaka lub bryły lodu. A jednak za pierwszym razem trzymał się doskonale. Gdyby nie burza, byłby może spełnił swoje zadanie najpomyślniej, więc rzecz ta przecież była możliwa i myśl o tym dodawała cierpliwości naszym młodzieńcom., pobudzała ich do nowych usiłowań. Jeszcze z pięć razy wypuścili latawiec, zawsze z tym samym niefortunnym skutkiem, aż wreszcie tak się pomęczyli, że musieli odpocząć.

Tymczasem latawiec tłukł się po skałach i krzakach, podziurawił się w kilku miejscach i młodzieńcy spostrzegli, że przy ostatnich próbach nie bujał już tak lekko i wspaniale w powietrzu. Umyślili więc najpierw go naprawić, a potem w inne miejsce przenieść się z dalszymi próbami, bo nie mogli się wyrzec tego przedsięwzięcia, w którym takie pokładali nadzieje, a niepowodzenie przypisywali przypadkowi. Jak tonący brzytwy się chwyta, tak oni uchwycili się tego nieszczęsnego latawca.

Siedzieli wszyscy trzej u stóp urwistej skały, spoglądając żałośnie na sznur zwisający z jej szczytu aż do ziemi; koniec wypuścili z ręki, nie spodziewali się, aby latawiec im mógł umknąć. Gdy spostrzegli, że sznur poruszył się nagle, już było za późno, podskoczył on w górę z taką szybkością, jak gdyby niewidzialna ręka pociągnęła go ze szczytu skały dla wyplatania figla biednym młodzieńcom, i nim zdążyli zerwać się z miejsca, już koniec liny bujał gdzieś w niezmiernej wysokości.

Ossaro podskakiwał jak na sprężynach, wywijając rękami w powietrzu, Gustaw pochwycił długą tykę, Karol poskoczył nawet na drabinę w nadziei, że liny dosięgnie, wszystko nadaremnie. Ujrzeli tylko latawiec bujający ponad wierzchołkiem skały, sznur pomykał coraz chyżej, na koniec zniknął razem z latawcem na tych wyżynach niedostępnych, na które jeńcy spoglądali tęsknymi oczyma.

DAREMNE POSZUKIWANIA WILCZEGO ŁYKA

W pierwszej chwili młodzieńcy byli tak zdumieni, że nie mogli przyjść do siebie. Gdy się, nareszcie opamiętali, twarze ich przeciągnęły się smutnie. Latawiec i przedtem wprawdzie zawiódł ich oczekiwania, pierwsza próba nie wypadła pomyślnie, ale raz przecież już byli na dobrej drodze; trzymał się znakomicie przez półtora dnia, dźwigając cały ciężar ciała Hindusa. Widocznie więc jedynym powodem późniejszego niepowodzenia był ja-kiś nieszczęśliwy zbieg okoliczności.

Teraz im się zdawało, że ta nadzieja ocalenia, którą tak nieopatrznie z rąk wypuścili, była prawie pewnością, że latawiec mógłby ich niezawodnie wywieść z więzienia. I otóż własna nieuwaga pozbawiła ich jedynego środka ratunku. Przed chwilą zwątpili byli o wszyst-kim, a teraz znów wyobraźnia przedstawiała im w najświetniejszych barwach wędrówkę po tej zbawczej linie, która bujała gdzieś po górach.

Dziwicie się zapewne, że młodzieńcy nie pomyśleli o sporządzeniu drugiego latawca; ale nie była to wcale rzecz tak łatwa, jak wam się zdaje. Gustawowi przyszło to wprawdzie zaraz do głowy.

— Nie traćmy czasu — zawołał — trzeba się brać do roboty, kręcić sznury i innego latawca kleić!

— Nie ma o czym myśleć — odpowiedział Karol, spuszczając smutnie głowę — zostało nam wprawdzie trochę papieru, ale to nie wystarczy na wyklejenie latawca.

— To zrobimy nowy zapas papieru — odrzekł Gustaw.

— Nic z tego nie będzie — mówił przyrodnik z westchnieniem.

— A to dlaczego! — zawołał Gustaw. — Czy to tak trudno?

— Nie tylko trudno, lecz nie podobna papieru sporządzić bez wilczego łyka — odpowiedział Karol — a tu na nieszczęście ogołociliśmy wszystkie drzewa tego gatunku z kory i wiem, że ich nie ma więcej w całej dolinie, bo już myślałem o tym i nadaremnie przeszukałem wszystkie zarośla.

Nie było więc sposobu powetowania tej straty, ale młodzieńcy nasi, chwytając się cienia nadziei, pytali jeden drugiego, czy latawiec nie mógł spaść gdzieś dalej w dolinie, pobujawszy po górach? I zaczęli biec wzdłuż kamiennego muru, zaglądając w każdą szczelinę, to znów podnosząc oczy w górę, nigdzie jednak nie dostrzegli najmniejszego śladu latawca ani liny. Musieli na koniec zgodzić się z tym, że go już nie zobaczą.

Ale dość było zastanowić się, aby zrozumieć, że wiatr nie mógł go zawrócić w dolinę, tylko popędził go dalej i dalej w tym samym kierunku. Musiał się wznieść na wyższe jeszcze szczyty albo ugrzęznąć w jakiejś szczelinie skały, uplatać się w krzakach lub uczepić głazów. Niestety! Gdyby nawet najmocniej trzymał się teraz, na nic to już nie mogło się przydać biednym naszym więźniom.

— Ach! Nie mamy szczęścia — rzekł Gustaw żałosnym głosem — nic się nam nie udaje.

— O, braciszku — mówił Karol z łagodnym wyrzutem — jak możesz tak mówić? Spotkało nas nieszczęście, to prawda, wielkie nieszczęście, ale samiśmy temu winni. Własna to nasza nieroztropność, niedbalstwo nasze sprawiło, że ten latawiec nam się z rąk wyrwał unosząc z sobą ostatnią nadzieję ocalenia.

— Wiem o tym dobrze — mówił Gustaw — zawsze to jednak bardzo smutne — a po chwili milczenia dodał: — Czy ty jesteś pewny, Karolu, że w całej dolinie nie ma już więcej drzew papierowych?

— Dowodów na to nie mam — odparł przyrodnik — tylko własne przekonanie. Zresztą możemy rozpocząć nowe poszukiwania; jeżeli nie znajdziemy wilczego łyka kto wie, czy nie natrafimy na inne drzewa, które je zastąpić będą mogły. W górach Nepalu i Tybetu rośnie także gatunek brzozy o szczególnej korze, dzielącej się na warstwy cieniutkie prawie tak jak papier.

— I można by z tej kory zrobić latawiec? — zapytał Gustaw z żywością.

— Zapewne, może nawet łatwiej niż z wilczego łyka — odpowiedział Karol. — Gdybym był od razu to drzewo napotkał, nie mielibyśmy byli tyle kłopotu z tym papierem. Na nieszczęście nie widziałem tu nigdzie brzozy po lasach; drzewa do tej rodziny należące trzymają się zwykle zimniejszego klimatu, zapewne też rosną wyżej, na tych górach, które nas otaczają, ale stamtąd ich tu sprowadzić nie możemy. Gdybyśmy się mogli dostać na wyżyny, obeszlibyśmy się bez tej kory. Nie rozpaczajmy jednak — dodał przyrodnik, usiłując natchnąć odwagą towarzyszy — któż wie, czy nie znajdziemy jeszcze tych szacownych brzóz w dolinie. Nie traćmy więc czasu i rozpoczynajmy poszukiwania.

Karol jednak nie łudził się wcale i jeśli przeszukiwał starannie wszystkie gąszcze, czynił to jedynie dla zaspokojenia Gustawa. Nigdzie nie znaleźli po lasach ani wilczego łyka, ani żadnych brzóz, nie mieli już sposobu zarobić nowego latawca, trzeba było się wyrzec nadziei, która im się tak uśmiechała.

BALON

Każdemu zapewne latawiec przywodzi na myśl inny przyrząd unoszący się także w powietrzu, a mianowicie balon. Nie dziw, że i Karolowi przyszedł balon na myśl i jednocześnie prawie Gustawowi, nie moglibyśmy nawet powiedzieć, któremu z nich wcześniej. Jeżeli mogli pokładać nadzieję w latawcu, to cóż dopiero, gdyby im się udało sporządzić balon?

Karol długo się nad tym zastanawiał, długo rozważał, bo co do Gustawa, ten zrazu powiedział sobie, że w Obecnym ich położeniu zrobić balon było to prawie toż samo, co zdjąć gwiazdę z nieba, i zupełnie o tym nie myślał. I Karol także rozumiał, że nie podobna sporządzić balonu, nie mając potrzebnych materiałów pod ręką, bo gdyby tylko miał materiały, podjąłby się tej roboty bez wahania. Młodzieniec nie mógł się pozbyć tej myśli, balon tak mu zaprzątnął głowę, że nie pojmował już teraz, po co tyle czasu stracili na sporządzenie latawca.

Przypomniał sobie wszystko, co kiedykolwiek czytał i słyszał o budowie balonów, i w każdym przedmiocie, który napotkał w dolinie, szukał materiału stosownego do tej roboty. Na nieszczęście przez czas długi szukał nadaremnie. Gdyby nawet i wilcze łyko znalazło się znowu, na nic by się tu przydać nie mogło. Najmocniejszy papier nie może oprzeć się ciśnieniu powietrza i chyba na zabawkę można zrobić mały balonik papierowy. Na większy balon, który by mógł udźwignąć ciężar człowieka, potrzeba mocnej tkaniny.

Darmo więc przyrodnik nasz łamał sobie głowę, nie było tu co myśleć o balonie. Wiedział on dobrze, że balon przede wszystkim musi być hermetycznie zamknięty, przyszło mu nawet było zrazu na myśl, ażeby użyć do tego skór zwierzęcych; po krótkiej rozwadze spostrzegł, że skóry były na to za ciężkie. Mieli tu wprawdzie obfitość przędziwa i gdyby im się udało zdobić z niego płótno, mogliby je napuścić jakim klejem, nie przepuszczającym powietrza. Nie brakło w dolinie rozmaitych klejów roślinnych. Ale sporządzenie płótna gęstego, mocnego i lekkiego zarazem nie było wcale łatwą sprawą; gdyby navet z czasem zdołali tej sztuki dokazać, potrzebowaliby na to długiej nauki i wprawy. W każdym razie powodzenie było tak niepewne, że nie warto było na to czasu tracić.

Gdy dwaj bracia po stracie latawca po raz pierwszy pomyśleli o balonie, Gustaw rzekł do Karola:

— Jaka to szkoda, że nie mamy tu żadnej tkaniny. Wszak to podobno z kitajki jedwabnej robi się balony?

— Tak — odpowiedział Karol — jedwabna tkanina jest do tego najstosowniejsza, bo może być bardzo cienka, gęsta i mocna.

— A czy inne materiały nie mogą do tego służyć? — pytał znów Gustaw.

— I owszem, robią balony rozmaite, nawet i papie-rowe, chociaż takie są bardzo nietrwałe i prędko pękają w powietrzu. Nieraz podobne małe baloniki puszczają ludzie dla zabawki. Nigdy jednak nie słyszałem, aby kto duże balony robił z papieru.

— Ale z czegóż by się dało zrobić oprócz kitajki, której tu przecież dostać nie możemy?

— Ach, braciszku — rzekł Karol z westchnieniem — już ja od dawna nad tym przemyśliwam.

— Czy płótno zdałoby się na to?

— Zapewne — mówił przyrodnik — byleby było cienkie i gęste; my takiego z pewnością zrobić nie potrafimy.

— Kto wie — rzekł Gustaw — ja ręczę, że nasz Ossaro umie się obchodzić z kądzielą lepiej od Omfali i od Herkulesa.

— Skądże ci to, braciszku, mitologia przyszła do głowy? — powiedział Karol z uśmiechem.

— Ba — mówił Gustaw — czy myślisz, że zdziczałem już zupełnie na tej głuszy i zapomniałem o tym, co się niegdyś czytało w książkach? Prawda i to, że ta nauka książkowa nie na wiele xni się tu przyda, wolałbym umieć zbudować balon, chociaż najdowcipniejszy człowiek nie zdoła przecież zbudować go z niczego. Ale ty, Karolu, powiedz szczerze, czy potrafiłbyś balon sporządzić, gdyby ci tak dostarczyć potrzebnych materiałów?

— Czemuż bym nie miał potrafić? — rzekł Karol — czyż myślisz, że to taka wielka sztuka? To samo, co bańkę mydlaną wydmuchać. Byle tylko mieć worek zamknięty hermetycznie, napełnić go powietrzem ogrzanym i balon gotowy. Potem można już łatwo obracho-wać, jaki ciężar ten balon udźwignie.

— Jakimże to sposobem napełnia się balon powietrzem ogrzanym?

— Wielkie rzeczy! Zapala się ogień pod otworem worka hermetycznego — odrzekł Karol.

— Ależ powietrze ogrzane tym sposobem oziębi się pewnie bardzo prędko.

— Zapewne — mówił przyrodnik — i wówczas balon zacznie się spuszczać, to rzecz prosta. Nie potrzebuję ci mówić przecież, że powietrze ogrzane jest znacznie lżejsze od zimniejszego. Dlatego to balon napełniony powietrzem ogrzanym unosi się w górę póty, póki nie napotka warstwy powietrza równie lekkiej, wówczas przestaje się wznosić i płynie z prądem powietrza, jak statek po wodzie. Pęcherz powietrzem nadęty, a nawet najprostszy korek zanurzony w wodzie wyjaśni ci doskonale to zjawisko.

— Czyż myślisz, że ja tego nie rozumiem? — rzekł Gustaw nieco urażony, że brat starszy tłumaczył mu wszystko jak małemu dziecku. — Widzę jednak z tego, że balon nie może się długo utrzymać w powietrzu, jeżeli powietrze nie będzie w nim raz po raz ogrzewane. Wnoszę stąd, że na nic by się to nie przydało, gdybyśmy nawet mieli materiał na sporządzenie balonu, bo skądżebyśmy wzięli rusztu do podtrzymania pod nim ognia?

— Moglibyśmy się obejść bez rusztu — odpowiedział przyrodnik — potrzebny on jest do dłuższej żeglugi napowietrznej, a nam idzie tylko o to, aby się wydostać na góry. Do tego wystarczyłoby aż nadto jednorazowe ogrzanie powietrza w balonie. Chociaż ja sądzę, że można by ruszt żelazny w razie potrzeby zastąpić innym przyrządem.

— Ciekawym jakim? — zawołał Gustaw zdziwiony.

— Zrobiłbym zwyczajny koszyczek — rzekł Karol — i wyłożyłbym go gliną, a ogień utrzymałby się w nim tak doskonale, jak w rondelku metalowym, przynajmniej przez czas jakiś. Trzeba ci wiedzieć, że teraz już nikt nie używa rozgrzanego powietrza do nadymania balonów, ale wypełniają je lekkimi gazami, najczęściej wodorem. Ponieważ nie mamy tu wodoru pod ręką, a raczej nie mamy środków do wydzielenia go z wody, więc musielibyśmy się trzymać najdawniejszego sposobu, którego używał Montgolfier, wynalazca balonów.

— Sądzisz więc — mówił Gustaw — że pokonałbyś wszystkie trudności, gdybyś tylko miał materiał stosowny na balon?

— O, daj mi tylko ten materiał, a już ja ci balon sporządzę — rzekł Karol z zapałem.

Gustaw był to chłopak pomysłowy i roztropny, umilkł i zastanawiał się długo nad wszystkimi płodami, które wydawała dolina bez wyjścia.

— Potrzeba coś lekkiego, mocnego, nie przepuszczającego powietrza — mówił zwolna, a oczy jego błyszczały, jak gdyby już znalazł rzecz posiadającą te trzy przymioty połączone.

— Otóż to właśnie — rzekł Karol — jak powiadasz, potrzeba coś lekkiego, mocnego i nie przepuszczającego powietrza...

— Co do mocy i nieptrzepuszczalności, jestem spo-kojny — powiedział Gustaw dobitnie — nie jestem tylko pewny, czy to będzie dość lekkie...

— Ale cóż takiego? — przerwał przyrodnik bez tchu prawie.

— Skóry węgorzy — odpowiedział tamtem.

SPORZĄDZENIE BALONU

Tak, tak, braciszku — mówił dalej Gustaw widząc, że Karol w milczeniu przyjął tę wiadomość i zrobił minę na wpół zdziwioną, a na wpół tylko ucieszoną — trudno wymyślić coś lepszego na ten użytek od skóry węgorzy.

— Bardzo to być może — odrzekł na koniec przyrodnik po dłuższym namyśle — rzecz zdaje się nawet prawdopodobna, nie śmiałbym jednak zaręczyć...

— Co, co! — przerwał Gustaw z żywością — czy sądzisz, że te skóry nie będą dość mocne?

— O, wcale nie o to mi idzie — mówił Karol.

— Więc cóż, czy może powietrze przez nie przechodzi?

— I to nie.

— A co do szwów — ciągnął dalej Gustaw — o to także możesz być spokojny; z pomocą Ossara zeszyjemy je delikatnie i powleczemy ściegi gumą, tak że i przez szwy nie przeciśnie się powietrze.

Przyrodnik znowu pokręcił głową, jakby chciał powiedzieć, że trudność w czym innym leży.

— Domyślam się — rzekł na koniec Gustaw — obawiasz się, aby skóry węgorzy nie były za ciężkie.

— Otóż właśnie — potwierdził Karol — tego się w rzeczy samej obawiam jedynie. Niech no Ossaro przyniesie tu jedną taką skórą, muszę ją dobrze obejrzeć.

Hindus poszedł do chatki i powrócił wkrótce, niosąc przedmiot długi, pomarszczony, w którym na pierwszy rzut oka trudno było poznać skórę węgorza. Myśliwi nasi mieli ich zapas spory na składzie; jakby przeczuciem wiedzeni, nie wyrzucali skór złowionych węgorzy i teraz niezmiernie się z tej przezorności cieszyli.

Karol wziął do ręki przyniesioną skórę, obejrzał ją, położył na dłoni i ciężar jej wypróbował. Gustaw nie spuszczał oczu z brata, czekał niespokojnie, co powie; ale Karol pokręcił głową z powątpiewaniem i milczał.

— Teraz jest ciężka, bo nie oczyszczona — rzekł Gustaw. — Przede wszystkim trzeba te skóry wygotować w wodzie, a gdy odejdą z nich wszystkie części tłuszczu i mięsa, zaraz się zrobią znacznie lżejsze.

— Masz słuszność — mówił przyrodnik — nie ulega wątpliwości, że staranne oczyszczenie ujmie im dużo ciężaru.

Nie tracąc czasu, Karol poszedł prosto do gorącego źródła i zanurzył skórę we wrzącej wodzie, uwiązawszy ją sznurkiem do skały. Mokła tam z godzinę, potem osuszono ją i oskrobano ostrożnie nożem. Przyrodnik znowu tę samą skórę położył na dłoni i zważył, a chociaż to nie była wcale dokładna próba, nie wątpił, że tym razem daleko mniej ważyła. Gustaw wyczytał to z oczu brata, nie śmiał jednak jeszcze triumfować, Karol zaś przemówił w te słowa:

— Znowu ci powtórzę toż samo. Bardzo być może, że się nam uda to przedsięwzięcie, spróbować w każdym razie nie zawadzi, a więc próbujmy.

— Wiwat! — zawołał Gustaw — budujmy balon! Nie było co odkładać, niezwłocznie też zabrano się do dzieła. Najpierw należało przygotować potrzebne materiały, bo zapas skór zebrany poprzednio nie był jeszcze dostateczny na pokrycie dużego balonu. Ossaro zabrał swoje rybackie przybory i puścił się spiesznie w stronę jeziora.

Tymczasem Karol, który był biegłym matematykiem, zaczął obliczać, jakich rozmiarów miał być ów balon, aby mógł udźwignąć ciężar człowieka. Potem za pomocą rachunku doszedł do wniosku, że na pokrycie podobnego balonu potrzeba będzie zeszyć najmniej pięćset skórek węgorzy, a ponieważ część mogła się zepsuć, roze-drzeć, więc młodzieńcy nasi postanowili mieć oprócz tego kilkadziesiąt skór w zapasie na wszelki wypadek.

Połów węgorzy nie był rzeczą uciążliwą, Ossaro nie uważał tego wcale za pracę, zakładał przynętę na wędkę, zapuszczał ją w wodę i potem tylko zaglądał od czasu do czasu, czy węgorz haczyk przełknął, a wówczas go na brzeg wyciągał. Ale nasz Hindus miał przy tym inną robotę daleko mozolniejszą, którą jednocześnie wykonać musiał. Otóż trzeba było przygotować zapas mocnych a cienkich nici do zszywania skórek. Nikt inny nie mógł tego wziąć na siebie. Gustaw nie darmo twierdził, że Ossaro z najdoskonalszą prządką potrafiłby iść o lepsze w tej sztuce. Toteż wkrótce sporządził kilka motków najwyborniejszych nici. Następnie ukręcił porządny zwój sznura, na którym balon miał być wypuszczony na próbę.

Przez ten czas Gustaw zajął się gorliwie oczyszczaniem skór, zanurzając je w gorącym źródle, oskrobując nożem i osuszając. Starszy brat, zajmujący stanowisko naczelnego inżyniera, miał nadzór nad wszystkimi robotami, a często i czynnie przy nich pomagał. Często też robił wycieczki do lasu, przynosił stamtąd zapasy kleju, który miał służyć do napuszczania szwów. Był to kauczuk, zabierał go z figowców pewnego gatunku, które rosną wszędzie w Indiach, nawet i na stokach Himalajów.

Przygotowawcze te roboty trwały przez cały tydzień, każdy w swoim wydziale pracował gorliwie i w końcu młodzieńcy nasi mieli już dostateczną ilość materiałów potrzebnych na balon, pora więc była przystąpić do dzieła. Tu znowu najważniejsza rola przypadła Hindusowi, on to miał zająć się zszywaniem skór, a na szczęście znalazły się wyborne igły w szkatułce Karola, który zaopatrzył się przed podróżą w drobiazgi rozmaite, chociaż ani on, ani Gustaw nie umieli użyć tych

Przez drugi tydzień siedział Hindus nad szyciem, aż dnia ósmego ogromny worek, który miał utworzyć balon wydęty, był całkowicie ukończony, szwy powleczono klejem, na koniec przytwierdzono do niego lekką łódkę, przeznaczoną dla napowietrznych żeglarzy.

DALSZE PRZYGOTOWANIA

Jedynie Karol miał dokładne wyobrażenie o budowaniu balonów. Tłumaczył on bratu, jak wspomnieliśmy wyżej, że gdyby chciał dłużej utrzymać się w powietrzu, musiałby zabierać z sobą przyrząd do rozpalania ogniska. W razie potrzeby byłby i na to znalazł sposób. Zwyczajny koszyk, gliną wyłożony, zastąpiłby zupełnie naczynie metalowe, Ponieważ jednorazowe rozgrzanie aż nadto wystarczało do wzniesienia balonu na szczyt skalistego muru, przyrodnik nie myślał wcale o tym przyrządzie.

Nie mógł jednakże obejść się bez łódki; gdyby ta miała służyć do dłuższej podróży, należałoby ją bardzo starannie urządzać, aby się nie popsuła w drodze. W obecnych okolicznościach łódka nie musiała być bardzo mocna, zwyczajny koszyk bambusowy zupełnie wystarczał, byle był porządnym sznurkiem przywiązany do balonu.

W dolnej części worka, który miał być wypełniony rozrzedzonym powietrzem, pozostawiono mały otwór okrągły, objęty bambusową obręczą, do niej też uwiązana była łódka. Domyślacie się zapewne, do czego miał służyć otwór; wszakże należało wprowadzić ogrzane powietrze do wnętrza balonu, ażeby go wydąć. A teraz zapytacie może, jakim sposobem ogrzewa się w takim razie powietrze? Gustaw i Ossaro także o tym nie mieli dokładnego wyobrażenia, zadanie to wziął na siebie przyrodnik. Każdy odgadnie, że nie mógł tego dokonać inaczej, jak tylko za pomocą ognia, ale jak tu podłożyć ogień pod taki worek, który się z łatwością zapalić może?

Karol to wszystko obmyślił już zawczasu, lecz na pytanie towarzyszy uśmiechał się tylko, powtarzając, że sami zobaczą przecież, jakim sposobem on tej sztuki dokaże. Dopiero więc wówczas wyjaśnił im w kilku słowach rzecz całą, gdy nadeszła pora brać się do dzieła. Najpierw według wskazówek jego umieszczono worek na tykach w ziemię wbitych, zwracając go otworem w dół, w pewnym oddaleniu od ziemi. Teraz pozostawało tylko zapalić ogień w tym miejscu, to jest pod tym otworem, ażeby powietrze rozgrzane, i tym samym lżejsze, powoli wchodziło do balonu, wypychając stamtąd powietrze zimne i cięższe. Balon, wypełniony całkowicie takim powietrzem, musiałby się stać tak lekki, że uniósłby się w górę jak korek wypływający na powierzchnię wody. Było to bardzo łatwe do zrozumienia.

Takim porządkiem miały się odbyć rzeczy, gdyby się przedsięwzięcie powiodło. Karol jednakże coraz więcej o tym wątpić zaczynał, im bliższa była chwila próby. Widział on doskonale, że skóry węgorzy, pomimo naj-staranniejszego oczyszczenia, wymoczenia we wrzącej wodzie i oskrabania, zawsze były zmącanie cięższe od tkaniny jedwabnej. Wszystko zaś zależało od lekkości balonu.

Inna jeszcze okoliczność zwiększała niepokój młodego przyrodnika. Miejscowość, w której się znajdowali, wzniesiona była co najmniej na 3 000 metrów nad poziomem morza. Na takiej wysokości, jak wiadomo, powietrze jest znacznie rzadsze niż w miejscach niżej położonych; dlatego to ten sam balon, który szybko wznosi się w gorę, gdy jest wypuszczony na morskim wybrzeżu, przeniesiony na wysoką górę wcale nie wzięci w powietrze. Tu więc trzeba było mieć balon daleko lżejszy od zwyczajnego, aby ziścił pokładane nadzieje.

Takie to myśli snuły się ciągle po głowie Karola i odbierały mu do reszty ufność w powodzenie zamierzonej żeglugi napowietrznej. Nieraz też, zastanawiając się nad rozmaitymi przeszkodami, chciał rzucić wszystko, lecz potem znów powstrzymywała go myśl, że nie znając dokładnie zasady konstruowania balonów, mógł się mylić, mógł obliczać fałszywie, a jeżeli było choćby najmniejsze prawdopodobieństwo powodzenia, choćby jedna szansa na sto lub tysiąc nawet, zawsze nalegało popróbować, skoro się raz tyle trudów podjęło.

Stanęło więc na tym, aby przystąpić niezwłocznie do wypuszczenia balonu, gdy tylko wszystkie przygotowania wstępne zostaną ukończone. Pewnego tedy pięknego rana, w najpiękniejszą pogodę, gdy worek przymocowany już był należycie na tykach drewnianych, łódka uwiązana do niego w równowadze, rozpalono pod otworem małe ognisko, przeznaczone do rozgrzania powietrza. W ognisku tym jednakże nie paliły się zwyczajne drewka ani inny pospolity rodzaj paliwa, chociaż i tym sposobem byłoby się potrzebne ciepło wytworzyło.

Karol przypomniał sobie opisy pierwszych doświadczeń braci Montgolfier oraz następców ich z tego początkowego okresu, gdy jeszcze do nadymania balonów nie używano wodoru lub gazu świetlnego. Otóż wówczas rozgrzewano powietrze pod balonem paląc tam wełną i słomę drobno pokrajaną, doświadczenie wykazało bowiem, iż było to najdogodniejsze do tego paliwo. Młody nasz przyrodnik, idąc za przykładem swych znakomitych poprzedników, nagromadził zapas trawy suchej zamiast słomy i dodał do tego zamiast wełny trochę sierści koziorożców. Już wspomnieliśmy wyżej, że sierść ta jest miękka, z niej to wyrabiają na wschodzie piękne szale kaszmirowe.

Koszyk uwiązany pod balonem był niewielki, inaczej bowiem byłby za ciężki. Oczywiście nie mógłby był pomieścić trzech pasażerów, nie licząc już ogromnego ogara, bo nie przypuszczacie zapewne, aby panowie jego mieli zapomnieć o nim. Poczciwy pies dzielił z nimi złe losy, czyżby w pomyślności rozstawać się z nim chcieli? Koszyk, zastępujący łódkę balonu, przeznaczony był na jedną tylko osobę i to było zupełnie dostateczne dla naszych jeńców. Gdyby jeden z nich tylko zdołał wydostać się na wierzchołek skały, inni nie potrzebowaliby już balonu, aby się wyswobodzić, towarzysz znalazłby na to z łatwością sposób. Udałby się jak najspieszniej do miejsc zamieszkałych, a te nie były zbyt oddalone, dzień lub dwa dni drogi starczyłyby na to, aby dotrzeć do jakiejś wioski, tam zaś można było znaleźć potrzebną pomoc i dostać drabiny takiej długości, aby je można było spuścić w głąb doliny.

Uradzono zawczasu, który z trzech jeńców miał się puścić balonem, domyślacie się zapewne, że jednogłośnie wybrano do tego Hindusa, on zaś chętnie się na to zgodził. Dwaj bracia wcale nie dlatego ustąpili mu pierwszeństwa, aby się mieli obawiać niebezpieczeństw napowietrznej podróży, lecz wiedzieli, ze żaden z nich w tym razie nie potrafi się tak dobrze sprawić jak Ossaro, który znał język miejscowy, wszędzie więc łatwiej by się porozumiał z krajowcami. Zresztą był on tak zręczny i pomysłowy, że gdyby nawet nie znalazł pomocy u mieszkańców okolicznych, sam w ostateczności obmyśliłby środki ratunku dla towarzyszy, sporządziłby drabinę lub coś podobnego i z pewnością nie pozostawiłby ich długo w dolinie bez wyjścia.

DECYDUJĄCA CHWILA

Młodzieńcy nasi przystąpili na koniec do najważniejszej części swojego dzieła, do nadymania balonu. Ułożyli we właściwym miejscu, pod samym otworem, stos suchej trawy zmieszanej z sierścią koziorożca. Karol wziął w rękę zapaloną pochodnię, Gustaw trzymał sznur uwiązany do balonu, aby mu nie dać umknąć zbyt prędko,. a Ossaro stał w pogotowiu do podróży, tuż przy koszyku, do którego miał wskoczyć na znak dany i puścić się w drogę.

Niestety! Czymże są wszystkie zamiary i obliczenia rozumu ludzkiego? Ileż razy najlepiej obmyślane plany zawiodły w decydującej chwili! Nadzieje naszych młodzieńców i teraz jeszcze miały być zawiedzione. Prawda, że wszyscy byli na to przygotowani; Karol zwłaszcza od początku wątpił bardzo w powodzenie śmiałego przedsięwzięcia, przystępował do niego jedynie, aby nic sobie nie mieć do wyrzucenia, a jednak gdy się przekonał, że przeczucia jego się sprawdziły, doznał tak strasznej boleści, jak gdyby nie był wcale na to przygotowany.

Tak się jednak stało, że Ossaro nie zajął wyznaczonego sobie miejsca w koszyku uwiązanym pod balonem i nie popróbował żeglugi napowietrznej. Karol przytknął pochodnię do paliwa umieszczonego pod balonem, sucha trawa i wełna zajęły się z łatwością, buchnął płomień z dymem zmieszany, ogrzane powietrze wchodziło do balonu, który zaczął się zwolna wydymać, na koniec powłoka jego rozciągnęła się zupełnie i przybrała kształt olbrzymiej kuli.

Wówczas balon począł się lekko kołysać, wzniósł się nieco w powietrze, pociągnął za sobą sznury, ale niestety — nie zdołał nawet poruszyć koszyka, bujał tylko ociężale nad samą ziemią, a kiedy niekiedy opadał zupełnie, potem znów podrywał się do lotu; wszystko to jednak było nadaremne, balon oczywiście zbyt był ciężki, aby mógł jakikolwiek ciężar, choćby próżny ów koszyk, unieść w powietrze.

Karol nie przestawał podtrzymywać ogniska, dokładał ciągle paliwa, ale balon był dostatecznie wydęty, tylko siły mu brakło, a tej nikt mu dodać nie mógł. W niższej jakiej miejscowości, na morskim wybrzeżu może by się uniósł w powietrze, choć niezbyt wysoko, tu ani się poruszył i ciągle bujał ponad koszykiem, spoczywającym na ziemi.

Młody przyrodnik nie szczędził usiłowań i przez całą godzinę podtrzymywał ogień pod balonem; zaczął dodawać do niego smolnego łuczywa sądząc, że wyższa temperatura spowoduje większe rozrzedzenie powietrza i balon na koniec wypchnie w górę. Ciężki przyrząd kilka razy wprawdzie podźwignął się na parę łokci od ziemi, podniósł nawet i koszyk, zawsze jednak opadał na powrót i kołysał się ponad ogniskiem.

Na koniec Karol utracił cierpliwość, nadzieja go ostatecznie opuściła, wahał się przez chwil parę, spoglądał z żalem na balon, potem odwrócił się od niego i odszedł wolnym krokiem do chatki. Gustaw także udał się za nim, westchnąwszy z goryczą.

Hindus sam pozostał, zbliżył się bardziej jeszcze do balonu i przez czas jakiś przypatrywał mu się uważnie, jak gdyby chciał obrachować wszystkie ściegi, które wykonał własnoręcznie, zanim zdołał sporządzić ten olbrzymi wór skórzany. To go doprowadziło do ostatecznej złości, wymówił w języku swym ojczystym parę słów, które nie musiały zawierać pochwały balonu, sądząc z wyrazistych jego gestów, ale raczej na przekleństwa wyglądały. W końcu, nie mogąc się powstrzymać, Ossaro podniósł nogę i ugodził nią z całej siły w niegodziwy przyrząd, który sobie tak zażartował z niego. Skóra pękła, a reszty domyślacie się zapewne: rozrzedzone powietrze, znajdując wygodne ujście, szybko poczęło odpływać na zewnątrz, powłoka balonu wypróżniała się tym sposobem, kurczyła, nareszcie worek pochylił się i spadł całym ciężarem na niewygasłe ognisko. Skóry, siatka sznurowa, obręcz z bambusu — wszystko to spłonęło do szczętu; z okazałego balonu, z mozolnej pracy trzech towarzyszy, równie jak i z nadziei, które w tym przyrządzie pokładali, pozostała tylko kupka popiołu.

Dwaj bracia, siedząc na progu chatki, spostrzegli, co się działo, widzieli ogień wybuchający w górę i pożerający balon, ale nie poruszyli się nawet z miejsca. Gdyby się to było stało przypadkiem przed dwiema godzinami, byliby utratę balonu uważali za największe nieszczęście, ubolewaliby nad nią gorzko. Ale teraz patrzyli na to z taką obojętnością, z jaką według świadectwa historyków okrutny cesarz Neron patrzał na pożar Rzymu.

ZNIECHĘCENIE

Nigdy jeszcze, przez cały czas pobytu swego w dolinie bez wyjścia, przymusowi jej mieszkańcy nie czuli się tak przygnębieni jak teraz, gdy balon ten, jakby olbrzymia bańka mydlana, rozwiał się i znikł im sprzed oczu, pozostawiając po sobie smutne wspomnienie jedynie. Wyczerpali na to ostatnie przedsięwzięcie resztki cierpliwości, zręczności, pomysłowości, zdawało im się, że już teraz niezdolni są nic wymyślić ani wykonać. A nie było to przygnębienie chwilowe, powstające wskutek znużenia lub zawodu jednorazowego, uczucie to graniczyło z rozpaczą.

W położeniu ich rozpacz niczym jednakże nie była usprawiedliwiona; nie groziło im przecież w tej chwili żadne nowe niebezpieczeństwo, życie ich było znośne, nie brakło im żywności, wygody nawet — jak na ludzi tak mało wymagających — mieli dostateczne. Ale na cóż się zdało to wszystko, skoro życie ich było nieużyteczne w tej pustyni odciętej od reszty świata i społe-czeństwa ludzkiego?

Karol myślał czasem, że gdyby miał książki i mógł się oddawać ulubionej pracy naukowej, długie dni samotności upływałyby mu daleko znośniej; to pewne jednak, że i nauka w końcu musiałaby mu się uprzykrzyć, gdyby nie miał żadnej sposobności spożytkowania jej dla dobra bliźnich. Człowiek stworzony jest do życia towarzyskiego; osamotniony, pozbawiony widoku innych ludzi, współbraci swoich, nie znajdzie zadowolenia ani w cudach przyrody, ani nawet w nauce.

Gustaw nie rozmyślał i nie zastanawiał się zbytecznie nad położeniem swoim, starał się nawet ile możności zapominać o nim, bo na samą myśl, że do końca życia będzie musiał pozostać w tej pustelni krew mu się w żyłach ścinała.

I Ossaro niemniej był od sahibów swoich stroskany, oni tęsknili za krainą północną, za cywilizacją europejską, Hindus wzdychał ciężko na wspomnienie spiek-łych równin Bengalu, palmowych i bananowych gajów, a wszyscy trzej najwięcej byli spragnieni widoku ludzkich twarzy.

Ta myśl przypominała im jednak, że położenie ich, jakkolwiek smutne, nie było pozbawione wszelkiej pociechy. Wszakże każdy z nich w tej pustelni miał dwóch towarzyszy, nie mógł więc uważać się za osamotnionego zupełnie, bo trzech ich było razem. Iluż to nieszczęsnych rozbitków spotkał los daleko sroższy! Byli pomiędzy nimi tacy, którzy mowy nawet zapomnieli, przebywszy lata całe na bezludnej wyspie. Historia Robinsona nie jest wcale wymysłem, niejeden Robinson istniał rzeczywiście na świecie.

Myśli te i wiele innych podobnych snuły się po głowach naszych młodzieńców przez cały wieczór i cały dzień następny. Upływały długie godziny jedna po drugiej, a oni niczym nie starali się ich skrócić; zapomnieli nawet o jedzeniu i głód dopiero dotkliwy przypomniał im, że bądź co bądź trzeba posilić ciało, choćby duch opadał pod brzemieniem smutku. Karol pierwszy ocknął się z ciężkiego przygnębienia.

— Jeżeli już nie ma dla nas żadnego ratunku — rzekł do towarzyszy — jeżeli mamy całe życie spędzić wśród tego pustkowia, starajmy się znosić los cierpliwie. Narzekanie i zagłębianie się w smutku nie może nam przynieść żadnej ulgi; najlepszym sposobem osłodzenia sobie życia jest zawsze praca, bo bezczynność nawet wśród rozkoszy prowadzi do nudów i zasmucenia. Szukajmy więc rozrywki, krzepmy się, jak możemy, nie upadajmy na duchu. Pomyślmy o tym, żeby sobie zabezpieczyć na czas dłuższy obfity i smaczny pokarm. Zapewne, że najwyszukańsze przysmaki pocieszyć nas nie zdołają, ale tu idzie o to, żebyśmy się, ruszali i mieli nieustannie coś do roboty.

Poczciwy botanik starał się pokonać własne przygnębienie, ażeby dodać odwagi bratu, a i biedny Ossaro miał twarz tak smutną, że przykro było patrzeć na niego. Karol zwrócił się także do Hindusa z kilku serdecznymi słowami, poczytywał sobie za obowiązek podtrzymać moralnie obu towarzyszy, uchronić ich od rozpaczy. Zrazu mu się to niezbyt udawało, ale z czasem i oni zrozumieli, że tylko pogodzenie się z losem może im przynieść ulgę, a praca jakąkolwiek rozrywkę. Zresztą żaden z nich nie miał ochoty umierać z głodu, a tu spiżarnia była pusta, należało ją zaopatrzyć jak najśpieszniej. Toteż młodzieńcy powrócili do dawniejszych swych zajęć.

Gustaw zaczął polować, zastawiał sidła na rozmaitą zwierzynę, wprawiał się w strzelaniu z łuku. Ossaro łowił ryby, on bowiem z trzech towarzyszy najlepiej umiał się obchodzić z wędką i z siecią. Botanik zajął się wyszukiwaniem rozmaitych roślin pożytecznych; nieraz w wycieczkach swoich napotykał krzewy i zioła, których owoce, korzonki lub liście mogą służyć za pokarm lub posiadają własności lecznicze; ponieważ był bardzo uważny, więc pamiętał, w którym miejscu rosły, i umiał je odnaleźć. Dotąd na szczęście żaden z nich nie chorował, niemniej jednak Karol zbierał starannie wszelkie zioła, które się w takim razie przydać mogły, suszył je i chował w bezpiecznym miejscu.

Ze wszystkich roślinnych pokarmów, których dostarczała flora doliny bez wyjścia, najszacowniejsze były dla naszych młodzieńców ziarna jadalne pewnego gatunku sosny, zwanej w klasyfikacji naukowej Pinus gerardina. Szyszki jej są duże, jak karczochy, a pod łuskami ukrywają się orzeszki, z kształtu i rozmiarów podobne do pistacyj. Karol nazbierał także spory zapas amaramtów dzikich, które Hindus wymłócił, a nasiona starł na majkę i upiekł a niej wcale dobre placki. Smak ich nie mógł zapewne iść w porównanie z pszennym lub żytnim chlebem, ale dla ludzi, którzy od dawna pozbawieni byli najlichszych sucharów, zawsze był to przysmak nie lada.

Nawet i w jeziorze, oprócz węgorzy i ryb rozmaitych, znajdowały się rośliny wodne jadalne. Tak na przykład, między innymi, botanik znalazł tam kotewkę, Trapa bicornis, której ziarna, zwane przez mieszkańców himalajskich ingara, stanowią pokarm bardzo smaczny i zdrowy. Rosła tam także obficie wspaniała roślina wodna z  rodziny grzybieniowatych, zwana nurzykłę-bem, nelumbium, o liściach obszernych i dużych kwiatach różowych. Karol znał dobrze tę roślinę z opisów, wiedział, że ubodzy mieszkańcy Kaszmiru, gdzie nurzy-kłąb jest bardzo pospolity, jedzą nie tylko ziarna jej, do orzeszków podobne, ale i łodygi.

Botanik opowiedział towarzyszom mnóstwo cieka-wych szczegółów o rozmaitym zastosowaniu tej pięknej rośliny w Indiach. Rybacy zrywają ogromne jej liście i wkładają je na głowę zamiast kapeluszy, dla ochrony od palących promieni słońca, gruba zaś, wydrążona łodyga służy im za naczynie do czerpania wody. Dla naszych młodzieńców najważniejsze były jednak własności odżywcze tej rośliny, nagromadzili też spory zapas nasion i łodyg i tak w krótkim czasie spiżarnia ich zaopatrzona została w żywność wszelkiego rodzaju — nie potrzebowali obawiać się głodu na porę zimową.

FASOLA PITAGORASA, CZYLI FASOLA EGIPSKA

Wspaniały ten nurzykłąb zwrócił był uwagę młodych myśliwych zaraz po przybyciu ich do doliny bez wyjścia, często też przyglądali mu się z wybrzeża, gdy jeszcze był w kwieciu. Ogromne liście, płasko rozłożone na powierzchni wody, z bliska tylko były widoczne, lecz piękne różowe kwiaty z daleka nawet rzucały się w oczy. Gdy trzej towarzysze spostrzegli je po raz pierwszy, mała zatoka, na której wodna ta roślina wyrastała najobficiej, przedstawiała widok tak szczególny, że zrazu nie mogli sobie wytłumaczyć tego niezwykłego zjawiska. Pośród tych kwiatów, wyglądających z pewnej odległości jak trawnik ogrodowy, przechadzała się gromada ptaków tak swobodnie, jak gdyby nie po wodzie, lecz po ziemi' stąpały. Były to ptaki duże, wysmukłe, o wysokich nogach, przyrodnik poznał od razu, że należały do rzędu brodzących, jak czaple, bociany i inne, nie mógł jednak z daleka oznaczyć ich gatunku.

Ptaki te wcale nie pływały, ale chodziły po wodzie, a czasem stawały na jednej nodze, według zwyczaju brodzących. Gustaw przypatrywał się temu z wielkim zdziwieniem, ale Karol, po chwili namysłu, odgadł, jakim sposobem ptaki mogły się utrzymać na powierzchni wody. Przyszło mu do głowy, że muszą stąpać po dużych liściach roślin wodnych. Czytał on właśnie przed wyjazdem z Europy opis owej wspaniałej lilii wodnej, odkrytej niedawno w Ameryce zwrotnikowej, zwanej koroniarką gujańską, Victoria regia. Tam właśnie była wzmianka o ptakach brodzących, długoszpo-nach, jacana, które zazwyczaj przechadzają się po rozłożonych liściach koroniarki. Karol nie wątpił, że miał przed sobą długoszpony bengalskie, ptaki odznaczające się nadzwyczaj długimi palcami u nóg i niemniej długimi szponami.

Zbliżywszy się ostrożnie do wybrzeża, botanik nasz przekonał się, że domysł jego był słuszny, ptaki stąpały rzeczywiście po liściach nurzykłębu, które są mało co mniejsze od liści koroniarki.

Karol opowiedział towarzyszom, że piękna ta roślina wodna sławna już była w starożytności; Grecy nazywali jej ziarno fasolą Pitagorasa lufo fasolą egipską. Nurzy-kłąb musiał być dawniej pospolity w Egipcie, może go tam nawet hodowano, gdyż często przedstawiony bywał z największą dokładnością na rzeźbach, a Grecy ziarna jego sprowadzali z Egiptu. Dziś jednak nigdzie go już napotkać nie można w dolinie Nilu. Niektórzy utrzymują, że sławna nazwa lotusu, który był czczony przez starożytnych, odnosi się do nurzykłębu, co jest bardzo prawdopodobne, chociaż dziś nazywają zwykle lotusem inny gatunek grzybienia wodnego, mniej okazały, rosnący w wodach Nilu. Ziarno nurzykłębu, podobne do bobu, jest smaczne, zdrowe i posiada tę własność, że orzeźwia i gasi pragnienie.

W Chinach nurzykłąb zwany jest lien-wha, przyrządzają tam z korzeni i ziarn tej rośliny potrawę bardzo wyszukaną. Korzeń kraje się na cienkie paski, przekłada się miazgą z ziaren, z dodatkiem kasztanów i migdałów, na to znów kładzie się warstwę słodkiej galarety zamrożonej. Przysmak ten bywa podawany na najwystawniejszych ucztach; wielcy mandaryni chińscy traktują nim zwykle posłów europejskich. Chińczycy robią także konserwy z korzeni nurzykłębu, marynowanych w occie i soli.

W Japonii roślina ta jest także wysoko ceniona jako produkt spożywczy, a oprócz tego otaczana czcią religijną. Nieraz tam widzieć można wyobrażenia bóstw siedzących na szerokich liściach nurzykłębu. Kwiat jego jest bardzo ozdobny, pięknie woniejący, biały, żółty lub różowy, ma kształt ogromnego tulipana, lecz gdy liczne płatki zupełnie się rozwiną, przybiera postać róży.

ŻNIWO WODNE

Trzej towarzysze zapomnieli byli o roślinie wodnej, gdy piękne kwiaty znikły im z oczu. Przyrodnikowi pierwszemu przyszło teraz do głowy, że po okwitnięciu musiały zostać ziarna, których szacowne własności tak dobrze mu były znane. Sądząc z obfitości wspaniałych różowych kwiatów pokrywających znaczną przestrzeń na jeziorze i na ziarna musiał być dobry urodzaj, toteż dnia pewnego młodzieńcy wybrali się na żniwo.

Każdy zabrał z sobą spory koszyk z sitowia roboty Hindusa. Karol i Gustaw podnieśli spodnie aż do kolan, ażeby się nie zamaczać, i zdjęli obuwie. Ossaro nie potrzebował robić żadnych przygotowań, bo krótka jego spódniczka ledwo do kolan dostawała. Gdy zbliżyli się do wybrzeża, długoszpony, których zawsze pełno było pośród zarośli nurzytkłębu, umknęły w sitowie, a żniwiarze wodni weszli w mieliznę, zaczęli zbierać torebki nasienne i zsypywać je do koszyków. Wiedzieli, że jezioro w tym miejscu nie było głębokie, mogli więc brodzić po nim bez najmniejszej obawy.

Żniwo szło żwawo i koszyki były już prawie pełne, młodzieńcy chcieli na brzeg powracać, gdy spostrzegli na powierzchni wody cień jakiś duży, poruszający się leniwie, a po chwili i drugi podobny zjawił się tuż obok. Widok ten zdziwił ich i zastanowił, podnieśli oczy w górę, a to, co ujrzeli, w większe jeszcze wprawiło ich zdziwienie.

Ponad ich głowami w powietrzu krążyła para olbrzymich ptaków. Szerokość skrzydeł ich rozłożonych wynosiła pewnie przeszło cztery metry od jednego końca do drugiego. Spomiędzy tych skrzydeł, od piersi ptaków, wychodziła niezmiernie długa szyja, prosta jak strzała, wyciągnięta w kierunku poziomym i zakończona dziobem szczególnego kształtu. Można by go porównać do wydłużonego słupka bodziszka, geranium. Właściwiej byłoby jednak ów słupek porównać do dzioba ptaka, gdyż właśnie od tego podobieństwa pochodzi naukowa nazwa bodziszka, geranium, a i u nas kwiat ten bywa niekiedy zwany przez pospólstwo bocianim noskiem.

Były to w rzeczy samej ptaki z rodziny bocianowa-tych, niezupełnie jednak podobne do naszych pospolitych bocianów, które gniazda budują na chatach wiejs-kich i łowią płazy na bagnach. Bocian ten, daleko większy i okazalszy od tego przyjaciela naszego, zwany jest w Afryce i w Indiach marabutem. Karol i Gustaw poznali go od razu, a nie potrzeba do tego zbyt rozległych wiadomości ornitologicznych, aby marabuta odróżnić od innych ptaków. Kto raz jeden widział go wypchanego w gabinecie zoologicznym lub na wystawie sklepowej, nie pomyli się z pewnością napotkawszy go potem żywego. Ale nasi młodzieńcy widzieli już w Indiach, w okolicach Kalkuty, liczne gromadki marabutów, przechadzające się po bagnistych nizinach.

Domyślacie się, że i Ossaro znał dobrze ptaka, który jest poświęcony Brahmie i jak bóstwo prawie czczony przez jego wyznawców. Widok ten tak gwałtowne wywarł na nim wrażenie, że z wielkiej radości upuścił koszyk i ziarna w wodę wysypał.

Postać marabuta jest nadzwyczaj oryginalna i uderzająca. Ma on grzbiet przykryty płaszczem ciemno-brunatnym, spód ciała śnieżnej białości, długa szyja, naga jak u sępów, opatrzona jest workiem koloru ce-glastego. Łatwo też dostrzec pod ogonem jego pióra puszyste, tak wysoko cenione przez strojnisie.

Ptaki leciały powoli, jakby znużone, widocznie szukały wygodnego miejsca na wypoczynek. Krążyły jeszcze czas jakiś ponad jeziorem, na koniec spuściły się zwolna i stanęły na brzegu jeden obok drugiego Wybrały do tego wzniesiony nieco, zaostrzony cypel małego przylądka, wchodzącego głęboko w jezioro i tworzącego ową zatokę, zarosła wodnymi grzybieniami. Stąd właśnie młodzieńcy weszli do wody, rozpoczynając zbiór nasion. W chwili gdy ptaki stanęły na brzegu, trzej żniwiarze brodzili w wodzie o kilkanaście kroków od tego miejsca, ale marabuty patrzyły na nich spokojnie, nie okazując najmniejszej obawy, widocznie nic sobie nie robiły z ich obecności i nie podejrzewały ich o żadne złe zamiary.

MARABUTY

Trzeba przyznać, że ptaki stojące na brzegu jeziora nie były wcale piękne, a brzydota ich miała w sobie coś dziwnie śmiesznego. W licznej gromadzie ptaków brodzących nie znaleźlibyśmy ani jednego, który by się dał porównać do marabuta, taka to jest postać oryginalna, śmieszna a dziwaczna.

Gdy stoi nieruchomo na wysokich swych nogach, niby na szczudłach, ogromny ten bocian ma około dwóch metrów długości. Dziób jego dochodzi stopy długości, przy końcu zakrzywiony jest i wydęty, nieco garbaty. Skrzydła jego, gdy są zupełnie rozwinięte, zajmują przestrzeń czterech metrów przeszło, nie ustępują więc rozmiarami największym ptakom, jak albatros lub kondor amerykański. Barwę mają taką jak wszystkie bociany, czarną z białym; ale czarny płaszcz jest jakby osmolony, w brunatny odcień wpadający, a i białości brzucha nie można nazwać śnieżną, co głównie stąd pochodzi, że ptak ustawicznie grzebie się w błocie, a z największą rozkoszą przebywa na bag-mach, gdzie obfite znajduje pożywienie.

Naturalny kolor nóg marabuta jest ciemny, zawsze jednak nogi te pokryte są warstwą błota i pyłu, trudno się więc dopatrzyć prawdziwej ich barwy pod tą powłoką. Ogon, brudnawoczarny, osłania owe puszyste białe pióra używane do strojów kobiecych. W Afryce żyją także marabuty odmienne nieco, nie tak bardzo brzydkie jak azjatyckie. Jedne i drugie najwięcej są cenione dla pięknych piór. Najbardziej oszpeca azjatyckiego ptaka szyja obnażona, czerwona, pomarszczona, jakby ze skóry odarta, w młodości porośnięta brunatnymi włosowatymi piórami; z wiekiem porost ten znika zupełnie.

To obnażenie szyi zbliża marabuty azjatyckie do sępów, które także bynajmniej wdzięczną postacią się nie odznaczają. Dodajmy do tej obrzydliwej szyi worek z takiejże samej skóry, wiszący na piersiach, dochodzący czasem trzydziestu centymetrów; barwa jego przybiera różne odcienie, od brunatno cielistego aż do ognistego jak mięso świeżo ze skóry odarte.

Inny dodatek, równie potworny, uczepiony jest na karku ptaka, wprost naprzeciw owego worka, i wygląda jak garb. Jest to rodzaj pęcherza, który się dowolnie wypełnia powietrzem; uczeni nie doszli jeszcze na pewno, do czego to może służyć. Prawdopodobnie jest to coś podobnego do pęcherza pławnego u ryb i chyba ułatwia lot ptakowi. Zauważono, że worek ten rozszerza sie, gdy słońce przygrzeje, zapewne z powodu rozprężenia ogrzanego, a tym samym rozrzedzonego powietrza. Ponieważ marabut wznosi się czasem bardzo wysoko, więc zapewne potrzebuje tego pomocniczego przyrządu do utrzymania się w wyższych warstwach atmosfery, gdzie powietrze jest rzadsze. W dorocznych swoich wędrówkach ptak przelatuje zwykle ponad szczytami Himalajów, a może by nie potrafił tej sztuki dokazać, gdyby nie miał sposobu zmniejszenia ciężaru swego ciała.

Jak wszystkie ptaki tej rodziny, marabut jest nadzwyczaj żarłoczny i nie przebiera wcale w jedzeniu. Mięsożerny i drapieżny, żywi się najchętniej padliną i najobrzydliwszymi rzeczami, czym także przypomina sępy. Pożera zwykle — jak bracia jego, bociany — żaby, węże, a czasem i małe czworonożne zwierzątka i ptactwo; widziano raz marabuta pochłaniającego od razu Sporego kurczaka. Dałby z pewnością radę i większym stworzeniom, ale w ogóle nie lubi polować, bo pomimo ogromnych rozmiarów i siły niepospolitej jest tchórzem, jakich mało. Dziecko uzbrojone w pręcik odpędza go z łatwością, a odważna kwoczka nigdy go nie dopuści do swoich piskląt.

Prawda, że nie ucieka pokornie, ale podnosi hałas, nadyma gardziel, przybiera groźną postawę, a z dzioba, otworzonego szeroko, wychodzi głuchy odgłos, jakby mruczenie tygrysa lub niedźwiedzia. Wszystko to jednak są przechwałki, bo jeśli tylko słabszy przeciwnik nie ustąpi, zuchwalec spuszcza z tonu i w końcu umyka jak niepyszny.

Wspomnimy tu jeszcze o innych gatunkach mara-butów; żaden z nich nie dochodzi olbrzymich rozmiarów bengalskiego, opisanego powyżej. Afrykański, żyjący w strefie zwrotnikowej, jakkolwiek mniej szpetny niż azjatycki, nie ma jednak tak pięknych i delikatnych piór. Inny gatunek, odmienny nieco, żyje na wyspie Sumatrze, widziano także marabuty na Jawie.

Dziwna rzecz, że takie szczególne stworzenia przez czas długi prawie nie znane były uczonemu światu. Przyrodnicy dopiero od lat kilkudziesięciu zaczęli się bliżej przypatrywać marabutom, a i teraz jeszcze nie zbadali dokładnie ich obyczajów. Jest to tym dziwniejsze, że ptak ten nie należy wcale do osobliwości w Indiach, marabuty snują się łącznymi gromadami na wybrzeżach Gangesu, nieraz nawet przechadzają się po ulicach Kalkuty i można by je wziąć za ptaki oswojone.

Prawda, że mieszkańcy Indyj szanują je niezmiernie i nigdy im najmniejszej krzywdy nie wyrządzają, a czynią to głównie przez wdzięczność, gdyż marabuty nie-pospolite im oddają usługi, oczyszczając okolice mieszkań ludzkich z wszelkich płazów, z padliny i zgnilizny. nie zważają więc ma to, gdy marabut oprócz żab i wężów porwie kiedy niekiedy kurczę, kaczę lub inny drobiazg spomiędzy ptactwa domowego. Zdarzało się nawet, że zuchwały ptak zakradał się do środka mieszkalnego domu, chwytał ze stołu mięso przygotowane (na obiad lub wieczerzę i uciekał z nim, zanim służba się spostrzegła.

Czasem gromadka marabutów przechodzi w bród przez płytką wodę, a wówczas rozkłada skrzydła i wygląda zupełnie jak flotylla małych czółenek. Wyszedłszy na wybrzeże, ptaki snują się leniwie po bagnach i moczarach, schylając się co chwila po jakąś zdobycz, a jeśli zwęszą gdzie padlinę, zbiegają się zewsząd stadami, pożerają chciwie zgniłe szczątki wszelkiego rodzaju zwierząt, a nawet i trupy ludzkie, które zabobonni Hindusi wrzucają do świętej rzeki Gangesu, a które fala na brzeg wyrzuca. Często przy jednej podobnej zdobyczy napotkać można gromady marabutów, sępów i psów zdziczałych.

SZCZEGÓLNY SEN

Przybycie tych niespodziewanych gości do doliny wielkie wywarło wrażenie na obu braciach, a większe jeszcze na towarzyszu ich, Hindusie. Ossaro patrzał na ptaki tak zupełnie jak na dawnych przyjaciół, którzy go nawiedzali w więzieniu, a chociaż nie wyobrażał sobie, aby mogły mu do oswobodzenia dopomóc, doznał jednak na ich widok bardzo przyjemnego uczucia.

Stworzenia te, jakkolwiek niepiękne, przypominały mu rodzinną zagrodę. Przekonany był, że to ta sama para marabutów, która się gnieździła wśród gałęzi ogromnej figi świątnicowej rosnącej przy chatce jego ojca. Było to zapewne urojenie ze strony Hindusa, bo czyliż on mógłby odróżnić tę parę ptaków spomiędzy niezliczonych gromad marabutów wędrujących rok-rocznie z równin bengalskich ku północnym wyżynom Himalajów?

Ossaro sam zrozumiał po chwili, że to przypuszczenie nie miało najmniejszego prawdopodobieństwa, a jednak nie przestał się cieszyć widokiem ptaków, które niezawodnie przybywały prosto z Bengalu, niedawno zapewne przechadzały się na wybrzeżach świętej rzeki, siadały na strzechach jego współbraci.

Odmienne myśli snuły się po głowie Gustawa, gdy spoglądał na ptaki unoszące się ponad jeziorem. Te skrzydła potężne budziły w nim nową nadzieję, mimo woli zaczął przemyśliwać nad tym, czy nie dokonałyby zadania, które się nie udało orłom i latawcowi.

— Bracie! — wykrzyknął wreszcie — jak ci się zdaje, czy taki ogromny marabut nie uniósłby sznura na wierzchołek skały? Patrząc na nie można by przypuszczać, że potrafiłyby nawet którego z nas podnieść w powietrze.

Karol nic nie odpowiedział, ale się zadumał głęboko, ważył on w myślach słowa Gustawa.

— Gdybyśmy mogli przynajmniej którego z nich pochwycić! — mówił dalej brat młodszy. — Ciekawa rzecz, czy one tu zlecą? Patrzcie, patrzcie, spuszczają się naprawdę! Co ty o tym myślisz, Ossaro? Ty znasz lepiej obyczaje tych ptaków.

— Tak, tak, sahibie, spuszczają się, to nie ulega wątpliwości — odrzekł Hindus — one lecą z daleka, muszą być bardzo zmęczone, a także głodne i spragnione. Tu jest woda i z pewnością zatrzymają się na wybrzeżu.

Ossaro jeszcze nie dokończył, gdy w rzeczy samej tak się stało. Jeden z marabutów spuścił się pierwszy na ziemię, drugi poszedł za jego przykładem i oba, jak już wspomnieliśmy wyżej, stanęły na wysokich swych nogach na samym końcu wyniosłego przylądka, o kilkanaście kroków od miejsca, na którym młodzieńcy brodzili w wodzie, zbierając nasiona nurzykłębu.

Ptaki najzabawniejszy w świecie przedstawiały widok. Zdawałoby się, że dotknąwszy stopą ziemi, pochylą się zaraz do wody i zaspokoją pragnienie lub zaczną szukać żywności. Ale długodziobe te stworzenia nie pomyślały o tym; jeśli im głód dokuczał lub pragnienie, to jednak potrzeba odpoczynku daleko silniej uczuwać się dawała i tę przede wszystkim zadowolić musiały. Zaledwie stanęły na stałym gruncie, oba natychmiast przybrały osobliwą postawę, każdy wciągnął długą szyję, jak gdyby ją wsunął w jakiś pokrowiec, głowę spuścił na piersi, koniec długiego dzioba zwracając prosto do ziemi, a jednocześnie podniósł jedną nogę i ukrył ją pomiędzy piórami na brzuchu.

Wszystkie te ruchy odbyły się szybko, jednocześnie, jakby na komendę; w kilka sekund para marabutów była w głębokim śnie pogrążona, powieki ich szczelnie przystawały do siebie, a całe ciało przybrało postawę zupełnie nieruchomą; najbystrzejszy wzrok nie zdołałby w nich dostrzec nawet lekkiego drżenia skrzydeł, wyglądały jak posągi.

Trudno sobie wyobrazić coś równie śmiesznego jak te ogromne, niezgrabne ptaki utrzymujące się w równowadze na jednej nodze, długiej a cienkiej i sztywnej jak patyczek; marabuty spały sobie smacznie bez najmniejszej obawy, bo też co prawda i nie miały się czego obawiać, nikt im tu krzywdy wyrządzać nie myślał.

Hindus zanadto był oswojony z takim widokiem, aby go miał rozśmieszać, ale Gustaw boki zrywał ze śmiechu, patrząc na uśpione ptaki. Nawet i Karol nie mógł się powstrzymać i zaczął się śmiać razem z bratem, a echo powtarzało te głośne wybuchy wesołości dwóch braci.

Sądzicie może, że hałas ten rozbudził i spłoszył ptaki? Bynajmniej. Wprawdzie usłyszeć musiały śmiechy, bo jeden po drugim otwierał oczy do połowy, przeciągał lekko szyję, podnosił dziób, zaklekotał nim nawet, ale po chwili oba zapadły znowu w sen spokojny i przybrały tęż samą postać. Ta dziwna obojętność śpiochów zwiększała jeszcze wesołość naszych młodzieńców, a głośne ich śmiechy brzmiały przez kilka minut, zanim się zdołali powstrzymać i uspokoić.

SPRAWKA NERONA

Trudno śmiać się bez końca, gdy więc już nawet i Gustaw miał dosyć tej głośnej wesołości, trzej towarzysze postanowili odnieść koszyki do chatki i zabrać Się do schwytania marabutów. Hindus upewniał, że to nie będzie trudno, podejmował się własnoręcznie za-rzucić im pętlę na szyję bez przebudzenia ich ze snu. Uczyniłby to niezawodnie, lecz nie miał w tej chwili przy sobie ani kawałka sznurka lub tasiemki. Trzeba było koniecznie pójść po to do chatki.

Co prawda trzej towarzysze sami nie wiedzieli dobrze, w jakim celu chcieli marabuty pochwycić. Gustaw zamyślał o wypuszczeniu któregoś z nich z liną uwiązaną do nogi, ale Karol kręcił na to głową, bo nie pokładał żadnej nadziei w nieszczęsnej linie, która ich tyle razy już zawadziła.

Ossaro miał inny zamiar. Sądził on, że w tej pustelni przyjemnie im będzie oswoić ptaki i mieć z nich niejako towarzystwo. Sam widok marabutów, jak wspomnieliśmy, miły był dla niego, budząc w nim wspomnienia rodzinnej ziemi. Tak więc, nie zdając sobie dobrze sprawy ze swoich zamysłów, wszyscy trzej spiesznie podążyli do chatki, ażeby zabrać stamtąd sznurek i pochwycić śpiące marabuty.

Dwaj bracia z wielką ostrożnością teraz wychodzili z wody, starali się nie robić najlżejszego szelestu, aby nie przebudzić ptaków przedwcześnie. Ossaro żartował sobie w tej przezorności.

— Bądźcie spokojni — mówił —czy one na nas zważają? Gdyby się nawet zbudziły, z pewnością nie odlecą tak prędko.

Hindus miał słuszność. W okolicach nadgangesowych nie tylko zabobon mieszkańców, ale i prawa krajowe zapewniają bezpieczeństwo marabutom, które tak są śmiałe do ludzi, że wcale od nich nie uciekają, a czasem dna z drogi schodzić nie chcą. Nie było wprawdzie wiadomo, czy para, która zawitała do doliny bez wyjścia, przebywała przedtem w okolicach zamieszkałych, czy też na jakimś dzikim pustkowiu; w takim razie, nie znając ludzi, mogła nie mieć do nich wielkiej ufności.

Powiedzmy od razu, że przyrodnik miał pewną myśl, o której tymczasem nie chciał jeszcze wspominać towarzyszom. Przyszła mu do głowy w chwili, gdy razem z Gustawem śmiał się do rozpuku, patrząc na zabawną postawę śpiących marabutów, i ta myśl tak go zajęła, że odeszła go ochota do śmiechu. Skłonił też i brata, aby się uciszył.

Karol wziął nadzwyczajnie do serca pochwycenie marabutów, obmyślał najlepsze sposoby do tego, doradzał, wydawał rozporządzenia, których jak zwykle słuchano bez szemrania, a tak gorliwie zajmował się tą całą sprawą, na pozór niezbyt ważną, że Gustaw zaczął się czegoś domyślać.

Do chatki było niedaleko. Karol wyprzedził obu towarzyszy i nim zdążyli za nim, powyciągał już wszyst-kie sznurki, jakie się naprędce znaleźć dały, opatrzył je i przygotował. Ossaro urządził pętlę po swojemu i uwiązał sznurek do długiej tyki bambusowej. Tak uzbrojeni, myśliwi nasi powrócili niezwłocznie na wybrzeże.

Zbliżając się do jeziora, zobaczyli z radością, że ptaki ani myślały się przebudzić. Musiały daleką podróż odbyć i zmęczyć się porządnie, odsypiały też zapewne długą bezsenność i trudy niezwykłe. Może ta zgodna para śniła o gnieździe, które zostawiła na konarach figi świątnicowej albo na szczycie jakiej pagody poświęconej bóstwu Brahmie. A może widziała we śnie malownicze wybrzeże Gangesu, woniejące bagna i moczary, a na nich różne przysmaki, żabki i węże.

Sny marabutów mało obchodziły naszego Hindusa, który trzymał w ręku świeżo zrobioną pętlicę. Czy śniły o czymkolwiek, czy nie śniły wcale, wszystko mu było jedno, byle tylko spały. Ossaro postępował cicho, bez najmniejszego szelestu, jak tygrys, gdy czatuje na zdobycz. Jeszcze parę kroków, a już miał dotrzeć do ptaków i pochwycić je w sidła.

Ale nie mów hop, póki nie przeskoczysz. Hindus przekonał się o prawdzie tego przysłowia. Zaledwie miał czas podnieść długi swój bambus, jeszcze się dobrze nie zamierzył, gdy oba marabuty zerwały się nagle, zaklekotały dziobami, wyciągnęły szyje i uleciały do góry, a krzyki ich wściekłe, podobne do ryku lwa, przebijały powietrze.

Biedny Ossaro nie był winien temu, co się stało, sprawiła to nieroztropność Nerona, chociaż poczciwe psisko nie miało także złych zamiarów, bo nie przypuszczało, aby który z panów pożądał podobnej zdobyczy. Trzeba wiedzieć, że Neron spał spokojnie w chatce, podczas gdy młodzieńcy zbierali ziarna wodnych roślin na jeziorze, nie widział więc jeszcze marabutów i spostrzegł je dopiero w chwili, gdy Ossaro podniósł bambus i zamierzył się swoją pętlą, na co pies jednak nie zważał. Jak szalony poskoczył naprzód, schwycił bliższego ptaka za ogon i cały pęk piór pozostał mu w pysku, można by sądzić, że mu jedynie o tę ozdobę chodziło.

Myliłby się jednak mocno, kto by tak sądził. Neron był zanadto porządnym psem, aby miał przeszkadzać panom w czasie polowania, zamiast im przyjść z pomocą. Tu jednak zachodziły okoliczności wyjątkowe, widok tej zwierzyny, którą nagle zobaczył przed sobą, wyprowadził go z cierpliwości i pozbawił zwykłego umiarkowania. Trzeba wiedzieć, że Neron żywił szczególną nienawiść do marabutów, dokuczyły mu one więcej od wszystkich innych ptaków i zwierząt indyjskich; zaraz wyjaśnimy, jakim sposobem.

Karol i Gustaw spędzali czas jakiś w Kalkucie, przygotowując się do podróży w góry, a wówczas mieszkali u dyrektora ogrodu botanicznego. Dom ten otaczały obszerne dziedzińce, po których Neron krążył swobodnie. Wchodziła' tam bardzo często para marabutów, hodowana w ogrodzie botanicznym, i pies często z nimi się spotykał. Ale stosunki jego ze skrzydlatymi tymi stworzeniami wcale nie były przyjazne, ptaki nie zasłużyły na to bynajmniej.

Marabuty były tak oswojone, że zbliżały się do ludzi bez najmniejszej obawy, wchodziły do kuchni, jadły z rąk, a służba dyrektora karmiła je mięsem i rozmaitymi przysmakami. One jednak, zwyczajem swoim, nie poprzestawały na tym, co im ofiarowano, lecz często jeszcze porywały bez pozwolenia różne smaczne kąski, które im pod dziób wpadały. Neron był nieraz świadkiem podobnego bezprawia, a raz nawet rabunek popełniony został z jego szkodą i tego pies nie mógł zapomnieć ani przebaczyć. Żarłoczna para pochwyciła mu sprzed nosa pyszny kawałek mięsa, który mu sam kucharz dał na śniadanie. Neron ostrzył już zęby na smaczny kąsek, gdy rabusie niecnym podstępem pozbawili go uczty, porywając mięso tak szybko, że nie miał czasu temu przeszkodzić.

Od tej pory pies poprzysiągł nienawiść i zemstę wieczystą marabutom, a ujrzawszy teraz przed sobą śpiącą parę ptaków, uniósł się i nie dziw, że popełnił taką niedorzeczność. Marabut, przebudzony tak niemile ze smacznego snu, narobił wrzasku okropnego, umknął natychmiast, a towarzysz przerażony poleciał za nim.

UWIĘZIENIE MARABUTÓW

Młodzieńcy nasi z wielkim niezadowoleniem gonili wzrokiem za uciekającymi ptakami; mało brakło do tego, aby Neron nie został przykładnie ukarany za nieroztropną swoją sprawką. Trzeba też przyznać, że zasłużył na ciągi, i już Gustaw podnosił giętki pręcik z należytym zamachem, gdy Karol pochwycił go nagle za ramię z przygłuszonym okrzykiem i uratował skórę Nerona od zasłużonej operacji.

Nie sądźcie jednak, ażeby botanik uczynił to przez współczucie dla poczciwego ogara, przeciwnie, byłby on może i sam dopomógł Gustawowi do wymierzenia kary winnemu, ale widok niespodziewany odwrócił uwagę jego od Nerona i skierował na inny przedmiot. Karol miał wzrok wlepiony w jednego z uciekających ptaków, a mianowicie w tego, którego pies tak niecnie potraktował, obrywając mu puszysty ogon. Czyliż resztki tej ozdoby zwracały na siebie uwagę przyrodnika? Nie, on wpatrywał się z natężeniem w długie nogi marabuta. Na jednej z tych nóg przedmiot jakiś świecił blaskiem metalicznym, w tej chwili promienie słońca prosto na niego padały.

Przedmiot ten był żółty i lśnił na słońcu tak zupełnie jak blaszka polerowana, złota lub mosiężna. Gustaw i Ossaro spostrzegli to także, żaden z nich jednak nie mógł pojąć, co by to miało znaczyć. Ale Karol zrozumiał wszystko od razu. Nie bez powodu na widok dziwnej blaszki doznał tak gwałtownego wzruszenia, przed oczyma jego błysła nadzieja ocalenia, błysła i wnet zagasła, bo marabuty unosiły się coraz wyżej, za chwilę zniknąć miały na zawsze, zabierając z sobą ostatni sposób wyzwolenia się z więzienia, wydobycia się z do-liny bez wyjścia.

— O, co za nieszczęście! — zawołał wreszcie botanik ze smutkiem. — Co za okropne nieszczęście!

— Cóż się stało, bracie? — zapytał Gustaw zdziwiony.

— Ty nie wiesz — mówił tamten — te ptaki mogły nas uratować, niezawodnie by nas były uratowały, a teraz odlatują i wszystko stracone!

— Skądże znów ta pewność, Karolu? — ozwał się Gustaw. — Mnie się zdaje, że marabuty nie przydałyby się nam na nic, one by liny nie uniosły, znowu byśmy się tylko darmo łudzili.

— Ja wcale nie myślałem o linie. Był inny sposób, ach, gdybyś ty wiedział!...

— Ale cóż to wszystko znaczy? — mówił Gustaw, nie mogąc wyjść ze zdziwienia.

— Czyż nie wadzisz tej błyszczącej blaszki na nodze marabuta? — zapytał Karol.

— Widzę coś błyszczącego — odrzekł Gustaw — musi to być jakaś blaszka mosiężna, nie pojmuję jednak, co w tym być może tak ważnego?

— Ja to pojmuję bardzo dobrze — mówił Karol z ciężkim westchnieniem — że też ty nie domyślasz się, Gustawie... Ach! czemużeśmy ich nie schwytali... Nigdyśmy jeszcze nie byli tak bliscy ocalenia!... A teraz wszystko przepadło! I to ty, niepoczciwy Neronie, stałeś się przyczyną takiego nieszczęścia! Do końca życia może żałować tego nie przestaniemy!

— Nic a nic nie rozumiem, o co ci idzie, braciszku — rzekł Gustaw, wzruszając ramionami — ale nie martw się tak bardzo, bo jeszcze nie wszystko stracone, a jeśli te ptaki przydać nam się na co mogą, kto wie, czy nie pochwycimy ich prędzej, niż ci się zdaje. Patrz., jak leniwie latają tu i ówdzie, zaczynają się znowu spuszczać, zanadto są znużone, aby miały ochotę dalej lecieć. Czy widzisz, Ossaro im coś pokazuje, on je zna lepiej od nas, może je zwabić potrafi.

— O daj to, wszechmogący Boże! — zawołał Karol, składając ręce. — Gustawie, trzymaj Nerona, trzymaj mocno, żeby ich nie spłoszył powtórnie, idzie tu o nasze ocalenie.

Gustaw był nadzwyczajnie zdziwiony tym szczególnym wzruszeniem brata, ale ponieważ przywykł być mu we wszystkim posłuszny, więc schwycił natychmiast Nerona na obrożę i trzymał go mocno na uwięzi obiema rękami.

Obaj bracia całą uwagę skupili teraz na Hindusie: Gustaw śledził poruszenia jego z zajęciem, Karol z gorączkowym jakimś niepokojem. Roztropny Ossaro nie wybrał się na pochwycenie ptaków z próżnymi rękami. Na wszelki wypadek, oprócz sideł, przygotował jeszcze smakowity kąsek dla zatrzymania ich, gdyby się przebudziły przypadkiem za wcześnie. Była to duża, tłusta ryba i nasz Hindus podniósł ją wysoko ponad głową, ażeby marabuty mogły z daleka zobaczyć ten przysmak, który musiał być teraz bardzo pożądany dla nich, gdy już się trochę zdrzemnęły i pora była o śniadaniu pomyśleć. Ossaro rozumiał doskonale, tak samo jak i Gustaw, że marabuty były zmęczone i najmniejszej ochoty nie miały odlatywać, tylko niegościnne przyjęcie Nerona obraziło je trochę i zniechęciło. Jeszcze się dobrze nie wyspały, a i posiłku potrzebowały pewnie; Hindus wszystko to wyrozumował dokładnie i gdy tylko z miny marabutów dostrzegł, że ponętna ryba nie uszła ich wzroku, rzucił ją z rozmachem na ziemię, a sam usunął się na bok, pozostawiając wolne pole ptakom.

Sztuka udała się doskonale. Postać Hindusa nie miała w sobie nic wstrętnego ani przestraszającego dla marabutów; cera jego ciemna i strój miejscowy wzbudzały w nich zaufanie, a postępek z rybą nie mógł ich także odstraszyć. Nerona Gustaw ukrył w krzakach, więc wszystko było w porządku, i ptaki, zawahawszy się chwilę, może zresztą głodem przyciśnięte, zaczęły się spuszczać i stanęły znów na ziemi obok smakowitej ryby. Oba jednocześnie pochwyciły zdobycz i ciągnęły ją każdy w swoją stronę, bo każdy zapewne chciał lepszą część dla siebie zagarnąć.

Jeden trzymał głowę ryby w ogromnym dziobie, drugi chwycił jej ogon, zaczęły pożerać chciwie, tak że dwa dzioby zbliżały się szybko do siebie, aż w końcu uderzyły się wzajem z głuchym łoskotem. Żaden ustąpić nie chciał i nie wiadomo, na czym by się ta walka skończyła, gdyby zapaśnicy pozostawieni byli własnym niepoczciwym popędom. Lecz w chwili gdy oba ptaki zawzięcie wyrywały sobie rybę z gardła, Ossaro rzucił się na nie z wyciągniętymi ramionami i oba na raz pochwycił w objęcia tak silnie, że się poruszyć nie mogły. Karol i Gustaw nadbiegli mu na pomoc i wkrótce para marabutów uwiązana była mocno na sznurku, a Neron, którego ten sam los spotkał, bo Gustaw przywiązał go do dużego krzaka, przyglądał się temu z daleka z nieopisaną radością.

ZNAK NA NODZE

A co! Nie omyliłem się! — zawołał radośnie botanik, pochylając się i oglądając nogę jednego z pochwyconych marabutów. — Cóż takiego? — spytał Gustaw.

— Patrz, braciszku, czyż nie widzisz tej obrączki mosiężnej na nodze ptaka? Czy nie przypominasz sobie...

— Ach, prawda! —  zawołał Gustaw. — W botanicznym ogrodzie w Kalkucie marabuty nosiły takie obrączki. Pamiętam doskonale. Zabawna rzecz!

— Ależ to jest prawdziwe zrządzenie Opatrzności — mówił Karol — te ptaki przyleciały tu z Kalkuty, z botanicznego ogrodu, patrz, na blaszce są litery, czytaj!

— Kalkuta, R. B. G. — wymówił drżącym głosem Gustaw. — Rozumiem, to znaczy: Royal Botanicał Garden, Królewski Botaniczny Ogród. Ach, mój Boże! Więc to taż sama para marabutów, którąśmy tak często wi-dywali w Kalkucie!

— Tak, to nie ulega najmniejszej wątpliwości.

— Teraz już wiem, dlaczego Neron z taką złością się na nie rzucił: on poznał ptaki, z którymi zawziętą wojnę toczył.

— Niezawodnie — rzekł Karol — ale musi się teraz z nimi pogodzić, nie pozwolę najmniejszej krzywdy zrobić tym marabutom, one nam ważną usługę oddać mogą.

— Powiedzże mi na koniec, jakie ty nadzieje w tych ptakach pokładasz? — zapytał Gustaw.

— Nadzieje tak wielkie, bracie, że musimy teraz wszelkich starań dołożyć, aby obrzydliwe te ptaki miały u nas wszystkie wygody. Musimy je paść, dogadzać im, strzec ich tak gorliwie, jak kapłanki starożytne strzegły ognia świętego w świątyniach.

— Żartujesz chyba — rzekł Gustaw z niedowierzaniem.

— Nie, bracie, nie żartuję. Życie tych marabutów jest dla nas teraz najważniejszą rzeczą na świecie. Gdyby one zginęły, i my bylibyśmy także zgubieni. Na nich spoczywa ostatnia nasza nadzieja.

— Nadzieja, jakaż nadzieja?

— Więcej to jest niż nadzieja — mówił Karol z wzrastającym Kapałem. Oczy jego, gdy to mówił, wyrażały głębokie przekonanie. Gustaw znał dobrze brata i nie wątpił, że uczucia przepełniające jego serce miały źródło poważne, a nadzieje nie były powzięte lekkomyślnie. Darmo jednak łamał sobie głowę, nie mógł tej zagadki rozwiązać.

Ossaro także słuchał z uwagą słów starszego sahiba, a chociaż nie wiedział, o co idzie, stosował się do nich ściśle i nie zwlekając ani chwili, otoczył złowione ptaki najczulszą pieczołowitością. Gdy tylko nogi ich porządnie zostały uwiązane, tak że można było się nie obawiać, że umkną, Hindus wziął rybę, którą żarłoczne marabuty z dziobów wypuściły, pokrajał ją na kawałki i podawał kolejno to jednemu, to drugiemu, tak delikatnie i ostrożnie jak matka, gdy karmi ukochane dzieci. Ptaki zajadały ze smakiem i nie okazywały żadnego niepokoju, na Hindusa spoglądały tak przyjaźnie jak na strażników ogrodu botanicznego, gdzie pędziły życie przyjemne i wygodne. Widok psa tylko sprawiał im przykrość widoczną, ale gdy Gustaw odprowadził go do chatki, odzyskały zupełnie dobry humor.

Gustaw dotąd jeszcze nie rozumiał brata, nie pojmował, jakie on nadzieje pokłada w tych ptakach, dlaczego tak się cieszy, że się pojawiły w dolinie.

— Naprawdę bardzo jesteś niedomyślny — rzekł Karol — jeżeli tego odgadnąć nie możesz.

— Jakże ja odgadnę? Jeśli nie masz zamiaru wypuszczać ich z liną na szczyt skały...

— Ani myślę o czymś podobnym — odrzekł tamten — będę je tylko karmił starannie, a później... ale nic nie powiem, warto przecież, ażebyś usiłował sam się domyślić. Jeżeli macie głowy nie od parady, ty i Ossaro, zadajcie sobie trochę trudu.

Gustaw i Ossaro spojrzeli na siebie i zaczęli rozmyślać, oparłszy głowy na dłoniach, ale przerwał im Karol, mówiąc:

— Teraz nie pora na namysły, będziecie mieli na to dość czasu, trzeba się zająć najprzód uwiązaniem ptaków tak jak należy; ten sznur nie jest dość mocny, mogłyby się, broń Boże, zerwać i podziękować nam za gościnność. Wybierzemy najmocniejsze sznury i natychmiast przeniesiemy je do chatki. Ty, Gustawie, idź naprzód, wyprowadź stamtąd Nerona i uwiąż go gdzieś dalej, żeby nam ptaków nie przestraszył. Odtąd musi być ciągle uwiązany, a nawet gdy z nami pójdzie na polowanie, będziemy go na smyczy prowadzić. Najmniejsza nieostrożność wszystko wniwecz obrócić może. A raz jeszcze wam to powtarzam: ocalenie nasze zależy od tych ptaków.

Mówiąc to, Karol wziął ostrożnie na ręce jednego marabuta, Ossaro drugiego i zanieśli je do chatki, chociaż niezbyt chętnie na to przystały, wyrywały się z całych sił, krzyczały i klekotały dziobami. W chatce uwiązano je mocnymi sznurami do najgrubszej belki. Ile razy młodzieńcy wychodzili, zamykali chatkę starannie i przyciskali drzwi ciężkimi kłodami drzewa.

POSELSTWO

Załatwiwszy się z marabutami, Gustaw i Ossaro zajęli się magazynowaniem ziaren nurzykłębu, a gdy i ta robota była ukończona, usiedli na progu chatki i zaczęli rozmyślać nad osobliwą zagadką, którą Karol im dał do odgadnięcia. Obaj milczeli, każdy chciał na własną rękę odgadnąć i uprzedzić drugiego, tak zupełnie, jakby szło o wygranie zakładu.

Karol także głęboko był zadumany, on jednak nie bawił się już w domysły, wiedział dobrze, o co mu chodziło, zamiar jego był jasny jak dzień, zaprzątały go tylko sposoby wykonania. Marabuty, uwiązane na długich sznurach, pogodziły się już zupełnie ze swoim losem, wyszły z chatki i przechadzały się poważnie tuż obok młodzieńców, dziobiąc łapczywie różne ochłapy, porozrzucane przed progiem.

Gustaw spoglądał na nie i zatrzymał wzrok dłużej nieco na owej obrączce mosiężnej, którą jeden z nich miał na nodze. Teraz na koniec rozjaśniło mu się nagle w głowie, zagadka stała się zrozumiała. Ten napis wyryty na blaszce oznaczał miejsce, z którego ptak przybywał. Każdy, kogo tylko napotkał po drodze, od razu dowiadywał się o tym po przeczytaniu napisu. Wszakże tym samym sposobem można było przesłać i stąd wiadomość w dalsze strony...

— Wiem już, wiem wszystko! — wykrzyknął Gustaw, zrywając się i biegnąc do brata. — Odgadłem myśl twoją, Karolu, myśl znakomitą i pełną mądrości!

— A, nareszcie — rzekł botanik, uśmiechając się żartobliwie — lepiej późno niż nigdy. Mogłeś jednak wcześniej trochę tak prostej rzeczy się domyślić. Czy tylko trafnie odgadłeś, braciszku?

— O, zaręczam ci, że odgadłem — mówił Gustaw. — Te marabuty mogą nam zastąpić pocztę, nieprawdaż?

— Otóż właśnie — rzekł Karol.

— O, co za wyborny pomysł! — zawołał Ossaro, chwytając się za głową. — Sahibie, nie mogłeś wymyślić nic rozumniejszego! Ptaki najniezawodniej polecą na powrót do Kalkuty i zaniosą list do tamtejszych sahi-bów, a oni pośpieszą nam na ratunek.

Hindus podskoczył jak szalony raz i drugi, potem zaczął tańczyć naokoło chatki, wykrzykując radośnie. Taki był w rzeczy samej pomysł Karola. Jak tylko zobaczył marabuty, zaraz mu przyszło do głowy, że one mogą odlecieć za parę miesięcy do okolic zamieszkałych. Cóż dopiero, gdy zobaczył blaszkę z napisem! Wtenczas już nie wątpił, że ptaki te mogły ich ocalić, zanosząc wiadomość o smutnym ich losie do Kalkuty, gdzie mieli znajomych i przyjaciół.

ZAKOŃCZENIE

Więźniowie nasi przebyli jeszcze kilka miesięcy w niepewności, w końcu jednak doczekali się pomocy. Nadeszła pora deszczów, gdy wszystkie rzeki i strumienie w Indiach wychodzą ze swych łożysk, rozlewają szeroko, roznosząc wszędzie obfitość ulubionej żywności marabutów i zamieniając rozległe grunta w bagna. Wówczas to ptaki te opuszczają wyżyny himalajskie i lecą na południe, a tak samo jak i nasze bociany, zwykle powracają do miejsc, gdzie już poprzednio się gnieździły. Para marabutów, trzymana w więzieniu w dolinie bez wyjścia, wypuszczona na wolność prawdopodobnie odleciałaby do Kalkuty.

Karol był przekonany głęboko, że powędrują prosto do ogrodu botanicznego, słyszał nawet o tym od dyrektora, pamiętał to doskonale, chociaż wiadomość ta była wtedy dla niego obojętna. Dyrektor opowiadał mu, że marabuty hodowane w tyto ogrodzie co rok swobodnie odlatują w góry, zawsze o tej porze, i tak samo najakuratniej powracają. Prawie co do tygodnia i dnia można było oznaczyć ich powrót.

Karol ona szczęście zapamiętał nawet tę datę, wiedział więc, kiedy mniej więcej marabuty wybrałyby się w drogę, gdyby były swobodne. Nie potrzebujemy upewniać czytelników, że młodzieńcy przez cały czas najtroskliwiej pielęgnowali ptaki, paśli je przysmakami i traktowali tak zupełnie, jak kapłani indyjscy traktują zwierzęta, którym cześć oddają w swoich świątyniach.

Ossaro dostarczał im mięsa i ryb najwyborniejszych. strzegł ich, jak czuła matka, od wszelkiego niebezpieczeństwa, bronił nawet przed Neronem, który jednak o nienawiści swojej zupełnie zapomniał, gdy spostrzegł ze zwykłą swoją roztropnością, w jakich wielkich łaskach u jego panów są te żarłoczna ptaki.

Niczego im nie brakowało oprócz swobody, a wybiła nareszcie godzina, w której i swobodę odzyskać miały. Pewnego poranku, w najpiękniejszą pogodę, uwolniono marabuty z więzów i pozwolono im lecieć, gdzie zechcą. Uwieszono im tylko u szyi małe woreczki skórzane, W których botanik umieścił kartki wydarte ze swego pugilaresu, zapisane ołówkiem. Lekkie te woreczki, ukryte wśród fałdów torby, nie zawadzały wcale ptakom, ale Karol nie wątpił, że dyrektor ogrodu botanicznego natychmiast je spostrzeże. Powierzył on każdemu z ptaków list osobny, na wypadek, gdyby który zginął gdzie po drodze.

Marabuty zrazu nie miały ochoty odlatywać. Tak im tu było dobrze u troskliwych opiekunów, że gotowe były wyrzec się swobody dla wygód i rozkoszy wszelkiego rodzaju. Lecz chwilę tylko trwało niespokojne oczekiwanie naszych młodzieńców, instynkt wrodzony.