Julian Ursyn Niemcewicz

DWAY PANOWIE SIECIECHOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DWAY PANOWIE SIECIECHOWIE POWIEŚĆ.

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA 7 PAŹDZIERNIKA 1710.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA 7. PAŹDZIERNIKA 1808

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA 11 LISTOPADA 1711.

Z DZIENNIKA P, STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 1, MAJA 1808.

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 8. CZERWCA 1712.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 20. KWIETNIA 1808.

Z DZIENNIKA PATIA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 20. MAR: 1712.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 2. LIPCA 1809.

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 1710.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 1811.

Z DZIENNIKA P. WACŁAWA SIECIECHA DNIA 1717.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIEHA DNIA 1812

DWAY PANOWIE SIECIECHOWIE

powieść

Niemcewicz Julian Ursyn

... Uni aequus virtuti atque ejus amicis.
Hor: Serm: Lib: II. Sat: I. 

Każdy wiek ma swą cechę, ducha, i zwyczaie; 
Boileau lib: Rymot.

DWAY PANOWIE SIECIECHOWIE POWIEŚĆ.

Właśnie pod same żniwa, wyiechałem do krewnych moich o mil kilkanaście od Warszawy: nazajutrz przeieżdżaiąc mimo porządney bardzo wioski, zastałem przy żniwach sędziwego obywatela, ten mi się zdał więcey coś iak Podstarości. Był to mąż lat 60 z górą maiący, lecz czerstwy, z rumianą twarzą, i siwym wąsem: miał żupan popielaty kamlotowy, spięty ponsowym pasem ze srebrną klamrą, słomiany duży kapelusz na głowie, kiy dębowy w ręku; nieuważałem żeby symbolum naywyższey władzy ogromny kańczug, wchodził w poczet ozdób iego. J owszem miasto fuków i łaiań, chodził pomiędzy żeńcami, rozmawiaiąc z niemi łagodnie, zachęcając wesoło: kilka beczek piwa stało na boku, z których wieśniacy podług pragnienia bez zbytku iednak czerpali. Ucieszony widokiem takim, zatrzymałem się po drodze, co widząc gospodarz, zbliżył się do mnie; poznałem że to był Pan Floryan Sieciech, dawny przyiaciel oyca mego, i któregom ia przed laty niekiedy widywał. Po odnowieniu znaiomości, podstarzeliśmy się obadwa, rzekł, lecz mnieysza o to, miło mi widzieć syna przyiaciela mego, spodziewam się, że nie odmówi mi radości, widzenia go w domu moim; nie mogłem się wymowić uprzeymym sędziwego Męża naleganiom, a że dwór był niedaleko, poszliśmy obadwa piechotą, a poiazd za nami. Weszliśmy na dziedziniec dobrze oparkaniony: dom porządny wznosił się na półtora piętra, białe ściany iego okryte byłe rozmaitemi pnącemi się roślinami, Wewnątrz równie wszystko porządnie, chędogo i czysto, niewidać tam było mahoniów, mniey ieszcze pozłacanych bronzów; lecz stoły, szafy i krzesła z czarney dębiny, cisu, lub orzechowego, drzewa, kilka portretów przodków Jegomościnych, portrety Zygmunta I., Króla Jana trzeciego, gdy iechał pod Wiedeń, i hołd Xiążęcia Pruskiego Zygmuntowi Augustowi oddany. Przyniesiono wodki domowey z piernikiem Toruńskim. Omiiam rozmowę naszę, każdy zgadnąć może, iaką była w tych czasach ucisku i nędzy. Znosił ie starzec mężnie, w nadziei, że się przecię doczekamy chwil pogodnieyszych. Że nikt nie pokazał się, żal mi było, że zacny ten maż, iuż w wieku podeszłym, tak samotnie życie prowadził. W tem otworzyły się drzwi, i pokazała się stara niezmiernie, lecz czerstwa i poważna staruszka. Wspierała się ona na młodey hożey pannie. Otoż iest matka moia, rzekł Pan Floryan Sieciech, przy stratach, strapieniach, któremi Bóg mię dotknął, dał słodką pociechę, zachowuiąc przy zdrowiu tę luba matkę; miałem dwóch synów przydał, gdy łez kilka spadło mu na iagody, obadwa byli w woysku, starszy pod Górą nogę utracił, młodszy w ostatniey woynie poległ. Dwie córki moie, zwyczaynie iak ptaszęta obrosłszy w piora, wyleciały z domu, i iuz kwilą na własne gniazda, ta młoda dziewczyna iest starszey mey córki, wnuczka moia. Usiedliśmy wszyscy, nie mógłem oczu moich nasycić, patrząc na tę szanowną kobietę. Znalazłem, ze i starość miała swoie powaby; iakoż prócz marsczków i siwych włosów, które w małych kosmykach wychodziły z pod czepka, Pani ta zachowała przytomność, słodycz i grzeczność, lubo 80 lat liczyła: koło całey Osoby iey czystość naywiększa, mimo że upał był wielki, miała na sobie kasowy atłasowy sak, chustkę białą kitaykową na piersiach, na czarney aksamitce zawieszony był krzyżyk złoty, na głowie miała czepek, którego dwa końce podobno by nietamować słuchu, podnosiły się do góry, i na wierzchu głowy kasowa związane były wstążeczką. Rada iestem, żem Waszmość poznała, rzekła Staruszka, znałam godnego dziada Jego, gdy w 1762. z nieboszczykiem mężem moim a oycem tego chłopca, (pokazuiąc na sześćdziesiąt letniego syna) byli razem Deputatami, a lubo z partyy przeciwnych, przecięż żyli z sobą w przyiaźni, i piękney zgodzie. Natychmiast zwykłym. starcom obyczaiem, zaczęła opowiadać wszystkie dzieie Trybunału tego, i ważne sprawy, które się na nim agitowały, wszystko z rozsądkiem, wesołością, dowcipem a nawet przycinkami, nad tem wszystkiem, co w owych czasach było zdrożnego.

Byłbym iey dotąd słuchał z naywiększem zadowolnieniem, ale dano znać, że iuż obiad na stole, zbliżyłem się z uszanowaniem, podaiąc iey rękę, bardzo dobrze rzekła, lecz ia tey drugiey moiey podpory nie opuszczam nigdy, to mówiąc, drugą rękę wsparła na ramieniu prawnuczki, i tak poszliśmy do stołowego pokoiu. Obiad był smaczny, rozmowa wesoła, piwo marcowe wyborne, wina nie było, lecz za to flasza miodu. Nalewając mi go, rzekł Pan Sieciech, złe czasy dzisieysze przymusiły mie pożegnać się z winem. Kiedym do Gdańska posyłał zboże, miałem za co z Gdańska sprowadzać wino. Dziś gdy zboże to darmo oddać muszę, i długi ieszcze zaciągać, by opłacać podatki, miałbym sobie za grzech, używać trunków zagranicznych, miod robię u siebie, dobry iest, i Matka moia lubi go. Nie wiem prawdziwie, Czemu ten napoy wyszedł u nas z mody. Kazimierz W. i Król Stefan piiali go. Na wety były owoce z sadu domowego, i ser wyborny.

Po obiedzie po nieiakiey rozmowie, spodziewam się rzekł Pan Sieciech, że mi WPan dzień ten daruiesz, i że pozwolisz, że na parę godzin oddalę się ieszcze do żniw moich; że i sędziwa Pani Sieciechowa przydała uprzeyme swe zaproszenia do zaproszenia S, na, wymowie się nie mogłem. Zostałem więc sam z damami: Pani Sieciechowa włożywszy okulary i robiąc pończochy, prowadziła rozmowę wielce dla mnie przyiemną. Nie znam nic bardziey interesującego, iak opowiadania dawnych czasów rozsądney i sędziwey osoby; słuchaiąc ich, zdaie się że człowiek żyie w przeszłości, że obcuie z temi, którzy iuż dawno pomarli. Po nieiakim czasie postrzegałem, że sen morzyć zaczął staruszkę, zaczęły się oczy skleiać, i prątki od pończoch [...] swych dziurek: prosiłem, by się do spoczynku udała, lecz uważałem, że spostrzeżenie moie, iż drzymać zaczęła, nie podobało iey się, zaczęła się więc cucić, mówić głośniey niż wprzódy, wszystko iednak napróżno, przemogła natura, wkrótce słowa iey zaczęły być przerywane, niewyraźne, nakoniec w tył głowę oparłszy o krzesło, usnęła. Prawnuczka widząc to, dala mi znak ręką, żebym się nie ruszał, witała idąc na palcach, przyniosła prababce poduszkę, i nayzręczniey położyła ią pod głowę.

Tu takie nastąpiło milczenie, że można było słyszeć muchę lecącą, prawnuczka wziąwszy gałązkę, oganiała muchy nad śpiącą Prababką, z tkliwem spoyrzeniem maiąc w nię oczy wlepione; zdawała się duch w sobie tamować, by iey nie przebudzić, ia z rozrzewnieniem poglądałem raz na tę pannę, w kwiecie życia czuwaiącą nad podeszłą sędziwością, znowu prowadziłem w około oczy po pokoiu, w którymeśmy siedzieli. Wkrótce zastanowiła uwagę moię, szafka z Xiążkami: iak więc mogłem nayciszey wstałem, i zbliżyłem się do niey, znalazłem na osobney półce rząd oprawnych sexternów w pargamin. Otworzywszy z nich kilka, poznałem że to był zbiór Dzienników Familii Sieciechów, zacząwszy od naydawnieyszych czasów, aż do dzisieyszych, to iest od Prapradziada dzisieyszego Floryiana Sieciecha, aż do młodego Syna iego Stanisława, tego co nogę utracił. Uwielbiałem ia ten zwyczay przodków, za naszych dni niestety zupełnie zaniedbany: widać w nich obraz czasów i ludzi, wiernieyszy nad wszystkie dzieie: z chciwością więc wziąwszy kilka z tych sexternów, powróciłem na miesce moie, i zacząłem ie przebiegać, młoda panna pałce kładąc na rumiane swe usta, upominać zdawała się, bym się spokoynie zachował, i mnie też tego potrzeba było, postrzegłem że sexterny którem wziął przypadkiem, były dwa Dyaryusze, ieden Dziada Pana Floryana Wacława Sieciecha w r. 1711. i poźnieyszych pisany, drugi dzisieyszego młodego Stanisława, w sto lat prawie po nim skreślony. Przenosząc oczy z iednego Dziennika na drugi, uderzyła mię biiąca w oczy zmiana czasów i obyczaiów naszych, w biegu iednego wieku zaszłych. Tak długo i z taką wczytałem się w nie uwagą, iż nie postrzegłem iak Pan Fleryan Sieciecji wszedł do pokoiu, wniyście iego acz cicho przebudziło szanowna staruszkę, przecieraiąc więc oczy, przepraszam Waszmość rzecze, za niegrzeczność moię, nie pięknie spać przy gościach, lecz zechcesz to darować wiekowi moiemu. Odpowiedziałem, że szczęśliwy byłem, iż się pokrzepiła snem smacznym, prosząc by mię za domowego swego raczyła uważać. Pan Sieciech widząc w ręku moim sexterny, wy, rzekł, uważam że nie traciliście czasu, iest to ramota przodków moich, pisana prosto i wiernie, spodziewam się że was zabawiła. Tak wielce rzekłem, że przeprosiwszy za śmiałość moię, żem do tych rękopismów zazierał, proszę ieszcze o łaski?, bym ie wieczór do stancyi mogł wziąć z sobą, dla dokładniejszego ich przeczytania. Całem sercem odpowiedział Pan Sieciech, radbym by was to tak zabawiło, byś z nami mógł naydłużey posiedzieć. Strawiliśmy resztę dnia iuż na przechadzce, iuż na rozmowie. Ku wieczorowi dano znać, ie przechodzące woysko zabrało wszystkie ze wsi podwody, i ze nazaiutrz nie będzie czem zboża zwieźć, tego rzekł Pan Sieciech nie znajdziecie w Dziennikach przodków moich, lecz cierpieć trzeba do końca. Dziwiłem się pad oboiętnością, którą Pan Sieciech zniósł to przykro zdarzenia, wkrótce dano wieczerzą, po którey czas krótki spędziwszy na rozmowie, udaliśmy się do spoczynku, ia tem chętniey, że niezmiernie byłem ciekawy przeczytać całkiem powierzone mi Dzienniki. Skorom przyszedł do stancyi, zapaliłem świecę, i porządnie te dwa Dzienniki czytać zacząłem, tu bardziey ieszcze uderzyła mię sprzeczność w zwyczaiach, rządzie kraiowym, naszem położeniu, w początku wieku zeszłego, i dzisieyszego. Że Pan Sieciech pozwolił mi wypisy nawet z Dzienników tych czynić, kładąc więc obok uwag i zapisywań Pana Wacława Sieciecha, żyiącego w początkach 18go wieku, uwagi i zapisywanie Pana Stanisława Sieciecha dziś żyjącego, wystawię dwóch tych wieków nadzwyczayną różnicę, w obyczaiach, rządzie, i w sposobie myślenia ziomków naszych; wziąłem więc pióro, i co znacznieysze dwóch Dzienników wypisy, w na stępuiący sposób, ile czas pozwalał, skryśliłem.

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA 7 PAŹDZIERNIKA 1710.

Dnia 7. Października w tydzień po Stym Michale, skończywszy lat 21. zakończyłem też szkoły moie u Jchmość XX. Jezuitów, sześć lat na pamięć Alwaru, dwa lata cractavi Retorykę, rok Filozofią, Dyalektykę, Logikę, i Politykę Aristotelesa, lecz niewiem czyli dla tego, quod Deus nie dał rai poięcia, czyli też z inney przyczyny, to pewna ze zakończywszy te wszystkie nauki, miałem głowę iak pudło stroiowe kobiece, gdzie wstążki, koronki, blondyny, grosboty, szpilki, rękawiczki, pończochy, nieporządnie są pomieszane, i pomięte. Ze wszystkich nauk którychem się uczył, pamiętałem słowa, nie rozumiałem ni sensu, ni rzeczy. Przecież uchodziłem w Szkołach za magnum lumen, a lubo otworzywszy Horacego lub Tacyta, nie rozumiałem dobrze co oni pisali, iednak we wszystkich materyach expedite po łacinie mówić mogłem. Jmć Xięża Jezuici wszelkich używali sposobów, bym wstąpił do Zakonu, i sukienkę ich oblokł; lecz nie czuiąc powołania, recusavi propositionem: zanotować tu muszę, że przed wakacyami właśnie, kiedym iuż wychodził ze Szkoł, graliśmy w Refektarzu Tragedya Heroda cum magno applausu spectatorum, ia udawałem Króla Żydów Heroda, i bardzo pięknie byłem vestitus. Pożyczyłem u Josiela Rabina mieyscowego, szabasowego iego łapsardaka z srebrnemi haftkami, czapki z skórą bobrową, pantofli, i pończoch granatowem suknem na piętach łatanych; żeby zaś widać było że iestem. Królem, Jmć Xiądz Hektor włożył na móy łapsardak order niebieski z gwiazdą, a na iarmułce z złotego papieru wystrzyżoną koronę, peysaki zrobiliśmy z włókna konopnego. W takim, ubiorze miałem postać prawdziwego Monarchy, graliśmy partes nasze cum magno fervore et volubilitate, tak że scena re ipsa ledwie się nie zakrwawiła, młodzi studenci z Syntasymy grali rolę żydówek i mamek, każdy trzymaiąc u piersi bachurzątko zrobione z białego wosku, z pomalowanami rumieńcami, ia qua Król Heród, gdy w piątym akcie stricta gladio, latałem iak waryat po ulicach Jerozolimy, wycinaiąc wszystkie niemowlęta, nieostrożnie nadciąłem ucha żydoweczce iedney, szczęściem, że cyrulik był pod ręką, który wraz szydłem i dratwą sszył to ucho, tak że wkrótce mało co znać było; za tę nieostrożność nieodwłoczną poniosłem karę, gdyż przy końcu sztuki, kiedy secundum scriptores wypadaią diabli z ogonami i pochodniami w pazurach, i porywaią Heroda do piekła, zaięły się od pochodni konopiane peysaki moie, spaliły mi znaczną część czupryny, i kawał lewego wąsa, Publiczność iednak niezmiernie była z tey sztuki kontenta.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA 7. PAŹDZIERNIKA 1808

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA 11 LISTOPADA 1711.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P, STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 1, MAJA 1808.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 8. CZERWCA 1712.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 20. KWIETNIA 1808.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA PATIA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 20. MAR: 1712.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 2. LIPCA 1809.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA PANA WACŁAWA SIECIECHA DNIA 1710.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIECHA DNIA 1811.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P. WACŁAWA SIECIECHA DNIA 1717.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z DZIENNIKA P. STANISŁAWA SIECIEHA DNIA 1812

Niedostępny w wersji demonstracyjnej