Wincenty Łoś

DRUGIE ŻYCIE PANI APPELSTEIN II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

DRUGIE ŻYCIE PANI APPELSTEIN

powieść współczesna

Tom drugi

Łoś Wincenty

I.

Tymczasem Zabanowska udała się prosto od Ireny do hotelu Żorża, gdzie wiedziała, że o tej godzinie urzędował komitet pikniku kawalerskiego, w którym zasiadał książę w gronie młodzieży lwowskiej.

Od Ireny dowiedziała się, że ta Jakóba Starży nawet nie widziała — a więc wobec tego można było bezpiecznie, bez zrażenia sobie ewentualnego księżnej, pointrygować w duchu Poryckiej przeciw pani Appelstein. Ona była bezbronna; własna rodzina ją ignorowała.

Weszła do numeru, który jej portjer wskazał i zastała księcia i kilka osób z młodzieży.

Znała ich naturalnie wszystkich.

— Dobry dzień panom.

— Ach! pani Zabanowska!... Cóż za honor! cóż to... czyżby pani niedostała zaproszenia? — wołał i pytał pierwszy baron, przerażony myslą, że w komitecie być może zapomniano o wysłaniu zaproszenia Zabanowskiej.

Ale książę wiedział po co przychodzi. Książę był to młodzieniec, mogący liczyć lat trzydzieści, bardzo brzydki, ale sympatyczny o otwartem i rzetelnem spojrzeniu. Ogromna jego głowa nie wygolona, ale prawie bez zarostu spoczywała na niezgrabnym kadłubie. Był to typ zdegenerowanej, ale bądź co bądź książęcej rasy. Spojrzenie miał śmiałe i pewne siebie, ruchy swobodne, maniery wykwintne, rękę śliczną i organ głosu, mający w sobie coś poprostu pańskiego.

— Byłem u pani — rzekł podając jej krzesło.

— Domyślałam się, grzeczność księcia jest znaną — odparła Zabanowska, składając torbę na stole i podsuwając sobie nogą krzesło. Widzę, mówiła — że panowie zajęci, otóż będę krótką. Czy pani Appelstein jest na liście zaproszonych?

— Naturalnie — odparł książę, a widząc nagłe zafrasowanie Zabanowskiej, zapytał: a co?

— Hm... hm... — zaczęła ciszej, bardzo cicho Zabanowska — to popsuje zabawę.

Właśnie chciałam księciu zaproponować, aby nie prosić pani Ire.. pani Appelstein — poprawiła i urwała.

Twarz księcia ironiczny wyraz przybrała. Począł gładzić wąsy i wpił wzrok w Zabanowską, która kładła mu dalej szeptem do ucha, że w świecie utworzyła się koalicja przeciw pani Appelstein, że jest przekonaną, iż wiele pań, jej znajomych, wiedząc, że Irena będzie na balu, pozostanie w domu.

Fizjognomia księcia zdradzała niemal oburzenie.

— Cóż to nas, młodzież obchodzi? — przerwał — że niektórym paniom o przewróconych głowach, albo głowach w nieładzie, niepodoba się pani Appelstein? Tem lepiej, że nie będą, bo nie będą zatruwać atmosfery balu, którybyśmy pragnęli, aby był wesoły, europejski a nie prowincjonalny. Ale skądże pani? przyjaciółka pani Appelstein podjęłaś się tej misji bojkotowania pięknej pani Ireny? Oh! gardez moi des amis, od nieprzyjaciół sam się obronię.

Zabanowska mieniła się. Wpadła! Niebyło co robić, tylko się wycofywać. Książę był jednym z tego fatalnego młodego pokolenia młodzieńców, którzy czasem mają swoje zasady. Nie lubiła ich. Zasady dość były niewygodne już u starych. Ale tu trzeba było ocalić.

— Ach? — zawołała. — Mnie to całkiem obojętne! Nie jestem znów taką przyjaciółką pięknej pani Ireny, jak ją książę nazywasz, jeśli wogóle osoba w tym wieku i tak zmorfinowana może być piękną. Ale to rzecz gustu, a de gustibus non est dysputa.

— Disputandum — przerwał książę poprawiając i tłumiąc śmiech.

— Disputandum: niech i tak będzie — podjęła Zabanowska z nadzwyczajną płynnością swady. Przyłapana bowiem na czemś niekoniecznie właściwem, wpadała w wymowę nieporównaną. Ciągnęła więc:

— Między tem, że bywam u pani Appelstein a przyjaźnią, jest ogromna różnica, przepaść!

— Ale bywanie tworzy już między przyjaźnią a przepaścią most — podjął książę, mający dar swoją światowością i rozumem dekoncertowania Zabanowskiej.

Ale i jemu to się dziś udać nie miało, bo Zabanowska postanowiła rejterować z honorem.

— Otóż! ciągnęła wstając i przerywając rozmowę — róbcie jak chcecie. Ja zrobiłam swoje. Proszono mnie, abym to księciu powiedziała, Voila et bon jour!

Chciała wyjść, ale we drzwiach jeszcze ją zatrzymał książę.

— Wytłomacz więc to pani tym paniom. Ja, gdyby nawet cały komitet się zgodził na pani propozycję, musiałbym wystąpić z komitetu, który chybiałby salonowym zasadom przyzwoitości. Pani Appelstein wykształceniem, urodzeniem, wychowaniem i swą dobrą wolą należy do świata, dla którego dajemy bal i musi być nań proszoną. Inaczej ubliżylibyśmy sobie. Gdzież pani znajdujesz sobie takie przyjaciółki, które panią takiemi obarczają zleceniami?

Zabanowska miała szaloną ochotę powiedzieć księciu, że temi przyjaciółkami były hrabiny Poryckie, matka i córka, o którą się starał i teraz właśnie przeprowadzał targi posagowe.

Ale ugryzła się w język i wyszła. Ona uważała prawdomówność poprostu za zbrodnię: Nieraz mawiała:

— Gdybym chciała słuchać w towarzystwie prawdy, bywałabym wśród praczek i stróżów, gdyż tylko tam są prawdomówni.

To też nigdy nikomu prawdy nie powiedziała. A jeśli kto tego od niej, jako wykonania zlecenia wymagał, to mówiła:

— Chyba pójdę do jego spowiednika i poproszę, aby mu to powiedział.

Do wszystkich dyplomatycznych kombinacyj i kroków była zdolną, tylko nie do mówienia prawdy.

To też tworzyła w świecie lwowskim przeciwieństwo z kanoniczką Heleną, która znów za punkt ambicji miała mówienie ludziom prawdy.

I była ze swej taktyki zadowoloną. Ją poszukiwano, przed kanoniczką uciekano.

Wyszła i na ulicy spojrzała na zegarek. Pierwsza dochodziła, a tu księżna około pierwszej spodziewała się deklaracji Starzy. Syknęła z bólu i niezadowolenia, a księżna miała te wadę, że mieszkała daleko a w dodatku nawet nie przy linii tramwaju. Dorożki za nic na świecie nie byłaby w takiej okoliczności wzięła. Brała ją tylko w wypadkach nieprzewidzianych, gdy zdarzał się skandal niezwykły.

Raz pamiętała, gdy się dowiedziała, że Zlerzański przydybał żonę in flagranti z księciem Gruszkowskim, to wtedy dopadła dorożki dwukonnej, bo innej nie było na drodze i kazała się wieść do Poryckiej. Ale to raz się tylko jej zdarzyło. Zbankrutowałaby, gdyby w swych operacjach matrymonjalnych najmowała fiakry.

Ruszyła piechotą, wyścigowym krokiem. Sunęła rzeczywiście jak gazela z tą elastycznością członkow której Porycka tak jej zazdrościła. Zresztą była skonfundowaną niepowodzeniem w komitecie pikniku i potrzebowała ochłonąć. Gdyby tak powtórzyła Poryckiej, że ją książę tak zbagatelizował.

Uśmiechnęła się. Nie! niebyło obawy, nie powtórzy. Jeśli mówienie prawdy było w świecie zbrodnią, to powtarzanie było rozbojem według jej podręcznika du savoir vivre.

Myśląc nad temi zasadami jej powowodzenia w salonach, dobiegła wciąż idąc wyścigowym tempem do mieszkania księstwa.

Służący jej oświadczył;

— Księżna pani u siebie — książę ma gościa.

— Któż taki? — zapytała naturalnie zaraz i z tą niedbałością, wyprowadzającą w pole wszystkich.

— Hrabia Starża.

— Jezus Marja! — pomyślała Zabanowska — jakże to w Galicji prędko hrabią się zostaje. Wystarczy minąć granicę i stanąć w hotelu.

Księżna jej oczekiwała.

— Siadaj duszko! opowiadaj! czekam na ciebie — mówiła cała w emocji i niepokoju.

Księżna była to już kobieta niemłoda, niska, pozbawiona wszelkiej charakterystycznej indywidualności, ale matrona i wielka pani. Otyła, ubrana skromnie i czarno, ociężała w ruchach, miała coś imponującego w śmiałości swego spojrzenia, które po niej musiał odziedziczyć jej syn.

— Jest już!- mówiła siadając na krześle — ale mówże duszko, co wiesz?

— Niestety — rzekła Zabanowska — mało co mogłam się dowiedzieć, prawie nic, prócz tego, że rzeczywiście może być bardzo bogaty.

— A to bardzo dużo się dowiedziałaś duszko! — potrzęsła głową i dodała — dziś to najważniejsze. Reszty można się domyśleć i widzieć. Zresztą zobaczysz go sama. Chcę duszko, abyś go widziała.

— Chyba... — szepnęła Zabanowska, która się wzdragała widzieć Jakóba Starżę. Było to u niej taktyką nie narzucać się z niczem u swych klientów. Dzięki tej taktyce klienci jej się narzucali.

W tem właśnie wszedł książę.

— Jestem w największym kłopocie — mówił swym grubym głosem nieco świszczącym z powodu braku zębów, których mimo nalegań Zabanowskiej, wprawić nie chciał. — Oświadczył się, a ja nie wiem, co odpowiedzieć. Mówi, że ma majątku pół miljona.

— Jest bardzo bogaty, mówi i Zabanowska — odparła księżna — to wnuk Kinińskiego, tego....

— A więc — zawołał uradowany książę, powiem wam, że Mimi żadnego nie dostanie posagu.

— Naturalnie! — rzekła wbrew zasadzie nie pytana Zabanowska. Ale jej błyskawicą przebiegła myśl, że w ten sposób młody książę mógłby mniej potrzebować posagu i zwolnić z nadmiaru ciężaru upadającą hrabinę Porycką.

— Naturalnie! — powtórzyła księżna.

— I poproszę, by się zgłosił po odpowiedź wieczorem.

— Bardzo dobrze! — rzekła księżna cała ożywiona tym najdonioślejszym w życiu matki wypadkiem.

Zabanowska zbierała się iść dalej. Tu już nie było co robić. Jakóba Starżę miała poznać aż na wieczorze, na który ją zapraszała księżna. Wymawiała się spóźnioną porą, odległością dzielnicy.

— Każę cię odwieźć, lub przenocujesz tutaj duszko! — odpowiedziała matrona.

Zabanowska obiecała przybyć na obiad i pozostać na wieczór. Ani myślała opuszczać taką okazję znajdowania się na quasi zaręczynowym wieczorze u książąt, na wieczorze interesującym cały wielki świat lwowski. Jutro będzie wszędzie dobrze widzianą i u niedostępnej pani Pauliny, i u Juljuszowej i u Melloco.

Aż serce jej dygotało na myśl o tych rozkoszach, jakie ją czekały, gdy będzie wpadać do klientek i wołać od drzwi:

— Wiesz, co się stało. Mimi po słowie ze Starżą! Byłam, widziałam!

Będą ją oblegać, pytać, co za Starża, czy go widziała? A ona im odpowie, że widziała, że asystowała zaręczynom. Jakżeby inaczej? Będzie bohaterem dnia.

Ale teraz musiała biedz do Poryckiej, z którą najlepiej się rozumiała, najlepiej szła jej rozmowa, plotki, intrygi i projekty światowych kabał. Teraz złe im przyniesie wiadomości. Matka i córka były przekonane, że książę w lot chwyci sposobność przypodobania im się tak tanim kosztem, obciążając nienawidzoną Appelsteinową.

Ale Zabanowska lubiła, gdy jej klientkom stał się od czasu do czasu jakiś psikus. Wolałaby była, by książę odrazu się zgodził na niezaproszenie Ireny, ale się nie martwiła, że się nie zgodził. Porycka zanadto ufała swej pozycji salonowej we Lwowie.

Aż przystanęła i głośno się zapytała:

— Co też Porycka powie, gdy się dowie, że Mimi wychodzi za bratanka pani Appelstein, ca sera un coup de foudre.

Uśmiechnęła się, ruszając dalej.

Ona pasjami lubiła takie pioruny, padające między jej klientki, intrygujące i stawiające zamki z kart.

Uczyła się jak, jakim tonem jej to oznajmić. Zrobi minę jak gdyby nic, oczy spuści i bawiąc się swą torbą, rzuci matce i córce razem:

— Wiecie! Mimi wychodzi za Starżę, bratanka pani Appelstein.

I zdawało się jej, że słyszy najwyraźniej padający piorun. Cisza, zanim ochłoną i odetchną, a podczas jej trawania, ona potoczy oczami z matki na córkę i z powrotem.

Pobudzona temi myślami, bo takie myśli miały dar ożywiania jej do tego stopnia, iż dostawała wypieków na twarzy — nie wiedziała nawet, ' że biegła już formalnie wyścigowym krokiem. Przechodnie przystawali, podziwiając lekkość tego chodu u osoby o zżółkłej cerze twarzy i włosach siwiejących.

Zwolniła, gdy usłyszała apostrofę ulicznika:

— A to ci facetka dyrda!

Ta apostrofa rzuciła ją w jednej chwili w inny zakres myśli. Gdy szła wolniej, smutniejsze ją nagabywały zwykle refleksje.

Pod ich wrażeniem znalazła się u hrabiny.

Matka i córka czekały na nią. Z namiętnością właściwą bezczynnym kobietom, wzięły się one były do uniemożliwienia życia kobiecie, wchodzącej w drogę ich planom. Pani Porycka była już zyskała w salonach kilka zwolenniczek koalicji przeciw finansom, które w całym Lwowie reprezentowała jedynie Irena. Hrabianka agitowała między pannami, umiejącemi ciąć jak małe osy. Osy są przecież zawsze osami, od pierwszej swojej młodości.

Wiadomość o stanowczej odmowie księcia była rzeczywiście piorunem, wywierającym tak niespodziewanie przygnębiające wrażenie, że Zabanowska wbrew swym zasadom uznała za stosowne dodać:

— Był poprostu dla mnie niegrzeczny. Spytał mnie się, skąd wynajduję sobie przyjaciołki, obarczające mnie takiemi misjami, jak nieproszenie pani Appelsteinowej. Hrabina aż zbladła.

— No! naturalnie, nie wymieniłaś nas? zapytała trwożnie, ale z powagą nigdy ją nieopuszczającą.

— Pour qui me prenez vous? — oburzyła się Zabanowska.

Ale tymczasem ochłonęła pierwsza hrabianka. Czarne jej oczy zaczęły połyskiwać na jej alabastrowo białej twarzy, będącej modelem tego, co francuz nazywa kaprysem. Nozdrza poruszały się gwałtownie i zdradzały tę namiętną, choć zimną naturę młodej kobiety. Zaciśnięte wargi posiniały. Fizjognomja jej przedstawiała wszystkie cechy histerji kobiecej, w tej grze podrażnionych w niej namiętności.

— Ach! — zawołała głosem metalicznym, sykliwym, zimnym — obejdziemy się bez księcia, by uczynić w naszych salonach pobyt niemożliwy tym paniom. Ja sama z mojemi przyjaciółkami zorganizuję solidarną koalicję, która tej żydówce odbierze ochotę bywania między nami. Mam myśl, którą na pierwszym balu przeprowadzę...

Hrabina przypatrywała się jej z miną zadowolenia. Wszakże to była jej kobieca natura podniesiona o kilka stopni w swej atmosferze gorąca w nienawiści, zazdrości i uporze.

Zabanowska wlepiała w nią osowiały wzrok.

— Pozazdrościć — myślała tylko — nieszczęśliwemu mężowi tej kobiety, która w zaraniu życia znajdowała tyle siły do rozwijania w sobie brzydkich uczuć.

Panna Porycka zapalona ferworem i zachęcona milczeniem obu starszych kobiet, porwana falą nienawiści do tej panny, stojącej jej teraz na przeszkodzie w poślubieniu księcia, podjęła po chwili:

— Stworzę między panami ligę. Żaden z was nie będzie tańczył vis a vis lub w tym samym carré, co panna Appelstein. Młodzież, gdy zwącha, że to jest parti pris, niebędzie jej zapraszała do tańca. Ciekawam — zaśmiała się głosem, który formalnie zabolał całe życie knującą na innych Zabanowska — co będzie robiła teraz na tym pikniku, na którym ją chce mieć książę.

Urwała, bo złość jej tamowała wprost oddech, wzbierając w jej piersi, w tym całym organizmie dotkniętym nerwozą. Ale wnet podjęła, a równocześnie oczy jej zwilżały się jakby od łez furji:

— A i książę, jeśli proteguje tę żydówkę, to niech sobie ją proteguje... Ja mu na pikniku powiem słowa prawdy. Czy uważasz mamo, że książę jest niespełna rozumu? któż widział narzucać światu, damom dobrze urodzonym jakąś panią Appelstein, której one niechcą?

Złość jej tu przechodziła w formalną histerję. Głos jej zaczął drgać i syczeć, oczy rzucać iskrami, skrzydełka małego i ostrego noska poruszały się, jakby go chciały rozsadzić.

— Te suki — syknęła.

Hrabiny fizjognomję okrasił wyraz niemal zadowolenia. Ta namiętność u córki podobała się jej. Może dlatego, iż ona przypominała jej siebie sarną.

Ale na Zabanowskiej wywarło to wprost przeciwne wrażenie. Oniemiała z brutalnego uderzenia, jakie jej sprawiło wystąpienie panny. Ziała od niej taka nienawiść i wściekłość, iż te przechodziły granice wyrozumienia Zabanowskiej, przywykłej do wielkiej ogłady i oględności słów i wyrazów.

Niewiedziała ona, że w hrabiance tkwiły, odziedziczone po matce, bezdenne jej wady, że posunęły się dalej i wyrodziły histerję, której formalne, jak oto teraz miewała ataki.

Patrzała na młodą kobietę, jak na pierwszy raz w życiu widziane zjawisko i wciskało się w jej serce coraz głębiej ogromne tylko politowanie i współczucie dla księcia, jeśliby to małżeństwo miało przyjść do skutku.

Teraz jednakże miała wytłómaczone ważne epizody z życia córki jej przyjaciółki. Była to więc istota chora, chora złością, której ogromne zapasy gnieździły się w jej sercu i patrzały na świat tą sympatyczną chwilami twarzyczką rozkapryszonej brunetki. Awantury, jakie od czasu do czasu wyprawiała w salonach panna Porycka, teraz jej się rozjaśniały. Raz dostała spazmów z tej okoliczności, że jakaś księżniczka austryjacka, przejeżdżająca, we Lwowie, tańczyła z nią vis a vis kadryla, a nie prezentowała się jej. Raz zrobiła demonstrację podczas balowej kolacji z tej racji, że usiadł przy niej syn adwokata lwowskiego.

Zabanowska zatapiała się w analizie tego cudotwora, jakim się jej wydawała teraz hrabianka, źle wychowana w przesądach i najdziwaczniejszych pojęciach rozpasanej w wdowieństwie i pysze matki.

Panna Wanda zwrócona do matki, jakgdyby najsilniej przekonana, że to wszystko, co ona mówi, uznaje i pochwala, dalej syczała miotając obelżywe uwagi na panią Appelstein, na księcia, którego uważała za narzeczonego.

A Zabanowska czuła, że jakiś strumień irytacji, złości nawet wzbiera w jej wnętrznościach i ciśnie się jej do ust, z taką siłą iż zaciskała wargi by nie wybuchnął potokiem słów, których taktyka jej wypuścić nie pozwalała.

Zabanowska, będąc próżną jak pęcherz, była osobą o tyle dobrą, iż umiała odróżnić złe od dobrego, iż czuła obrzydzenie dla wszystkich brudów, występujących z koryta i gotowych walać niewinnych przechodniów.

Chciałaby poskromić młodą kobietę, to jest brudy wychodzące z brzegów powrócić do łożyska, ale ją dekoncertowała potakująca i zadowolona mina Poryckiej.

Wreszcie sił jej brakło i gdy hrabianka jeszcze raz obelżywie się wyraziła o swych nieprzyjaciółkach, zawołała, siląc się na naturalność.

— Trudno ci będzie, moje dziecko, przeprowadzić twoje plany odosobnienia tych pań, bardzo prawdopodobnie jutro

będą miały za sobą śmietankę śmietanki naszego lwowskiego towarzystwa.

Obie kobiety spojrzały zdumione na Zabanowską.

Pierwsza się odezwała z furją i niegrzecznością w tonie panna Wanda:

— Ej! zawsze pani takie bajdy roznosisz. Kto? gdzie? co? Wszyscy staną za mną. Wszyscy!

— Księżniczka Mimi wychodzi... za pana Jakóba Starżę, który jest synem rodzonego brata pani Appelsteinowej...

Zabanowska chwyciła powietrza, tak się czuła wzruszoną, puściwszy tę bombę.

Pani Porycka wlepiała w nią swój wzrok a panna się skupiła, by po długiej pauzie pojąć:

— Choćby i tak było — rzekła i ciągnęła z podłością już słabych, szukających pomocy — mama i tak ma dość silną pozycję, by się pozbyć w świecie pani Appelsteinowej, chociażby za nią stała stara księżna.

Po pani Zabanowskiej twarzy przemknął niedostrzegalny uśmiech, który jednakże chwyciła roznamiętnioną panna i który wystarczył, by ją znienawidziła, tę przyjaciółkę odwieczną i totumfackę matki.

Ze sprytem silniejszym jeszcze u młodych niż u starych, gdy służy złym instyktom, odgadła w Zabanowskiej potępienie dla siebie i w jednej chwili ją znienawidziła całą gamą swych osobistych żółciowych uczuć.

Czuła, iż jeżeliby Zabanowska jeszcze jedną taką udzieliła wiadomość jak tę o małżeństwie księżniczki, toby już niezdołała się pohamować i wpadła w paroksyzm histerji. Coprędzej więc opuściła salon, a hrabina bąknęła:

— Elle est si vive!

Zabanowska chciała wyjść, to jest udawała chęć wyjścia, bo właściwie miała czas zupełnie wolny aż do godziny obiadu. Czuła się tylko zmęczoną zbyt odległymi kursami i pragnęła wypocząć. Chodziło o to, by jej hrabina zaproponowała wypoczynek na sofie w gabinecie. Uczyniła ona to tem śpieszniej i chętniej, że sama przerażoną była jak zawsze wybuchami córki. Przypisywała je stanowi panieńskiemu i tem większą nienawiścią ziała do Appelsteinów, którzy stali jej na przeszkodzie w wydaniu córki.

Stosunki bowiem z jej synem były się zaostrzyły. Młody Porycki nietylko nie myślał ustępować, nie tylko nie abdykował z zamiaru poślubienia Leontynki, ale przyjął zaczepną względem matki i siostry rolę. Ponieważ te zamierzały sprzedażą lasu w dobrach spadkowych i zaciągnięciem pożyczki wytworzyć posag potrzebny księciu, stosownie do insynuacji Zabanowskiej, przeto on, za radą adwokata wystąpił do sądu z żądaniem ustanowienia administracji w dobrach niszczonych przez dożywotniczkę matkę.

Naturalnie hrabina już o tym zamiarze była się dowiedziała i oburzona wielce na syna, liczyła z jednej strony na okoliczność, że obcinając mu dochody, uniemożliwi popieranie sprawy, a z drugiej na to, że książę feldmarszałek wyrobi w ministerjum wojny odwołanie z urlopu marynarza.

Stosunki więc między matką a synem były tak naprężone, że Zabanowska nieporuszała ich nigdy obawiając się ataku apoplektycznego dla przyjaciołki, trafiającej w łonie własnej rodziny na pierwszy opór pochodowi swego despotyzmu i samowoli.

Pani Porycka nadto, nieobznajmiona zupełnie z prawem, sądziła, iż takie ściemnienie jej działania jako dożywotniczki było wprost niemożliwem i nie liczyła się z tą pogróżką, na ktorą Zabanowska doświadczeńsza trwożliwie i pesymistycznie się zapatrywała.

Jeśliby syn administrację sądową uzyskał, hrabina mogła się znaleść w pozycji nietylko niemożności wydobycia posagu, dla córki, ale w trudności prowadzenia dalej domu na tej samej stopie.

A hrabia Juljusz, wyrocznia w kwestjach etyczno-prawnych, głośno mówił, iż młody Porycki był zupełnie w prawie uczynienia tego, co zamierzał.

O tem wszystkiem też myślała Zabanowska, zasypiając na sofie i czując nieokreślony dobrobyt w tem leżeniu na miękkich poduszkach po tylu kursach. Nogi ją bolały i powiększały tylko poczucie zadowolenia i dobrobytu.

Myślała też, że nic jej tak nie szkodziło jak branie gwałtowne do serca interesów swych klientów. Gdyby nie to, bezwiednie by niewpadała co chwila w wyścigowe tempo i chodząc wolniej, przytomniej, oszczędziłaby niemało zdrowia i nóg, niezbędnych, jeśli zamierzała dalej być totumfacką tych kilku arystokratycznych dam, które książę nazywał hipopotamami.

Niezrozumiała dobrze znaczenia słowa hipopotam. Przypuszczała tylko, iż musiało ono oznaczać jakieś nadzwyczajne zwierzę. Mordując się nad wskrzeszeniem swych wiadomości z dziedziny historji naturalnej, której wszakże ją uczył w swoim czasie słynny naturalista ksiądz Janota w Krakowie, usnęła...

Spała tak długo, iż wreszcie hrabina, bawiąca w drugim obok pokoju zauważyła, że jeśli jej nieobudzi, to Zabanowska się spóźni na obiad do księstwa.

— Niech się spóźni rajfura! — odrzekła jednakże zaraz hrabianka, dysząca wciąż złością na przyjaciółkę, śmiejącą stawać względem niej w opozycji. I niepozwoliła matce jej budzić tak długo, że wreszcie nadchodziła już nie pora obudzenia Zabanowskiej, ale pora obiadu.

Wtedy hrabina, niechcąc się poróżnić w tak ważnych chwilach życia z swą przyjaciółką, zawołała:

— Elwirko! Nic.

— Elwirko! Elwirko! siostro! Zabanowska zaczęła coś mruczeć, rzucać się, przewracać na drugi bok i mówić.

— Elwirko! — zawołała głośniej hrabina.

— Hipopotam! — krzyknęła Zabanowska i spała dalej.

— Widzi mama! — mówiła cicho hrabianka - ja zawsze mówiłam, że to zła i fałszywa kobieta.

Miała najsilniejsze przekonanie, że takie zawsze o Zabanowskiej miała zdanie., choć je pierwszy raz w życiu wygłaszała.

— Ona udaje, że śpi — ciągnęła z przekąsem i pewnością siebie, a wiedząc, że matka nierozumie dlaczego by Zabanowska, akuratność chodząca, miała pragnąć się spóźnić na proszony obiad, ciągnęła — udaje... ja zaraz poznaję po głosie. Udaje, by niby przez sen módz nam powtórzyć te głupstwa.

— Co ona powiedziała?

— Hipopotam! niby książę miał tak powiedzieć, ach to ona, ona! To zła baba, suka!

— A co to znaczy?

— Jakieś paskudstwo! — odparła po namyśle hrabianka, bo i niewiedziała jak matka.

— Trzeba się dowiedzieć, co to może znaczyć.

— To pewnie ma oznaczać kobietę złego życia.

— Jakiżby to miało związek?

— Aaa! - odparła młoda kobieta z świecącemi oczami bajczarki, grzebiącemi z rozkoszą w bajkach- ma związek. Widzi mama, Zabanowska jest przyjaciółką przeważnie dam, które albo jeszcze kaskadują, albo kaskadowały.

— Co ci też za myśli po głowie chodzą...

— No, proszę mamy... Turowa i Melloco, a i stara księżna przecież, pamiętam ja jeszcze, jak ją między lwicami cytowano.

Tak sobie gwarzyły; opóźniając obudzenie nieszczęśliwej Zabanowskiej i narażając ją na złamanie nogi. lub rozpacz z powodu chybienia obiadu.

Ale one się zapominały w tej rozmowie, jak zawsze. Lubiały bowiem nad wszystko takie pogawędki te dwie kobiety, jedynie się wzajemnie znoszące, rozumiejące i oceniające.

Nawet się uzupełniały. Matkę leniwą córka pobudzała, a tę w histerji matka uspakajała.

II.

Starża był wykapanym portretem ojca, jakim był tenże w jego wieku to jest, gdy Irena wychodziła za Appelsteina.

Nie liczył więcej jak dwadzieścia cztery lat. Podobieństwa fizyczne zwykle idą w parze z podobieństwami moralnemi. Jest to pewnik dotąd mało zastanawiający fizjologów, ale który jaskrawo występuje, gdy się weźmiemy do jego analizy.

To też Jakób był pod każdym względem powtórzeniem ojca. Widział to Witold i cieszył się uczuciem egoisty. Odpadła obawa, by syn nie chciał kroczyć drogą, jaką mu wytykał by przez to narażał ojca na cierpienia.

Jak Witoldowi w swoim czasie uśmiechało się małżeństwo z hrabianką Kinińską, podnoszące go materjalnie i arystokratycznie, tak i dzisiaj z tych samych pobudek palił się Jakób do małżeństwa z księżniczka.

Zresztą wierzył on nieograniczenie ojcu, który to małżeństwo pochwalił i uważał za doniosły krok rodziny w pochodzie naprzód i w górę.

To wystarczało, by młody Starża tak samo się na ten przedmiot zapatrywał.

Tylko te dzieci idą zwykle śladami rodziców które wychowywały się w powodzeniu życiowem tychże. Wszystkie inne, o których młodość obiły się ojcowskie katastrofy i błędy, obierają zwykle jakby instynktem wiedzione, bez zdawania sobie sprawy z tego, wręcz przeciwne aspiracje i dążą do nich wręcz odrębnymi szlakami.

Ale Jakób wzrósł w atmosferze przesiąkniętej wielkością, powodzeniem, a więc i rozumem, zdawało mu się, ojca. To też wychowany przez ambitnych rodziców pod pręgierzem karjery, której hasłem w Królestwie może być, tylko świetne małżeństwo, ani chwili nie wątpił, że księżniczka miała urzeczywistnić jakieś wielkie dzieło jego przeznaczenia.

Ciągle mu stawała w myśli jedna chwila jego dzieciństwa, w której powziął, jak dzieci często pod silnem wrażeniem słów starszych podejmują, myśl małżeńskiego aljansu.

Ojciec jego był zaczął w dobrach, które kupił od Banku Państwa, wznosić całkiem niepotrzebny pałac, bo świetną rezydencję mieli w dziedzicznem Zabużu.

Matka, która odziedziczyła po Kinińskim niezmierne poszanowanie grosza, robiła mu z tego powodu wciąż gorzkie wyrzuty i przychodziło stąd między nimi do gwałtownych scen.

Niejednej z nich świadkiem był mały Jakóbek, ale jeśli nie wszystkie mu utkwiły w pamięci, to jedna z nich się w nią wryła i może się stała przewodnią nicią jego całej młodości.

Chodziło o ten pałac. Doprowadzony do furji ojciec Witold Starża uwagami i przycinkami żony, a irytując się z powodu każdego wydatku łożonego na ten kosztowny i zbyteczny gmach, wołał nie zważając na obecność dziecka:

— Wy kobiety jesteście wszystkie krótkowidzami. A ty więcej jeszcze niż wszystkie. Nie jesteś w stanie widzieć dalej, jak koniec swojego nosa. Zabuże kiedyś, gdy wyrośnie, oddam Jakóbowi. Jeżeli Zabuże będzie miało odpowiednią rezydencję, pałac, jaki stawiąc myślę, to wiesz co? pytał wściekły.Żona nie wiedziała co i zdawała się nie być ciekawą, tylko mały Jakóbek nadstawiał uszu i dyszał by ojciec dokończył.

— To Jakób — mówił dalej Starża — będzie mógł doń wprowadzić księżniczkę.

To "wprowadzenie do Zabuża księżniczki'' stało się odtąd posłannictwem, które czuło ciążące na sobie małe pacholę.

Chociaż nikt nigdy więcej do tej myśli nie powrócił, chociaż nikt mu nigdy tego małżeństwa z jakąś księżniczką nie narzucał; on z wiekiem słowa te ojcowskie coraz częściej sobie później przypominał i coraz lepiej ich próżną i ambitną genezę rozumiał.

To też gdy dorósł, gdy w świecie warszawskim wystąpił, zaczął się skrzętnie oglądać za księżniczkami, aż wreszcie jedną znalazł.

Takimi były pierwsze motywy tego małżeństwa, będącego dzisiaj na ustach całego Lwowa i napawającego Jakóba Starżę niesłychaną radością, a raczej bezdennem ze siebie zadowoleniem.

Nic nas tak nie cieszy, jak urzeczywistnienie jakiejś mary tego dzieciństwa pełnego fantazji i wiary.

Zresztą księżniczka nie była brzydką, owszem podobać się mogła Jakóbowi, a chociażby była brzydszą sto razy, byłaby się podobała dlatego tylko, że była — księżniczką.

Księżniczka urzeczywistniała marzenie Starży tak, jak inna uosobniałaby ideał kobiecy dla ubiegającego się o nią mężczyzny.

Matka jego, panna Kinińska z domu, umiała go odpowiednio wychować, by się nie zakochał w sposób nie łechtający jej pychy.

Witold samym swoim przykładem, uprawianym z powodzeniem, umiał go przejąć ważnością powołania, gwoli któremu sam zawarł związki małżeńskie bez odrobiny uczucia, poświęcił siostrę.

Jakób Starża nie był wyrodnym synem swych rodziców i toż nie mało się cieszył, gdy dostał depeszę z Warszawy, oznajmiającą ich przyjazd do Lwowa w celu podziękowania księstwu za przyjęcie ich syna i omówienia kwestji, związanych z bytem przyszłej młodej pary.

Tak stały rzeczy, gdy pewnego dnia rano młodego Starżę zaskoczyła przy ubieraniu się wizyta Bywalskiego.

Znał go on z Warszawy nietylko jako starego bywalca, którego spotykał na wszystkich pospolitych ruszeniach high-lifu, najczęściej na obiadach finansowych, ale o którym nieraz słyszał, jako o człowieku związanym ongi przyjaznymi stosunkami z rodziną Starżów.

Ucieszył się na jego widok tą radością właściwą nam, gdy w obcym świecie, w obcym mieście spotykamy rodaka w ścisłym słowa znaczeniu.

A że we Lwowie nie widział nikogo z Królestwa ani z Warszawy, zapytał najpierw Bywalskiego:

— Jakąż drogą pan się tu dostałeś? Pytanie to wydało się panu Adamowi niewłaściwe i niegrzeczne. Z wiekiem robił się coraz bardziej wymagającym od młodego pokolenia. Zrobił minę, założył monokl i odparł:

— Przyjechałem, zdaje mi się, drogą żelazną Karola Ludwika, jeśli się nie mylę, na Granicę, Kraków, Przemyśl itd.

Starża poczerwieniał, ale się uśmiechnął. Odpowiedzi takie Bywalskiego, mające na celu oduczenie ludzi od nieostrożnych i niewyrachowanych pytań, były już w Warszawie anegdotycznemi,

— Nie o to pytam — odparł z humorem Starża — ale co pana tu sprowadziło.

— Sądzę, że to samo, co i ciebie.

Starża parsknął śmiechem. Nie sposób było, by Bywalski przybywał się starać, oświadczać i żenić.

Pan Adam to spostrzegł i dodał.

Bo zapewne przybyłeś odwiedzić tę kochaną ciotkę, jak i ja...

Młodzieniec przestał się śmiać. Zażenowany bełkotał:

— To też z największem zadziwieniem — ciągnął dalej Bywalski — dowiedziałem się od portjera hotelowego, że od tygodnia pan tu bawisz, a ja bawię od wczoraj rano, ale cię nie widziałem u Appelsteinów.

To mówiąc siadł, a Starża częstował go papierosami.

— Widzisz pan — mówił z pudełkiem w ręku, w koszuli i krawacie, ale bez kamizelki jeszcze — jestem w najfałszywszej pozycji i dotąd u cioci nie byłem. Jestem od wczoraj po słowie z księżniczką... O ile w świecie mogłem zauważyć, Appelsteinowie nie mają tu pozycji... Bałem się... — urwał, zaczął się jąkać i dokończył: — Moi rodzice przyjadą lada dzień... Wczoraj po nich telegrafowałem, więc mnie cioci zaprezentują, bo ja jej nawet nieznam.

— Mój Jakóbie — obruszył się Bywalski — tylko nie ze mną takie finezje. Któż potrzebuje być prezentowanym swej rodzonej ciotce ? haha! Mów otwarcie, bo twojego ojca na rękach nosiłem i boleję, płaczę, gdy mi który Starża robi coś takiego, czego porządny człowiek robić nie może. Ty widocznie nie wiesz, kto to jest pani Appelstein, która we Lwowie niema pozycji, jak się wyraziłeś.

Młody człowiek wyglądał zażenowany i niezadowolony, ale Bywalski też był, jak mało kiedy, oburzony i rozżalony. To też ciągnął z naciskiem w słowach, z irytacją i powagą w głosie:

— Otóż trzeba ci wiedzieć, że twoja ciotka Irena, jeśli się nazywa panią Appelstein, a nie jakąś tam hrabiną Firfancką, czy inną, to uczyniła to w swoim czasie dla twego ojca, aby mu dać możność utrzymania się przy rodzinnem dziedzictwie. Wiedz, że jeśli dziś jesteś po słowie z księżniczką, to dzięki temu tylko, że twoja ciotka się nazywa panią Appelstein.

— Ach! tego niepojmuję! — wykrzyknął obrażony młodzieniec, myśląc w duszy, a uśmiechem myśli zdradzając, że stary "ramolcio", a ramolciami starych nazywał, dworował.

Bywalski podjął z ożywieniem.

— Zaraz zrozumiesz. Jeśli księżniczka za ciebie wychodzi, to wychodzi, — niechce ta bynajmniej ubliżyć twym osobistym zaletom, — dlatego, że jesteś i będziesz bardzo bogatym człowiekiem. Wiem już, żeś zadeklarował się właścicielem Zabuża. Otóż wiedząc, że to Zabuże kupione jest za pieniądze stryja Appelsteina, które ja, ja, jakiego mnie tu widzisz, dla twego ojca u niego pożyczałem, a których on twój ojciec nigdy nie oddał.

— To niemożliwe — zawołał bledniejąc Starża.

— Hahaha! — zaśmiał się Bywalski — nie wierzysz, gdy ci to ja mówię?

— Nie wierzę!

— Obawiałbym się, gdybyś tak wściekle nie był podobny do ojca, a gdybym ojca nie znał tak jak go znam. Ta sama duma rodowa i osobista... Otóż, jeśli przyszedłem dziś do ciebie, to po to, by ci powiedzieć, — tkwi to w obowiązku moim jako przyjaciela twych dziadów jeszcze, — że gdyby to wszystko, co ci powiedziałem, nie miało miejsca, to twoje ignorowanie i wstydzenie się we Lwowie ciotki byłoby postępkiem brzydkim nie sercowym. Wobec tego jednak, co ci zakomunikowałem, a co ci zakomunikować obowiązkiem było twego ojca gdyś do Lwowa wyjeżdżał, twoje zachowanie się jest niepojętą podłością.

— Panie!

— Nie obrażaj się. Bić się z tobą nie będę, choćbyś mnie za drzwi wyrzucił. — Tu wstał i mówił dobitnie widocznie da dna razem wzburzony i rozżalony: — Jestem starym wygą, który podłości światowych tyle się napatrzał i tyle nałykał, iżbym był oślepł, gdybym miał bardzo wrażliwy wzrok i dostał kataru kiszek, gdybym niemiał bardzo strawnego żołądka. Otóż ja z moim. żołądkiem, odżywianym od pół wieku nikczemnościami ludzkiemi, któremi się wielki świat karmi, oniemiałem, gdy mi Irena oznajmiła ze łzami w oczach, że syn Witolda Starzy bawi we Lwowie i u niej dotąd nie był. Jestem nad grobem — wołał porwany własną werwą, energją i wymową — ale wątpię, by mi jeszcze coś tak etycznie potwornego, jak twój postępek, przed śmiercią obiło się o uszy...

Urwał i wlepił wzrok w przystojną twarz młodzieńca, wyrażającą tylko wielkie pomieszanie i doznawanie wielkiej przeciwności. Ponieważ milczał, Bywalski znów podjął sarkastycznie:

— Sądziłeś więc, że twoje bliskie pokrewieństwo z panią Appelstein mogłoby ci zaszkodzić w opinii książąt? Mnie się zaś zdaje, iż to muszą być ludzie z pewną etyką i że w oczach ich byś się właśnie zgubił, gdyby znali stosunki pani Appelstein do twojego ojca i zachowanie się twoje względem niej.

Starża milczał, formalnie oniemiały i jakby skruszony i przekonany. Bywalski też odetchnąwszy, znów podjął:

— Jesteś młodym i przyjm odemnie jedną naukę, a raczej wiadomość salonową, której się w twoim wieku nie chwyta. Wiedz więc, że świat, nie jest do tego stopnia podłym, do jakiego stopnia podłym nam się być wydaje. Ma on etykę, rozsądek i serce, których jednakże w ostateczności tylko i w doniosłych wypadkach używa. Stąd ty znając ten. świat powierzchownie, sądząc go z pozorów, nie możesz wiedzieć, czy cię on jak ja nie potępi w tym wypadku. Być może, nawet jest tak, iż księżniczka by wolała, byś był krewnym księżnej marszałkowej, niż pani Appelstein. Ale ci ręczę, iż wolałaby też uczciwego bratanka swej złotej ciotki, niż jakiegoś rodzinnego potwora.

— Pan mnie urządzasz — syknął młodzieniec odzyskując głos.

— Zapamiętaj więc to nasze spotkanie młodzieńczo, bo wiem, iż przyjdzie na ciebie w życiu chwila, w której sobie je przypomnisz i powiesz: "ten Bywalski uczciwie się wtedy względem mnie znalazł".

— Cóż więc pan chcesz odemnie?

— Ja nic nie chcę, nic! — tu się znacznie uspokoił i mówił. — Ja potrzebowałem się wygadać, wylać tę żółć, ktora mi wnętrzności zalewała. Ja chcę, by bratanek, pani Ireny — ciągnął z nutą rozczulenia — był godnym uczucia, które z chwilą urodzenia się w jej pięknem sercu posiadł. Ja chcę, by Starża nie szedł drogą godną parwenjuszy, którzy zapieraniem się własnej krwi, torują sobie miejsce w świecie. Ja chcę, by to pokolenie, które po mnie świat zaleje, składało się z ludzi szanujących siebie, jakimi ich Pan Bóg stworzył, którzyby utworzyli podstawę dla nowego innego świata, dla świata, w którego pojęciach wstydzenie się twoje ciotki Appelstein uchodziłoby za zbrodnię.

Zmęczył się, wyczerpał i opuścił na fotel.

— Nie mówmy o tem więcej — szepnął..

Starża nie pragnął też niczego więcej.

Słowa Bywalskiego otworzyły mu niecą oczy. Ale dlaczegoż ojciec, będący w pojęciach jego pierwowzorem człowieka wartości, szanowany i poważany, nie uprzedził go przedewszystkiem, że we Lwowie mieszka nie tytko ciotka ale dobrodziejka, wyjątkowa istota?

Bywalski musiał się mylić. Starzy miewali swoje maniactwa. Jeśli mu ojciec nie zalecił pani Appelstein, ten ojciec, ktory mu wybierał do podróży krawatki i informował, jak się ma on we Lwowie zachować, to musiały być ku temu ważne powody. Gdy przyjedzie, udzieli mu wszystkiego, co mu Bywalski wysypał.

Jakże to być mogło, by "ta pani Appelstein, jak ją nazywała jego matka, była taką dobrodziejką ich domu. On słyszał tylko w dzieciństwie o jej niezmiernych zbytkach, kosztownościach a wreszcie o bankructwie, które tak, jak i to jej małżeństwo było wstydem i hańbą jej rodziny.

Bywalski po chwili przypomniawszy sobie, że go tam w hotelu niecierpliwie czekał Jakób Appelstein, wyszedł, przekonany, że słowa jego odniosły skutek i na młodziencu wywarły wpływ.

Bankier warszawski go czekał. Dwa dni, które spędził u Bernardów, odkryły mu wiele rzeczy" o których pomówić pragnał z przyjacielem. Przestraszyło go nadewszystko morfinowanie się Ireny, na którą był bezsilny. Czy przywróceniu równowagi w jej moralnem ustroju wystarczy, by ją uwolnić z więzów tej choroby. Co ją spowodowało i do tego stopnia rozwinęło? Czy sam fakt, że była ze Starżów Appelsteinową bez olbrzymiej fortuny?

Tu we Lwowie dopiero widział Jakób, że ten fakt rzeczywiście mógł kobiecie, patrzącej na życie przez szkła polskiego salonu, zatruć je i uczynić do tego stopnia trudnem i nieznośnem, iż szukała zapomnienia w truciźnie.

Czyż nie popełnił względem niej zbrodni, nie spostrzegając tego wcześniej i nie domyślając się, że ta pozycja salonowa pani Appelstein mogła być stokroć trudniejszą we Lwowie niż w Warszawie, chociażby ją tam prześladowała różnica między dzisiejszem a dawnem jej stanowiskiem.

Tak, Appelstein mógł tylko czuć się w swojej atmosferze w Warszawie.

Ten świat lwowski, na który zasłony uchyliła mu Zabanowska, z którą u Ireny spotkała się poprzedniego dnia, nie był światem dla kobiety, należącej z urodzenia do niego a z nazwiska do finansów obcych mu zupełnie.

Spostrzegł teraz dopiero popełniony błąd. Skoro tylko uratował honor nazwiska, powinien był brata powołać do Warszawy, gdzie odgrywałby wprawdzie rolę zwyciężonego a tem samem niezbyt szczęśliwego bankiera, ale nie pogardzanego dla pochodzenia bankruta, a Irena byłaby wprowadzała córko w ten świat, który gościła i bawiła. Nie sposób, aby się w nim nie był znalazł to ten, to ów, coby przez pamięć na dawne z nią stosunki, nią się nie zaopiekował. Zresztą tej opieki byłaby nie potrzebowała, bo byłaby miała za. sobą cały świat finansów... Tu, rzucona na obcą placówkę, między ludzi niezwiązanych z nią żadną tradycją, żadnem nawet wspomnieniem, musiała przebojem zdobywać sobie miejsce, nie mówiąc już o uznaniu.

Jakób czuł się winnym i ogarniała go namiętność naprawienia błędu, 'wynagrodzenia go. Pierwszy raz rozumiał, że kobiety przez dwadzieścia lat nie rozbroiły jego lojalności i o brata troskliwości. Z jednej strony ocalił jej honor i dał dobrobyt, ale z drugiej wtrącił ją w istne piekło dantejskie życia codziennego.

Appelstein był bystrym obserwatorem. W tych dwu dniach niepróżnował, a informowany i objaśniany przez Bywalskiego, wniknął do dna w te egzystencję bratowej i bratanicy, a sytuacja ta wydała mu się przy analizie okrutną.

Wyczekiwać — myślał — pierwszych kroków od ludzi niechętnie usposobionych" śledzić na ich twarzach podniesienie się, lub spadek wewnętrznego dla siebie ciepła, ubiegać się o proste zaproszenie a znosić uśmiechy złośliwe, musiało być czemś okrutnem dla Starżanki, której nazwisko i tradycje otwierały w Królestwie wszystkie podwoje.

A znał on te pierwiastki, które ludziom jego pochodzenia słały drogę kolcami, znał się na tych sposobach jakich wielki świat używał, by im, finansom wyznaczać stanowisko i pokazywać przepaść dzielącą go od nich.

Krew mu buchała do bladej twarzy i do wrażliwego serca na myśl, co ta kobieta tu przez szesnaście lat przecierpieć musiała.

Rozpędzał te myśli i sto razy na godzinę postanawiał nie myśleć, tylko działać, aby tę kobietę oswobodzić, wyrwać z rąk: oprawców.

A ku temu był tylko jeden sposób.. Wydać za mąż Lulu, tak, jak sobie tego Irena życzyła i wyzwolić ją z tej pozycji matki cierpiącej i ubiegającej się o względy dla córki.

Gdy Leontynka będzie raz zamężna, pani Appelstein nie potrzebuje się liczyć więcej z uśmiechami i minami świata, zamyka się w ścianach ogniska domowego, do którego mogły nawet nie dochodzić jego zjadliwe echa.

Wydać zamąż Lulu! — szeptał załamując ręce.

W tem jednem tkwiła droga wyjścia i ocalenia tej kobiety od zatrapienia się i zamorfinowania.

I zdawało mu się, że po części on był przyczyną tego stanu rzeczy.

Gdyby wtedy w Warszawie, w chwili bankructwa nie był brał firmy na siebie, tylko postąpił tak, jak właściwie postąpić był winien, gdyby był użył wszystkich tych sposobów, których użył, ale nie dla siebie, tylko dla Bernarda, nie mogącego mu przeszkodzić, — to dziś rzeczy miałyby się inaczej.

Wszakże, jeśli był uczciwym bratem" to postępek taki był bardzo prostem braterskiem działaniem.

Bernard byłby pozostał dalej faktycznym właścicielem firmy, któraby dziś mogła się zdobyć na taki posag dla Lulu, któryby zagłuszył uprzedzenia i przesady, oślepił blaskiem złota tak łatwo dających niem się oślepić książąt i hrabiów.

Fizjognomja jego się wyciągnęła. — Wyrzuty sumienia pokryły ją swymi złowrogimi skurczami. W duszy Appelsteina zapanowały niepokój i niepewność, które mu to to, to owo podszeptywały.

Postanowił działać i w tym celu do Lwowa przyjechał, a teraz widział, że jego interwencja, nie poparta brzękiem złota, nie miałaby zgoła żadnego znaczenia ani sensu. A czy on był dość bogatym, aby, mając własną rodzinę, wzbogacać galicyjskich hrabiów?

Uśmiechnął się gorzko.

Ot! do czego prowadziło po tylu latach małżeństwo Appelsteina ze Starżanką.

Zamyślił się. Oczy jego pałały tym wyrazem, który zawsze u niego poprzedzał decyzję stanowczą i niezłomną.

..................................................

Wtem zapukano i wszedł Bywalski z młodym Poryckim. Spotkali się oni u drzwi bankiera. Hrabia, poznawszy gou Appelsteinów, czuł się w obowiązku złożyć mu swoje uszanowanie, jemu, stryjowi panny, w której się codzień więcej kochał.

Jakób wyglądał zdziwiony tą formą grzeczności ze strony hrabiego. On przywykł w pałacu Ireny w Warszawie, iż znajomi jej z nim się nie liczyli. Rad był jednakże tej wizycie, bo chciał bliżej poznać tego młodzieńca. Wszakże on był opiekunem Leontynki. zastępował jej ojca.

Po wymianie kilku frazesów okolicznościowych, Appelstein, nie lubiący preludjów ani banalności, przystąpił wprost do rzeczy:

— Cieszę się — mówił — żeś. mnie hrabio odwiedził, bo to mi pozwala przystąpić do głównego celu mojej bytności we Lwowie. Jak pan wiesz, jestem stryjem i opiekunem panny, o którą kilkakrotnie się oświadczałeś.

— Tak, — i moge panu jeszcze powtórzyć wyrazy mego gorącego pragnienia zostania mężem panny Leontyny — przerwał żywo,. bez namysłu Porycki.

— Cała trudność — podjął bankier — polega w tem, że matka pana nie chce na ten związek pozwolić.

— Tak! a pani Appelstein nie chce w tych warunkach córki swej wydać.

Nastało milczenie długie. Bankier coś ważył a Porycki mu się przypatrywał. Ta semicka twarz była mu sympatyczną. Przyzwyczajony za granicą, w Ameryce, na okrętach, do największej różnorodności typów, niedoznawał na widok jej tych wrażeń, jakichby doznał przeciętny warszawianin.

Fizjognomja jego przypominała mu swem skupieniem i wytężeniem myśli pod wysokiem czołem wiele rysów oblicza amerykanów, którzy z taką troską na czole odbywali podróże z nowego do starego świata.

Przytem miała ona w sobie coś szlachetnego i tak głębokiego, że zatrzymywała uwagę każdego, kto wzrok dłużej na niej zatrzymał.

Bywalski znał ją, ale mimo to się przypatrywał z największem zaciekawieniem.

— Powiedz mi pan szczerze i otwarcie — zagadnął energicznie Jakób — jakie są pobudki, które skłaniają matkę pana do takiego oporu. Czy tylko kastowe? — tu widząc, że porywczy Porycki już chce opowiadać, dodał z naciskiem — ale proszę o odpowiedź szczerą, chociażby mnie urażać mogła.

— Kastowe pobudki — odparł hrabia — najmniejszą tu odgrywają rolę, a to z tego względu, iż matce mojej moje małżenstwo jest rzeczą zupełnie obojętną. Wychowałem się zdala od niej i przyzwyczaiłem wszystkie swoje macierzyńskie uczucia zaspakajać miłością do mej siostry.

Głową potrząsnął, jak koń grzywą i ciągnął:

— Kobietom tym się ubrdało, że ja mam się żenić z panną mającą w sam raz taki posag, jakiego potrzebuje książę Głuski, starający się niby o rękę mojej siostry, albo raczej, dla którego Zabanowska, którąś pan poznał, o tę rękę się stara.

— Uhu... — mruknął Appelstein.

— Że mi znów ta sama Zabanowska taką pannę wygrzebała, więc projekt ten, niezmiernie dogodny dla mojej matki i siostry, tak im wlazł w głowę, że nikt im go nie wybije.

— Ta panna, z którą pana żenić pragną, ma? — zapytał lakonicznie, tonem, jakim badał swych klijentów Appelstein, nie podnosząc oczu z papieru, na którym kreślił gzygzaki.

— Czego? — zapytał rozśmieszony hrabia — lat, zębów?

— Posagu! — wtrącił Bywalski.

— Albo ja wiem — obruszył się hrabia. Jest to ormianka. Mówią o trzech i czterech kroć. Mogłaby mieć miljon z beczki się wysypujący przez brzegi, to by mi było wszystko jedno...

Bankier się uśmiechnął.

— Obserwator — rzekł — po tym miljonie "wysypującym się z beczki", poznałby w panu marynarza.

— A! być może! ja, gdy mówię o krociach i miljonach, zaraz widzę beczki ze złotem, jakie woziliśmy morzem.

— Domyśliłem się — przerwał bankier i zakrył twarz w dłoniach rąk opartych na stole. Pozostawał tak długo, aż Bywalski jął się robienia honorów domu gościowi.

Mówili o dzisiejszym balu pikniku, na który Porycki przyniósł Bywalskiemu kartę wstępu. Komitet nieprzyjmował od niego składki, tylko zapraszał go jako gościa we Lwowie. Taką samą kartę miał on i dla Jakóba Appelsteina, jeśliby chciał widzieć Lulu na balu, bo panią Irenę, chociaż jeszcze była godną widzenia w balowej toalecie, znał zapewne doskonale.

Jakób się obudził.

— I owszem! owszem! — zawołał z największem zdziwieniem Bywalski — chętnie zobaczę ten świat i to towarzystwo. Matka pana będzie?

— Naturalnie!

— Otóż pragnąłbym mieć dłuższą rozmowę z matką pana, naturalnie nie na balu... jutro.

— Ja panu w tem pomódz nie mogę. Stosunki między nami są zerwane — odparł Porycki.

— Ja cię mogę zaprezentować — wtrącił pan Adam.

— Zrobi się to tem więcej, jeśli dziś będzie na balu, sam ją o to poproszę. Odmówić nie może. Gdyby odmówiła, to jest Zabanowska... — mówił Appelstein, a zwracając się do hrabiego, dodał: — Będę się starał zrobić co będzie w mojej mocy, abyś hrabia został mym bratankiem.

— I to nad wyraz wdzięcznym! — dodał Porycki.

Pożegnał się i wyszedł.

Obaj przyjaciele zostali sami. Bywalski zapalił cygaro, a Appelstein zaczął chodzić po pokoju. Był w jednej z trudniejszych w życiu kolizji. Miał mieć do czynienia z kobietami, z jakiemi nigdy w żadnych nie pozostawał stosunkach. Miał dyplomatyzować w kwestjach matrymonjalnych, on, który tylko umiał politykować w kwestjach giełdowych.

— Słuchaj! — nagle zagadnął Bywalskiego. — To pudło nazywające się Zabanowską może mi być potrzebne, czy też użyteczne. Jakby ją sobie zjednać?

— Hm! trudna być to może sprawa, bo świeżo właśnie co dowiedziałem się od Poryckiego. że ona intrygowała, aby pani Irena na piknik dzisiejszy nie była proszoną. Jej też, zdaje się jest sprawką, że młody Starża dotąd nie był u Appelsteinów, a to może pani Irena przepłacić chorobą. Dziwnie wzięła to do serca. Płacze jak fontanna. Na nic moje perswazje. Byłem u tego młokosa i wypowiedziałem mu słowa prawdy! Wiesz jak ta podłość ludzka na starość wreszcie mnie mówić nauczyła, mnie, którybym wolał zjeść faskę bigosu, niż komu słówko prawdy pisnąć.

— Zabanowska! — mruknął Appelstein ze zdziwieniem nad tem nowem odkryciem salonowych nikczemności — a ja ją miałem... Ja ją od kilku lat widuję u Ireny jakby poufałą, przyjacielską... Zabanowska?

— Znasz francuskie przysłowie o przyjaciołach i nieprzyjaciołach.

— Bądź co bądź — podchwycił Jakób — ja ją muszę mieć za sobą. Jeśli mi ty pomożesz, to ją wezmę. Uważałeś, jak wczoraj zazdrościła głośno Irenie brylantów w uszach nosząc sama jakieś podłe szkiełka. Nie uwierzysz co można za pomocą brylantów dokazać z kobietami.

Zbliżył się do stolika przy łóżku i z szuflady jego wyjął pudełko, a zbliżając się do Bywalskiego, zamigotał mu parą kolczyków brylantowych dużych i ognistych.

— Gdybyś to tak jej zaniósł odemnie na dowód mojej wdzięczności za protegowanie Leontynki, bo ja tak delikatnej rzeczy nie potrafię uskutecznić.

— Jeżeli tylko o to chodzi — rzekł zdziwiony Bywalski. — Skądżeś wziął te brylanty? Więc jechałeś z zamiarem jakiegoś działania, które ukrywasz przedemną?

— Być może. Nie lubię mówić o projektach, które nie są oparte na cyfrach, bo te zwykle zawodzą. A jakże Zabanowską zamienić w cyfrę? Odkryłeś, że to fałszywa baba, jak wszystkie, a ja ją miałem za poczciwą wdowę, szczerze Irenie oddaną.

— Ale ona jeszcze szczerzej musi być oddaną Poryckiej.

— Ale, że Porycka jej dotąd takich brylantów nie dała...

— To jest szansa, że tak, jak dziś intrygowała przeciw Irenie, to jutro zrobi zmianę frontu.

— Przecież takie honorarjum musi coś znaczyć w takim świecie, gdzie honorarja wypłacają tylko obiadami i herbatami.

— Ja mniej więcej — rzekł smutnie Bywalski — całe życie w Warszawie spełniałem funkcje Zabanowskiej, a nie mam szpilki do krawata tak przyzwoitej, jak te dormezy.

Tu otworzył pudełko i migotał z lubością do światła dwoma brylantami, powiększającemi się w blasku światła na tle szafirowego aksamitu.

— Bardzo pięknie! Sądząc po zadatkach, zamierzasz we Lwowie zagrać grubszą partję?

— Tylko nic! — zawołał Jakób — nic! słowo, Bywalski?

Pan Adam wyciągnął rękę.

— W tym stanie, w jakim jest — rzekł — rozbudzona a zawiedziona nadzieja mogłaby ją zabić...

Przypatrywał się bankierowi z interesem. Chciałby przeniknąć, co on zamierzał, do czego dążył. Jeśli tylko myślał pozyskać Zabanowską tak kosztowną ofiarą, to gra nie warta była świecy. Upokorzenia te Irenę zjadłyby, zanimby słońce zeszło. Ale on chciał się widzieć i z Porycką. Może Zabanowską w tym celu myślał przekupić. Toby nie był sposób... Ale Bywalski miał zasady nienarzucania się z radami. Skoro mu się Jakób nie zwierzał ze swych zamysłów, to widocznie uważał to za stosowne. A on ślepo wierzył w bankiera i w skuteczność jego sposobów, które zwykle bywały przetrawione w myślach głębokich, daleko sięgających i kombinacyjnych. Ale do czego on ostatecznie dążył? Jeśli do wydania Leontynki, to był na właściwej drodze, — Irenę to tylko jedynie ocalić i uspokoić mogło.

Wątek myśli przerwał mu śmiech Jakóba, który mówił:

— A więc wieczorem dziś będę na balu, ha, ha, ha! na pikniku we Lwowie, ha, ha, ha! Uważaj, abym się nie przewrócił, bo ja od ostatnich balów u Bernardów nie byłem na balu, a to temu lat ośmnaście. Zaprezentujesz mnie tej Poryckiej, tej hrabinie z powieści Kraszewskiego. Poznasz mnie z księciem, jako gospodarzem balu. Wszakże to on ma zły gust starania

się o siostrę tego dobrego i sympatycznego chłopaka?

— Podobał ci się?

— Komuż by się niepodobał zuch taki, obliczający posagi beczkami, z których wysypuje się złoto. Musi się podobać choćby tem, że jest tak innym od tegoczesnych paniczów, których spotykamy, od takich Starżów... Okrutnie się bałem, aby ten Porycki nie był tak wymanierowanym salonowych posagów rabusiem. Ach wczoraj, gdy w czasie obiadu u Ireny zainterpelował Zabanowska o konszachty z matką, odkryłem w nim już otwartą naturę. Mówi, co myśli; a obserwuj tylko a dojdziesz do tego, co ja twierdzę, iż główną wadą naszego high-lifu jest to, że wszyscy usiłują mówić co innego, niż myślą. Ten wasz świat dzisiejszy robi na mnie wrażenie zbiegowiska ludzi, którzy wszyscy wzajemnie grają ze sobą au plus fin, lubują się w tej grze, właściwej dyplomatom, a pomocnej może finansistom, ale chyba im zupełnie zbytecznej. Paczy to charaktery i krzywi dusze. Stąd wyrastają tacy Starżowie, ojciec i syn.

— Jeżeli on teraz nie będzie u ciotki, to się pierwszy raz w życiu spotkają na pikniku.

Appelstein uśmiechnął się z pogardą, a Bywalski pomyślał, że jeśli ma słuchać filozoficznych poglądów bankiera to lepiej zrobi rychlej uszczęśliwiając Zabanowską. Zresztą była to ostatnia pora (znał już nieco te stosunki, ) w której mógł zastać tę damę, opuszczającą zwykle dom na dobę. Tego dnia nie było obawy, by jej nieprzydybał, bo musiała przecież się ubrać na bal, jeśli notabene nie ubierała się gdzieś w gościnie.

— A więc leć, pędź! — zawołał Jakób.

Bywalski rzucił cygaro i zabierając się do wyjścia mówił ze swym uśmiechem światowca:

— Gotowyś narobić kłopotu jak mało. Jak ją baby wieczorem w tych brylantach zobaczą, jeszcze posądzą ją o jaką kradzież i zaaresztują... Zamiast zyskać, stracimy możliwego sprzymierzeńca. A coś mi właśnie. Irena mówiła o jakiejś ogromnej kradzieży kosztowności u hrabiny Bobrowej.

Bój się Boga! - zawołał formalnie przestraszony Appelstein, który najwięcej znal świat z francuskich romansów, jakie w taniej edycji Flammariona czytał w nocy, gdy giełdowe kombinacje mu sen z powiek spędzały. Otóż z tych romansów sądząc wypadek taki uważał za całkiem możliwy. Nużby pani Bobrowej takie właśnie kolce skradziono? Było to właśnie możliwe, iż te właśnie kupił we Lwowie dziś rano, spostrzegłszy wczoraj, że nicby równej nie mogło zrobić Zabanowskiej przyjemności. A gdyby jeszcze te brylanty, które kupił, z tej kradzieży pochodziły? Bo i to było możliwe, tem więcej, iż wydawały mu się nawet zbyt tanie.

Bywalski, który za każdą zwoją bytnością we Lwowie tylko rzucał bilety Zabanowskiej, pierwszy raz pragnął ją zastać i z przyjemnością cieszył się na jej widok. Silnie był przekonany, że fizjognomja jego tkwi dnia tego w pamięci Zabanowskiej, jako najprzyjemniejsze wspomnienie, bodaj czy nie z całego życia.

I nie mylił się, a spostrzegł to, gdy wygłosiwszy przemowę o wdzięczności bankiera za protegowanie jego ulubionej bratanicy, wyjął pudełko i zamigotał w brudnem mieszkaniu damy blaskiem dwu soliterów.

Appelstein pragnie tą drobnostką okazać pani swoją wdzięczność, to jest złożyć dowód, że o niej, jako o przyjaciółce domu swego myślał.

Zabanowska oniemiała — formalnie oniemiała. Jeśli jeszcze jakie w życiu miała marzenie, to to właśnie. Mieć brylanty w uszach, któreby ją pozornie, dla spektatorów, stawiały w szeregach dam wielkiego świata. Było to jednakże marzenie, w którego urzeczywistnienie nigdy serjo nie wierzyła. Miała ciotkę mało co od siebie starszą, a znacznie zdrowszą i lepiej zakonserwowaną. Otóż, gdyby ta ciotka umarła przed nią, co było przypuszczeniem bajecznej odwagi i wiary w swą gwiazdę, toby Zabanowska była doszła do takich kolców. Teraz najniespodziewaniej, jak we śnie migotały przed nią leżące na stole, złożone delikatnym ruchem przez pana Adama.

Szumiało jej w głowie, a Bywalski wiedząc i widząc, że tylko to, co teraz powie, utkwić jej może z całą siłą w głowie, mówił:

— Księżniczka podobno wychodzi za Starzę. Czy pani wiesz, co się stało monstrualnego ?

— Monstrualnego! — powtórzyła przychodząc do przytomności pod drastycznością wyrażenia.

— Młody Starża, do którego musiały dojść uwagi hrabiny Poryckiej i jej towarzyszek, nie chcąc sobie psuć pozycji we Lwowie, nie był u ciotki — u ciotki dobrodziejki, trzeba pani wiedzieć.

— Aha! potwór! — monstrum! — powtarzała Zabanowska, przeciągając dłońmi po twarzy, którą palił widok tych brylantów. — Niepowiem tego księżnie, bo by zerwała. Trzeba panu wiedzieć, że księżna nienawidzi takich niestety — westchnęła ciężko — częstych światowych podłości. — Tu nagle intryganckie jej oczy zaświeciły. Ale zobaczysz pan, jaką mu dam dziś na balu naukę. Zobaczysz pan. Pod ziemię się schowa! Jeśli myślał, że w ten sposób przypodoba się księżnej, omylił się. Ale te brylanty! czyż ja zasłużyłam? Zapewne że robiłam, co mogłam, Lulu tak lubię, jak własne dziecko, a tg panią Irenę, ach! — i wzniosła o czy do nieba.

Bywalski założył monokl, co czynił, ile razy zamierzał zapuścić głębiej sondę w interlokutora i zagadnął:

— Czy pani wiesz, że był spisek prowadzony, a działający, aby ta pani Irena nie dostała zaproszenia na piknik ?

Zabanowska poczerwieniała jak piwonja, ale zrobiła doskonale zdziwiony wzrok i patrzyła prosto w oczy Bywalskiemu, który mówił:

— Podmawiano księcia, napierano nań, na-pie-ra-no — sylabizował z naciskiem i wywierał takie wrażenie, że Zabanowska gwałtownym, nerwowym ruchem zamknęła pudełko z brylantami, które ją zaczęły oślepiać, i kończył, jeszcze raz powtórzywszy: na-pie-ra-no — ale szczęście, jest to widocznie porządny człowiek.

— Ah! quelle indignite — szepnęła dama i podjęła: Ale to wszystko się urwie. Pani Irena będzie ciotką księżniczki Mimi.

— No i ma panią! — odparł, wstając i żegnając się.

Zabanowska nie myślała go zatrzymywać. Twarz ją paliła, serce jak u dziewczęcia biło, a ręce rwały się do uchwycenia tych kamieni. Nie chciała tylko się kompromitować przed Bywalskim, udawała więc damę oswojoną z kosztownościami. Miała ich tyle za życia męża, przed strasznym krachem, który pochłonął wszystko.

Bywalski zdziwił się i wyszedł wielce zadowolony z udania się swej misji.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej