Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

DWÓR WIEJSKI

Tom III

Aglaë Adanson

Dzieło poswięcone gospodyniom polskim, przydatne i osobom w mieście mieszkającym, przerobione z francuzkiego Pani Aglaë Adanson z wielu dodatkami i zupełnem zastosowaniem do naszych obyczajów i potrzeb, przez Karolinę z Potockich Nakwaską, w 3 Tomach.

DO CZYTELNICZEK.

Tę trzecią część mej pracy Wam dając, śmielsza już jestem; nie jedno bowiem słowo, nie jedna pochwała z ust osób: to drogich sercu, to powagę duchową posiadających, to znanych ie uczonym świecie, otuchy mi dodały. Wprawdzie doszły mnie i krytyki.... z tych korzystałam, o ile były sprawiedliwe. W ogóle zaś pomimo ze wiele wad i błędów naszych wytknąć byłam przymuszona, nie sądzę, abyście, lube rodaczki, miały się na mnie o to gniewać. Mając wasze dobro na celu, nie mogłam im pobłażać, w sumiennem przekonaniu o nader smutnych skutkach, jakie za sobą wiodą.

Sławny angielski autor Dickens opisując swą podróż po Stanach Ziednoczonych, przypisuje swe dzieło tym Amerykanom, co go przyjąwszy gościnnie, zostawili mu wolny sąd o sobie, i co miłując kraj własny, są wstanie znieść prawdę, gdy im jest w dobrej myśli powiedziana (1) "Nie sądzę w podobnej znajdować się potrzebie, spodziewam się owszem, że każda z was zgodzi się ze mną, że i wiele jest złego u nas, i że to złe poprawić należy, pochlebiam sobie, iż dobrze, me rady w tym względzie przyimiecie; rady przyjacielskie i że tak rzeknę rodzinne, w języku nam tylko znajomym udzielone. Wszakże lepiej to tym względzie między sobą się porozumieć, jak wystawiać się na szyderstwa cudzoziemców, niemiłosiernie kraj nasz opisujących.... *)

Bierzcie, radzę wam ten mój słowniczek w każdej domowej, czy gospodarskiej potrzebie, nie ograniczając się na jednorazowem jego przerzuceniu; nie jest to książka ku waszej zabawie poświęcona, lecz która użyteczna wam się stać może, — po większej części owoc: drogo nabytego doświadczenia, i dwunastoletniej wędrówki...

Adamaszek Jestto najpiękniejsza materya jedwabna na pokrycie mebli. Najlepsze wyroby tejże są Turyńskie i Genueńskie. W Lyonie (we Francyi) też je robią, ale w podlejszych gatunkach. Szerokość jedwabnego adamaszku jest około łokcia polskiego. Włoskie od francuzkich są węższe. Teraz też robią adamaszki wełniane, — te bywają szersze od jedwabnych — są bardzo dobre na pokrycie mebli dla trwałości, i więcej jak pierwsze przydatne dla dworów naszych, bo do jedwabnych materyi — nie mówiąc już o cenie ich nader wielkiej — trzebaby mieć jeszcze pokoje obszernością, wysokością i wytwornem urządzeniem zgadzające się, z tym wydatkiem.

Adwokat Nim weźmiesz adwokata, równie jak lekarza, dobrze wprzód badaj o jego charakterze, uczciwości i zdatności. Nie bierz zbyt wielkich panów, bo ci, nie będą dbali o twe interessa. Chroń się leniwego, który równie jak przewrotny, mógłby cię opieszałością wyzuć ze wszystkiego. Przyzwyczaj obrońcę sądowego (jeżeli sama majątkiem rządzisz) aby ci zdawał sprawę z podjętych czynności dla twego dobra. Nie bądź machiną w tem, co cię tak blisko dotyczę. U nas w niektórych okolicach częstokroć adwokaci nawykli samowładnie działać, nieprzypuszczając do znajomości czynionych zabiegów klientów swoich. Tę przywarę nadała im gnuśność nasza... adwokat właściwie powinien być wykonywaczem myśli twoich i chęci, do których przystosowywać tylko ma formy prawa i dodawać zabiegi swoje. Pomnij też, że gdyby niesłuszność jaką w imieniu twoim popełnił, nie na niego wina spadnie, ale na ciebie. W interesach radź się nadto przyjacioł słusznych, uczciwych, doświadczonych, i tak dopiero za ich zdaniem prowadź sprawy, Jeżeliś tak nieszczęśliwa, że je mieć musisz.

Afty. Są to małe białe chrosty nader bolesne, które się często na języku i dziąsłach znajdują; dzieci osobliwie podlegają temu cierpieniu. Są one oznaka kwasów żołądkowych. Dzieciom wymywać trzeba, gębką odwarem z kaszy perłowej jęczmiennej, do którego dodaje się trochę miodu i kropla octu. Również miodek różanny, w który się macza kwaczyk ze skubanego płótna i nim wyciera chrósty, jest skutecznym. Wewnątrz trzeba dziecku dawać Magnezy i Carboniki łyżeczkę, na wyniszczenie kwasu; albo pół łyżeczki od kawy rączych oczy (Oculos Cancrorum) w proszku. Osoby starsze mogą afty wypalać kawałkiem soli vitryolowej, którego koniec macza się w wodzie i prędko na bolesne miejsce przykłada na chwilę.

Alkali volatile jest to bardzo dobre lekarstwo na pszczoły, osy lub komara. Przykłada się go natychmiast bez wody, jeżeli miejsce nie zbyt delikatne, jak naprzykład oko, albo usta, w tych ostatnich razach leje się go trzydzieści kropli do kieliszka wody zimnej — przemywa część cierpiącą.

Alkali Jest także bardzo dobre do czyszczenia wybladłych plam na suknie i materyach jedwanych, napuszcza się niem to miejsce i wyciera, sukno suknem, a materya materyalnem płatkiem,

Alkali jest to samo, co amonium causticum.

Alun Użyteczną jest rzeczą mieć zawsze w domu kawałek ałunu, jakem to mówiąc o szafie z lekarstwem wspomniała. Ałun jest jeden z najskuteczniejszych środków do wyczyszczania ran, w które żywe mięso się wdało; osusza on i pomału goi wrzody. Dla zmiękczenia wody twardej, wsyp trochę do niej ałunu w proszku, wtedy się mydło w niej warzyć nie będzie i jarzyny prędzej ugotują np. groch stary.

Atłas Patrz jedwabne materye.

Axamit jedwabny. Patrz tamże.

Axamit wełniany. Bardzo piękne daje pokrycie na meble. Axamit ten robią w Belgii i Francyi. Miewał on dawniej łokieć polski szerokości, teraz szerszego dostanie bo jest w modzie na wybijanie sprzętów. Czem kolor jego piękniejszy, tem droższy. Jednak lepiej nim meble pokrywać, jak Morą, zwykle używaną u nas; jest on bowiem nadzwyczajnie trwały, nie płowieje i nie wysiada się, jak jedwabny. Są axamity gładkie, są w kwiaty wybijane; te ostatnie nazywają: axamitami z Utrechtu (miasta w Holandyi). Dużo go używają za granicą do wybijania powozów dla twardości jego. Zalecam ci go szczególniej; nie żałuj wydatku, nagrodzi się on.

Balsam Stej Genowefy Weź oliwy francuzkiej półtora funta, wody różannej: ćwierć funta, wina czerwonego tęgiego: półtora funta, drzewa sandałowego czerwonego: jedną uncyą. Zmieszaj razem w rynce pobielanej, która by trzy kwarty trzymała. Gotuj tę mieszaninę przez kwadrans, ciągle jeszcze mieszając łyżką drewnianą — poczym dodaj: terpetyny Weneckiej pół funta. Wymieszaj wszystko szpatalką drewnianą, przez parę minut, zdyjm naczynie z ognia, a gdy balsam przestygnie, dosyp w niego uncyą jedną kamfory w proszku — znowu wymieszaj. Przecedź przez płótno w inne naczynie, niech stoi przez dobę. Gdy się zetnie, poprzecinaj na krzyż massę, aby wypuściła płyn, który na spodzie osiądzie, wyłóż w słoiki, zatkaj dobrze, chowaj do użycia. Ten balsam, od dawna sławny, jest doskonałym na wygojenie ran zastarzałych; nawet takich, w których gangrena się pokazuje. Bierze się go na płateczek i na miejsce bolesne przykłada, albo na skubankę, jeżeli rana głęboka, dwa razy na dzień odmieniając. Ten balsam zażywać dają też chorym po dwie drachmy w rosole lub wodzie, na bole wewnętrzne, na utrząsnienie i tp. Smarować także krzyże i inne części ciała cierpiące można, z dobrym skutkiem,

Barchan wełniany. Używa się na odzież letnią, jak kamlot przez mężczyzn; nie bardzo dobry, bo się łatwo przeciera; w kolorze szaraczkowym żółknie prędko.

Batyst Najpiękniejsze batysty wyrabiają się w północnej Francyi i Belgii. Te na miejscu od trzech do trzydziestu franków łokieć francuzki czyli sztab się płaci, podług cienkości. Gatunek najlepszy jest ten, w którym są tak równe włókna, że osnowę od wątka rozeznać nie można. Taki batyst ma brzegi szerokie i ścisłe. Gatunki mierne zwężają się w praniu na cal w łokciu.

Beczki Jeżeli musisz zmieniać beczki na wina i brać nowe, te trzeba naprzód wypłukać winem ciepłem, na wszystkie strony naczynie przechylając, aby wszędzie równie drzewo winem przeszło, resztę zaś tego się wylewa. Gdy się beczka wypróżni, należy ją zupełnie wyczyścić z lagru czyli osadu, który się na spodzie znajduje, aby złego nie nabrały zapachu. Potem sieje zatyka i stawia prosto w miejscu suchem, gdzieby na nie nic nie padało; gdy sieje znowu do użytku weźmie, trzeba wypłukać gorącą wodą, po dwa razy; wpuszcza w nie łańcuch żelazny, na wszystkie obracając strony, zawsze koniec łańcucha przez otwór trzymając, potem sieje znów winem płócze.

Beczki od piwa, też bardzo czysto utrzymywać każ, inaczej cala ilość w nich nalanego piwa zepsuje się.

Jeżeli stęchlizną trąci beczka, piwo będzie jak zwietrzałe i szkaradnego smaku, trzeba je więc wymywać i płukać jak poprzednie tylko piwa zamiast wina używając.

Biegunka krwawa patrz lekarstwo na nią niżej.

Biel Jest to nowe drzewo, które każdego roku się tworzy między starem a korą. Ten biel, który rozeznać możesz, bo jest bielszy jak jądro, trzeba starannie odejmować kazać, w belkach i innnych sztukach drzewa do budowli użytych, jest on bowiem słaby i prędko pruchnieje.

Bielenie Każdego roku na wiosnę powinnaś bielić kazać ściany i sufit w kuchni. Czystość i porządek ci to nakazuje. Nie jest to czynność wielkich wymagająca zachodów i zdatności. Pierwszy mularz, a w niedostatku i każdy robotnik potrafi wymieszać kawałek niegaszonego wapna w wodzie i wysmarować tą mięszanina ściany grubym pęzlem. Po wybieleniu wypada kazać pomyć szafy i podłogę.

Błędy w mowie. Osoby na wsi zamieszkałe nie zawsze mają czas i sposobność uczenia się pilnie gramatyki, a że jednak brzydka jest wada kaleczyć język rodzinny, spisałam dla ich wiadomości niektóre błędy mowy najpowszechniejsze, aby się ich strzedz mogły. Nie sądzę bowiem, aby dla tego, że się jest gospodynią, już się miało z wszelkiej wyzuwać oświaty i w grubej pogrążać niewiadomości! w spisie błędnych tych wyrażeń nie umieściłam litewskich i prusko wschodnich czyli kaszubskich, bo by mię to zbyt daleko zaprowadziło.

Spis różnych wyrazów, kaleczących mowę.

Ady. wyrażenie wielkopolskie, które z zadziwieniem w ustach osób najwyższego towarzystwa słyszyć się daje! Jednak jest to słowo gminne, którego używać nie należy, rownie jak innych przysłowiowy które żadnego sęsu niemają przez co się tylko mowa przedłuża. — Jak np. mówi — powiada, — tam tedy tego, — Mości dobrodzieju, — mospanie, bo to, — słowo daję, honorem ręczę, — to owo, i tp:

A jak mówią często w Galicyi zamiast a jakże.

Bardzo dość zamiast bardzo wiele. Także sposób mówienia w Wielkiej Polsce. Tych prowincyonalnych wyrażeń, chronić się winny osoby dobrze wychowane.

Bruścik cielęcy zamiast mostek. Cudzoziemskich siew wystrzegać się trzeba: w języku naszem jest już i tak tyle wyrazów obcych, ie przynajmniej tych, które mamy już w naszym, zaniedbywać i odmieniać nie należy.

Bebechy zamiast wnętrzności.

Chłopuszek mówią w Poznaniu zamiast Chłopczyk mów Chyba a nie chiba, jak niektóre osoby. nie pisz Chumor zamiast Humor, bo zawsze w każdym słowie trzeba patrzyć na etymologią czyli zkąd wypływa, a zatem trzymać się tegoż sposobu pisania.

Cychować mówią w poznańskim zamiast znaczyć. Nie pisz i nie mów Czym prędziej, ale czem prędzej bo się ta rzecz niejako bierze, a rodzaj niejaki przez e a nie przez y ma się pisać i mówić.

Nie pisz i nie mów:

— Czypek ale Czepek

— Cybula ale Cebula.

— Czostek, czosnyk ale Czosnek.

— Chojny ale hojny.

— Cieńciejszy ale cieńszy.

— Ciułać, wyraz ulubiony gospodyń mazowieckich, zamiast właściwego zbierać.

Dmuchaczka mówią w Poznańskiem zamiast mieszek, niejest to wprawdzie wyraz z obcego języka wzięty, jednak że nie upowszechniony, daję go jako prowincyonalizm.

Dziło zamiast dzieło. Niewłaściwie, bo się niemówi dziłać, ale działać.

Dobrom być matkom. Często się zdarzy słyszyć taką wymowę w Krakowskiem, gdzie a, jak om prawie wymawiają; jest to równie rażące uszy jak w piśmie oczy, kiedy zamiast ę, kto kładzie e np:

Dobre mam matkę, zamiast dobrą mam matkę.

Dobrze wypatruje, słyszyć będziesz w Poznańskiem zamiast dobrze wygląda

Drzażnić trzeba mówić drażnić.

Drobiazgiem nazywają gospodynie w Mazowszu drób wszelki; a

Dziubami Jndyczki; niepotrzebuję dodawać, że to jest sposób mówienia pospolity.

Działać. Niektóre osoby chcąc wytwornych używać wyrazów, niewłaściwie przystosowują to słowo do robót ręcznych. Niemożnaby np. mówić działałam pończochę, bo działać stosuje się do rzeczy umysłowych, a robić do tych, które się rękami wykonywa.

Darme rzeczy, zamiast próżne rzeczy.

Ekonomiczny mów oszczędny.

Ekwipaż mówią u nas zamiast powóz. Już mówiłam, że skoro mamy wyraz polski, cudzoziemskiego wystrzegać się trzeba.

Nie mów falbierz zamiast farbierz.

Ani faworytalny zamiast ulubiony.

Garło zamiast gardło.

Garki, garczki zamiast garnki.

Garczarz zamiast garnczarz.

Wymawianie takie dowodzi, niezastanawianie się nad pochodzeniem wyrazów. Gardło np. pochodzi od gardzieli, garnki, garnczarz od garnek. Farbierz od farby itp.

Gerlanda, cudzoziemskie zamiast tego mów; uplot.

Gazony tóż samo mów trawnik. Hodować piszą często nieświadomi, zamiast chodować — albo:

Harakter zamiast charakter.

Hafty a nie chafty. Jest to brzydko takie błędy pisowni w własnym robić języku.

Jno tylko usłyszysz w Galicyi. Jest to, jak mówią, dwa grzyby w barszcz.

Jagody też tamże zamiast poziomki. Jagody do wszelkich stosować można owoców nizko rosnących, jako to: maliny, jeżyny porzyczki; a poziomki jest tylko jeden ich rodzaj.

Jezdem szarmowana, podwójny błąd: trzeba mówić i pisać: jestem zachwycona.

Japko. Też błąd wymowy i pisowni; mów i pisz jabłko.

Ja chodziły ja powiedział, wyrażenie pospolite na prowincyi używane, zamiast, chodziłem, powiedziałem.

Kartofla, Słyszałam w Galicyi z podziwieniem, zamiast ziemniak, albo już przynajmniej kartofel.

Kożden, kużden, kużdy. W dziełach nawet zdarzy sio napotkać. Jednak nikt nie pisze ani mówi kożdena, tylko każda, a zatem i każdy.

Któren, podobnież trzeba mówić który, bo się mówi która, a nie którena.

Kobiety chodzili — Aż okropnie słyszyć błąd podobny i takie mięszanie rodzajów! — Trzeba mówić nie tylko kobiety chodziły — ale i dzieci chodziły i krowy chodziły i psy chodziły. Bo jeden tylko mężczyzna bierze rodzaj męzki, albo rzeczowniki kończące się na y i na i np. Wilcy chodzili — Ale to bywa tylko czasem używane w poezji.

Kawon prowincyonalna galicyjska nazwa Arbuza.

Kur toż samo zamiast odry.

Kalwakata przewrócony wyraz kawalkata z włoskiego od cavallo (koń) pochodzący.

Kole czego zamiast koło czego.

Kumin trzeba mówić komin.

Kiepsko. Nigdy nikt dobrze wychowany tego słowa nie używa.

Kompiel pisze się kąpiel

Karykatura, a nie kalikatura, bo ten wyraz pochodzi z włoskiego carricato.

Lepi, niży, więcy mówią często zamiast: lepiej niżej więcej. Pamiętaj, że stopień drugi przymiotników kończy się zwykle na ej.

Latowe mów letnie

Latoś usłyszysz w Mazowszu zamiast tego lata Wyraz gminny.

Laternia. Trzeba wymawiać latarnia.

Loch zamiast piwnica mówią na Rusi.

Lijek mów lejek od leję.

Landszafta mówią w Poznańskim zamiast Ziemstwo, lub Towarzystwo ziemsko-kredytowe.

Landszuft pani dobrodziki zamiast portret pani dobrodziejki, błąd śmieszny i niedorzeczny, bo landszaft znaczy krajobraz, a zatem p: dobrodziejka żadnym spososobem nim być nie może.

Letko mów i pisz lekko.

Lekciejsze zamiast lżejsase, usłyszysz w Poznaniu.

Lewanda mów Lawenda

Łyska się zamiast błyska, mówią chyba ci, co nie wiedzą, że błyskać pochodzi od błyskawicy.

Mantyka w Krakowskim zamiast Dziwak.

Mliko nie pisz tak i nie mów — tylko mleko.

Mgle jedzenie — zemglała, zamiast mdłe, zemdlała, łąk jest poprawniej. Mgła się mówi w powietrzu, ale mdła o rzeczach, które nudności sprawiają.

Miętki trzeba mówić i pisać mięki.

Ni zamiast nie, słyszysz często w Galicyi.

Nadgroda, Nicht. Te dwa wyrazy wymawiano dawniej w ten sposób, ale w poprawnej pisowni przyjęte są: nagroda, nikt.

Nadorędziu właściwie pod ręką, albo na doręczu.

Należalszy, zrobiłszy — zapłaciłszy, mówią niektórzy Podołanie, zamiast należawszy, zrobiwszy, zapłaciwszy.

Nowotny zamiast nowy.

Ochfiara mówią w Krakowie, zamiast ofiara.

Odor, po polsku woń.

Odrętwienie pisz i mów otrętwienie.

Ogrodowy mów ogrodnik.

Ostrzygł mów ostrygi.

Pupka lepiej lalka.

Pantalony czysto po polsku spodnie.

Pocciwy. Mów i pisz poczciwy.

Podchlebiać — mów pochlebiać, bo od pochwały słowo to początek swój bierze.

Pantalion klawicymbał wyrażenie, których na prowincyi używają zamiast przyjętego fortepian.

Plaguje, plaży zamiast pomaga w Wielkopolsce mówią.

Prezent mów po polsku Podarunek

Przefasować mów po polsku przecedzić

Produkta mów po polsku płody

Preferuję mów po polsku przekładam

Parasol mów po polsku Deszczochron

Palice mówią w Krakowie zamiast palce, jest to wyrażenie gminne.

Paraluż właściwie Paraliż.

Pedagra właściwie Podagra.

Porcenela właściwie Porcelana.

Prześlepiłam gminne, mów niedojrzałam.

Przyndzie błąd, mówi się przyjdzie.

Rentuje mówią w poznańskiem zamiast dochód przynosi

Ruchał zamiast ruszał,

Helia zamiast religia wyrazy złożone

Rachónek pisze się rachunek tamże.

Rządać, Rzyczyć trzeba pisać i mówić żądać, życzyć.

Święcenie, święconka, mówią w poznańskiem; czysto po polsku święcone, rozumie się tu jedzenie.

Ścion, ściena brzydko brzmi w uszach tych, co język znają — mów ściął, ścięła.

Scirka, trzeba pisać ścierka.

Spiemy poprawnie śpimy, stosując się do trzeciej osoby; on śpi, a nie śpię.

Słonko gminny galicyjski wyraz, zamiast słońce.

Swice pisz świece, świeci.

Spodnik mówią w Wielkopolsce zamiast spódnica.

Srebla, usłyszysz czasem w Galicyi zamiast srebra, w Sztuka mięsie, kawał sztuka miesy — sprzeciwia

się temu Kopczyński i mówić każe: w sztuce mięsa, kawał sztuki mięsa, bo tu o mięsie mowa.

Te dzieło — te dziecko, mówiąc w liczbie pojedynczej w rodzaju niejakim, jest błędem, trzeba mówić i pisać: to dzieło, to dziecko — a te dzielą, te dzieci w liczbie mnogiej tylko.

Tłómaczyć poprawniej tłumaczyć.

Tem człowiekiem, tym dzieckiem: są to omyłki pisowni, które się często i słyszy w ustach osób, które nie dały sobie pracy poznania, kiedy się używa samogłuski e, a kiedy y w takich razach. Oto reguła powszechna: tem wszystkie niejakiego rodzaju rzeczowniki biorą, a tym wszystkie męzkiego, np. byłam tem światłem oświecona, byłam tem widowiskiem zachwycona — bo światło i widowisko są rodzaju niejakiego, który rozeznasz zapytując: czy ten, czy to jest jego przedimek. Nie możesz mówić ten światło, ten widowisko, te słowa są więc niejakiego rodzaju i biorą e, przeciwnie zaś człowiek jest rodzaju męzkiego, bo mówisz ten, także ten pokój, ten koń, a więc też mówić będziesz: tym człowiekiem, tym pokojem, tym koniem

Take dobre dzieci, toteż jest błąd, mówiąc w liczbie mnogiej, nienależy wymawiać take, ale takie, czy dzieci, czy damy, czy konie

Umar mów umarł.

Umiętność namiejętność. Tak przekręcone wyrazy zda się słyszyć: ale należy mówić umiejętność, namiętność.

Wielkiem żalem, wielkim oburzeniem, ta sama reguła, co w samogłoskach e i y; wielkiem mówi się o rzeczowniku męzkiego — a więc wielkiem oburzeniem, wielkim żalem. Pytając jaki przedimek, to czy ten obu. rżenie? to czy ten żal? z innemi tychże rodzajow to samo.

Wzion wziena, trzeba mówić wziął wzięła.

Wonity lepiej po polsku wymioty.

Wimy, że tak jest, zapytując, jakie zakończenie osoby trzeciej liczby pojedynczej, on wie znajdziesz, że mówić i pisać trzeba: wiemy,

Wersura oprócz w Poznańskiem, nikt nie zrozumie, że to ma znaczyć wypłata w Towarzystwie ziemsko kredytowem.

Wyżeniać gadzinę, wyraz gminny krakowski, za-miast wypędzać drób; dla osobliwości tylko go przytaczam.

Zgrzędzić mówią w Krakowskim zamiast zrzędzić, niepisz żąd zamiast rząd.

Błonka. Bardzo cienka skórka, którą z wnętrzności, wolowych zdejmują i której dostaniesz tam, gdzie złoto bite wyrabiają. Ta błonka używa się tuk jak plaster angielski, jest od tego jeszcze lepsza, bo jej prawie na ciele nie znać, a równie jak pierwsza zasklepia i goi.

Ból brzucha. Jest wiele bardzo przyczyn do tych boleści, czyli rznięcia, te wszystkie wyszczególnić byłoby zbyt trudnem. Wspomnę tylko, jak ie bóle uśmierzyć, w niedostatku pomocy lekarskiej. Środek, który zawsze pomaga, a którego bez obawy używać można, jest to mix tura czyli napój złożony z dwóch uncji wody pomarańczowego kwiatu, dwudziestu pięciu kropli Laudanum liquidum, dziesięciu kropel Eteru czyli anodin i cukru, ten się co godzinę po stołowej łyżce zażywa.

Bole głowy nic trudniejszego do wyleczenia, jak ból głowy do którego wiele osób, a osobliwie kobiet jest skłonnych. Aby się ustrzedz tych cierpień, tak przykrych, trzeba koniecznie uważać, z jakiego powodu pochodzą. To każdy uczynić potrafi, Zastanawiając się nad sobą. Wszystkie bóle głowy przez rozdrażnienie nerwów powstają; ale rozliczne są do tego powody: różne są więc zatem i środki leczenia. Nie będę się nad niemi rozwodzić, jednak powiem, że inaczej się leczy ból głowy z żołądka pochodzący, inaczej romatyczny, inaczej znów z osłabienia nerwów, inaczej z pełności krwi. W pierwszym razie służą dyeta, wstrzymanie się od pokarmów rozpalających, od mięsa wołowego, od jadania wieczerzy, od picia kawy mocnej. W drugim pomaga: ciepłe trzymanie głowy, poty, strzeżenie się od wilgoci, zimnych murów, przeciągów, smarowanie balsamem panien Sakramentek, okładanie głowy watą albo wełną prosto z owcy; jeżeli ból mocny, pomaga nadto przykładanie wizykatoryi przez dni kilka na ręku lepiej, jak na karku. W trecim razie, to jest gdy ból głowy z osłabienia nerwów pochodzi, trzeba się strzedz wszystkiego, co też nerwy bardziej drażnić może, np: długie czytanie i pisanie; mówienie nawet, jeżeli już ból czuć się daje. Środki zaradcze są: spokojność, zaciemnienie okien, sen, smarowanie skroni wódką kolońską, materacyk na czoło z suchego romianku z wodą i solą, synapiziny. W takim holu głowy, jeżeli nie nadto gwałtowny, jedzenie bardziej pomaga, jak szkodzi. Często po jedzeniu (ale zdrowych pokarmów) lepiej się choremu zrobi. Mówią, że wodna kuracyą Prysnica dziwnie na ból głowy pomaga. Cierpienia pochodzące ze krwi, środkami chłodzącemi się uśmierzają. Pokarmy powinny być lekkie, osobliwie na noc, przechadzka częsta, dużo pić trzeba wody zimnej, brać proszki burzące, strzedz się kwasów, nie siedzieć długo na miejscu, ale pracę przerywać chodzeniem; jednak słońca bardzo wystrzegać się trzeba. Wrazach gwałtownego bolu pijawki ulgę czynią. Żołądek mieć wolny starać się koniecznie należy, bo zatwardzenie krew do głowy pędzi i ból podwaja. Aby krew odciągać do nóg jest bardzo dobry środek trzymania tychże w gorącym piasku przez pól godziny, ile ciało znieść może ciepła. Moczenie nóg ze spirytusami niżej przepisanemi tez pomaga. Tysiączne są lekarstwa na bóle głowy, czasami z wiekiem ustają, osobliwie tak nazwane migreny

Spirytusy do moczenia nóg od bolu głowy

Acidum nitric: 4 uncye. acidutn muriat: 4 uncye, każdego z tych po łyżce stołowej wlać w szaflik wody niezbyt ciepłej i moczyć w niej nogi wieczorem przez pół godziny. — Moczenia nóg nigdy wkrótce po jedzeniu używać nie trzeba.

Ból głowy jakikolwiek, branie enemy uśmierza. Na ten, który paroxyzmami powraca, użycie Chiny zewnętrznie jest pomocnem. (patrz China)

Ból zębów. Nieznośne to cierpienie! także niezliczone są na nie środki, z których jednak żadnego, za nieochybny dać nie można.

Jeżeli ból z dziąseł pochodzi, co nazywają fluxya, pomagają w tym razie materacyki ciepło przykładane na twarz z rumianku, bzowego kwiatu i bobowej mąki; również płókania z liści ślazowych z mlekiem. Nadto przykładanie na dziąsła twarogu robionego ze słodkiego mleka napuszczanego cytryną i wata w uszy z wódką kolońską i krople Laudanum liquidum, z wodą w ustach trzymane. Dla utrzymywania dziąseł w czerstwości, wzmacniania i chłodzenia od napływu krwi i humorów, co fluxye sprowadza, używanie codziennie po kilka razy spirytusu, którego pół łyżeczki do kieliszka wody wlewa, zalecam podług następującego przepisu:

Spirit: vin: camphor 2 uncy:

Ol: Menth: pep: acth: 1 uncya:

Kiedy wrzodek zbierać się zaczyna, już wtedy tylko figa w mleku po staremu pomaga; ale figi trzeba wybierać jak najsoczystsze, a nie suche.

Jeżeli ból z zepsutego pochodzi zęba, a zatem z rozdrażnienia nerwu odkrytego przez spruchniecie kości, ból ten uśmierzyć czasem się uda tęgiemi środkami. Elixir który robi w Genewie dentysta Petit-Jean, składający się z uśmierzających pierwiastków jest doskonały, bo zębów nie psuje. Tą zaletą nie po szczyci się olejek gwoździkowy który najczęściej na ból zęba z skutkiem się używa. Również i kreozot, psuje zęby, nadto nieprzyjemny ma smak i zapach. Kto nie dba o utrzymanie zęba już zepsutego, a nieznośnie cierpi, może przyłożyć pigułkę, zrobioną z sinego kamienia tłuczonego, który z tą samą ilością Asafetydy, wsypuje się na łyżkę, a dolawszy mocnego spirytusu, gotuje się nad świecą. Z tej mieszaniny wyrabia się mała pigułka, albo w płynie, tym macza bawełna, której kawałeczek wkłada się w ząb zepsuty. Śliny mocno odchodzące wypluwać trzeba. Powiadają że trzymając otwartą gębę nad parą ziarnek szalenia gotowanych, wychodzą z zębów robaczki, które ból sprawiają. Żem tego nigdy sama nie widziała, za pewne nie podaję, jednak szaleń jako środek mocno uśmierzający pomagać może; ale że jest trucizna, trzeba z nim więc ostrożnie się obchodzić. Aby się ustrzedz zepsucia zębów, z czego bole pochodzą, utrzymywać je należy w największej czystości. Rano wstawszy, zaraz myć szzczotką i język skrobać, bo osad na nim zebrany szkodzi zdrowiu i zębom i po jedzeniu także płókać i znowu należycie je wymyć szczotką potrzeba, do snu się zabierając i naprzemian ciepłych i zimnych nie używać napojów i nie kupować proszków pachniących, a nie znajomych które najczęściej zęby psują i nie kloc je też szpilkami ale mieć zawsze przy stole piórka. Gdy się zęby psuć cokolwiek zaczynają, należy udawać się do dentysty dla zaplombowania lub przepiłowania. Ten ostatni środek wtedy tylko zatrzyma dalsze psucie, jeżeli zupełnie czarne części wypiłować można. Gdy najmniejsza zostanie plamka, już ratunek niepodobny. Jeżeli się zęby straci, nie wypada mieć wstręt lub obrzydzenie, kazać sobie w prawić sztuczne. Wstawianie ich do wielkiej doskonałości doprowadzono. Nie tylko dla zapobieżenia oszpeceniu radziłabym je wstawiać, bo oto mniejsza byłoby, choć każda mężatka starać się powinna jak najmniej w oczach męża tracić, ale mianowicie dla tego, że bez zębów żuć dobrze potraw nie można, zkąd niestrawność, bole głowy inne cierpienia i nie wyraźna mowa, obrzydliwe plucie i t p. Sztuczne zęby dobrze wprawione są prawie tak użyteczne jak prawdziwe i trzeba tylko, aby były nieśrubowane w korzenie (a pivot) co pojedynczym zębom może służyć, i to przez czas niejaki, bo gdy spruchnieje korzeń pozostający, to ząb wypadnie i jest do tego niebezpiecznem, — ale osadzone na złotych szerokich blaszkach (cuvettes) które dziąsła nie drażnią i bolu nie sprawiają, a tak łatwo jak pierścionek się zdejmują. U naszych dam jest także zwyczajem twarz chustką podwięzywać za najmniejszą fluxyą, a czasem i bez potrzeby; to jest złe nawyknienie, bo głowę rozpala i krew do niej ściąga, czego właśnie unikać należy; jeżeli zdaje się paniom, że im tak do twarzy, to się bardzo mylą, pozór chorowitości nigdy poważanym być niemoże (patrz lekarstwo na fluxyą)

Bony patrz nauczycielki i Bony

Brodawki. Niszczą się, smarując je trzy razy na dzień solą amoniaku, czyli Salmiakiem w wodzie rozpuszczonym, ten środek od razu nie pomoże, ale jest pewny, nieszkodliwy i bólu nie sprawia. Krew która z brodawek wychodzi zaraża, i inne brodawki sprawia; trzeba więc uważać, aby się jej nie dotykać

Brzytwy. Nowy sposób angielski ostrzenia onych: czyści się naprzód kamień, na którym się brzytwy ostrzą, gębką w wodzie miękiej z mydłem maczanej; potem się je ociera i znowu mydło w mięką kładąc wodę, smaruje niem kamień, aż się pianą okryje; w tedy się brzytwa pociąga po kamieniu dla wyostrzenia, dodając trochę wody, aby mydło było jak najlepsze i bez najmniejszego gruczałka albo ziarnka piasku; potem się brzytwę na skórze pociąga jak po goleniu. Kamień i gąbkę wyczyścić należy i zawsze je czysto utrzymwwać. (Sposób ten jest najlepszy ze wszystkich, które dotąd używane były).

Cal jest 1/24 łokcia. — a ma dwanaście linii.

Cement Na gorąco do spajania kamieni. Weź kredy, zwieru rzecznego, szkła, żużli kowalskich, w równych częściach; do tego starych dachówek ilość ważącą tyle, ile cztery poprzednie razem; wszystko każ utłuc na miałki proszek i przesiać przez gęstą arfę. Dodaj dwa razy tyle, ile przedmioty te zaważą, żywicy; wlej ją w garnek, dodawszy trochę oliwy lub łoju i zagotuj, potem syp pomału proszek i ciągle mieszając, póki się massą ciągnąć nie będzie, i gdy puszczona kropla w wodę, natychmiast ztwardnieje. Oblej miskę dwoma łyżkami wody, wylej nań cement i gdy wystygnie, przewróć i wyłóż.

Chcąc używać tego cementu, rąbać go trzeba młotkiem w kawałki, kłaść w rynkę i roztapiać na ogniu i nie można mu dawać wystygać, lecz póki gotujący się, nakładać między kamienie, które się spajać chce, gdyż bardzo prędko wystyga. Kamień, który się cementem smaruje, powinien zupełnie być suchy. Ten przepis jest wygodny na wsi, gdzie nie zawsze można mieć rzemieślników do naprawy zepsutych przedmiotów, służy też ten cement do spajania odtłuczonych części kamiennych ozdób, wazonów, posągów i do naprawiania kamieni filtrowych i t.p:

Cement inny do tychże użytków, spajania kominów i tp: Weź opiłków żelaza przesianych, rozpuść je octem, wyrób massę średniej gęstości i rób w chwili, gdy go chcesz używać i kamienie, które spajasz, mocno do siebie zlepione trzymaj, póki cement nie. ztwardnieje.

Cement do zabespieczenia murów od wilgoci, kadzi na wodę i t p: weź 14 funtów cegły miałko utłuczonej i przesianej, dodaj 2 funty glejty (niedokwasu ołowiu) i rozpuść dostateczną ilością oleju lnianego lub innego, aby nadać tej massie gęstość rozczynionego wapna. Mur, który się ma pociągać, trzeba poprzednio wodą zmaczać. Ten cement takiej nabiera twardości, że się równa żelazu.

Cement do użycia w piwnicach. Weź wapna świeżo gaszonego, popiołu przesianego, cegły tłuczonej, po równych częściach i dolej wody, tyle ile trzeba, do roztworzenia i wyrobienia massy.

Chemia Nauka chemii gospodarskiej i roślinnej jest wielce użyteczną dla tych, którzy na wsi zamieszkując, oddają się uprawie roli. Tej to umiejętności winniśmy wszelkie wynalazki i ulepszenia w rolnictwie. Miej więc niektóre dzieła o niej traktujące.

China Mówiąc o bolu głowy, wspomniałam, iż china zewnętrznie używana jest pomocną.

Pewien lekarz w Neapolu odkrył, iż różne środki używane zewnątrz, ten sam skutek sprawiają, co i wewnątrz brane, i tem lepszy, że żołądek nie psują, nie drażniąc kiszek i t.d. doktór G: w Genewie próbował używać Chiny zewnętrznie i z bardzo szczęśliwym skutkiem. Daje on proszek Sulfatu chinini mieszany z tłuszczem wieprzowym w ilości 6. granów do każdej dozy dla osoby dorosłej, kładąc tę massę na papkę czy kłębek z waty cienkiem papierem okryty. Tę papkę kładzie się pod jedną pachę, a po dwuch, trzech lub czterech godzinach, pod drugą, w chwili wolnej od goryczki lub paroxyzmu febry, bolu głowy, czy innej nerwowej affekcyi. Pory bardziej jak w innej części ciała otwarte pod pachą, wciągają w ciało całą moc chiny, i to działa bardzo skutecznie.

Między innemi u dzieci w konwulsjach na zęby, udało się doktorowi G. uleczyć jedno dziecię, które już 18 razy w jednym dniu je miało, przykładając te kłębki z waty okryte papierem i posmarowane z wierzchu maścią sulfatu chiny, to pod jedną, to pod drugą paszką po 1 1/2 gr: do dwóch, w każdej dozie, co dwie godziny.

Widziałam też szczęśliwy skutek takowego przykładania chiny w zapaleniu żołądka, w którem dziecko żadnego lekarstwa utrzymać nie mogło dla ciągłych wymiotów, dawał mu doktór G: tylko lodu tłuczonego pól łyżeczki co 5 minut, a chinę pod paszki. — Nazajutrz chwała Bogu zdrowe było.

Daje doktór G: i calomel czyli merkuryusz ułagodzony, w takiejże inassie do smarowania gardła w krupie u dzieci.

Chloran jest połączenie kwasu z sadzami solnemi czyli niedokwasami metalicznemi. Chloran jest gaz żółto zielonawy. Farba każda roślinna prędko niknie pod jego wpływem. W bielnikach fabrycznych używają tej własności do bielenia różnych wyrobów. Chloran ma też zaletę rozkładania pierwiastków psujących powietrze; i zobojętnienia ich złego wpływu na zdrowie ludzkie, lecz że jest sam szkodliwym na płuca, bo w zbyt znacznej ilości oddychany nadweręża je, używa go się w tym celu tylko zkonbinowanym z wapnem i wtedy bierze on nazwę Chloranu wapna (chlorkalk, chlorure de chaux). Ten na powietrze wystawiony, ulatnia się w ilości dostatecznej do oczyszczenia go, lecz za słabej, aby być zdrowiu szkodliwą. Gdy się używa Chloranu wapna do oczyszczenia powietrza, już wtedy innych kadzideł octowych, czy pachnących zaniechać trzeba, gdyż chloran na nie by działał i rozkładał, nie zaś na złe gazy, które się chce zniszczyć.

Chloran jest jeszcze bardzo skutecznem lekarstwem, na zagorzenie przez swąd węgli, czyli gazu wodorodnego złączonego z siarką. Dosyć jest dać osobie zagorzałej powąchać chloranu, aby ją do życia przywrócić.

Chowanie dzieci już w tomie 1. dałam ci przepisy chodowania dzieci; lecz że ten przedmiot nader ważny, powinien całą twą uwagę zajmować, dodaję tu jeszcze niektóre szczegóły, które ci mogą być użyteczne.

Co do karmienia, powinnaś bardzo uważać, aby mamka długo dziecku spać nie dała z brodawką w ustach: takie trzymanie, przyzwyczaja dziecię do zostawania u piersi podczas snu, co poźniej karmicielki znużone długo bezsennością, do tego nęci, aby do łóżka dziecie brały, kładąc je obok siebie. Jest to nader szkodliwy zwyczaj, który tyle smutnych przypadków zrządził, że go sam kościół Sty, pod klątwą zakazał. Mamka (2) siedząc nisko na stołeczku, powinna karmić i zaraz kłaść dziecię, gdy tylko uśnie w ciepłe łóżeczko, nie nosząc i nie kołysząc go wcale. Niech je tylko od urodzenia tak wezwyczai, a spać będzie spokojnie. Zalecam ciepłe łóżeczko, bo dzieci potrzebują ciepła, i dla tego łubin na rękach kobiecych spoczywać i zimno nowonarodzonym dzieciom nadzwyczajnie szkodzi. Uważano w wielkich szpitalach podrzutków, iż przez zimno tyle prawie co z głodu dzieci umiera. Zepsuty przez trzymanie w ustach piersi pokarm zaraża także dziąsła i język, co sprawia bolesne afty, o których już wspomniałam.

Zwracam uwagę twą co do piastowania. Noszenie na jednej ręce, ma zły wpływ później na kształt ciała dziecka, niańki zwykle na lewej, i to jednej ręce je noszą, przez co nietylko się łatwo zwichnąć może, lecz jeszcze łopatkę prawą wyższą dostaje, ciągle to ramie wyżej trzymając. Każ więc, aby piastowano twe dziecie, raz na jednej, drugi raz na drugiej ręce, jeszcze lepiej je trzymać na ręku plecami ku sobie, na lewej ręce, prawą je przez pas trzymając, jak zwykle czynią piastunki angielskie, ale to u nas trudno do skutku doprowadzić, pilnujże przynajmniej, żeby albo jak mówię odmieniano położenie dziecka, albo na prawej ręce je noszono, bo lewa łopatka rzadko kiedy większa jest z przyrodzenia, gdy prawa przeciwnie i z natury i później przez różne ćwiczenia ciała grubości nabiera. Gdy już dziecię chodzi samo, także przestrzegać winnaś, aby raczej za lewą rączkę je prowadzono, dla tegoż samego powodu. Prędkie usiłowanie, aby dziecię chodziło, jest szkodliwem. Lepiej mu dać czas nabrania sił, jak wodzić czyli raczej wieszać je na paskach, z nachyloną główką, przyciśnionemi piersiami, i osłabionemi ciężarem ciała nóżkami. Nie tylko się przez takie wodzenie nic nie zyskuje; lecz owszem przedłuża się czas chodzenia, bo najczęściej nóżki za słabe się krzywią i osobliwie u dzieci skrofulicznych. Dla wzmocnienia ich najlepszy środek jest nacierać co wieczór pacierzową kość, kolana i stopy arakiem na pół z wódką kolońską mieszanym. Nie tylko chodzić ale i siedzieć nie trzeba dawać dzieciom przed czasem; inaczej się rozbijają częstem padaniem i naraża się je na skrzywienie kuperka. Dla zapobieżenia uderzeniu w głowę, bardzo jest dobry zwyczaj dawania dzieciom, które siedzieć i chodzić zaczynają, czapeczkę z rogów samych urobioną (burrelet), która jest lepszą, jak aicamitne wypychane watą: te są za ciężkie i nadto ciepła głowie dają.

Miej też baczenie, aby dzieciom nie dozwalać długo na potrzebie siedzieć; jest to szkodliwszem, jak się zdaje. Dziecko delikatne, na robaki cierpiące, albo żołądka nader twardego, bardzo prędko się wydmie, co kalectwem grozi, a przynajmniej smutne może mieć skutki. Lepiej jest, takie dzieci sadzać na stołeczku, jak na nizkiem nocnem naczyniu, przez co wydęcie tem jest łatwiejszem. Wszelkie te starania może ci się błahe zdadzą, jednak bądź pewną, że za niemi idzie zdrowie i dobre prowadzenie dzieci. Do twego dozoru, który nigdy nikt zastąpić nie moie i nie powinien — pókiś zdrowa, winnaś się jeszcze starać, aby twe dzieci miały do usługi kobietę rozsądną, porządną, ile możności, doświadczoną. Smutno się robi na sercu, widzieć często panny strojne i wykwintne w służbie matki, wtedy, kiedy dzieci byle jakiej dziewczynce są zostawione.

Jeszczem ci radziła, abyś uczciwą miała Bonę do nich (3).

Jeżeli sama karmisz, miej piastunkę do noszenia; ale taką, na której rozsądek się spuścić można, która dziecię nie opakuje ziemniakami, albo owocami, co je zgubić może.

Jeżeli mamka karmi, to ją i sama dozieraj i miej jeszcze kogo do czuwania nad nią.

Gdy to dzieło nie jest poświęcone wychowaniu wyłącznie i nie może zawierać wszystkich rad w tym względzie, radzę ci jeszcze czytać pisma, które bezpośrednio o tem traktują; jest to bowiem przedmiot najważniejszy w życiu matki.

Chróst. Przy obieraniu drzew w sadzie, każ razem, aby gałęzie odjęte składano i wiązano w pęki. Takowe wiązki dobrze wyschłe są bardzo wygodne do podpalania w piecach i na kuchni.

Ciepłomierz, (thermomètre) Ciężkomierz (barometr) Są to nader użyteczne narzędzia w gospodarstwie: podług ciepłomierza liczą się stopnie ciepła potrzebne w różnych miejscach i okolicznościach

W pomarańczami najmniej stopni 5 ciep: Reaumura.

W mleczarni od 8 do 18

W pokoju sypialnym 12

— dziecinnym 14

W jewabników podczas przędzenia ich 20

W ananasami 30

W wodzie do kąpieli od 26 do 30

W wodzie do kąpieli dziecinnej 30

Pospolicie się liczy u nas podług ciepłomierza Reautnura, który dzieli się na 80 stopni; począwszy od zera, stanu lodu topniejącego do stanu wody gotującej się. Francuzi mają ciepłomierz Centigrade, to jest na 10 0 stopni podług tej samej zasady podzielony, zamiast 80 Anglicy p Amerykanie zwykłe rachują stopnie tak zimna jak ciepła podług Ciepłomierza Fahrenheita, który ma inszą zasadę.

Zaczyna on rachunek daleko niżej, jak tamte; bo w punkcie zmarznięcia sztucznego, przez mieszaninę soli ammoniaku z lodem i od tego punktu aż do wody wrzącej dzieli się na 212 stopni. Punkt zera w Ciepłomierzu Reaumura i Centigrade odpowiada 32om stopniom Fahrenheita, Przestrzeń podzielona jelona w pierwszych na 80 i 100 stopni, w ostatnim jest podzielona na 180 stop.

Ciężkomierz (barometre) jest niezmiernie użytecznym w gospodarstwie. Dobry rolnik radzić się go powinien, nakazując robotę na dzień następny. Takie przed podróżą i przejażdżką dobrze spojrzeć na ostrzegaczu, który zapowiada słotę lub pogodę, opadając lub podnosząc się. Zwyczajnie się podwyższa barometr o godzinie 9tej z rana na pół stopnia, a o tyleż o 2giej po południu spada. Jeżeli rano się nie podnosi, i nie ma wypukłej na wierzchu kulki tylko wklęsłość; to znak dżdżu. Jeżeli ku wieczorowi idzie w górę. to także słotę lub zmianę okazuje. Rzadko kiedy zdarzy się, aby te oznaki fałszywemi były.

Cudzoziemczyzna. Nie ma smieszniejszej manii, jak naśladownictwo bezrozsądne wszystkiego, co jest obcemi nowem. Ta dążność u nas często się widzieć daje, i słusznie od wielu jest potępianą. Brać zwyczaje cudze, bez wzlędu żadnego na różnicę położenia, czy to krajowego czy to osobistego, nazwać można, choć niegrzecznym wyrazem Małpowanie. Jednak sądzę, że nam w wynalazkach opóźnionym i ubogim jeszcze w zasoby cywilizacyi, zarówno pogardzać i odrzucać nie wypada nowości i zwyczajów, które istotnie naśladowania są godne. Radząc się naprzód rozumu, sumienia i potrzeb, następnie na doświadczeniu opierając swe zdanie, czemużbyśmy nie mieli siebie i kraj nasz bogacić, zebranemi przez obcych skarbami umiejętności? Czyż dla tego, że u nas początku nie wzięły? Nie byłożby to działać jak ten, któryby dom budując, koniecznie chciał wszystko sam wykonywać, mówiąc ze mieszkania własnego nie będzie mieć, jeżeli wszystkiego, co go składa, sam nie sporządzi ? Tak Co do wynalazków, sztuk i rzemiosł, jak i do literatury, zdaje mi się, ie brać możemy i korzystać z tego, co inni odkryli (4) lub powiedzieli dobrego, bez żadnego fałszywego wstydu i wstrętu. Cóż byś myślała o artyście, któryby jedynie od malarzy krajowych chciał brać wzory, nie patrząc na Rafaela i Michała Anioła, dla tego, że byli Wiochami? O gdybyśmy tak rzecz ściśle brać chcieli, to byśmy z żadnego prawie wynalazku korzystać nie mogli: wszelkie spotrzeżenia fizyczne, chemiczne, rolnicze, wszelkie odkrycia sztuk i umiejętności stałyby nam się obce! Nie wartoby się urzyć czytać bo w literaturze ani jednego nie ma pisarza, któryby tu i owdzie nie zbierał różnych myśli, a czasem dzieł całych nie naśladował! My nie mając prawie stanu średniego, który tworzy i uskutecznia najwięcej, jesteśmy ciągle przymuszeni pożyczać u obcych! Próżnem więc jest sprzeczanie, kto się gdzie czego nauczył, aby się tym tylko swoim przysługiwał, aby zamiłowawszy współbraci i bliźnich, dla nich pracował, jak wie i umie najlepiej; A choćby i czterema językami mówił i dalekie odbywał podróże, kiedy zbogaca przez to własne gniazdo, kiedy nabywa rozlicznych umiejętności w celu, aby niemi zaopatrzył rodzinną ziemię, nie godzi go się nazywać lubownikiem cudoziemczyzny; bardziej się on bowiem przysługuje krajowi jak ten, który mu rzeczywiście szkodę przynosi, kiedy w błędach zaropiały, bardo odrzucając wszelkie ulepszenia i każdy postęp, trwa w zgubnych nałogach, wychwalając tylko czasy zeszłe! Nie stosujący się do zwyczajów obecnych równie jest niedorzecznym jak byłby ten, któryby za czasów Batorego zamiast Bekieszy i skórzniów, chciał się był przywdziać w Tunikę i w rysie skóry dawnych Scytów, a mieszkał jak oni pod namiotami!...

Nie odrzucaj, ladze. Ci dobrego dla tego jedynie, że z zagranicy pochodzi, wprowadzaj je do twego dworu i przyswajaj sobie; wszelkie zaś złe, choćby wieki je unarodowiły, wypędzaj z twej siedziby...

Cwelich czyli Drelich. Jest to jeden z najlepszych wyrobów na materace, sienniki, kitle dla służących stajennych, namioty letnie, pokrywy czyli kożuchy w pojazdach itd. Można mieć drelichy w różnych gatunkach, od najpiękniejszego do najgrubszego. Uważać powinnaś, aby był całkiem niciany, gdyż na pół z bawełną mieszany, jest o pół mniej trwały, i o pół też tańszy. W Andrychowie w Galicyi nie daleko Krakowa wyrabiają mnóstwo drelichów, które potem tak zwani w tamtych stronach Mazury roznoszący płótna, po całym kraju sprzedają.

Ćwierć. Nowa polska trzyma 8 gar: 32 kwart. 128 kwaterek, cztery ćwierci idzie na korzec.

Cykorya w kawie. Już mówiłam, że cykorya w kawie jest nie zdrową. Uważali niektórzy lekarze, że osoby pijące cykoryą, często na oczy cierpią.

Czkawka. Nieprzyjemne uczucie. Dla zaspokojenia czkawki, dobrze jest zażyć 3 lub 4 kropel octu winnego na cukrze.

Czerkas Wyrób przed kilku laty na spodnie spencery i t. p. używany, już teraz nie bardzo w modzie. Miał tg niedogodność, że się łatwo plamił, nawet wodą a po wstąpieniu bardzo się kurczył.

Czeraki. Tak nazywają na Rusi bolesne wrzedzionki, które jedne po drugich ciało napadają i ciężko męczą nieznośnym bólem. Są one połączone z zapaleniem otaczających części, i mieszczą w sobie rdzeń, który wyjmować trzeba, dla wyczyszczenia rany.

Sposób opatrywania tych wrzedzionek jest: przykładanie kataplazmu z bułki w mleku, póki bardzo są twarde, dolej diachilum, lub szarej merkurialnej maści, także innych plastrów, jakie się ma pod ręką.

Te środki zewnętrzne nie są dostateczne, trzeba jeszcze przeczyścić krew napojami chlodząceini peżu, serwatki, łopianu, salsaparylli, itp. i żołądek środkami rozwalniającemi. Czasem jednak wrzedzionki pochodzą ze krwi zbyt wodnistej i słabej; wtedy branie proszków z Chiny, najpewniej je wyleczy.

Czosnek. Dla zniszczenia złego oddechu, który się miewa, gdy się czosnek jadło, trzeba kilka listków pietruszki przeżuć.

Czystość i Porządek, Gdy główną zasadą rad moich ci dawanych w dziele tem, jest zaprowadzenie jak największej czystości i nąjstaranniejszego porządku w Dworze twoim, gdy w każdej okoliczności na to zwracałam uwagę twą; nie mam więc potrzeby tu nad tem się więcej rozwodzić, daję Ci tylko jeszcze ogólne uwagi: iż czystość i porządek nie w jednem miejscu, nie tylko około Ciebie, ale wszędzie zaprowadzonemi być powinny; a w tenczas dopiero prawdziwą osiągniesz z tego korzyść, nie tylko pod względem przyjemności, ale i samego zdrowia i oszczędzenia się w wydatkach. Lecz jeżeli chcesz, aby w Dworze twym wszędzie czystość i porządek zakwitły, to sama ciągle dawaj w tym względzie przykład, na chwilę się nie zapominając bo pamiętaj, iż przysłowie niemieckie: Polnische wirthschaft jest, na nieszczęście sprawiedliwą krytyką. ...

Ciężary. Wiadomość wagi różnych przedmiotów może być użyteczną w gospodarstwie, dla tego tu je podaję. Kamienia granitowego jedna stopa kubiczna waży 180. Fnt

Marmuru stopa kubiczna od 200 do 250

Krzemiennej skały 190.

Kamienia wapiennego 166.

Gliny garncarskiej 120.

Cegieł 130.

Kamienia miękiego ( tuf ) 120.

Piasku morskiego 130.

ziemnego 120.

Ziemi zwyczajnej 100.

tłustej 110.

Gliny 130.

Dachówki 150.

Wapna niegaszonego 60.

Gipsu kamiennego 85.

Wody rzecznej 67.źródlanej 70.

studziennej 73.

morskiej 74. Uwaga. Kwarta wody ma dwa funty

Oliwy stopa kubiczna 66 1/2

Spirytusu 66 1/2

Wina 70 1/2

Pięknej pszenicy 55.

Soli 110.

Miodu 104.

Koniec wersji demonstracyjnej.