Paul Kock

DOM BIAŁY III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II,

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

DOM BIAŁY

powieść

Tom III.

Kock Paul

z francuzkiego przełozył Józef Ignacy Kraszewski

Niegdyś to było duchów co niemiara!
W każdej wioseczce wieszczków pytano się rady
Swoję widmo miewała każda baszta siara.
A na wieczorne starzy zszedłszy się biesiady,
Mąż bajkami dzieciom spać nie dali.

Delil. (Wiejski człowiek).

ROZDZIAŁ I.

ZNOWU WŁÓCZĘGA.

Edward powrócił do zamku Rosz-nuar, niepostrzegłszy się nawet jaka przebył drogę. Kiedy się kto kochać zaczyna, to tak bywa miłością zajęty, że się nigdy nie nudzi; jestto przynajmniej jakiemkolwiek wynagrodzeniem za cierpienia, których nam miłość bywa przyczyną.

Edward spotkał Alfreda na dziedzińcu zamkowym. "Wyszedłeś bardzo rano!" rzekł młody Marsej, patrząc w oczy swemu przyjacielowi; "wstawszy zaraz pytałem się o ciebie, powiedziano mi żeś wyszedł od godziny... do licha! ranny z ciebie ptaszek!... co mnie, to wczorajsze tańce mocno. zmordowały, bo im końca nic było, a Auwernijaczki nie bardzo są lekkie. Założyłbym się, że zgadnę zkąd wracasz;... byłeś niedaleko Białego Domu;... chciałeś się zobaczyć z Izorą?"

 — Nie, nie byłem w tej stronie; przechadzałem się po okolicach.... śliczne tu są okolice!... Nacóźbym się miał starać zobaczyć z tą dziewczyną?.. zdaje mi się że się to na nic nie zdało?

 — Nie zdało!... zobaczyć się z dziewczynką piękną, jak samą miłość malują!.. owszem, nie można lepiej użyć czasu!

 — Właśnie dla tego że ładna, niebezpieczno ją widywać.., osobliwie tobie Alfredzie, co się tak łatwo zapalasz — mógłbyś się zakochać... to jest... powziąć jakie przywiązanie do tej wieśniaczki... bo zdaje mi się, że nie masz zamiaru uwieść ją?

 — Zdaje ci się! zdaje ci się!... ho ! ho! Edwardzie! czy nie myślisz mi prawić nauki obyczajowej?... Ja nie mam jeszcze żadnych zamiarów... lecz, ona ładna!... będę się starał widzieć z nią jeszcze; a jeśli się jej podobam;... to... nic wiem co z tego będzie!.. I cóżby tu było znowu tak bardzo złego?

 — To dziewcze jest cnotliwe i niewinne, chcesz jej spokojność naruszyć? chcesz żeby ci odpłaciła wzajemnością uczucie, którego dłużej nad tydzień nie doznajesz; potem opuścisz ją na pastwę zgryzotom! o! byłoby to straszliwem!

 — Edwardzie!.. nadto romansowo..: mówisz że jest cnotliwą;... tegoś mi nie dowiódł.... Jej dziwne położenie... to, co o niej mówią... różnica w jej obejściu się od innych góralek, tysiące rodzą domysłów. Zresztą, jest cnotliwą, niech i tak będzie, zezwalam. Tymczasem wieśniak jaki zakocha się w niej i potrafi się podobać. Czemuż nie chcesz dozwolić, abym był tyle szczęśliwy, co któren z tych gapiów? Zresztą, mój kochany, gdyby nam zawsze takie myśli przychodziły, nigdyby się nikt nie umizgał, i siedzielibyśmy sobie wszyscy z oczyma w dół spuszczonymi, żeby nie spotkać jakiego pięknego wejrzenia.... i nie mieć złych myśli!... przedziwnieby to było! zapewne; ale doskonałość nie jest ludzkim przymiotem;... pierwsi nasi rodzice nie mogli się oprzeć pokusie, a ja pewno nigdy od nich lepszym być nie myślę!

Edward zamilkł, usiłując pokryć nieukontentowanie którego doznaje; i już ma się od Alfreda oddalić, gdy Robino pokazuje się z kilku robotnikami, których Franciszek z miasta sprowadził.

"Moje dzieci; rzekł Robino — trzeba mi ten zamek całkiem odnowić. Pokoje są nadto ponure, obicia przestarzałe, szyby zamałe, i wschody na nic. Reparujcie, odnawiajcie, zbijajcie, stawiajcie, naklejajcie, malujcie; byleby jak można najprędzej — zapłacę wam.. po pańsku. Franciszku, zaprowadź ich;.. wiesz czego ja chcę".

 — Jakto? mój kochany! zawołał Alfred — chcesz cały zamek odnawiać?

 — Nie, nie cały; ale przynajmniej tę cześć, w której mieszkać będę, w której będę gości przyjmował; co się tycze wieży północnej, ta zostanie jak jest, nigdy do niej i nie zajrzę!... Potem, trzeba będzie przemienić, przesadzić cały ogród. Mogęż ja, sprosiwszy najlepsze towarzystwo z Sę`t`Aman, prowadzić jena spacer między plantacije buraków!.., piękniebym się wystrychnął!... prawda, że mnie to będzie kosztować.... ale wszystko się wróci, jak się bogato ożenię!...

 — Czy już zamyślasz się ożenić?

 — Zapewne; bo uważam, że ożenienie doda mi znaczenia, powagi, zresztą — zobaczę... Ale ja jadę do Sę`t`Aman, zapewne i wy ze mną?

Alfred waha się, musiał mieć inne zamiary, lecz Edward który to spostrzegł, spiesznie odpowiada: "Tak, tak! jedźmy do Sę`t`Aman, powiadają że to ładne miasteczko.... trzeba się zapoznać z mieszkańcami."

Po chwili rozwagi, Alfred przystaje. Pan Kiunet zbliża się, kłaniając się aż do ziemi, tak, że tylko co swemu panu nóg nie ucałował, i oznajmuje, że już do karijołki zaprzężono.

 — Już masz karijolkę?

 — Tak! to jest... rodzaj kabrijoleciku.... Pan Szwal mi się wystaraj... bardzo porządna... zawsze to wygodniej niż wlec się wielkim pojazdem, tak blisko.

 — A gdzieżeś dostał konia?

 — Pożyczył mi pan Ferulus, wziąwszy u ojca jednego z uczniów swoich.

 — To jest, że ojciec jego ucznia ci pożyczył.

 — Wkrótce muszę kupić konie. No! prędzej panowie, jedzmy śniadanie i ruszajmy do Sę`t`Aman. Uprzedziłem mego Notarjusza o tem, pewny jestem że całe miasto nas czeka.

Zjedli śniadanie, siadają w karijolkę, która chociaż trzęsie trochę; lecz że koń mocny, wkrótce ukazują się ślady fortyfikacij otaczających dotąd Sę`t`Aman; i trzej podróżni wjeżdżają do miasta, a Robino mocno się dziwi, że mieszkańcy we drzwiach stojąc na ich przybycie nie czekali.

Nowy właściciel idzie do Notarjusza, Alfred i Edward oglądają miasto i wprędce wracają na plac, gdzie ich Robino z uśmiechającą się miną spotyka. Notarijusz mu oznajmił, iż o nim wiele w mieście mówiono, i zaprosił go do siebie na obiad nazajutrz, dla zapoznania ze znaczniejszymi miasta mieszkańcami. Nakoniec, kieszenie pana Robino pełne są listów polecających; a że oznajmił Notarijuszowi iż chciałby się ożenić, ten mu przyrzekł trzy bale i cztery wieczory tańcujące na przyszły tydzień.

 — Ale i o was, przyjaciele moi! nie zapomniałem... dodaje Robino.

 — Czy nie myślisz nas także pożenić? rzekł Alfred.

 — Ach! nie, nie wcale!... chociaż jeślibyście sobie tego życzyli... na wsi ludzie niezmiernie się żenią — oznajmiłem tylko, żem przywiózł z sobą z Paryża dwóch z młodzieży: jednego bardzo bogatego, drugiego bardzo dowcipnego...

 — To niby ma znaczyć, że ten bogaty jest wielkie cielę....

 — Nie! ale nie!., pytano się mnie czyście także nieżonaci, a jakem powiedział że tak, bardzo mnie proszono, żebym was z sobą na obiad przyprowadził i...

 — Nadto grzeczności, panie Julijuszu; ale my wcale nie mamy ochoty odegrywać roli z komedii: Małe miasteczko; pojedziesz bez nas na obiad.

 — Jak chcecie, panowie;.. nic nas już w mieście nie trzyma, wróćmy do zamku, przypilnować robotników; uprzedziłem Notarjusza, że wkrótce dam bal wielki, obiad... tańce... fajerwerk... Bengalskie ognie... jak w Tivoli w Paryżu. Jedźmy! każem powyrywać buraki.

Siadają do karijolki, i powracają do zaniku. Robino upojony szczęściem marzy o balach, fetach, weselach; zdaje mu się że wszystkie kobiety ubiegają się o jego serce, wszystkie panny słodkie oczki robią do niego. Zajęty tem zupełnie, nie spostrzegł, iż towarzysze nie słuchają go, lecz oddani własnym uwagom, czem innem się zupełnie zajmują, nie jego balami, na które, obiecuje, iż wieśniaków okolicznych prosić nie będzie.

Zbliżają się już do zamku, gdy Robino wykrzyknikiem swoim, budzi towarzyszów z ich marzeń:

"Znowu ten człowiek!... on mi z oczu nic schodzi!... wolałbym patrzeć na wilka, jak na tego ogromnego obdertusa!.."

Podnoszą oczy i spostrzegają biednego podróżnego siedzącego niedaleko zamku, na któren równie uważnie, jak przeszłego dnia pogląda.

"Ach! to ten!... z kijem sękatym!" rzekł uśmiechając się Alfred.

 — To ten biedak z Klermą dodał Edward.

 — Tak... to ten przebrzydły paniczyk! który... hm! sami patrzajcie!... czego on tak w ten zamek wlepił oczy?... w mój zamek !... zupełnie, jakby się chciał kłócić z majstrami, których robotą zajętych widzi... Każę go z przed moich watów odpędzić!

 — Panie Rosz-nuar, zdaje mi się że twoja Jaśnie Wielmożność zrobić tego niema prawa... Pan Ferulus nawet ci powie, że extra muros, nikt mu siedzieć i chodzić nie zabroni...:

 — Ale!... to nacóż on takiem okiem patrzy na mój zamek?.. to mi się nie podoba.

 — Pójdź się z nim rozmów. — "Z nim!... rozmawiać!., tak się pospolitować!... o! tego nie zrobię.... a chciałbym jednakże wiedzieć, co on tu robi w tych stronach!

 — No, rzeki Edward, ja co się nie Koję spospolitowania, pójdę z nim pogadam... Mnie się zdaje, że ten biedak szuka zatrudnienia... możebyś mu dal jakie w zamku zajęcie? teraz potrzebujesz służących?

 — Jego! wziąć do siebie?... o! nie! bałbym się żeby mnie nie okradł!

 — Ależ, mój panie! nie zawsze z pozoru sądzić należy? i dla tego że ten biedak gorzej jest od wieśniaków ubrany, nic chcesz mu dać na chleb zarobić?... Takto, z nieszczęśliwych robią się zbrodniarze!...

 — W istocie.... możesz mieć słuszność w tem co mówisz.... No! no! zobaczymy... zapytaj się go co umie robić... mógłby wyrywać buraki; opatrywać konie które mam kupić;... zresztą zobaczymy... Tylko dowiedz się wprzódy co to za jeden;... chcę mieć na moich usługach samych dystyngwowanych.

Karijolka wjechała na dziedziniec, a pan Ferulus, który już na obiad przyszedł, spotyka podróżnych. Edward wychodzi z zamku, i idzie w tę stronę, gdzie widział człowieka z Klermą Ferran.

Nieznajomy siedział jeszcze w małej odległości od północnej wieży, na którą ciągle prawie miał wzrok obrócony; trzymał kij między kolanami, a rękę spartą miał na ręku.

Edward, zbliża się do niego; lecz on nie patrzy i siedzi jak siedział wprzódy. Trzeba było żeby przychodzący sam zaczął rozmowę — Edward staje przednim i odzywa się: "Przypatrujesz się pan temu zamkowi z wielką uwagą, mój panie?"

Nieznajomy spogląda na mówiącego, Patrzy przez chwile z nieukontentowaniem, i odpowiada nakoniec: "Czyż mi nie wolno patrzeć, gdzie mi się podoba".

— A któż temu przeczy. Sądziłem ze widok tego zaniku, dawne jakie obudził w panu wspomnienia;... możeś tu pan znał kogo przed laty?

Nieznajomy rzucił na mówiącego przenikliwe wejrzenie, uśmiechnął się gorzko i umilkł. Po chwili Edward odezwał się znowu: "Co za piękne okolice!... rad jestem żem tu przyjechał... razem tyle położeń dzikich i wesołych widoków... Czy pan z tych stron?.."

Nieznajomy spojrzał znowu na niego z uwagą, i odpowiedział: "Gdybym ja pana zapytał, zkąd jesteś? coś robił, i pocoś tu przyjechał, byłożby to przyzwoicie — odpowiedziałżebyś pan na moje pytania?

— Być może — a zresztą, może ja pytając pana mam do tego powody, którychbyś pan nie miał, gdybyś...

— Tak!... to się ma rozumieć, że dla tego, iż jestem obdarty, że mam minę włóczęgi — więc pan przyzwoicie odziany, mający zapewne trochę pieniędzy w kieszeni, sądzisz się być nierównie wyższym odemnie, i masz prawo wybadywania mnie!

— Przepraszam; nie wcale, mój panie; jeśli powierzchowność twoja okazała mi żeś ubogi, ztąd urodziła się myśl dania ci pomocy, chciałem ci być użytecznym, i dla tego wypytywałem się...

Nieznajomy popatrzył na Edwarda, potrząsnął głową jakby temu nie wierzył i rzeki: "Byłbyś więc bardzo różnym od innych ludzi!....

— Przyjechałem w te strony z nabywcą tego zamku, któregoś pan może widział....

Człowiek z Klermą uśmiechnął się złośliwie, i odmruknął: "Tak,.. tak!.. Widziałem go, chce, jak się zdaje, cały zamek przewrócić do góry nogami.

— Bo też w istocie potrzeba tu wiele naprawy; chce odświeżyć część zamku, w której ma mieszkać. Chciałby także dwór swój urządzić... są różne miejsca, do których tylko osób brakuje. Pan spoglądałeś z takiem zajęciem na tę posiadłość.... sadziłem że może.... życzyłbyś pan sobie...

Nieznajomy się zmarszczył i zawołał: "I pan przyszedłeś mi ofiarować zapewne miejsce lokaja, przy nowym właścicielu!"

Zdziwiony szczególniejszym wyrazem twarzy nieznajomego, Edward wahając się odpowiada: "Lokaja... czy jakiekolwiek inne miejsce... nie widzę w tem nic poniżającego... jeśli kto uczciwie spełnia swój obowiązek!"

Podróżny namyśla się przez chwilę; potem odzywa się z ironiją malującą się w spojrzeniu i mowie. "Prawdziwie!... śmiesznieby to było!... hm!... Jakób służył u Labana, Apollo byt pastuchem, Dawid pasł owce, Cyncynnatus orał, a Syn marnotrowny chodził za świniami w pole!... Zresztą, nie chodzi o stan, ale o szczęście!... Czyż haftowana złotem suknia dodaje człowiekowi wartości?.... Nie! ale bogacz ma na zawołanie wszystkie przyjemności życia, może zaspokoić swoje chęci, namiętności; i w tem jego wyższość nad drugiemi. Powierzchowność ludzi różni, wewnątrz wszystko jednakowe.... Chcesz-li się o tem przekonać, daj bogactwa ubogiemu jakiemu, którego ci będą chwalić życie skromne, i czyste, niepokalane obyczaje — a zobaczysz, że ten poczciwiec tyle głupstw narobi, co i drudzy. Ci tylko są mądrzy, którzy się oszukiwać nie dają..."

Edward słuchał nieznajomego z uwagą i podziwieniem. To, co mówił, przekonywało go, iż ten człowiek, musiał się dawniej mieć lepiej, że nie zawsze w takiej byt nędzy. Niezważając prawie na przytomność Edwarda, nieznajomy wyjmuje fajkę i krzesiwo z kieszeni; i krzesząc sobie ognia, tak dalej prowadzi swoje uwagi:

"Dziwaczna to rzecz, to życie!.. Bogaty, szczęśliwy, poważany, naraża się;... igra z niebezpieczeństwy!... a wszystko to prawie jedynie z miłości własnej.... Nadchodzą troski, nędza i starość... wówczas troszczyć się zaczynamy ożycie;... jestże tu choć trochę sensu?... ja to sobie teraz dobre zrobiłem postanowienie: nie dbać o nic!... jestem wyższym nad wszystko.... mam jeszcze kilka groszy w kieszeni;... jak nie będę miał nic!... zobaczymy... nie pierwszy to raz w życiu znajduję się w takiem położeniu;.... jakie to wówczas zabawne przychodzą uwagi!... Auwernijaki przytem poczciwi ludzie... dadzą mi kawałek chleba, i będę mógł przechadzać się sobie od rana do wieczora... I to dobrze !... Gdyby to w Atenach, wsparcie, możnaby było zarzucić cokolwiek przeciw mojemu rodzajowi życia. Prawa Solona dozwalały donosić przed sąd każdego obywatela, któryby nie miał zatrudnienia — ale dziś inne czasy! inne obyczaje!..."

Nieznajomy zapalił fajkę, włożył ją w usta, obrócił się do Edwarda i z żartobliwym uśmiechem, kłąb dymu puszcza mu w oczy.

"Mój panie! rzekł Edward — łatwo poznać z rozmowy pańskiej, żeś dobre otrzymał wychowanie, żeś się w niskim stanie nic urodził. Nieszczęścia, o które nie pytam pana, w ten stan nieszczęśliwy go wpędziły;... zdajesz się łudzi niewiele cenić, bo masz żal do nich, lecz nieszczęście często nas niesprawiedliwemi czyni;.. ja szczerze chciałbym być panu użytecznym; i wydźwignąć go z położenia, do którego przywykłym się być nie zdajesz.

— Przywykłym!... musiałem przywyknąć!... zresztą czy cię o co prosiłem? kto ci powiedział że mi źle w tym stanic, w jakim zostaję?

— Można się oszukać samemu... można lekce ważyć troski i nędzę — lecz przy najmocniejszym charakterze, niepodobna zatrzeć w pamięci wspomnienia szczęśliwszych czasów!

Nieznajomy wyciąga się niedbale na trawie, i spogląda na Edwarda, mówiąc obojętnie: "Ah! pan temu wierzysz! a jakże pan możesz wiedzieć, żem na te nieszczęścia których doznaję, nie zasłużył? może złe prowadzenie się; uleganie namiętnościom, do tego stanu mię przywiodły?

— Choćby i tak było.... tem bardziej starałbym się usłużyć panu; bo ci są najnieszczęśliwsi, których nieszczęście z własnej winy pochodzi.

— Czy nie myślisz czasem, żem jest uczeń Zoroastra, lub napojony czytaniem księgi Sadder; która przykazuje robić rachunek sumienia, z końcem dnia każdego? O! nie!... dawno już ja i moje sumienie w najlepszej żyjemy zgodzie i przyjaźni, a to z przyczyny, że nigdy z sobą nie gadamy. Czy nie masz pan tabaki?

— Nie, ja nie zażywam.

— To szkoda; djable trudno dostać jej w tych stronach! no! potrafię się obejść: do wszystkiego przywyknąc można. Dawniej nic wierzyłem, żeby pod gołem niebem można było spać tak wygodnie, jak w miękkiem łóżeczku; a teraz, tak mi z tem dobrze!... Tylko chleb tych góralów trochę za ciężki!... indyk z truflami wart więcej trochę... bażant pieczony!.. hm! trzeba być wstrzemięźliwym mimo woli!...

— I dla czegoż odmawiasz pan, kiedy mu szczęśliwszy los ofiaruję?... znajdujesz pan upokarzającem, służyć za lokaja — to też możnaby znaleść inne jakie miejsce, nie koniecznie to — jakie zatrudnienie wcale nie uciążliwe...

— Nie! nie!... nie obraża mnie wcale służba, ja jednem okiem patrzę na wszystkich ludzi!.. ale w tym zaniku służyć!... o! nigdy!...

— I dla czegoż?

— Mówię że nie mogę i koniec! To mówiąc nieznajomy, nagle z miejsca się zrwa, i uśmiechając się dodaje: "A czy wiesz pan, że nowy właściciel ma minę potężnego głupca!"

Edward uśmiecha się także i dodaje: "Tak, ale zresztą bardzo dobry chłopiec.

 — Tak! dobry chłopiec!... djabelnie wiele znałem ja takich, co to się dobremi zdawali!... pożyczali u mnie pieniądze na wieczne nieoddanie; później ja sam chwyciłem się tego sposobu — to się samo z siebie rozumie. Ale wierz mi, trudniej żyć zgłupiemi!... Bogactwo śmieszniojszy mi ich czyni jeszcze, bo dodaje im znaczenia i śmiałości z której się szczycą i dobijają cię do reszty! Żołądek mój oznajmuje mi, że czas obiadu nadchodzi; żołądek służy mi za zegarek. Bądź zdrów! mój panie.

 — Czy nie mógłżebym przynajmniej wiedzieć twego nazwiska?... Gdybym miał jaką zręczność usłużenia ci przyjemniejszego niż przyjęcie służby w zamku, radbym cię znaleść.

 — Znaleść! oho! ho! to nie tak łatwo; jestem dziś jak członek tajemnego sądu — wszędzie i nigdzie!... Jednakże... być może iż czas jakiś w tych górach przebędę. Co się tycze mego nazwiska, wcale go panu powiedzieć nie mam ochoty; ale Auwernijacy którzy się spotykają ze mną i poznawać zaczynają, nazywają mnie wielkim włóczęgą. To nie tak brzmi ładnie jak Jaśnie Wielmożny Piosz-nuar! ale nazwisko tak dobre, jak i drugie. Bądź zdrów!

To mówiąc nieznajomy odchodzi świstając, a Edward wraca do zamku, myśląc o dziwnym nieznajomym, z którym tak dziwną miał rozmowę.

Czekano z obiadem na Edwarda. Pan Ferulus rospaczał, że zupa ostygnie; ale Robino ciekawy jest bardzo dowiedzieć się, co to za jeden ten jegomość z kijem sękatym — i jak tylko spostrzegł wracającego, woła:

 — No! i cóż? gadałeś z nim?

 — Tak, nikliśmy dość długą rozmowę.

 — Powiedzże nam jak to było?

 — Czy nie możnaby tego opowiedzieć przy obiedzie? przerywa pan Ferulus.

Siadają i Edward opowiada całą rozmowę.

Więc nic chce przystać do mnie na służbę? rzekł Piobino.

 — Nie; odmówił.

 — Tem lepiej.

 — Nie musi mieć ten jegomość z pełna rozumu, odezwał się pan Ferulus, kiedy przenosi chleb góralów, nad kuchnię Pana Rosz-nuar.

 — Mnie się tak nie zdaje, rzekł Edward, jestto człowiek z wychowaniem, który zajmował swego czasu niepospolite miejsce w towarzystwie, i cóż dziwnego że teraz służyć nie chce?

 — Z czegóż wnosisz ze len obdertus należał kiedyś do lepszego towarzystwa? przerwał Piobino — nic tak odznaczającego w nim nie widziałem!

 — Gdybyś go mówiącego słyszał, byłbyś sam przekonany, że nic zawsze chodził tak obdarto.

 — Mój kochany! odezwał się Alfred, jesteś trochę romansowy, każda rzecz dziwna, niezwyczajna podoba ci się; i chętnie bardzo tego włóczęgę przerobiłeś na tajemniczą jakąś figurę, na jakie w romansach natrafiamy.

 — Panowie! rzekł Ferulus nalewając wszystkim szklanki Pan Edward jest literat; mógł, więcej powiem, powinien był być uradowanym słysząc z ust tak niepozornego człowieka, jakie klassyczne cytacyjki... Ale czyż to dowodzi, że odebrat dobre wychowanie?... o! nie, wcale. Czyż starożytność nie podaje nam przekładów bydląt, które przemówiły?...

 — To i w naszych czasach się trafia.

 — Ah! tak!.. papugi... ale one czynią to skutkiem edukacii, którą im dają — lecz Tytus - Liwijusz powiada, iż wół zawołał raz na rynku: Rzymie! strzeż się. Plinijusz utrzjmuje, że po wypędzeniu Tarkwinijusza, pies zagadał; a jeśli Swetoniuszowi dać mamy wiarę, wrona odezwała się w Kapitolijum: To dobrze ! kiedy miano zamordować Domicijana; jeden z koni Achillesowych, imieniem Ksante, przepowiedział swemu panu, iż zginie pod Troją, nakoniec Fryksyjski baran i krowy Olimpu, także gadały; a ręczę, moi panowie, że żadne z tych stworzeń najmniejszego nie odebrało wychowania. To i z człowiekiem zdarzyć się może... Ztąd Wnoszę, iż ten włóczęga służąc u jakiego uczonego człowieka, mógł co słysząc w pamięci zachować; bo my, mędrcy, jesteśmy jak słońce, którego promienie padają na pałace i poddasza.... Panna Szwal zrobiła nam doskonały bigosik!... Piję za zdrowie Pana Rosz-nuar!

Alfred i Edward, przestali podsycać rozmowę, oba są zamyśleni; a pan Ferulus jak gdyby poprzysiągł sobie jeść, pić i pleść za wszystkich, nie daje ustać rozmowie, podsycając ją kiedy niekiedy grzecznościami, które pan Robino za dobrą monetę przyjmuje, i znajduje pana Ferulus daleko przyjemniejszym od obudwu swoich przyjaciół. Nauczyciel szkółki zmierzał do pewnego celu, bo pobyt w zamku lepiej mu się podobał, jak pedagogowanie na wsi, i ku końcowi obiadu odezwał się z zupełną serdecznością;

Panie Rosz-nuar, czuję ku panu dobrodziejowi bardzo silne przywiązanie.,.

 — Panie Ferulus, rzeki z ukłonem Robino — proszę być przekonanym iż z mojej strony...

 — Panie Rosz-nuar, poczułem to od razu do pana, jakeś tylko wjechał na ośle. Między wielkimi ludźmi jest jakaś sympatija;... Pan jesteś wielkim urodzeniem i bogactwy — a ja, śmiem pochlebiać sobie, jestem wielki nauką. Jestem w tej mierze niezgłębioną studnią mądrości... Pan musisz mieć w zamku bibliotekę.

 — Jest podobno w południowej wieży.

 — Więc, potrzeba panu koniecznie bibliotekarza.

 — Ale... nie ma książek w bibliotece.

 — Co to szkodzi! można dostarczyć... swoje w niej umieszczę... same klassyczne! Sam pan pojmujesz, panie Rosz-nuar, ze zamek bez bibliotekarza, jestto obiad bez zupy, jestto piękny mężczyzna jednooki, jestto ładna kobietka kulawa. Otoż! panie Rosz-nuar, czy wiesz pan, co dla niego zrobić mogę?... Piję za zdrowie pańskie"

Robino myśli, myśli i odpowiada nakoniec: Na honor! nie mogę się domyślić.

 — Otoż, kiedy pan nie zgadujesz, sam panu wytłumaczyć to muszę.... tak to zawsze odpowiadały Sybille, tym którzy się ich radzili; a po wytłumaczeniu, wyrocznia nie stawała się ani trochę zrozumialszą. Lecz wróćmy do przedmiotu. Pan potrzebujesz bibliotekarza...:

 — Sądziłem, ze wprzódy....

 — Ale nie! panu naprzód potrzeba bibliotekarza, aby był stróżem nauk i mądrości, które zamek Rosz-nuar ma w sobie zawierać — trzeba na to człowieka głebokiem obdarzonego pojęciem, erudyta, uczonego i skromnego. Otoż, próżno na dziesięć mil w około szukam oczyma — prócz mnie, nikt tych wszystkich przymiotów nie łączy: consequentia consequentium, będę pańskim bibliotekarzem.

 — Jakto! pan?...

 — Piję za zdrowie pana Rosz-nuar! Tak, opuszczam wszystko;... moich uczniów i pomocnika... a jednak gdy to mówię, mam pięciu uczniów. Co rai to szkodzi! nie dbam o pieniądze. Ale, postanowiłem sobie, podać pana do potomności, unieśmiertelnić! i pójdziesz pan do... bo na cześć twoje, napiszę mnóstwo reckich, łacińskich, francuzkich i hebrajskich wierszy; będziesz pan Mecenasem, Augustem; a ja Wirgilijuszem, Horacym; a za to wszystko, nominatim za nieśmiertelność, do której podać go, kontraktem obowiązuję się, wymagam tylko czterysta franków rocznic, stół i pomieszkanie.

Robino uważa, iż bardzo tanio wydarza mu się kupić nieśmiertelność; przelaja rękę — skończył układ, i pan Ferulus przyrzeka nazajutrz zaraz przenieść się do zamku. Piją tedy nanowo, cieszące się wcześnie, jak będą z siebie radzi obydwa i rosprawiając o naukach, wychylając zdrowia mężów stawnych w starożytności, zaczynają bredzić i sami nie wiedzą co mówią. Alfred i Edward oddawna już byli wyszli, Robino chciałby wstać także, ale z podziwianiem postrzega, iż mu się głowa kręci i nogi nic służą. Dzwoni więc na Franciszka, aby go do pokoju sypialnego odprowadził, mówiąc zcicha: To dziwnie! ktoby myślał, żem sobie podchmielił.

 — Panie Rosz-nuar! odzywa się Ferulus szukając kapelusza., nie szkodzi czasem podczmychnąc sobie: Aleksander Wielki podchmielał się czasami; a jak pili nasi przodkowie!... W Niemczech to się nazywa gościnnem przyjęciem, kiedy pan gość upije się jak bela.... O! niech no my tylko z panem pobędziem! wiele wskrzesim starożytnych zwyczajów. Do jutra! panie Rosz-nuar.

Pan Ferulus prawie w takim stanie oddala się z zamku, w jakim pan Wincenty i Kiunet z balu wrócili; a Robino rzuca się na łóżko bez przytomności, zachwycony tem, że ma niejakie podobieństwo z Aleksandrem Wielkim.

ROZDZIAŁ II,

MIŁOŚĆ ZAWADZA PRZYJAŹNI.

Cheć zobaczenia Izory, rano obudwu jej kochanków zbudziła. Jeszcze Robino śpi jak zabity, kiedy Edward wychodzi ze swego pokoju, i lekko przebiega schody prowadzące na dziedziniec. Sprawia się jak najciszej, lękając się obudzić Alfreda, lub spotkać go; niedomyślając się wcale, że tą razą młody baron go uprzedził i od pół godziny już zamek opuścił.

Na dziedzińcu zatrzymuje Edwarda Franciszek, który nie śmie budzie pana. i nie wie co ma odpowiedzieć robotnikom, czekającym na rozkazy. Edward w moment rozpatruje robole, daje rady, i uwalnia się od wszystkich. Lecz zaledwie odczepił się od Franciszka, ogrodnik prosi go, aby chciał obejrzeć ozdoby i odmiany, które w ogrodach poczynić myśli. Trudno uwolnić się od pana Wincentego, trzeba przystać na wszystko. Idzie, chwali bez wyjątku, unosi się, i zostawując jeszcze rozprawiającego ogrodnika, wymyka się i wybiega na dziedziniec. Tu czekał na niego murgrabia; pan Kiunet choć nie podchmielony, ale że już nic na czczo, więc chciałby pogawędzić, i bardzo życzy panu Edwardowi obejrzeć lochy zamkowe — już klucze od nich trzyma w ręku i latarnie zapalił.

"Daj mi pokój ze swymi lochami!" odpowiedział Edward odpychając pana Kiunet, "pokazuj je sobie twemu panu — ja nie dbam wcale o nie."

 — Więc pan już ochotę stracił? rzekł murgrabia chowając klucze do kieszeni.

 — Jakto? ochotę stracił?

 — Tak... bo dziś rano, przyjaciel pański pan Marsej, mówił nam, żeś pan chciał koniecznie obejrzeć lochy, ogrody i roboty około zamku... I zalecił nam abyśmy panu wszystko pokazali.

 — Więc widzieliście pana Alfreda?.. gdzież jest?

 — Oho! już być musi daleko.... jeśli ciągle jedzie... bo wziął konia który był wczoraj w karijolce... wiesz pan. Ale, mój Boże! jakże galopował!

Edward domyślił się, że Alfred mu na kark nastał tych ludzi; domyślił się dla czego, i serce jego bije silnie... Alfred chciał się sam na sam widzieć z Izora i lękał przybycia Edwarda. Cóż jej lak tajemnego ma powiedzieć? to łatwo zgadnąć i Edward oddałby wszystko, żeby w tej chwili mógł być koto Domu Białego.

"Czy nie można tu jakkolwiek dostać konia?" odezwał się do murgrabiego gaszącego latarnię.

 — Konia?... do karijolki zapewne?..

 — O! nie — pod siodło...

 — Rozumiem!... Pan chcesz przyjaciela swego dogonić... hm! to trudno!., wyprzedził... a potem... że galopował!

 — Ale ja pytam się okonia...

 — Aha! Mikołaj ma klacz, ale kulawą... cóż to szkodzi? kiedy ona trzema nogami lepiej wyrabia, jak niejeden koń czterma!

— Pójdźże po nią — naści pieniądze, ale proszę, co najprędzej!...

 — To już pan dziś lochów nie będziesz opatrywał?

 — Ale nie! przyprowadźże tego konia!

Murgrabia odchodzi. Edward niespokojnie przechodzi się po dziedzińcu. Widzi jak mu będzie trudno przeszkodzie Alfredowi, żeby bez niego nie szedł do Izory; niema żadnego prawa, żadnej pobudki gniewania się na niego, a jednakże czuje udręczenie, głowa mu się pali na samą myśl, ze kto inny nie on jest przy pięknej pasterce, i że ten inny przymila się do niej.

Nakoniec Kiunet powraca z klaczą Mikołaja; Edward wskakuje na nią; w chwili gdy ma z zamku wyjeżdżać, pan Ferulus wchodzi trzymając pod jedną ręką małe zawinięcie z swemi rzeczami, a pod drugą ze dwadzieścia książek powiązanych sznurkami, z których ma zamiar ułożyć bibliotekę zamkową.

"Czy jużeś na koniu? mój kochany współbracie!" mówi pan Ferulus zatrzymując się przed Edwardem. " Rano po rymy wychodżim....

O wy! co niebezpiecznym zapaleni przejęci, Biegniecie drogą przykrą w świątynię pamięci! Nie....

— Z drogi! z drogi, panie Ferulus!.. bardzo proszę;... pilno mi...

— Chciałbym tylko pokazać panu bardzo rzadką książkę, którą mam właśnie pod pachą. Znalazłem ją wśród starych gratów obdartych bez początku i końca; jestto perta dla uczonych!... Lecz trzeba umieć: Aurum ex stercore Ennii.

Edward nie słucha pana Ferulus, i porzuca go rozwiązującego paczkę na dziedzińcu.

Popędzana żwawo przez jeźdźca, klacz Mikołaja dość prędko bieży; a im więcej się morduje, tem mniej kuleje. Wkrótce droga staje się coraz dla konia przykrzejszą, ale już blisko doliny; wkrótce ukaże się mieszkanie Izory, a ta myśl uspokaja nieco Edwarda. Chciałby wiedzieć, jak dziewczynka przyjęła Alfreda, i czy mu więcej grzeczności okazała, niż dla niego — ale zkąd się dowiedzieć co między sobą mówili? Nagły hałas daje się słyszeć; i koń od karijolki pokazuje się uwiązany i niecierpliwie bijący ziemię kopytem. Edward także zsiada z konia, przywiązuje go przy pierwszym, i zbliża się ku dolinie z ściśnionem sercem, myśląc z goryczą, jak krótko trwało to szczęście, którego w tych miejscach wczoraj doznawał.

Zszedł w dolinę — i obłąkanymi wokoło siebie wodzi oczyma. Nie widzi jeszcze tych, których żąda i lęka się zobaczyć. Idzie na górę na której wczoraj siedział z Izorą; znajduje toż samo miejsce; lecz na górze nikogo nie ma — pasterka nie gnała trzody w tę stronę. Muszą tedy być w domku, Edward mocniej poruszony, spieszy do mieszkania, do którego przeszła rażą wejść nieśmiał, bo wówczas po raz pierwszy byt sam na sam z Izorą, i uważał za rzecz nieprzyzwoitą wejść do jej domku. Alfred mniej miał względów.. on jest... i może oddawna nawet a niej!.;

Edward zbliża się wkrótce do domku; bieży do drzwi, otwiera i wbiega szybko.

Izora siedzi nad robotą, Śmiały u nóg jej leży; a trochę dalej — Alfred oparty na stole, nad zastawionymi owocami których nie ruszył — wlepił oczy pełne wyrazu miłości w Izore.

Na hałas, który Edward wchodząc zrobił, dziewczę podniosło głowę, i uśmiechnęło się mile; Śmiały okręca się, nie warcząc nawet, koło niego; lecz Alfred marszczy się, i twarz chmura nieukontentowania zaćmiła.

— Przepraszam! odezwał się Edward zatrzymując się we drzwiach: — wchodzę tak nagle.... lecz przyszedłem... szukałem....

 — Nacóż te wykręty? rzeki Alfred — przybyłeś tu, szukając pani tego domu, i spieszyłeś się. zapewne, bossie domyśla! ze ja tu jestem.

Edward. nic nie odpowiada; lecz Izora wstała i podaje mu krzesło mówiąc

"I pan także: zapewne zechcesz zjeść śniadanie?...."

— Chętnie; rzekł Edward — od ciebie nic nie można nieprzyjąć!

To mówiąc, siada naprzeciw Alfreda, który także jeść zaczyna, a Izora przyniósłszy im, co miała najlepszego z ogrodu, siada znowu doroboty. Zdaje się być nie tak wesoła, i trochę zaambarassowa na. Edward spostrzega to, lecz nieśmie pytać. Alfred patrzy na nich oboje, i przez kilka chwil, obadwaj młodzieńcy zdają się wzajemnie postrzegać. Nakoniec Alfred odzywa się do Edwarda:

"Czemużto wczoraj nie powiedziałeś mi prawdy, kiedym się ciebie pytał, zkąd wracasz?... Czyliż ci kto przyjść, tu zabraniał?... dla czegoś to utaił?... czyliś przyrzekł przed panną, że mi tego nie powiesz?... bądź jak bądź ; ona była nieco wielomówniejszą od ciebie."

 — Od jakże to dawna mam obowiązek zdawać ci rachunek z spraw moich? rzeki Edward urażony — co to do ciebie należało, czy tu byłem czy nie? .. Na tej dolinie płaczu, przyjaciel powinien przyjmować tajemnice które mu powierzamy, nie zaś śledzić to, co przed nim ukryć chcemy.

 — Przyjaciel!.... rzeki ironicznie Alfred — to imię jest bardzo pospolite, ale mało kto na nie zasłużył!...

 — Tak! nie jest ten przyjacielem, kto nam naszych namiętności skutki przepowiada, lub nie dozwala nowych głupstw popełniać.

 — Śmieszne są rady w ustach człowieka, który sam rady potrzebuje!..

Znowu zamilkli. Izora spogląda na nich z podziwieniem i niespokojnością, lecz nieśmie się odzywać. Wkrótce Alfred rozśmiał się serdecznie patrząc na Edwarda i zawołał: " Prawdziwie, mój kochany Edwardzie! wielkie z nas dzieci!... kłócim się.... gniewamy.... a to dla ładnej twarzyczki... pięknych oczu!... słowem tego miłego dziecięcia!... które może ani mnie , ani ciebie słuchać nie zechce!"

 — Alfredzie! przerwał Edward, czyż godzi się mówić tak przy niej? ...

 — A czemuż nie? oh! ja nie kryję moich myśli!... Zapytaj się Izory — jużem ze sto razy powtórzył, ze ją ubóstwiam, ze szaleję za nią! że ją chcę uszczęśliwić! że jej wdzięczna twarzyczka z głowy mi nie wychodzi!... Nieprawdaż, Izoro, zera ci tego dosyć nagadał?

Dziewczę zarumieniło się, i niepodnosząc oczu, odpowiada półgłoskiem:

 — Nie pamiętam już coś mi pan mówił.

 — Tam do licha!... to moje oświadczenia niewielkie laką rzeczą musiały zrobić wrażenie!...

 — Czyż możesz Alfredzie tak płocho mówić do niej? zawsze ci się zdaje , że masz do czynienia z zalotnicami, z naszemi damami Paryskiemi. Przecież ta samotność w której żyje Izora, większy dla niej wzbudzać powinna szacunek... przypomnij sobie, żeśmy w jej domu, że nas z zaufaniem przyjmuje, i że szkaradnie byłoby nadużyć tego zaufania.

 — No! no! daj pokój! prawisz morały, a sam wzdychasz i miłośnie strzelasz oczyma!... Każdy się po swojemu umizga kochany Edwardzie, a przy niewinnem dziecięciu, ty jesteś najniebezpieczniejszy; ja — idę prosto, co czuję to mówie.... cóś to złego że mi się Izora podoba? że ją kocham?... ona jest panią samej siebie i swego serca.... dla czegóż nie mam się starać pozyskać je?... Zresztą, Izora jest bardzo bezpieczną....chciałem ją tylko uścisnąć.... pocałować raz tylko... wszak to nie wicie?... ale!., omało mnie drogo ta próbka nie kosztowała!... panienka się broniła — a pies który to zobaczył, o mało mnie nie pożarł!... O! jeśli się kiedykolwiek ożenię, musze takiego psa postawić przy mojej żonie na warcie!

Izora spuściła oczy na robotę i milczy. Edward wstał nieukontentowany, przechadza się chwil parę po pokoju, i spostrzega dwie łzy płynące jej po twarzy; chociaż dziewczę umyślnie schyla się, aby ich niespostrzeżono.

"Oto twoja robota Alfredzie!" zawołał

Edward — Iedwieś ją poznał, jużeś jej łzy wycisnął!!!

 — Co mówisz?... płacze!. byćże to może?... i ja tych fez jestem przyczyną! Izoro, kochana Izoro!... ach! powiedz! powiedz, ze mi przebaczasz!...

To mówiąc, bieży, klęka przed dziewczyną, i porywa ją za rękę — chociaż Śmiały podniósł już głowę , i warknął groźnie.

Ach! jakże mi przykro, żem cię zasmucił! doda! Alfred — przysięgam ci, że na przyszłość rozumniejszyni będę!.. Edward prawdę mówi, jestem trzpiot! sam nie wiem co robię.... Ale ty — tak jesteś ładna!... zawróciłaś mi głowę, a w tera nie moja wina....

 — Znowu zaczynasz Alfredzie!? przerwał Edward nie rad wcale z tej sceny.

 — Nie, nie!... dajże mi pokój, muszę przeprosić... niech mi przebaczy przynajmniej.

 — Wstań pan, — rzekła Izora smutno lecz przyjemnie: nie gniewam się... nic z pana przyczyny płakałam; lecz myślałam sobie o mojem położeniu.... myślałam, ze nie mam rodziców... żem straciła moją przybraną matkę...... Kiedy ona była ze mną.... nikt całować mnie nie chciał!....

 — Wiec te smutne uwagi, z mojej ci przyszły przyczyny! rzekł Alfred wstając — czuję żem źle zrobił; ale więcej już tego nie będzie....a, żebym był pewniejszy siebie — za co nie zawsze ręczyć moge — nigdy już sani nie przyjdę do ciebie.... zawsze będę brał Edwarda.... I, zdaje misie, że to dość chwalebne postanowienie z mojej strony.

 — To wybornie! rzekł Edward

 — Dobrze to... bardzo dobrze — ale pod jednym warunkiem; że ty także, mój kochany, beze ranie tu nie przyjdziesz."

Edwardowi już się tak ten wniosek nie podoba; lecz Izora spójrzała na niego , zdaje się lękać ażeby nie odmówił i Edward odpowiada z westchnieniem:

 — No! tak.... zezwalam.... będziemy razem przychodzić.

 — Otóż to postanowienie, rzekł Alfred — godne naszych dawnych rycerzy. Ale na dziś czas już, jak mi się zdaje, pożegnać panie naszych myśli. Chodź Edwardzie, wróćmy do zamku... Do widzenia, miluchna dziecino!... jutro się zobaczym;... i mam nadzieję, ze te piękne oczki nie zaleją się już łzami.

Izora uśmiechnęła się dwóm podróżnym , którzy wychodzą od niej i idą po konie.

"Ah! rzekł Alfred — naśladowałeś mnie, wziąłeś także konia... jeden drugiemu nie ustępuje... Teraz między nami wszystko jest wspólnem, póki to dziewczę wyboru między nami nie zrobi, co się odwlec nie może... Ostatniaby tez to już rzecz była, żebyśmy my, tak wygrzecznieni i mili, tyle serc zdobywszy w Paryżu, nic podobali się tej wieśniaczce!"

Edward nie dzieli wesołości Alfreda, bo nie waży tak lekko uczucia, którego doświadcza ku Izorze. — Mój kochany! rzekł — smuci mię prawdziwie, że myślisz o tej dziewczynie...

 — A tożto dla czego ! wszakże i ty myślisz o niej?

 — Ale... zupełnie inaczej!...

 — No! jak chcesz, temu przynajmniej nie uwierzę, żebyś sobie taką pastereczkę chciał poślubić! chociaż życzyłbyś sobie może, ażebym temu dał wiarę, i szanując miłość tak czystą, nic umizgał się już wcale do naszej Izory!... byłby to nie zły wybieg!

 — Alfredzie, bardzo źle osądziłeś przyjaciela.

 — Wiem ja dobrze, że ginie przyjaźń, gdzie się miłość wścibi. Zresztą, ponieważ zdaje ci się, iż ją kochasz, dla czegożbym i ja tak samo kochać jej nie mógł? dla czego nie chcesz temu wierzyć?...

 — Słuchaj Alfredzie! pewna bardzo dowcipna kobieta, mówiła mi niedawno w Paryżu: wielka różnica jest kochać i pożądać. Ty pożądasz Izory, ale nie kochasz jej prawdziwie.

 — Mój kochany Edwardzie! ta pani nic ci nowego nie powiedziała; dawno ja wiem że kochać i zadać niejest jedno, lecz czyż kochanie jest do żądania przeszkoda? lub czyli ten kto żąda, kochać nie może. Powiedz to swojej pani, jak się z nią zobaczysz. I któż ci zresztą powiedział, że

Izora w tobie koniecznie, a nie we mnie ma się zakochać?

 — Ale! nie!... nic... bynajmniej..., ja nic....odmruknął Edward usiłując wstrzymać wyrywające się westchnienie. Tu zamilkli obadwa; milczeli przez całą drogę, i zamyśleni wrócili do zamku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej