Giovanni Bona

DROGA DO NIEBA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TŁUMACZ DO CZYTELNIKA.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI. 

ROZDZIAŁ XXII. 

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI. 

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII. 

ROZDZIAŁ XXXIII.

ROZDZIAŁ XXXIV.

ROZDZIAŁ XXXV.

DROGA DO NIEBA

Bona Giovanni

Dzieło kardynała Bony, w rodzaju Tomasza à Kempis.

tłumaczone z łacińskiego przez X. A. S. Krasińskiego Biskupa Wileńskiego, Ś. Teologii Doktora.

Cieniom
Wielkiego w Kościele Bożym Kapłana,
świętej pamięci Andrzeja Benedykta Kłągiewicza,
Biskupa Wileńskiego,
z którego natchnienia tę ulubioną niegdyś Mu książkę duchowną upowszechnić między ziomkami
przedsięwziąłem,
poświęcam

X. A. S. Krasiński.

TŁUMACZ DO CZYTELNIKA.

Książka ta, nie w duchu czasu, który z wiekami się zmienia, ale w duchu Bożym jest napisana. Pobożny autor (1) w krótkości i prostocie ewangelicznej, najważniejszą naukę, bo naukę życia, w niej zamknął. Nie ma na celu podobać się, nie działa na imaginacyą, nie porusza namiętności; ale zdrowy pokarm dla duszy podaje. Dla tego nie należy ona do tego rzędu książek, które raz przeczytawszy na zawsze porzucić można. Owszem, jeśli chcesz z niej korzystać, dobrej wiary czytelniku, czytaj ją i odczytuj codzień po rozdziale, wreszcie po jednej kartce, jak Tomasza a Kempis; a niech to czytanie będzie codziennej modlitwy dopełnieniem. Słuchaj rad, jakie tu znajdziesz, jak słuchasz głosu Kapłana, który na spowiedzi nie do twego rozumu, ale do twojej duszy, w imie wieczności mówi. A gdy w niej zasmakujesz i to codzienne czytanie do życia swego stosować zaczniesz; możesz być pewny, żeś już na drodze zbawiennej stanął. Więcej się na modlitwie i rozmyślaniu u krzyża Chrystusowego, niżeli w szkole filozofów nauczysz. Boże! pobłogosław ten chleb duchowny, i tych którzy go na zbawienie pożywać będą.

(1) Kardynał Jan Bona żył od 1609 do 1674 roku.

ROZDZIAŁ I.

JAKI JEST NAJWYŻSZY CEL CZŁOWIEKA? JAKA DROGA DO TEGO CELU PROWADZI?

Do nieba cię wiodę, bracie w Chrystusie, to jest, do tego najwyższego szczęścia, które ci nic już więcej do żądania nie zostawi. To cel, to meta, do której wrodzonym popędem wszystkich się myśli, jakby do ogniska zbiegają. Każdy szczęśliwym być pragnie; ale nie jeden dla pierwszej winy człowieka mgłą mając oczy zakryte, z prawdą się i najwyższem dobrem rozminął, a za marą błędu i pozorów pogonił. Ci, zakładając najwyższe szczęście na tem, żeby opływać we wszystko; bogactwa za najwyższe dobro uznali. Ci zakładając je na potędze, albo panować, albo najbliżej tronu być pragną,. Inni się aż do brudnych uciech zniżywszy, najwyższe dobro podniebieniem i lubieżnością mierząc, opływanie w rozkosze największem szczęściem mianują. Tak u nich jest poziome wyobrażenie o szczęściu. Pracują, nie widząc owoców pracy, błądzą jakby po lesie; a im prędzej gonią za szczęściem, tem szczęście bardziej od nich ucieka. Nieszczęśliwi! bo nawet swego nieszczęścia nie widzą.

2. To właśnie w przepaść nieszczęść wtrąca cię, biedny człowiecze, że, lubo chcesz żyć i umierać szczęśliwie, ale nie widząc i nie pojmując szczęścia, nie znając drogi, która wiedzie do niego, po tysiącach ścieżek nawzajem się krzyżujących błądzisz. "Wszystko, co czynisz, czego żądasz, co przedsiębierzesz, przeciw tobie walczy. Nie patrzysz bowiem na to niezmierzone dobro, za które, jako za ostatni kres twojego bytu, nawet potęga myśli nie sięgnie: bo za tym najwyższym punktem, tylko czczość; lecz błąkasz się bez celu, jak mrówki pełzające po drzewach, które próżno i próżno raz na sam wierzchołek się wznoszą, drugi raz na dół zstępują. Bóg z niczego cię stworzył, ażebyś Jego samego kochał, Jemu samemu całem sercem, całą duszą służył. Pomyśl więc szczerze, jaką część życia poświęcasz Temu, któremu całego siebie oddać winieneś? Błędne są twoje zamiary i usiłowania, jeżeli nie są skierowane do Niego. Jak końcem drogi pielgrzyma jest miejsce, do którego dąży, gdzie, gdy przybędzie, odpocznie; tak końcem życia twojego jest Bóg, do którego odnosić winieneś wszystko, co tylko myślisz, co tylko mówisz i czynisz; aż dopóki w osiągnieniu Go nie ziszczą się wszystkie twojej duszy pragnienia. Na wieczna, prowadzi zgubę, co nas od ostatniego naszego końca odwodzi.

3. Jako podczas żeglugi, kiedy na ląd dla zwiedzenia brzegów wysiądziesz, ciągle jednak trzymasz natężone ucho, czy nie dadzą do odjazdu hasła: bo wtenczas wszystko rzuciwszy, do okrętu pospieszysz; tak ci i w życiu postępować potrzeba. Z okiem duszy utkwionem w Bogu, używaj dóbr doczesnych tak, ażeby one do serca twego przylgnąć i od ostatniego końca odprowadzić cię nie zdołały. Służą one tobie, abyś ty służył Bogu. Inaczej, zrywając jedność z Bogiem, na wiele niepotrzebnych rzeczy umysł rozproszysz i tyle czcić będziesz bałwanów, do ilu stworzeń nieporządną się miłością przywiążesz. To są bogowie twoi, którym już nie cielce i barany, ale siebie samego, zbawienie swoje świętokradzko poświęcasz. Nie dozwoli prawo miłości, abyś co oprócz Boga kochał, chyba dla Boga i w Bogu. Ostatnim stopniem złego jest rozbrat z najwyższem dobrem i obrócenie serca do stworzeń.

4. Co książę sztuki lekarskiej rzekł o ciele dotkniętem chorobą, że im więcej przyjmuje pokarmu, tem się bardziej stan jego pogorsza, to samo i o duszy powiedzieć można. Kto bowiem chce na dobrą drogę powrócić, niech pierwej wyrzuci złego życia truciznę, i dopiero z sercem czystem zasila się zdrowym cnoty pokarmem. To zaś oczyszczenie ma być wykonane tak, ażebyś wszystkie grzechy zgładził, wszelkiego do nich przywiązania się wyrzekł, występne nałogi wykorzenił, złe skłonności i żądze pod panowanie rozumu podbił, ciało umartwił, wszystkie jego potrzeby do sprawiedliwej miary sprowadził, język i inne zmysły powściągnął, i co w drodze do świątyni cnoty na zawadzie stać może, uprzątnął. Czegoż drżysz i drogę do szczęścia tak trudną sobie wyobrażasz? Sam uczynić siebie możesz szczęśliwym, przy pomocy tego, który jest twoim początkiem i końcem. Wyrzecz się więc samego siebie, ażebyś wzniósł się aż do Boga. I tem się bardziej do Niego zbliżysz, im się bardziej od samego siebie oddalisz.

5. Zapytać więc masz naprzód samego siebie: czego żądasz i jaka jest twoja dążność? Potem patrzeć, jaka droga do tego najwyższego szczęścia prowadzi, ażebyś mógł widzieć na oko, ile codzień na tej drodze ujdziesz. Zbadaj pilnie sumienie twoje, i otwierając mgłą pokryte oczy, patrzaj, jakim być powinieneś, ażebyś innym został. Zapóźno już będzie odkrywać zdradę, kiedy już jej zapobiedz nie zdołasz. Poznaj, jakie lekarstwo uspokaja namiętności burzę, jakie wędzidło srogość bojaźni łagodzi. Ucz się pogardzać rzeczami ziemskiemi, i bez żalu rzucaj to, co długo trwać nie może z tobą. Wszystko opuść pierwej, niż sam opuszczony będziesz, aby, gdy przyjdzie śmierć, nic nie znalazła w tobie, coby zniszczyć mogła. Szczególniej zaś o duszę się staraj, ażeby ona, będąc najzacniejszą ciebie cząstką, jako podrzędna uważaną nie była.

Co pomoże człowiekowi, jeśliby świat cały pozyskał, a na duszy swej szkodę podjął? Wszystko ten postradał, kto zbawienie utracił.

ROZDZIAŁ II.

KTO CHCE ŻYĆ DOBRZE, MA WYBRAĆ PRZEWODNIKA. JAKIM TEN BYĆ POWINIEN. OBOWIĄZKI UCZNIA.

Kto Bogu służyć zaczyna, temu nic nie jest bardziej potrzebnem, jak dobry nauczyciel, któryby go uczył i kroki jego kierował. Któż bowiem w nieznajomą drogę bez przewodnika się puszcza? kto trudnej sztuki bez mistrza się nauczył? Nie wielu naliczysz, którzy bez cudzej pomocy sami wysoko się wznieśli, którzy bez przewodnika na drodze cnoty postąpili. Jak w ogólności działać potrzeba, to przepisywać nawet nieobecnym i pisać o tem dla potomnych można. Jak zaś w tej lub owej okoliczności postąpić, nikt nie dorada zdaleka, kiedy nad samą rzeczą zastanowić się trzeba. Lekarz nie widząc chorego, nie potrafi go uleczyć. Tak i w chorobach duszy są takie, które koniecznie widzieć potrzeba. Paweł, przyszły doktor narodów, kiedy się do Chrystusa nawrócił, posłany został do Ananiasza, aby się od niego drogi życia nauczył. Ciężkie i pracowite rozpocząłeś dzieło, naturalną skłonność do złego zwyciężyć, przebyć burzliwe namiętności fale i na brzeg cnoty wśród tysiąca przeszkód i niebezpieczeństw wypłynąć. Szukać więc trzeba takiego, któryby podał rękę pomocy, pokazał niebezpieczeństwa, odkrył zasadzki i w niepewnej walce zwycięztwo zapewnił. Lecz kogóż znajdę? zapytasz. Wiernego i mądrego męża, któryby mógł i chciał dopomagać; któregobyś szanował, ale się nie lękał; który cię nie potępi, gdy zbłądzisz, ale poprawi; o którego prawych postępkach na własneś się oczy przekonał. Zły to jest prawodawca, który sam swego prawa nie pełni.

2. Takiego obieraj przyjaciela, który nie pochlebia nikomu; który od zgiełku świata ucieka; który ani na uczty panów, ani na pałace książąt nie śpieszy; któryby na wzór doskonałego złotnika mógł śmiało wyrzec: przynieś, jakie chcesz kruszce, ja one ocenię; pokaż jakie chcesz uczucie, ja one rozpoznam; któryby, jak biegły lekarz, wewnętrzne rozpoznawał cierpienia, i na moralne choroby skuteczne przepisywał lekarstwa. Niech on natchnienie każdego ducha badawczem okiem zgłębić, różnicę między cnotą i występkiem położyć, i każdego obyczajowi poradzić umie; niech pilnie zbada wszystkie tajemnice i zakątki serca twojego; który od wszelkich poniżających względów daleki, dba tylko o pożytek moralny; który w duchu łagodności błądzącego ostrzeże i pociągnie; który wszelkie ducha złego chytrości i podstępy odkrywać i zapobiegać im umie; przed którymbyś się nakoniec nie wstydził wszystkie twoje słabości wynurzyć i ze wszystkich tajemnic serca się zwierzyć. Połowę szczęścia znalazłeś, kiedy ci Bóg takiego przyjaciela zdarzył.

3. Z nim chętnie rozmawiaj; wszelką złą skłonność, wszelką słabość swoję, czyli w czem zbłądzisz, czyli co dobrego uczynisz, czyli co za natchnienie Boże uważasz, pod jego roztropny sąd poddaj. Proś go często, ażeby się nie wahał ostrzedz cię, kiedy postrzeże, że coś zamąciło czystość twej duszy; ażeby cię nie raz jeden ostrzegł, a delikatnością powodowany na błędy twoje przez szpary nie patrzał. A jeżeli ci powie, że nic w tobie do zganienia nie widzi, nie sądź przeto, że jużeś został od wszelkiej wady wolnym. Zamilknie bowiem, albo lękając się ciebie obrazić, albo straciwszy i nadzieje poprawy. Wtedy więc coraz silniej nalegaj, i czynami przekonaj, ile korzystać pragniesz. Zacznij uchybienia twoje na jego łonie składać i do jego przepisów postępowanie twoje stosować. Ciesz się, kiedy on co złego w tobie zgani; a zawsze od niego albo uleczonym, albo nie tak trudnym do uleczenia odejdziesz. Wśród tylu chorób i to już jest rzeczą niemałą, kiedy kto szczerze uleczonym być pragnie.

4. Oto są wzajemne nauczyciela i ucznia obowiązki, ażeby jeden być pożytecznym, a drugi chciał korzystać. Niepodobna, żeby nauczyciela praca była daremną; chybaby na serce w złości zacięte, na umysł lękający się nauki jak ognia, na chorobę nieuleczoną natrafił. Są bowiem tak zarozumiali ludzie, że za ubliżenieby sobie poczytali, żeby za cudzem zdaniem poszli. Znam, powiadają, to wszystko, co mówisz. Na cóż pokazywać rzeczy jasne jak słońce? Na to, że niekiedy na nie uwagi nie zwracasz. Ostrzeżenie nie uczy, ale obudza uwagę i upaść nie dozwala. Częstokroć umysł waha się nawet w najoczywistszych rzeczach; potrzeba więc i jasne jak słońce prawdy mu wrażać. Cnota jest jakby roślina, co bujniej rośnie, gdy ją pielęgnujesz i polewasz.

Jednych odprowadza fałszywy wstyd, właściwy dzieciom, a dojrzałego męża niegodny. Inni jakby z pomieszanym rozumem, upornie tają chorobę wewnętrzną, i na lekarza się, który ich chce uleczyć, gniewają. Doradza bowiem to zgubne milczenie piekielny nieprzyjaciel, póty mając zgubienia cię nadzieję, póki rzecz na jaw nie wyjdzie. Nie wstydzisz się pokazywać najbrzydszego wrzodu na ciele, ażebyś uleczony został; a raka duszy tak pilnie kryjesz, jakbyś go mógł kryjąc uleczyć, chociaż prawie niepodobna; ażeby on nawet mimo twej chęci na jaw nie wyszedł. Ten, kto tai chorobę, nigdy uleczony nie będzie. Czyliż cię krzywdzi lekarz, kiedy ci twoję chorobę pokazuje? kiedy ci powie: źle się masz, w gorączce jesteś, wstrzymaj się dziś od pokarmu, na samym kleiku przestań. Za dobroczyńcę go uważasz, podziękowanie mu składasz, wynagrodzenie ofiarujesz. A gdyby kto powiedział: namiętności biorą górę nad tobą" skrzywione masz wyobrażenia, żądze nie pohamowane; natychmiastbyś zawołał: to krzywda, której nie zniosę; to hańba, którą chyba we krwi twej zmyję. Nieszczęśliwy! możeszże to nazywać krzywdą, że on o twe zbawienie dbały, twój własny wizerunek przed oczy ci stawi? Będzieszże obwiniał zwierciadło, że szpetnemu pięknej twarzy nie pokazuje? Sprostuj więc to, co on naganił; popraw obyczaje; obmyj najmniejszą plamę. Łatwo ci będzie, jak tylko zechcesz, nieposzlakowanym się w obec wszystkich okazać.

ROZDZIAŁ III.

O OCZYSZCZENIU SIĘ Z GRZECHÓW. WYRZEC SIĘ TRZEBA WSZELKIEGO W NICH UPODOBANIA, I WSZELKIE WYSTĘPKI Z GRUNTU WYKORZENIĆ. ROZMYŚLANIE O ŚMIERCI I WIECZNOŚCI JEST NAJSKUTECZNIEJSZEM NA CHOROBĘ DUSZY LEKARSTWEM.

Chybia człowiek swego najwyższego celu, kiedy się grzechu dopuszcza: bo z niego jak ze źródła wszystkie nieszczęścia płyną. On jest tem ziarnem, z którego wyrasta wszystko, co dręczy; a jego jadowite tchnienie cały okrąg ziemski zatruwa. Kryje swe żądło, jak zatajona w trawie gadzina; a kiedy ukąsi, dopiero ból uczujesz. Byli tacy barbarzyńcy, co żywych ludzi do trupów uwiązywali, ażeby ten odrażający swąd ani na chwilę dręczyć ich nie przestał. To samo z grzesznikami się dzieje. Kara ich, jak cień goni za niemi, a nigdzie przed nią uciec nie zdołają. Jeżeli małej nie zadasz sobie przykrości, opierając się złemu, wiele będziesz musiał wycierpieć, kiedy się go dopuścisz. Ledwie się' grzech w myśli twojej począł, już jest własną karą brzemienny. Ztąd to urodziła się śmierć, ztąd się wszczął ogień piekielny. Ze wszystkich więc plam grzechowych przez skruchę, spowiedź i zadosyć uczynienie trzeba swą duszę oczyścić. Trzeba unikać nietylko ciężkich, ale nawet powszednich grzechów: bo one chociaż nie zadają odrazu śmierci, powoli jednak odbierają siły i śmiertelny sprowadzają upadek. Ale czy okręt odrazu rozbity o skały, potonie; czy go powoli i nieznacznie sącząca się przez szpary woda na dno ponurzy; zawsze los jego jest opłakany. Potępią cię te małe grzechy dlatego, że ich tak łatwo uniknąć mogłeś. Im nieprzyjaciel słabszy, tem większa hańba zwyciężonym zostać.

2. Nie zasiejesz cnoty na roli serca twojego, nie wybijesz się z niewoli grzechu, póki się wszelkiej do niego skłonności nie wyrzeczesz, ażebyś ciałem będąc na puszczy, nie był duszą w Egipcie. Źle się dzieje około ciebie, kiedy choć przebaczyłeś urazę, choć zagasiłeś w sercu występną, miłość, jeszcze nadstawiasz ucha na złośliwą mowę, jeszcze na zwodniczą piękność z upodobaniem patrzysz. Występki i złe nałogi, które po zgładzeniu winy jeszcze pozostały w tobie, to najniebezpieczniejsze grzechu zarody, które z gruntu wykorzenić potrzeba. Jeżeli przestaniesz na obcięciu gałęzi, z pnia wyjdą odrostki, a z nich nowe gałązki nieprawości wyrosną.

Mówisz, że nie chcesz wpuścić występków do domu serca twojego. Nie wierzę: bo nie zamykasz przed niemi bramy na zamek, lecz ją, tylko przymkniętą zostawiasz. Mówisz, że czujesz odrazę do tego, co jest zakałą życia twojego. Wierzę: bo któż tej odrazy nie czuje? Ludzie źli nienawidzą swoich występków, chociaż w nich upodobanie mają; a nawet gdy się ich dopuszczają, sami sobą się brzydzą. Cóż pomoże, że złe w słowach odrzucasz, jeżeli za niem idziesz w uczynkach? Nie ma człowieka tak rozpasanego na wszystko, któryby kiedykolwiek nie zerwał z występkami związku; ale wnet znowu do zgody z niemi powraca. Kto zaś prawdziwie nawrócił się do Boga, ten do pnia przykłada siekierę i najdrobniejsze występków fibry wycina. Wtedy pamiętny na swą ułomność, wszystkich powodów do grzechu najtroskliwiej unika, a na sam widok złego cofa się i wzdryga z bojaźni.

3. Na cóż te próżne wybiegi? na cóż się wymawiasz ułomnością, kiedy ci Bóg występki z gruntu wykorzenić nakazuje? Nikt lepiej nie zna miary sił twoich, jak Ten, który je nadał. Czemuż Mu nie zaraz posłuszny jesteś, kiedy nie o Jego korzyść, ale o twoje dobro idzie? O ślepe i zbrodnicze zuchwalstwo! jak zły sługa, śmiesz przeciw Panu w oczy powstawać i mówić, że co On rozkazuje, jest nad siły twoje? jakby ci dawał rozkazy niepodobne do wykonania; jakoby nie dla zbawienia ciebie, ale raczej dla udręczenia rozkazywać się zdawał. To właśnie jest złość ludzka i źle się Bogu zasłużyć, i prawo Jego za nieznośne jarzmo poczytywać. Ale sprobuj tylko sił swoich, a sam się zdziwisz, że więcej, niżeś sądził, dokazać zdołasz. Nie dlatego, że trudna walka, nie śmiesz stanąć do boju; ale że ci odwagi braknie, za trudną ją, uważasz.

Nie z jednej rzeczy, przed którąśmy wprzód drżeli, oswoiwszy się, śmiać się będziemy. Zacznij, a siebie nie uważaj za nic. Nie opuszcza Pan Bóg żołnierzy swoich. Tyle sił, ile mocnej woli mieć będziesz.

4. Wszystko złe łatwo zwyciężysz, jeżeli każdy dzień życia za ostatni uważać będziesz. Cóż cię tak wiąże do tej ziemi, że nigdy nie pomyślisz, iż ją opuścić trzeba? Codzień przechodzą przez ulice orszaki pogrzebowe, które i temu, kto zapomniał o śmierci, mimowolnie ją przypominają. Ty zaś wśród samych ofiar śmierci, o niczem tak mało, jak o śmierci, nie myślisz; i na co najczęściej patrzysz, o tem najprędzej zapominasz. Wybije jednak i twoja godzina, która cię z tem ciałem, tak pieszczonem, rozdzieli. Noc się rozwidni; i wtenczas poznasz, żeś w ciemnościach chodził, kiedy światło ujrzysz. Pokaż, jeżeli możesz, w przeciągu tylu lat, choć jeden dzień, któryby był świadkiem prawdziwej cnoty, na którymby ani jednej plamy nie było. Strawiłeś wiek dziecinny wśród cacek i igraszek; dorastałeś wśród swawoli i namiętności; burzliwa młodość na okropnych błędach i występkach przeszła. Z tych wszystkich lat, które od kolebki do siwego włosa ubiegły, cóż pozostało? tylko żal i zgubne błędów życia owoce. O! jaki kamień serce twoje przywali, kiedy się rumienić na wspomnienie przeszłości, a drżeć o przyszłość będziesz! Cóż wtenczas pomogą owe zbiory, któreś w pocie czoła z takim trudem zgromadzał? Cóż przyjemności życia i rozkosze zmysłowe? cóż czcze tytuły, purpura i berło? O! gdyby wolno było zacząć życie na nowo, jakżebyś o daleko lepsze dobra się starał! Lecz wszystko już będzie zapóźno, kiedy godzina przeznaczenia wybije. Jeżeli tedy chcesz korzystać z czasu, natychmiast zacznij i opuść to, cobyś wówczas opuścić pragnął. Łatwo można zrobić ofiarę, z tego co przemija, ażeby to, co trwa wiecznie, osiągnąć.

5. Pytaj konającego, co myśli o przeszłem życiu swojem? Ledwie jednego znajdziesz, któryby o bogactwach, dostojeństwach i próżnościach świata zupełnie inaczej, jak za życia nie sadził? Każda rzecz wtenczas na sprawiedliwszej waży się szali i podług swojej prawdziwej wartości się ceni. Ale podówczas zapóźno już mądrość przychodzi. Niemało jednak wygrasz, jeżeli z cudzych błędów swoje poprawiać się nauczysz. Kiedy teraz możesz bezpiecznie żeglować, na cóż burzy czekasz? Uniknąć możesz klęski, gdy rzeczy na dobrym stopniu stoją; czemuż się na niebezpieczeństwo narażasz? Niewczesna ostrożność, kiedy już toniesz; niewczesna przezorność, kiedyś już zginął.

Nie jeden mąż znakomity zasługą i cnotą, zerwawszy wszystkie związki ze światem, o to się tylko przez resztę życia troszczył, aby się żyć i umierać nauczył. Wielu jednak wyznało, że rozstając się z tym światem, nie umieli ani jednego, ani drugiego: tak to jest trudna umiejętność. A ty czekasz starości, ażebyś zaczął myśleć rozważnie. Ty dobre życie odkładasz do tego wieku, którego nie wielu dożyło. Wielka to nieroztropność wtenczas zaczynać życie, kiedy je kończyć pora.

6. Gdzie lecisz? niebaczny człowiecze! Inaczej wierzysz, a inaczej żyjesz! Czas, to cień ptaka, co przemknął po powietrzu. Życic, to jeden punkt w nieskończoności i jeśli jeszcze co mniejszego od punktu być może.

Zaledwieś się urodził, już śmierć z kosą stoi nad tobą. Wstrzymaj choć jeden dzień, choć jednę godzinę, niechaj czas przynajmniej na chwilę odpocznie. Napróżno. Prędzej cię z sobą. uniesie, niż zwolni swój nieścigniony lot, w którym po całej kuli ziemskiej zniszczenia sieje. I nad tę jednę chwilkę mniej ważysz wieczność bez końca! O co za nierozsądek i ślepota! Bez przestanku obmyślasz zbiory dla ciała, które wkrótce w proch się rozsypie i nie zakładasz granic swym zbiorom; dla duszy zaś, która nie umiera nigdy, żadnych nie gromadzisz dóbr na przyszłość, jak gdyby ta dusza nie twoją była. Choruje ciało — największą gotów jesteś ofiarę uczynić, abyś je tylko uleczyć zdołał. Choruje dusza — a ty nie dbasz i obojętnym się okazujesz. Gdyby ci powiedziano: jedź do wód morskich, bo umrzesz; czyżbyś odwlekał? weź to gorzkie lekarstwo; czyżbyś odmówił? Łatwe rzeczy Bóg nakazuje, ażebyś żył na wieki; a ty posłusznym być nie chcesz. Gdybyś miał sprawę w sądzie, o niejbyś tylko samej myślał i mówił; nie oszczędzałbyś żadnych ofiar, abyś mógł zjednać przychylność sędziów. A kiedy ostatni sąd nadchodzi, kiedy od niego wieczność cała zawisła, ty się śmiejesz, żartujesz, grzeszysz i na wieczną zgubę narażasz. Ach! zaprzestań wreszcie tego szaleństwa; a wyrzekłszy się złego, tak przysposabiaj swą duszę, jakby ci już ostatnia dobijała godzina. To jest prawdziwa filozofia, duchem, ile tylko podobna wzbić się nad ciało.

7. To niech będzie twojem zatrudnieniem i odpoczynkiem, pracą i wytchnieniem: zostawić na boku doczesność i zagłębić się w wieczność. Co pod jej prawa przeszło, to zawsze potężne i niewzruszone, jak skała stoi. Nielitościwy bogacz po tylu wiekach jeszcze o kroplę wody prosi, i w wiecznych mękach prosić o nią będzie napróżno. Wieczność, jest to zawsze trwająca obecność, której bez westchnienia i trwogi ani wspomnieć nie można; jest to koło, co się zawsze obraca; jest to ciągły, nieskończony i zawsze na nowo rozwijający się kłębek. Kto szczerze o wieczności pomyśli, temu w cukrowych rozkoszach świata da, się uczuć gorycz piołunu, przerażenie wybije na lice, śmiertelna żałość za serce weźmie, i aż do samych gwiazd wzniesiona głowa do ziemi się nachyli. Myśl o wieczności poskramia niczem niepohamowane żądze, zachęca do cnoty drzemiące wśród nic nieznaczących drobnostek serce, pokarm i napój zaprawia. Pod jej natchnieniem wszelka praca łatwą, wszelka boleść znośną, wszelkie utrapienie lekkiem i przemijającem się wyda. Niech będzie zapisane liczbami niezmierzone niebios sklepienie; któż, oprócz samego Boga, te nieskończone liczb szeregi zliczyć potrafi? Te jednak nieprzeliczone liczb miliony nie są nawet początkiem wieczności. Niech tyle lat i tyle wieków upłynie, ile jest jednostek w tych liczb szeregach, jeszcze nic nie ubędzie z wieczności; jeszcze nie dojdą i do początku okropnej wieczności nieszczęśliwi, co w ognie piekła wtrąceni zostali. Na tę myśl, jeżeli nie zadrżysz i życia nie poprawisz, nad głazy i skały twardsze serce mieć musisz.

ROZDZIAŁ IV.

O NIEWSTRZEMIĘŹLIWOŚCI. ZŁE JEJ SKUTKI. JAK JĄ ZWYCIĘŻYĆ I JAK POZNAĆ, ŻE ZWYCIĘŻONA ZOSTAŁA.

Na niewstrzemięźliwość uderz najpierwej: bo ona wszystkich występków jest matką.

Niewstrzemięźliwość przyprawiła nas o śmierć duszy i ciała: pierwsi bowiem rodzice, pożywając owocu zakazanego, zgubili swoich potomków pierwej, niżeli życie im dali.

I teraz nieprzyjaciele naszego zbawienia wprzódy za jej pomocą niweczą siły nasze, nim nas obalą i zgniotą.

Z niej nieczułość, zniewieściałość i czczość serca pochodzi; z niej nieskromność, płocha mowa i wyuzdana bezczelność języka; z niej bezwstydne postępowanie, kłótnie i nieprzyjaźni; z niej obojętność i wyzucie się z wszelkiego cnoty uczucia; z niej marnotrawstwo i nędza; z niej niepoliczone choroby, i śmierć nakoniec, którą zbytek w pokarmach i napojach przyspiesza.

Nie jeden, co lekko cierpiał, wpadł w ciężką przez niewstrzemięźliwość chorobę: bo jeżeliby ciała nie trawiły zepsute przez zbytek pokarmów i napojów humory, żadnaby go choroba o upadek i zniszczenie sił nie przyprawiła.

Nie takie miecz, jak niewstrzemięźliwość, zniszczenia sieje.

2. O jak to nikczemne i sromotne jarzmo! o jak nienasycona chciwość! Masz ciało miernej objętości, a więcej zjadasz od najogromniejszych i najżarłoczniejszych zwierząt.

Kilka morgów paszy wystarczy dla wołu; las jeden nie mało słoni wyżywi, a dla ciebie świat ciasny; wszystko, co w wodach pływa, co w powietrzu lata, co w lasach mieszka, nie wystarczy dla ciebie.

Spojrzyj na kuchnię bogaczów. Patrz, ile się kucharzy koło ognia uwija. Patrz na to mnóstwo zadyszanych sług i służebnic, na te stosy pta-

stwa, na te owoce pływające w winie. Przypatrz się, z jaką zręcznością zastawiają stoły, rozkładają srebra, roznoszą półmiski, rozbierają zwierzynę, jakim pędem lecą do usług; a ledwo dasz wiarę, że to jeden tylko dom tyle tak starych win potrzebuje, że stół jednego tylko domu takich wydatków i takich przygotowań wymaga.

Nie idzie o to, żebyś odmawiał sobie potrzebnego pokarmu. Głodu przezwyciężyć nie można. Daremniebyś z nim walczył. On codzień nowego potrzebuje zasiłku.

Ale tu właśnie zastawione jest sidło. Tu żądza pod zasłoną potrzeby posługuje widokom rozkoszy, i nie raz duszę naszą w swoje sieci zapłacze.

Chcesz wiedzieć, ile potrzeba do utulenia głodu? Przypatrz się, jaką przestrzeń zajmujesz, zmierz objętość twojego ciała, poradź się żołądka; a przekonasz się, że zbytek zupełnie nie jest potrzebny.

Natura na małem przestaje; rozkosz nie powie nigdy: dosyć.

3. Głód nie przebiera; utul go tylko: on nie dba, czem utulony będzie.

Ledwo chwilkę załechce podniebienie, już znika cała różnica między pokarmem wyszukanym i prostym.

Posil się, jeżeli łakniesz; napij się, jeżeli masz pragnienie; ale czy chleb będzie biały lub czarny, czy woda źródlana lub z lodem, o to się natura nie troszczy: bo jej tylko tego potrzeba, aby głód i pragnienie zaspokojone były.

Ryby z dalekich mórz, rzek, lub jezior, tysiączne rodzaje zwierzyny i ptastwa, różne wina gatunki i wszystkie przyprawy Apicyusza (1), na to tylko służą, ażeby dręczyły nieszczęśliwych bogaczów.

Epikur zaleca wstrzemięźliwość, jako źródło rozkoszy. Nie ma bowiem tak smacznych potraw, któreby się nie przejadły, ani tak niesmacznych, któreby dla głodnego smaku nie miały.

Chcesz się zbytecznej troskliwości o pokarmy i napoje pozbyć, pomyśl, na czem się kończy wszystko.

Oto już za plecami śmierć; a to ciało, któreś taką przysmaków rozmaitością karmił, robactwo toczyć będzie. Kiedy więc na taką ucztę ciało twoje ma służyć, umiej tak je karmić, ażeby dusza twoja nie ucierpiała na tem.

Używaj pokarmów niewyszukanych i do nabycia łatwych, ażebyś ani na zdrowiu, ani na majątku nie poniósł uszczerbku.

Nie przestępujący granic umiarkowania żołądek, nawet na głód wytrwały, do wyswobodzenia duszy z pod jarzma ciała niemało się przykłada.

Wieleż to rzeczy dopierośmy wtenczas za zbyteczne uznali, kiedy ich nam braknąć poczęło. Nie przypraw i łakoci, ale tylko pokarmu ciału potrzeba.

4. Wyrzekłeś się zbytku, nie masz się jeszcze z czem popisywać. Wtenczas dopiero uwielbiać cię będę, kiedy nawet konieczne potrzeby ograniczyć potrafisz; kiedy będziesz przekonany, że prosty chleb za pokarm, że słabe, z wodą zmięszane, i to w niewielkiej ilości, wino za napój ci wystarczy; że rośliny nietylko zwierzętom, ale i człowiekowi rosną.

Wtenczas dopiero staniesz się uwielbienia godnym, kiedy w pokarmach istotną, tylko potrzebę, wzmocnienie sił i chwałę Bożą na widoku mieć będziesz; gdy się zbytkownego stołu i pańskich uczt wyrzeczesz; kiedy pokarmy jako chory lekarstwa przyjmować się nauczysz; kiedy naturalne upodobanie w potrawach więcej przypadających do smaku powściągać i miarkować będziesz; kiedy z pewnym rodzajem przymusu przyjmować będziesz delikatne pokarmy, których zdrowie wymaga; kiedy nakoniec niepokalaną czystość duszy i ciała zachowasz: bo doskonała czystość, a nie wyniszczenie ciała, jest wstrzemięźliwości dowodem.

(1) Sławny żarłok za czasów Tyberyusza. Napisał traktat, w którym podaje sposoby zaostrzenia apetytu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej