Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO

PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO

ROZDZIAŁ PIERWSZY

CZASY PRZEDDZIEJOWE

POŁOŻENIE I PRZYRODA KRAJU

WYNIKI BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH

KULTURA ŁUŻYCKA

ARIOWIE: RASA, LUDY, JĘZYKI, KULTURA, KOLEBKA

EPOKA LITWO-SŁOWIAŃSKA

SŁOWIANIE: SIEDZIBY PIERWOTNE, GRUPY JĘZYKOWE I SZCZEPOWE

WPŁYWY OBCE. WĘDRÓWKI GERMAŃSKIE

ROZDZIAŁ DRUGI

POLSKA POGAŃSKA. SZCZEPY I IMIENNICTWO

ŚWIADECTWA O SŁOWIANACH OD VI DO X WIEKU

SZCZEPY POLSKIE — NAZWY — RÓŻNICE NARZECZOWE

IMIENNICTWO — NAZWY MIEJSCOWE 

IMIONA OSOBOWE

ROZDZIAŁ TRZECI

POLSKA POGAŃSKA. SPOŁECZEŃSTWO

PRASŁOWIAŃSKIE RÓŻNICE STANOWE I ICH NAZWY

USTRÓJ POLSKI POGAŃSKIEJ WŁADZA KSIĄŻĘCA I JEJ ORGANY

SKARBOWOŚĆ. SĄDY. WOJSKO

WPŁYWY OBCE

ROZDZIAŁ CZWARTY

POLSKA POGAŃSKA. RODZINA

MAŁŻEŃSTWO

URODZINY I POSTRZYŻYNY

OBRZĘDY POGRZEBOWE

RODZINA. ZABAWY I PLĄSY

ŚLADY BARBARZYŃSTWA

ROZDZIAŁ PIĄTY

POLSKA POGAŃSKA. WIARA

OLIMP POLSKI

PODANIE O LECHU, PIAŚCIE, SMOKU, WANDZIE, WALCERZU UDAŁYM

ISTOTNA WIARA POLSKI POGAŃSKIEJ

ROZDZIAŁ SZÓSTY

EOLSKA POGAŃSKA. KULTURA GRODZISKOWA

DOM PIERWOTNY

GOSPODARSTWO

PRZYRODA

POŻYWIENIE

ODZIEŻ

HANDEL

KULTURA

GRODY

POZOSTAŁOŚCI Z EPOKI POGAŃSKIEJ

ROZDZIAŁ SIÓDMY

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE (966—1300) KOŚCIÓŁ

ŹRÓDŁA DLA POZNANIA EPOKI, OBCE I WŁASNE

WPROWADZENIE CHRZEŚCIJAŃSTWA

RYCHŁY ZANIK POGAŃSTWA

MNIEMANE MISJE: IRYJSKA I SŁOWIAŃSKA

AKT GNIEŹNIEŃSKI

ŹRODŁA CHRZEŚCIJAŃSTWA POLSKIEGO

USTRÓJ KOŚCIOŁA

RUCH RELIGIJNY I NOWE ZAKONY

UNARODOWIENIE KOŚCIOŁA, NOWE ZAKONY, ŚWIĘCI PAŃSCY

KULT ŚW. STANISŁAWA

PRZEWAGA KOŚCIOŁA W ŻYCIU INDYWIDUALNYM. CHRZEST

ŚLUBY. POGRZEBY

SZKOŁA

LITERATURA

ZABYTKI POLSKIE DUCHOWNE

ZABYTKI ŚWIECKIE

SZTUKA KOŚCIELNA

WYCHOWANIE DOMOWE

ROZDZIAŁ ÓSMY

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE (966—1300) PAŃSTWO

WŁADZA KSIĄŻĘCA

SZLACHTA RODZIMA I J EJ ZAWOŁANIA

PRZYBYSZE OBCY

CHŁOPI

KOLONIZACJA NIEMIECKA

ADMINISTRACJA KRAJOWA

SĄDOWNICTWO

WOJSKOWOŚĆ

BITWY I OBLĘŻENIA

PRZEMYSŁ

MONETA

PODNIESIENIE SIĘ POZIOMU ŻYCIA CODZIENNEGO

OBCY. ŻYDZI

KULTURA

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

RUŚ — PRUSY — LITWA

RUŚ

PRUSOWIE

LITWA

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

WIEKI XIV I XV. PAŃSTWO I KOŚCIÓŁ

ŹRÓDŁA

TŁO DZIEJOWE

KAZIMIERZ WIELKI 

SZLACHTA

PRZYWILEJE

CECHY STANOWE

DUCHOWIEŃSTWO

HUSYTYZM

UDZIAŁ W SOBORACH

TYPY DUCHOWNE

KOŚCIÓŁ POLSKI

ŻYCIE KLERU

KAZNODZIEJSTWO

ROZDZIAŁ JEDENASTY

MIASTO I WIEŚ

MIASTA I ICH GOSPODARKA

USTRÓJ

HANDEL. CECHY

MISTERIA

KUCHNIA

ROZRYWKI. ZBYTEK

ŻYDZI

ZNACZENIE MIASTA

KMIECIE

WOJSKO

SKARBOWOŚĆ

SĄDOWNICTWO

ŻYCIE RODZINNE

ŻYCIE POTOCZNE

WPŁYWY OBC

ROZDZIAŁ DWUNASTY

SZKOLNICTWO

SZKOŁY NIŻSZE

UNIWERSYTETY

UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

LITERATURA ŁACIŃSKA

UBÓSTWO WIEKU XIV

LITERATURA XV WIEKU

TRAKTATY NAUKOWE

JAN DŁUGOSZ

WYMOWA ŚWIECKA

POEZJA ŁACIŃSKA

ZWIASTUNY HUMANIZMU

NAUKI

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

LITERATURA POLSKA

LITERATURA XIV WIEKU

LITERATURA XV WIEKU. WIERSZE RELIGIJNE

WIERSZE ŚWIECKIE

PROZA POLSKA

PISOWNIA I JĘZYK LITERACKI

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

SZTUKA

ARCHITEKTURA

RZEŹBA

MALARSTWO

MUZYKA 

MŁODSZOŚĆ I ŻYWOTNOŚĆ KULTURALNA POLSKI

ROZDZIAŁ SZESNASTY

RUŚ I LITWA

DWIE RUSIE

DRUKI FIOLOWE

SCHIZMA I UNIA. ŻYDOSTWO

LITWA

KULTURA POGAŃSKA

KULTURA CHRZEŚCIJAŃSKA.WPŁYWY RUSKIE

DZIEJE KULTURY POLSKIEJ

od czasów przedhistorycznych do r. 1506

Tom I

Aleksander Brückner

PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO

Dzieło niniejsze, przeznaczone dla szerszej publiczności, zebrało wyniki dawniejszych studiów własnych, którym czy z dziedziny języka, czy pisemnictwa stale przyświecało jako cel ostateczny odtworzenie dawnej kultury, dawnego trybu życia w rodzinie i gminie, w kościele i szkole, w sądzie i obozie, w mowie i piśmie. Skupiłem je obecnie w obrazie całkowitym, kreślonym bez jakiegokolwiek uprzedzenia, w jedynym zamiarze wystawienia dawnej rzeczywistości, o ile siły i źródła mi dopisywały.

Skoro to dzieło ma służyć miłośnikom rzeczy ojczystych, usunąłem z niego balast naukowy, cytacje, polemiką, uwzględniając je tylko z konieczności; nie unikałem trwożliwie lekkich tu i ówdzie powtarzań. Oparłem się o prace poprzedników, czerpią z nich pełną ręką i winien bym w porządku alfabetycznym, począwszy od Abrahama Wł. i Balzera O., wymieniać dzieła, jakich używałem; spis objąłby stronic kilkanaście. Niech go ta wzmianka zastąpi: do długu, jaki wobec nich zaciągnąłem, przyznają się z najżywszą wdzięcznością; zresztą wyliczam z każdego rozdziału ważniejsze prace nowsze; materiał przez nie zebrany oświetlam nieraz samoistnie.

Dla wieków średnich unikam, ile możności, metody retrospektywnej, wstecznej, bo łatwo zawodzi, rzeczy nowsze czasom dawnym narzucając. Gdzie każde inne źródło ustaje, zwracam się do ostatniego, bezpośredniego, do języka; dalej oddaje walne usługi analogia, wzgląd na to, jak to gdzie indziej bywało, chociaż i to narządzie nieraz wcale kruche. Nie podają za pewne, co tylko możliwe; rozróżniam domysły i fakty; niestety, oba te pola dla dawnych czasów bardzo nierówno rozdzielone. Trzymam na wodzy fantazją, bo ani z „Starą Baśnią", ani z „Drzewiej" nie zawodniczą. Czy mi się powiodło odmalować tło, na którym rozgrywały się dawne dzieje,inni osądzą.

Opowiadanie zaczynam od r. 500 po Chr., to jest od chwili, kiedy się szczepy polskie ostatecznie ze spólnoty słowiańskiej wyodrębniły; o rozwoju poprzednim wspominam jak najkrócej, co najniezbędniejsze. Nie wdaję się przy tym w pytania, które nasze dziejopisarstwo z lubością uprawia, pytania o wzajemnym stosunku rodziny, rodu i szczepu, o pochodzeniu władzy książęcej, znaczeniu szlachty, poddaństwie ludu, bo są to wszystko rzeczy ogólnoludzkie i wyprzedzają ów obowiązujący dla mnie rok pięćsetny. Kto pisze gramatyką historyczną jązyka polskiego, temu są obojętne pytania o początku i rozwoju mowy artykulacyjnej; podobny przywilej służy i historykowi kultury polskiej. Rażą bowiem anachronizmy, jakich się ci autorowie dopuszczają: na jednej i tej samej stronicy powołują „Księgą henrykowską" z r. 1270 i kazania z XV wieku, a początki kultu przodków albo religii — bujają więc swobodnie śród okresu co najmniej lat' trzech tysięcy. Chronologii ściślej pilnować należy, a gdzie się przeciw niej wykracza, zawsze o tym czytelnika ostrzegać, choćby się miało na zarzut pedanterii narazić, najcięższy, jaki historyka spotkać może.

Zamierzam więc skreślić przebieg dziejów kultury polskiej, które się pod mniej pomyślną wróżbą zaczęły, bo położona w sercu Słowiańszczyzny, była Polska odcięta od Zachodu, jak od Wschodu i ich kultur. Energia obu pierwszych Piastów przezwyciężyła skutki tej niewygody, zdobyła Polsce przynależne jej miejsce na wschodzie Europy, ale połączyła ją z Zachodem łacińskim, tj. oszczędziła jej liturgii słowiańskiej, obrządku greckiego i skostnienia kultury. Po przejściach grożących nieraz zupełnym rozbiciem nie tylko państwa, ale i narodu, rzuciła energia obu ostatnich Piastów i polityka możnowładców małopolskich podstawy największego państwa słowiańskiego, nie chwilowego, jak Symeonowe bułgarskie lub Duszanowe serbskie, lecz takiego, co wieki przetrwało. I to, na co się Czechy jako zbyt szczupła dziedzina nie zdobyły, miało przypaść Polsce w udziale: organiczne stopienie zdobyczy Zachodu z darami przyrody słowiańskiej, wytworzenie odrębnego typu kultury, „staropolskiego", domowego, na podstawie europejskiej.

Złoty okres dawnych dziejów, wiek XVI, zapowiadał ten ideał, lecz oczekiwania, jakie obudził, nie ze wszystkim się spełniły. Zamiast dalszego rozwoju sił własnych w jedności z coraz jaśniejszą kulturą Zachodu, cofnięto się w ustronne zacisze domowe, zasklepiono w tradycyjnym ustroju politycznym i wyznaniowym, społecznym i literackim; zwichnięto, a w końcu załamano linię rozwojową. Opłacono to utratą dawnego przodownictwa duchowego śród Słowiańszczyzny, utratą potęgi mocarstwowej, a ostatecznie utratą bytu politycznego i zubożeniem bogatej niegdyś kultury. Ale rychło ścieśniono ponownie więzy z Zachodem, rozluźnione, lecz nigdy nie porwane, i w nowym napięciu sił dążono do ideału dawniej nie osiągniętego w całości, sprzęgając z domową tradycją kulturą nowożytną, a rwąc się do czynów ofiarnych w proteście przeciw niebytowi państwowemu. I przetrwał naród zwycięsko próbę wiekową, odzyskał państwowość, a z nią rzucił nowe, szersze podstawy dla życia narodowego i kulturalnego.

Tę to przeszłość jego kulturalną, naukę i pobudkę zarazem dla obecności, szczegółowo niżej przedstawiam.

A. Brückner

Berlin w marcu 1930 r.

PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO

Pierwsze wydanie objęło w trzech tomach dzieje kultury Polski niepodległej (do r.1795), Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego (do r.1831). Nowe wydanie powtarza te trzy tomy bez zmian; przy tomie pierwszym, obejmującym średniowiecze, okazała się potrzeba dodatku, gdzie uwzględniono niektóre wyniki nowszych badań (po r.1930), własnych i obcych. Przybył natomiast nowy tom, czwarty, który objął dzieje Polski rozbiorowej do wojny światowej.

Oby i nowe wydanie spotkało równie życzliwe przyjęcie, jakie przypadło poprzedniemu, zaś autor pociesza się owym „in magnis voluisse sat est", które mu i przy pierwszym przyświecało.

A. Brückner

ROZDZIAŁ PIERWSZY

CZASY PRZEDDZIEJOWE

Położenie i przyroda kraju. — Wyniki badań archeologicznych. — Kultura łużycka. — Ariowie: rasa, ludy, język, kultura, kolebka. — Epoka litwo-słowiańska. — Słowianie: siedziby pierwotne, grupy językowe i szczepowe. — Wpływy obce. Wędrówki germańskie.. — Bibliografia.

POŁOŻENIE I PRZYRODA KRAJU

Na pasie niżowym środkowej Europy, ciągnącym się od Atlantyku ku Uralowi, rozszerzającym się coraz bardziej ku wschodowi, zajęła rdzenna Polska, lekko falista dziedzina wielkich dolin, wyżłobionych przez wody roztopowe lodowców, osobliwsze miejsce. Na wschód i zachód brakło jej granic przyrodzonych, bo dwie wielkie jej rzeki, Odra i Wisła, łączyły, nie dzieliły niże; z południa zaś oparła się ó łańcuchy Sudetów i Karpat; na północy oddzieliły ją od morza nieprzebyte moczary i puszcze nadnoteckie i pojezierza pruskiego. Przecinały więc niż polski rzeki, których bieg dolny i ujścia zaległy plemiona zupełnie obce (pruskie) lub zawsze wrogie (pomorskie), co odcięły Polskę od morza, a to dotkliwie obniżyło i zubożyło dawną kulturę. Zabrakło jej bowiem wybrzeża, najdogodniejszej wymiany obcych wpływów i zasobów materialnych; zabrakło morza dla zahartowania i ośmielenia ludu i indywiduów. Dążyła więc pierwotna Polska instynktownie do morza, ale złożyły się okoliczności tak, że celu swego na stałe nie dopięła, a gdy po wiekach wybrzeże prusko-pomorskie zajęła, zastała tam obcych rozgospodarowanych tak silnie, że z swej nowej pozycji morskiej Polska korzyści już nie odniosła, o potędze morskiej nie myślała, ograniczona do swego niżu wyłącznie, tym bardziej że nowe warunki dziejowe parły ją w całkiem innym kierunku, ku wschodowi, ku Rusi i Litwie, co również nie opanowały żadnego wybrzeża, tak że jej ściśle lądowego, kontynentalnego charakteru nic nie naruszyło.

Kontynentalne jest więc wszystko w Polsce: klimat, flora, fauna, ludzie. Szerokie jej doliny dyluwialne posiadają ten sam chłodny i wilgotny klimat; wielkie prądy atmosferyczne od Atlantyku mają wszędzie wolny dostęp. Główny dział wodny europejski okrąża rdzenną Polskę, której wszystkie rzeki należą do zlewiska bałtyckiego; dawny poziom wód nie opadł do dziś znacznie, znaczniej zmniejszyła się w ciągu wieków, mianowicie w czasach najnowszych, ich rozległość i obfitość, bo powysychały same albo osuszane sztucznymi kanałami na wielkich obszarach. Rzeki płyną po dnach szerokich i równych, których ich łożysko wcale nie wypełnia; spadek ich bardzo wolny; brzegi Odry (i Bugu) nader błotniste. Kraj zapełniały niegdyś lasy z wyjątkiem wydm piaszczystych, błot i moczarów, a szczególnie pasm lessowych, których las nie. zarasta; las był mieszany, chyba na piaskach panowała sosna wyłącznie; niektóre pożyteczne drzewa, np. cis, modrzew, wytępił człowiek; dawny las, najlepszą zabierający glebę, był nierównie bujniejszy niż dzisiejszy. Łąk naturalnych nie było oprócz po nizinach nadbrzeżnych, wystawionych na powodzie. Z fauny wytępił człowiek tura, żubra, bobra, po których liczne nazwy miejscowe do dziś pozostały.

WYNIKI BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH

A ludy i ludzie? Odmieniali się jak flora i fauna; jak drzewa jedne wypierały w ciągu tysiącleci inne, podobnie przypływały i odpływały fale ludności zawisłej od klimatu, który wcale nie był jednostajny, lecz periodycznie znacznie się wahał. Mieniały się periody posuchy i wilgoci, ciepła i chłodu, a z nimi człowiek opuszczał siedziby nie chcąc albo nie umiejąc się przystosować do zmienionych warunków, więc pustoszała ziemia zupełnie, np. gdy lody z północy napierały; w przerwach „międzylodowych" znowu ludzi przybywało; brali w posiadanie wydmy, lessy i porzecza; lasu nie karczowali, bo to przechodziło ich siły; korzystali i z licznych oaz-polan międzyleśnych, bo bór często się przerzedzał, a strefy mniejszych opadów atmosferycznych stanowiły o jego granicach, poza którymi człowiek pierwotny z epoki kamiennej starszej i nowszej osiadał, kopiąc się i w ziemi lub w jaskiniach nadrzecznych, np. w grotach w Ojcowie nad Prądnikiem; o życiu i bycie tych koczujących łowców zwierza i ryby świadczą resztki narzędzi krzemiennych, później gładzonych. Z wiekami przybywało ludności osiedlającej się trwałej, ułaskawiającej pierwsze zwierzęta domowe, poznającej wreszcie używanie metali, najpierw obcego, drogiego brązu, zastąpionego później nierównie tańszym, bo wszędzie dobywanym żelazem. Już w epoce brązowej, tym bardziej w żelaznej, zaznajomił się człowiek dokładnie z uprawą ogrodowizn, dalej zboża: prosa, jęczmienia, owsa, z lepieniem naczyń glinianych, z budową domostw drewnianych. Głównie od południa, znad Dunaju i krajów alpejskich, przez Bramę Morawską, dalej i z zachodu przez Odrę, a w końcu z północy od Bałtyku docierały na naszą ziemię czy nowe ludy, czy tylko nowe zdobycze materialne (broń, ozdoby, naczynia). Ziemia je przechowała wiernie; z wykopalisk wyczytał archeolog następstwo kolejne wszelkich epok, lecz nie znalazł ani nie znajdzie chyba klucza do wyrozumienia tych tak wymownych, lecz mimo to zupełnie niemych świadectw, bo nie odpowiadających na najciekawsze pytanie, co za ludy pozostawiły te skarby? Nie będziemy więc wyliczać licznych grup, jakie archeologowie w tym rozwoju rozróżniają, boć nie wiemy, o kim właściwie mowa, co to za ludy?

KULTURA ŁUŻYCKA

Wspomnimy tylko o najciekawszym okresie, o kulturze łużyckiej, nazwanej tak, bo ziemia nad Odrą i Wartą była głównym jej siedliskiem; tu może powstała, stąd szerzyła się na południe do Moraw i Czech, na wschód do Małej Polski, ba, i dalej po Wołyń i Podole, ale coraz słabiej. Najdłużej i najpełniej wytrwała na południu od Noteci, której nazwisko nie słowiańskie w przeciwieństwie do Odry i Warty i ich dopływów.

Nazwisko tej kultury, ściśle geograficzne, nie przesądza w niczym pytania o przynależności etnicznej; zowiemy ją też kulturą cmentarzysk popielnicowych typu łużyckiego, bo dla archeologa obok ceramiki jest rytuał pogrzebowy najpewniejszym przewodnikiem w rozróżnianiu epok. Ceramika daje najwdzięczniejszy materiał, najłatwiej na niej obserwować czasowe odmiany i wpływy czy wzory obce w zdobnictwie pasmowym, sznurowym i in., z podobieństwem twarzy czy domu; rytuał pogrzebowy, groby pierwotne szkieletowe i późniejsze ciałopalne, skrzynkowe, z obwarowaniem kamiennym czy bez niego, z licznymi przystawkami naczyń, broni, ozdóbek wszelakich drugie po ceramice zabiera miejsce, a wiążą odmiany jego nawet z rozwojem idei religijnych. Ale wszystkie te grupy coraz nowej kultury, którą nieraz łączą z imigracją nowych ludów, chociaż rozwój i bez tego bywa możliwy, są bezimienne; wystarczają im bowiem nazwiska tylko wedle najobfitszych albo najdawniejszych znalezisk; o jedynej łużyckiej z prastarych kultur panuje u nas szczególnie inne mniemanie. Ta kultura występuje przy końcu drugiej epoki brązu, około r. 1500 przed Chr., i sięga niemal aż do czasów przedrzymskich; oznaczają ją groby z popielnicami-żalami (urny, co tak samo od urere 'palić' jak nasze żale od żaru nazwane); te popielnice kryły szczątki osobników, nie całych rodzin, a odznaczały się bogactwem przystawek, tj. naczyń, narzędzi i innych darów dla zmarłego. Przystawki świadczą o wysokiej sztuce ceramicznej wobec stosunkowego ubóstwa broni i wszelkiej metalurgii. Lud był osiadły, nie koczowniczy, budował chaty, uprawiał rolę.

Z północy, od wybrzeży bałtyckich, wkroczyła z czasem na ten teren kultury popielnicowej inna, kultura grobów skrzynkowych, bez popielnic, uboga co do przystawek, wcale niekorzystnie świadczących o jej garncarstwie, natomiast nierównie bogatsza w broń. Ona czy wyparła zupełnie, czy tylko pokryła sobą kulturę popielnicową, a podobnych najść od północy bywało i więcej, cechuje je zaś pewien odmienny obrządek pogrzebowy, są groby jamowe albo groby bez palenia zwłok — szkieletowe. W tych przybyszach upatrują chętnie Germanów nordyjskich. Lecz sam lud łużyckiej kultury, jakiej był on narodowości? Widocznie już aryjskiej (?). Że nie germańskiej, twierdzą dziś jednozgodnie archeologowie niemieccy, równie przekonani, że nie słowiańskiej, co uchodziło za pewnik u wielu archeologów czeskich i polskich. Wedle nich przetrwała ludność tubylcza nawałę północną, germańską; ceramika popielnicowa niby wskrzesła na nowo, i lud jej w nieprzerwanym odtąd ciągu łączy się z późniejszymi Wielkopolanami. Różnica jednak kultury łużyckiej a najdawniejszej słowiańskiej, grodziskowej, jest taka zasadnicza, że łączyć ich nie podobna. Ależ dawny ów świat aryjski nie kończył się Germanami ani Słowianami, byli i Celtowie, Ilirzy, Trakowie i inni nam dotąd nie znani; może właśnie kultura łużycka była ilirską, bo zwali Germanie Słowian zawsze Wendami, tj. pierwotnie (ze względów językowych) Wenetami, nazwiskiem u Słowian nigdy nie słychanym, za to dobrze znanym u szczepu ilirskiego (Wenetów). Gdyby przed naporem germańskim, nordyjskim, Ilirowie-Wenetowie cofnęli się na południe, zatrzymaliby ich nazwę Germanie i dla tych, co ich miejsce zajęli, tj. dla Słowian. Bo z nazwami znacznych ludów bywa jak najrozmaiciej, jak najdziwaczniej. Oznaczają przecież Germanie Wendów (Słowian) i Finów nazwami, o których Słowianie i Finowie nigdy nie słyszeli; nazywają Czechów imieniem Bojów (Boiohaemum) celtyckich, co niegdyś w Czechach dzisiejszych siedzieli; nazywają wszystkich Romanów Volkami (Walh, Wälsche; nasze Włochy stąd) wedle szczepu celtyckiego, na który się wiekami przed Chr. natknęli, a sama ich nazwa — Germanie, jest im najzupełniej obca, nigdy się tak żaden Niemiec nie nazywał! Jeśli Finowie Ruś Weneja, tj. Wandami zowią, toć zachowali pierwotną nomenklaturę niemiecką. Nazwa Wenetów-Wendów ma to osobliwsze, że się po całym świecie aryjskim (zob. niż.) powtarza, od Wandei francuskiej do Henetów w Małej Azji, chociaż z tego jeszcze bynajmniej nie wynika, żeby ci wszyscy Wenetowie niegdyś bliżej byli spokrewnieni, jakąś całość później dopiero przez wędrówki rozerwaną tworzyli; nazwa to obojętna, zdaje się znaczy 'przyjaciół', 'sprzymierzeńców'. A tak samo jak z nazwą Wenetów między Ariami, ma się z nazwą Słowian, Serbów, Charwatów, Dudlebów (por. Duleba i Dulęba, nazwy osobowe z ruskiego, od XV wieku) u naszych pobratymców, tj. wszędzie, od Nowogrodu Wielkiego aż do ujść dunajowych i gór alpejskich, powtarzają się te nazwy jako szczepowe, a mimo to nic nie łączy np. Słowian nowogrodzkich znad Ilmienia z Słowieńcami karpackimi (Słowakami) czy alpejskimi: są oni sobie wszyscy równie obcy, nazwa przypadkiem ich łączy, nazwa zresztą wcale nie osobliwsza, jeśli trafny mój domysł, że Słowianie pierwotnie 'powolnych', 'ociężałych' (por. naszą nazwę lnu powoli dojrzewającego — słowień) znaczyło (od pnia sleu-'dusić'; slu-ga).

ARIOWIE: RASA, LUDY, JĘZYKI, KULTURA, KOLEBKA

Obok archeologii i inne źródło posiadamy, wprawdzie młodsze, za to znacznie pewniejsze. Język poucza, że Polacy; o których historyczne wiadomości sięgają tylko IX wieku, to gałąź Słowian, którzy cały wschód Europy zajęli; dalej, że z nimi razem tworzą odłam szczepu Ariów europejskich, jak Germanowie czy Celtowie, Grecy czy Italowie. Było to istotnym tryumfem naukowym, gdy się powiodło Boppowi dowieść na podstawie badań nad budową mowy i jej słownikiem, które narody w Azji i Europie jako sobie pokrewne wyszły z jednej kolebki; dalej, jaki stopień kultury osiągnęły w owej pierwotnej spólnocie. Trudności były znaczne, bo niektóre z tych języków, np. ormiański, a nawet germański, odchyliły się znaczniej od spólnego podłoża; nowsze odkrycia pomnożyły i w Azji, i w Europie ten pierwotnie szczuplejszy krąg, przydzieliły mu różne szczepy wygasłe wedle ocalałych szczątków ich języków.

Ci Ariowie, zwani Indoeuropejczykami lub Indogermanami, przyszli panowie całego świata, nie tworzą bynajmniej rasy jednolitej, bo ulegli od najdawniejszych czasów wszelakiemu mieszaniu i krzyżowaniu z rasami tubylców, których ziemie zawojowali; bają np. o Germanach, że to obcy zupełnie, nie aryjski szczep, co się dopiero później żartował. Dziś nigdzie w Europie nie ma mowy o jakiejkolwiek rasie pierwotnej; są tylko wtórne, a wszelkie zawiązki tych ras wtórnych leżą daleko poza obrębem historycznej świadomości. I tak wyróżnia -antropologia u samych Słowian, nie mówiąc o dalszych Ariach, cztery rozmaite typy; na tę rozmaitość rozmiary czaszek, głębokość oczodołów, płaskość twarzy, szerokość -nosa, uwłosienie itd. się składają; mówi się o typie nordyjskim, zanikającym w czasach historycznych; o typie alpejskim, czyli środkowoeuropejskim; o rasie wschodniej, prasłowiańskiej, a zarazem fińskiej, nie bez oddziaływania irańskiego; o typie śródziemnomorskim, głównie stepowym! Te same typy odróżnia się śród Polaków, lecz łączyć z nimi bezpośrednio owe cztery główne skupienia szczepowe, o których niżej mówimy, jakoby te skupienia odpowiadały każde jedrnemu z owych typów, a choćby tylko przewadze każdego z tych typów, wydaje się nieuzasadnione, bo te skupienia są nierównie młodsze niż krzyżowanie się owych typów. Zbliżenie to, jeśli rzeczywiste, będzie chyba przypadkowe.

Skąd przyszli Ariowie? Gdzie ich kolebka? Odpowiedź na to pytanie wypada w każdej nauce inaczej. Archeologowie uznają jednozgodnie niemal jako kolebkę aryjską — północną czy środkową Europę, Jutlandię, Szlezwik-Holsztyn, niektórzy Turyngię; tu utrzymała się najczyściej mniemana rasa aryjska, rosła, jasnowłosa, długogłowa, niebieskooka. Inne nauki szukają tej kolebki w Eurazji. W każdy sposób wznieśli się Ariowie już we spólnej kolebce ze stanu dzikiego do barbarzyńskiego, byli pasterzami i myśliwymi; uprawa roli była gałęzią ich gospodarstwa podrzędną; ustrój rodzinny był patriarchalny bez śladów jakiegoś matriarchatu; pokrewieństwo liczyło się wyłącznie od ojca, nigdy od matki; aryjskie terminy pokrewieństwa nie znają wuja, teścia itp., za to świekra, dziewierze, zołówki; rody łączyły się już i w większe grupy pod przewództwem naczelnym obranych czy i dziedzicznych wodzów. Ubóstwiano siły przyrody, głównie słońce, ogień; wzniesiono się więc nad wszelkie pierwotne fazy religijne, nad animizm i manizm, nad fetyszyzm, totemizm i terioformizm, chociaż ślady tych wierzeń nieraz występują; żywy był nadzwyczaj kult przodków, manów-penatów, dziadów. Były już pierwsze różnice stanowe ludzi wolnych i rabów niewolnych; już się wydzielał wódz naczelnik (rex, radż, Reich itd.) i piastował może władzę dziedziczną (?). Mężczyźni oddawali się łowiectwu, pasterstwu i walkom; kobiety uprawiały ogrodowizny (okres kopania), przędły, mełły na żarnach, trąc ziarna zdobyte z pierwszych początków rolnictwa. Domy drewniane, nie tylko budy z chrustu uplecione; były wozy dwukołowe i czółna-jednodrewki; do gospodarstwa należało bydło, nierogacizna i inne, a strzegł ich pies świeżo ułaskawiony. Na ubiór nie składały się już same skóry, zdobycz myśliwca i pasterza, lecz tkaniny i przędza kobieca. Kruszce szlachetne, złoto znano, a używano miedzi; broń była już bardziej urozmaicona, nie kamienna tylko i z kości. Zdobiono twarz i ramiona wszelakimi kółkami metalowymi i innymi; może i tatuowano się; solą i miodem zaprawiano potrawy. Język był bardzo obfity, wyrobiony aż do podziwu; już objawiały się na daleko rozrzuconej przestrzeni znaczniejsze różnice narzeczowe (zachowali jedni k, g, gh nie zmienione, gdy je inni, przodkowie Litwo-Słowian, Indów i Irańczyków, w s, z, zh odmieniali, np. centum — sto, axis — oś, humus — ziemia, octo — osiem itd. Trafne oznaczenie kolebki aryjskiej objaśniłoby zarazem, skąd Słowianie do Polski przybyli. Inaczej niż archeologowie skłaniają się antropologowie, historycy i lingwiści ku Eurazji jako ku prarodzinie Ariów, tj. ku wschodniej, stepowej Europie i Przedniej Azji. Język aryjski nie miał żadnych spólnych nazw dla fauny i flory strefy gorącej, ma je dla zwierząt i drzew (brzozy, jasionu) strefy umiarkowanej; ma nazwę dla konia, zwierzęcia stepowego; dla morza (Czarnego?), dla okrętu (czółna) i wiosłowania. Jak tyle innych, szłaby więc i wędrówka aryjska ze wschodu na zachód. Ze wszystkich żyjących języków aryjskich słowiański, a jeszcze bardziej litewski najstarożytniejszy zachowały wygląd; litewszczyzna z r. 1929 nierównie bliższa prajęzykowi aryjskiemu niż gocki język z r. 300. Wnioskowano stąd nieraz, że starożytności językowej odpowiada i terytorialna, że więc siedziby litwo-słowiańskie najbliższe prarodzinie. Nie znane nam ludy zajmowały w prawiekach ziemie nad Wisłą i Odrą; w czasach nowszych przybyli tam ze wschodu jacyś Ariowie, a za nimi w końcu i Słowianie.

EPOKA LITWO-SŁOWIAŃSKA

Wędrówki szczepów aryjskich rozbiegły się w najdalsze strony, oparły się w Azji aż o rzekę Indus i wyżyny Pamiru, zajmując Małą Azję i docierając do środkowej; w Europie do Skandynawii, do wysp brytyjskich, Atlantyku i do Morza

Śródziemnego, którego wybrzeża najdonioślejszego w dziejach kultury nabrały znaczenia, gdy się Grecy i Italowie z ich obcą, a znacznie wyższą, zapoznali kulturą; natomiast w warunkach mniej korzystnych nie postępowała naprzód kultura pierwotna aryjska. Tak było na dziedzinie, jaką spólnie żyjąc Litwa i Słowianie przez wieki zajmowali. Zbogaciłi sobie wtedy znakomicie sam język, mianowicie słownik: Teraz miewali spólne już nie tylko pierwiastki, lecz liczne całe słowa powtarzały się tu i tam, tak że nieraz trudno orzec, czy słowo litewskie lub pruskie spólnego z słowiańskim początku, czy tylko później od Rusi lub Polski zapożyczone? Tak ponazywali razem części ciała, np. ręką, dłoń, garść, palce, łokieć; tak wciągnęli do nazw pokrewieństwa i kognatów, np. wuja; rozglądnęli się w przyrodzie otaczającej nierównie dokładniej, specjalniej niż Ariowie. Więc ponazywali spólnie drzewa (lipę, wiąz, wierzbę, iwę, jodłą, trzemchę, jabłoń, gruszą, zioła); ponazywali kuną, wiewiórką, kreta, krowę(?), cielę(?); z ptactwa: wronę, zazulą-kukułką, cietrzewia, wróbla, drozda, kosa, słąkę; na polu u nich rataj radiem orał, siewał reż (żyto), ber, owies, sadził rzepę; wyrabiał naczynia, cebry, spądy i in.; trudnił się pszczelarstwem nierównie usilniej niż Ariowie. Szczegóły topograficzne wyrażał nazwami dla debry, lasu, góry, sątoku (stoku); podobnie różnice temperatury, atmosfery, pór roku (mgła, piorun, szron, zima, wiosna, wieczór); nie brakło słów dla afektów (miłość, druh i in.); nawet w liczebnikach i zaimkach osobowych zdobywał się na niejedno własne, a obce innym Ariom. Najbardziej -o jakim takim postępie kulturalnym świadczyło poznanie najważniejszych metali, żelaza mianowicie: teraz kowal i kuźnia nabrali znaczenia, stali się ośrodkiem osiedla; kuźnia zajęła miejsce późniejszej karczmy. Dotąd wyliczaliśmy same nazwy przedmiotów, których liczbę łatwo pomnożyć (werw , 'powróz' itp.); brak ich tylko w mitologii, która po obu stronach zawsze nowe, zrozumiałe nazwy przybierała1. Nie inaczej ma się i z przymiotnikami juny (młody), duży i in.; najwięcej zaś spólnych czasowników, i bez przesady można twierdzić, że rzadki bywa pień słowiański, co by nie miał odpowiednika litewskiego.

Bogatemu rozwojowi słownictwa mniej odpowiadał sam rozwój kultury, chociaż i tu nie obeszło się bez postępu (por. obok nazwy metali takie, jak czyść 'liczyć', litewskie skaityti); raźniejszemu postępowi nie sprzyjały widocznie warunki zewnętrzne: brak morza, niewdzięczna ziemia, fatalne sąsiedztwo niekulturalnych Finów, klimat surowy. W końcu, po r. 1000 przed Chr., rozpadła się i ta jednota; północny jej odłam, Litwa, rozpoczął odrębne życie; nierównie większy, południowy wycofał się i od Litwy, i od Finów i zażył na własną rękę, zbliżył się ku zachodowi, ku Germanom.

SŁOWIANIE: SIEDZIBY PIERWOTNE, GRUPY JĘZYKOWE I SZCZEPOWE

Jak u Ariów, tak i u Słowian nie było zupełnej jednolitości językowej; rychło zaznaczały się wszelakie różnice, aż w końcu wyraźniej trzy grupy językowe wystąpiły, jak i u Germanów: zachodnia, wschodnia i południowa (północna u Germanów na jej miejscu). Język polski, a więc i szczep sam należą do grupy zachodniej, która i Czechów, Łużyczan i Słowian nad Odrą i Łabą (bo później, w VI wieku po Chr., i tam dotarli) objęła, specjalnie zaś do północnego odgałęzienia tej grupy wraz z Pomorzanami i Lucicami, sięgającymi aż po Holsztyn i w Brunszwickie za Łabą.

Jakiż był ten język przed r. 500 po Chr., kiedy się jednota słowiańska ostatecznie rozprzęgła? On nie ocalał nigdzie w pierwotnym stanie; najbliższe mu to narzecza macedońskie (spod Solunia), w którym obaj Grecy soluńscy około r. 856 zaczęli spisywać przekład lekcji ewangelicznej z św. Jana; było to narzecze najlepiej zakonserwowane. Dzisiejsze narzecza odbiegły w różnej mierze od pierwotnego stanu; do lepiej zakonserwowanych należą czeskie, polskie (jedyne, co pierwotne nosówki ą, ę zachowało), ruskie. Język ten był nierównie bogatszy niż wszystkie dzisiejsze w słowa rodzime; nigdzie one nie ocalały wszystkie; różne zjawiają się to w jednym, to w drugim; u nas ich stosunkowo najmniej, ależ dopiero od XIV wieku zubożał nasz język, zastąpił obcymi wlazami rodzime. Głosownia, formy, składnia były zupełnie ustalone, bardzo bogate; w późniejszym rozwoju okazał się ich nadmiar zbyteczny; my i Ruś poutracaliśmy najwięcej form czasownikowych (np. aorysty i imperfekty dla oznaczenia czasu przeszłego, liczbę podwójną i in.). Słabo rozwinięte były spójniki dla więzi zdań; te toczyły się głównie spółrzędnie, bez zdań pobocznych oprócz względnych, z których się później poboczne rozwinęły. Szczegóły słownictwa, o ile kultury dotyczą, przedstawimy niżej.

Postęp wobec epoki litwo-słowiańskiej był nadzwyczajny. W ciągu co najmniej tysiąclecia ustaliły się wszelkie cechy słowiańskie; Litwin zachował końcowe s, wilkas, Słowianie je odrzucili, wilk; Litwa zachowała dyftongi, Słowianie je zmonoftongizowali, kiaune — kuna, snajgis (pruskie) — śnieg; Litwa nie zna naszej palatalizacji (piekę, pieczesz), naszego ch, sausas — suchy itd.; najdalej odbiegła od typu słowiańskiego co do czasowników; w końcu rozeszły się narzecza litewskie między sobą może bardziej niż słowiańskie. W składni, słowniku rażących różnic mniej.

Na ziemi słowiańskiej dźwięki tj, dj różni  różnie przekształcali, na zachodzie w c, dz, na wschodzie w cz, ż itd.  Z czasem dopiero wyrobiły się znaczniejsze odmiany, najmniej w składni, najwięcej w wymowie (utracenie. np. wolnego akcentu, różnicy długich i krótkich samogłosek, nosówek); ogólnie zaginęły półsamogłoski, wilk np. było niegdyś dwuzgłoskowe słowo, końcowa półsamogłoska zagłuchła. Bezpośrednie porozumienie między Słowianami dziś jeszcze nie wyłączone, cóż dopiero przed tysiącem lat; w obrębie jednej grupy są różnice jeszcze mniejsze. Trzy grupy narzeczowe, zachodnia itd., odcinają się wyraźnie, nie ma -między nimi żadnych przejściowych okazów, nawet mimo bliskości siedzib pierwotnych, np. między zachodnią (polską i czeską) a wschodnią (ruską) grupą, między Południem (bałkańskim i alpejskim) a Zachodem i Wschodem. Natomiast są albo były takie przejściowe okazy w obrębie każdej grupy z osobna, tak dalece że trudno nieraz pociągnąć ścisłą granicę, np. między Słowieńcami a Kroatami, między Serbami a Bułgarami; i polsko-czeska granica bywa miejscami wcale niewyraźna. Zawiodły zupełnie wszelkie próby łączenia Czech z Południem, bo ani Słowaczyzna nie dzieli z nim niczego, ani nie sięgnęli pierwotni Czesi kiedykolwiek za Dunaj. Śród północno-zachodniej Słowiańszczyzny, sięgającej od Wisły i Bugu do Holsztynu, nie było nagłych, znacznych różnic, bo same jej siedziby tworzyły ciąg nieprzerwany, co się odbiło i na języku nazywanym „lechickim", której nazwy jako historycznie niemożliwej unikać należy. Z czasem tworzą się pewne ośrodki narzeczowe, co znowu na okrainy działają i niby je przyciągają, przez co okazy przejściowe giną lub się zacierają.

Gdzież była kolebka Prasłowian? Jaka ich spoina kultura własna? Które pierwsze wpływy obce wycisnęły na niej ślady niestarte?

Siedziby Prasłowian określimy, potrącając od dzisiejszych wszystkie, które Słowianie później zajęli, po owym piątym wieku. A więc na południu — cały Bałkan wraz z Węgrami i kraje alpejskie, a na zachodzie i sudeckie, gdzie się Słowianie dopiero po odejściu Germanów usadowili; na wschodzie — cały step czarnomorski i kraje nadwołżańskie, bo stepem władały ludy koczownicze od irańskich Scytów aż do turskich. Tatarów, a dorzecze Wołgi wypełniali Finowie ginący tam dopiero w czasach historycznych. I na północ nie sięgali Prasłowianie wysoko; zalegali ją Finowie i Litwa, ale średni bieg Dniepru był cały aż do źródeł dnieprowych w ich ręku; do Bałtyku przystępu pierwotnie nie mieli. Na zachodzie przekraczali Wisłę sięgając po Odrę i docierając do gór sudeckich.

Przeciw temu twierdzeniu memu oświadczają się niemal jednozgodnie wszyscy inni badacze, wychodząc z mylnego" założenia, że prarodzina Słowian nie znała pierwotnie buku, bo nie ma u Słowian własnej nazwy tego drzewa (mają dla niego tylko pożyczoną niemiecką, bõka, Buche), więc musieli siedzieć pierwotnie na wschód od. linii zasięgu buku, a ta linia sięga mniej więcej od Królewca do ujścia Dunaju, z środkowym wygięciem na wschód; zasięg grabu nierównie' dalej na wschód się wygina. Z drobnego, może całkiem przypadkowego szczegółu wysnuwać tak daleko sięgające wnioski nie uchodzi, tym bardziej skoro Słowianie mają własne nazwy dla cisu (i bluszczu), a zasięg cisu (i bluszczu) równa się mniej więcej zasięgowi buku; dalej mają Słowianie własną nazwę dla grabu, a oto widzimy, że inne ludy, np.' sami Niemcy, obu drzew nie rozróżniają wcale! Niemcy nazywają jednym Buche i buk, i grab. Prusowie siedzieli co najmniej tysiąc lat między samymi bukami, mimo to nazywali je z polska! Twierdzą również, że Słowianie nie mogli pierwotnie siedzieć na zachód od Wisły, dokąd Germanie sięgali, bo starożytni nie podali tam ani jednego nazwiska: słowiańskiego. Ależ jest Kalisz u Ptolemeusza (Kalissia, nazwa prasłowiańska, to samo co Kałusz i skałusz 'błoto' od kału), a może jest u niego i drugi Kalisz (przecież cała ta: ziemia obfituje aż nadto w błota — Napoleon nazwał je dlatego piątym żywiołem w Polsce) w Askaukalis, złożonym może z słowiańskim Osko (nazwa osiny, germańskie aska?), por. czeską Oskawę a nasz Oskobok, dawniej Oskobłok i Woskobłok, Oską i Oszczkę, wszystko to nie germańskie, jak o czeskiej Oskawie (mylnie) twierdzą. Jeżeli bowiem; ograniczymy pierwotne siedziby Słowian samym krajem między Bugiem a Dnieprem (wypełnionym po znacznej części olbrzymimi błotami Polesia, gdzie ludzi nie było!), to skądżeż wzięły się te tłumy niezliczone, co w ciągu VI wieku zalały cały wschód i środek Europy, od Łaby i Bałtyku aż do Bałkanu? Chyba już Prasłowianie zajmowali całą Polskę, jej imiennictwo topograficzne jest też wyłącznie słowiańskie bez jakiejkolwiek obcej przymiesżki, fińskiej czy innej —. żadnej dotąd przynajmniej naukowo nie udowodniono; jeżeli jaka się jeszcze znajdzie, będzie może ilirska od pierwotnych Wenetów(?).

WPŁYWY OBCE. WĘDRÓWKI GERMAŃSKIE

Siedziby Prasłowian sięgały więc nie od Bugu, ale od Odry do Dniepru, którego bieg średni przekraczały; opierały się o Karpaty i Sudety; nie docierały do Bałtyku, oddzielane od niego przez wąski pas pruski. Na tej prarodzinie ulegli Prasłowianie w pierwszych wiekach po Chr. wpływom i podbojom energicznych Germanów wschodnich: Gotów, co wyszli z Szwecji i Gotlandii na Prusy, a wielkie państwo nad

Czarnym Morzem w IV wieku założyli; Burgundów i Wandalów, jeśli nasz domysł, że kraj po obu brzegach Wisły był słowiański, trafny, bo Burgundowie z wyspy bałtyckiej Bornholmu, a Wandalowie z Danii (północna Jutlandia nazywała się Wendila) wyszedłszy, lewe Powiśle zajmowali od Bałtyku aż do Śląska (tu siedzieli Wandalowie-Silingowie). Sąsiedztwo i przewaga germańska zaznaczyły się pożyczkami rzeczowymi i słownymi; germanizmy dostały, się do języka prasłowiańskiego między II a IV wiekiem po Chr. przez kupców głównie, którzy oba języki znali. Najważniejszy epizod w pierwotnych dziejach Słowiańszczyzny to wiekowe stykanie się z Germanami wschodnimi, a skutek i ślady jego przetrwały kilkanaście wieków do dziś; pierwsze to owe germanizmy w mowie Słowian, za którymi poszły po wiekach inne, jeszcze liczniejsze. Niewiele tych pierwotnych, około czterdziestu, ale każdy z nich to niemal napis osobnego rozdziału w dziejach kultury.

I tak dawały się Słowianom we znaki hansy 'drużyny' germańskie, które ich nachodziły i grabiły, więc przejęli tę nazwę jako chąsa 'rozbój' (ocalało jedynie w dawnej polszczyźnie: chąsa 'kradzież', chąśba 'rozbój'); ale hansy wysyłał germański kuning 'król', więc i tę nazwę przejęli (knęg, z czego u nas ksiądz, z ksiądz książę), jak i nazwy nowej broni, miecza długiego i szłomu (hełmu) żelaznego. Hansy wymuszały na nich dostatki (skatt, Schatz dziś), ale że dostatkami Słowian bywały głównie trzody, więc ci sobie to skot na bydło przenieśli; nasłuchali się też dosyć o 'pieniądzach (Pfening); płacili Gotom i lichwą (leihen), a własne wżenić, wiano wymieniali na gockie kup, kupić (kaufen).

Z podobnych pożyczek nie wynika jednak bynajmniej, żeby Słowianie wcale nie znali samych rzeczy; i oni mieli swoje własne nazwy dla rozboju, książąt, bydła, kupna; przejmowali jednak germańskie dla oznaczenia jakichś nowych ich właściwości. Np. wyrabiali od niepamiętnych czasów placki, tj. kruszyli ziarna zbożowe najpierw kamieniem i młotem, potem w żarnach; zwilżali pokruszone i piekli je w żarzącym  popiele (podpłomyki) lub między rozpalonymi kamieniami; nie wiemy, jak placki nazywali, bo kołacz i korowaj to są nazwy specjalne obrzędowego pieczywa. Ale od Gotów przejęli ich nowy chleb z jego nazwą (goc. hlaifs, niem. Laib): Tak samo mieli swoich balijów-znachorów, co zamawiali choroby i rany, szepcąc odwieczne formułki i przykładając zioła, lecz od Gotów przejęli nazwę leków i lekarzy (lekeis, 'lekarz', co Germanie sami od Celtów mają, to, jak i inne ważne słowa kulturalne). Stół pierwotny był deską na ziemi; te zwali Goci disks  (dziś Tisch) z łac. discus; Słowianie zatrzymali pierwotne znaczenie deski, nazywając stół własnym słowem. Obok własnych garnków przejęli nazwy bluda i misy z goc. biuds 'stół' (nazwy stołu i misy mieszają się coraz) i mes (a to z łac. mensa 'stół'). Nawet u pojęć oderwanych znajdą się pożyczki, np. leść 'chytrość' z goc. lists; duma, dumać (u innych Słowian i 'mówić') z goc. dõms 'sąd, mniemanie'; może i chędogi (u nas 'czysty', u innych Słowian 'sztuczny', 'mądry') z goc. handugs 'mądry'. Przeważają jednak nazwy rzeczowe; nie ma pożyczek śród nazw pokrewieństwa, członków ciała, zwierząt domowych i dzikich, roślin uprawnych i dziko rosnących, części domu, czego wszystkiego nie brak u Litwinów i Finów, pożyczających od Germanów czy od Słowian. Znaczenie jak i rodzaj gramatyczny nieraz odbiega, np. szkło, z dawnego śćkło, siekło, z goc. stikls 'puchar szklany' (Słowianie przenieśli nazwę z wyrobu na materiał, nie od szklanych paciorków, co bardzo były w obiegu, lecz od drogich naczyń). Nie zmienione są mosiądz (słowiańskie o starsze niż e w Messing); kocieł z katils, Kessel (Słowianie gotowali w garnkach w piecach, Germanowie zawieszali kotły nad wolnym ogniskiem, ależ i oni nazwę z łac. catillus wzięli, więc wskazówka, jak należy być ostrożnym w wywodach i wnioskach;

Słowianie nie z łac. sami pożyczyli); ocet z akeits, Essig, nie z acetum; osieł z asils, Esel, nie z asellus. I nazwa kolczyków, dziś u nas zapomniana, ros. sierga, skrócone z cerkiewnego.; useręg, tj. gockie auhsariggs, Ohrring. Goci zapoznali Słowian ze lwem, (ich domyślne liws, Löwe); z wielb(ł)ądem, z ulbandus, Olbente (słoń, z odmienionym znaczeniem); z figami (cerk. smoky z goc. smakks). Do wyżej wymienionych terminów wojennych należy i trąba z germ. trumba (pierwotnie 'bęben', nie 'trąba'). O buku była już mowa, o bukwach 'literach' zob. niż. Rzecz o winie nieco niepewna, czy. z goc. weins, czy z łac. vinum, zgadzającego się w rodzaju nijakim (na to mogło piwo wpłynąć).

Dwie ważne pożyczki są geograficzne; nazwa Dunaju, u Słowian i na ludzi przenoszona, stąd Dunajów, por. Dunajec ; Włochów, co poszło z Walh, Wälsche. Dalej cesarz z Kaiser; cętka, pierwotnie 'pieniążek' z kintus 'pieniążek'; oł 'piwo' z ale (angielskie); młóto (Malz); wertograd 'ogród' z goc. aurtigards, to samo: winograd z veinagards 'winnica'; na koniec pożyczka odnosząca się do stroju, pągwa (nasza pągwica 'guzik') z pungs, to samo. Niektóre z tych pożyczek dostały się do Prus i Litwy wprost od Gotów, tj. beż pośrednictwa słowiańskiego, na dowód bezpośrednich między nimi stosunków, lecz ich bardzo mało. Słowianie przybrali od Gotów nawet przyrostek łaciński oznaczający zatrudnienie, nasze -arz (lekarz itp.), z łac. -arius przez gockie ~areis. Rzecz o pożyczkach utrudnia okoliczność, że litwo-słowiańskie i germańskie miewają i spólne słowa nie zapożyczone; np. srebro (Silber, dotąd nie wyśledzonego początku); tysiąc (Tausend); drug (gockie driugan 'walczyć'); bór (islandzkie borr 'las'); ludzie (Leute); luby (lieb); łgać (Lug). Czy słowo spólne czy pożyczone, np. dług (rus. dołg) a goc. dulgs, co pewną pożyczką lichwy można by uzasadnić; słup (rus. stołp) a nord. stolpi; pułk (rus. połk) a Volk, pierwotnie 'pułk' (druga więc obok chąsy dla napastników germańskich nazwa)? Wszystkie powyższe słowa, od ludzie począwszy, uważa się za pożyczki germańskie, szczególnie pułk, chociaż się stale pojawia w imionach Świątopełk, Jaropełk, Przedpełk, co może samo przeciw pożyczce świadczyć; chąsy w imionach nie ma.

Czy nie znajdą się wobec tylu tak ważnych pożyczek od Gotów pożyczki słowiańskie u Gotów samych? Jedna zdaje się pewną: gockie plinsjan, 'tańczyć' z naszego pląsać, bo Gota, nawykłego do tańca mieczowego męskiego, uderzyły pląsy-koła dziewcząt słowiańskich, klaszczących w dłonie do taktu (pląsać znaczy pierwotnie klaskać). Dalsze pożyczki mniej pewne, np. gockie płat 'łata' z naszego płatu 'płatka'.

Inne pytanie, ważne i dla wędrówek słowiańskich: dlaczegóż to opuszczali Gotowie, Burgundowie, Wandalowie swoje północne siedziby? Odgadywamy najróżnorodniejsze przyczyny: to klimat pogorszony wędrówkę wywołał, to lata głodu czy pomoru (na bydło) obrzydziły niechętnym siedziby; głównie może przeludnienie, co rychło nastawało wobec pierwotnej, bardzo ekstensywnej gospodarki, a skąpo odmierzonych miejsc uprawnych; zamiast w pocie czoła karczować lasy, nachodzono obce niwy; popłacała dalej przedsiębiorczość i ruchliwość ludu, który najpierw wysyłał część młodzieży niby ver sacrum, a odebrawszy od niej pomyślne wiadomości, wybierał się sam w drogę, nęcony później bogactwami Zachodu i Rzymu.

Czy jednak wszyscy Germanie opuścili kraje od Wisły i Odry aż do Łaby, dalej Czechy i Morawy z Słowaczyzną? Wiemy przecież, że np. Goci bynajmniej nie wyruszyli wszyscy, że istnieli (nieliczni) Goci na Krymie jeszcze w XVII wieku. Ale pytaniu temu, wcale uprawnionemu, mylną nadawano doniosłość. Wobec prędkiego zniemczenia zachodnich Słowian wpadli niektórzy niemieccy badacze na myśl, że ten nowy najazd niemiecki za Karolingów, za saskich i frankońskich cesarzy napotkał między tymi Słowianami resztki pierwotnych Niemców i ci to przyczynili się walnie do tego rychłego zniemczenia. Lecz żaden z licznych spółczesnych pisarzy niemieckich o niczym podobnym ani nie wspomniał; drużyny niemieckie IX do XII wieku nie spotykały nigdy i nigdzie ziomków, którzy by im podbój ułatwiali. Natomiast jest niemal pewne, że pozostawały przy wywędrowaniu szczepu drobne odłamy jego, niebawem pochłonięte przez Słowian i zupełnie zasymilowane, których tylko jedna i druga nazwa miejscowa przypomina. Oto na Śląsku gród Niemcza, słynny bohaterską przeciw Niemcom obroną w r. 1012; już Thietmar zaznaczył, że go Niemcy założyli, a takich nazw jest więcej, Niemitz w Marchii (z c, bo tam mazurzyli Słowianie, gdy na południowym Śląsku nie mazurzą, więc cz). Wandalowie i Siłingowie opuścili Śląsk dopiero około r. 400, chociaż wykopaliska świadczą, że już po r. 300 ludności znacznie ubywało (więc wcześniej wywędrowali?), ale po owych Silingach (nie wchodzę w ciekawe dzieje tej nazwy) pozostały nazwy Ślężej góry i rzeczki (zob. niż.), więc chyba szczątki ich nazwę własną Słowianom przekazały, tak samo jak resztki innych Germanów przekazały nazwę Meklemburg lub Brandenburg (żadnego Braniborza nigdy na świecie nie było), Hawolę i inne nazwy miejscowe, głównie rzeczne. W Czechach i Morawach stało się to aktualnym pytaniem, od kiedy Bretholz tamtejszych Niemców, bynajmniej nie wszystkich, z późniejszej kolonizacji XIII wieku, lecz i z resztek Markomanów i Kwadów wywiódł, co mu nazwy, jak Wełtawa z niem. Wildaha (?), Swratka z Schwarzaha (?) i in. dowodziły. W każdy sposób musieli się Słowianie bezpośrednio z Niemcami stykać, aby mogli te nazwy przejmować, i z góry upada dawny przesąd, jakoby po wywędrowaniu Germanów znad Wisły i Odry te kraje pustką wiekową zaległy i dopiero po wiekach Słowianie tam wkroczyli. Ależ Słowianie, widocznie unikając własnego przeludnienia, gdy tylko odpór Germanów osłabł, natychmiast z tego skorzystali i ku Elbie i Sali poparli, jak i za Sudety.

Dla wygody i uproszczenia mówiliśmy wyłącznie o pożyczkach gockich, ponieważ z języka Burgundów i Wandalów nic nie ocalało, ależ niejednego z tych słów wcale nie ma w zabytkach gockich, jakie posiadamy, np. kuning (jest w nordyjskim w odmiennej postaci)-. Dziwnym nieco trafem żadna nazwa potężnych szczepów, Gotów itd., nie ocalała w ustach słowiańskich, chociaż nieraz Gdańsk, Gudów litewskich z nimi łączą; myśmy jedyni zdobyli się na Silingów, szczep stosunkowo drobny, a to dla góry Ślężej dominującej nad całą okolicą. Posiadamy bowiem dla wszystkich Germanów bez wyjątku spólną nazwę Niemcy od niemego, tj. tego, z którym nie sposób się rozmówić (sam przymiotnik od momotu, niby Miemiec, przezwany); nie rozróżniamy ich bliżej.

Zabrnęliśmy do chaosu wędrówek ludów, przypadających głównie na III, IV i V wiek i kończących się zagładą państwa rzymskiego. Do tych wędrówek przyłączyli się w V wieku i Słowianie, nie pod naporem koczujących ludów wschodnich, Hunów np., lecz sami posuwali się za Odrę na zachód, okrązając Karpaty na południe, gdy Niemcy opróżnili te kraje; może przeludnienie pchało i Słowian na te wędrówki; oporu zdaje się nie znaleźli żadnego. Tak zakończyła się idylla prasłowiańska.

Mimo woli pytamy, jakiego rodzaju było to spółżycie Słowian i Germanów w ciągu tej idylli, jak się żywioł obcy śród rodzimego układał? Całkiem inaczej niż np. między Germanami a Rzymianami (prowincji), gdzie przyszło do przeniknięcia się obu żywiołów i w końcu do wytworzenia nowych zupełnie zespołów. Ale pewnie też inaczej niż między Słowianami a Awarami (poprzednio Hunami, później Bułgarami),, bo ci koczownicy byli tylko najeźdźcami i spłynęli bez śladu (z małym u Bułgarów wyjątkiem) z powierzchni słowiańskiej. Rozstrzygała pewna wyższość kultury, bo na Germanów już oddziałał Rzym z swą starą cywilizacją i nową organizacją państwową, które do Słowian jeszcze wcale nie dotarły; przecież cały szereg pożyczek germańskich w językach słowiańskich był rzymskiego początku, a po wiekach okazali się znowu Niemcy państwa frankońskiego i salickiego pośrednikami kultury starożytnej, która nigdy, ani śród wędrówek narodów; doszczętnie nie zanikła. Otóż obfitość i znaczenie owych pożyczek dowodzi, że osiągnięto pewien stopień spółżycia, że przenikano się formalnie nawzajem, że nie dzieliły się przestrzenie zajęte przez Germanów jak najszczelniej od słowiańskich; ale Germanów parło niepowstrzymanie dalej na nęcące klimatem i skarbami Południe, więc to spółżycie nie nabrało większej ścisłości.

Odsłaniał się w niej dotąd jeden obcy, ale przepotężny czynnik germański (wschodniogermański) — czyż nie było i innych obcych? Żaden nie może się z germańskim zrównać, ale są i inne ślady obce. Najmniej pewne są fińskie, już dlatego że Litwa przedzielała Słowian od Finów, ale chmiel (z czego łac. humulus) wcale nie jest fińskiego pochodzenia; inne szczegóły: ubiory (czapek), wzory tkackie, sposób plecenia są zbyt drobne i późne, żeby coś o nie opierać; w języku nie pozostały żadne dalsze ślady. Nieco inaczej ma się rzecz z wpływami irańskimi, ależ je grubo przesadzano, twierdząc, jakoby szereg wyrazów kulturalnych największej wagi Słowianie od Irańczyków przejęli, a ponieważ o jakiej bezpośredniej łączności wobec olbrzymiego oddalenia przez morza i lądy mowy być nie może, więc pierwotnych stepowców europejskich, ziranizowanych czy irańskich Scytów, Sarmatów, Alanów, udają za pośredników. Od nich mieli Słowianie przejąć nazwę boga, świętego, słowa i kilka innych. Wiemy coś niecoś o mitologii scytyjskiej, tylkoż nie ma tam śladu boga; słowo to aryjskie, spólne Słowianom, Indom i Irańczykom, nie pożyczone. Święty zgadza, się z irańskim spenta- (ze sventa-), ale znaczyło pierwotnie 'jary' i gdyby nie litewskie sz- zamiast oczekiwanego s- (szwentas), zestawilibyśmy je niechybnie z gockim svinths 'jary'. Słowo wreszcie znaczy u innych Ariów 'sławę' (greckie kleos itd.), tylko w irańskim toż, co u nas. Oto i wszystko, ależ to są zgody pierwotne, nie pożyczki. Pewnego wpływu Scytów zaprzeczać nie myślimy; może nasze obfite słownictwo dla namiotów (zob. niż.) stoi z tym w związku; orientalne są pożyczki kłobuku 'wysokiego kapelusza, kołpaka' z pratureckiego kalbuk; chorągwi z mongolskiego orongo, horongo; toporu wreszcie z perskiego tabar, przeniesionego przez Turków. Konopie (znane dobrze i Scytom, przyprawiającym z ziarn kąpiele odurzające) i reż 'żyto' przyszły od Traków, którzy może i grecką nazwę korabia przeszczepili. Co do mniemanych wpływów „irańskich" warto zaznaczyć, że sama materialna kultura południowa (scytyjska) niezbyt daleko do północy dotarła.

Gdy tak od wschodu jakie takie światełko się błyszczy, od zachodu od Celtów najmniejszego nie ma. A przecież dziś jeszcze niektórzy antropologowie (szczególniej francuscy) prawią o jakiejś celto-słowiańskiej rasie krótkogłowych brunetów energicznych, przeciwstawiając ją rasie nordyjskiej, germańskiej długogłowych blondynów. Wykopaliska dowiodły, że założenie tej celto-słowiańskiej teorii mylne, bo czym groby słowiańskie starsze, tym większy wykazały procent długo i średniogłowych, a między językami celtyckimi a słowiańskimi nie ma najmniejszej łączności, chyba że niektóre słowa celtyckie przez Germanów nas i Prusów-Litwinów doszły, np. lek; pruskie rikis 'pan', stąd litewska, u nas w XVI wieku na

Litwie dobrze znana, rykunia 'włodarka'. Jedyne słowo celtyckie to braha ruska, braga, z celt. brag 'słód'; pomawiano o to i inne, nawet sługą, najmylniej; jabłko jest całej północy aryjskiej spólne. Nie ma więc celu w naszych nazwach miejscowych czy osobowych doszukiwać się celtyckich odpowiedników, np. „Małgów — czy to celt. Malgo król brytyjski r. 547 (Mailcum, Maelgun), jak mieliśmy Peano, Pyanowice, Tristan i Trestram, Imram, Patryk, Patrzyków itd.?" Ależ Małgów połączymy z "małżem, 'mięczakiem'; Imram i Imbram to znany nam regensburski Irameram; Tristan ogólne średniowieczne imię, Patryk to samo i Pijan — Paeanus; więc i przy Brzurze dawnej, nowszej Bzurze, nie porównamy gal. rzeki Lesura, dziś Lisère, z dawnego Plesura. Że się niektóre nazwy rzek z celtyckimi dziwnie schodzą, nie przeczymy, ale jak to tłumaczyć? Schodzą się i z ilirskimi, np. Noteć, dawna Noteś z ilirską Nathisso, Mroga z Margus i in.; czyż to pozostałości po owych Wenetach, jakim kulturę łużycką przypisują? Spodnie (których świat klasyczny i germański nie znał) przyjęli Słowianie nie od Celtów, lecz raczej od Scytów; w obrzędach i wierzeniach, np. pogrzebowych, daremnie dopatrywano się celtyckich. Germański więc żywioł nieskończenie silniej niż każdy inny zaznaczył się u Słowian.

W ciągu V wieku spłynęły na koniec fale germańskie i w ślad za nimi pojawili się na widowni Słowianie, ale nie wcześniej, a więc nie w IV wieku w Meklemburgu, ani w II w. nad Dunajem, o co ich na podstawie fałszywych etymologii nieraz pomawiają. Hunowie nie wyparli Słowian z ich siedzib pierwotnych, ale porwali z sobą południową ich połać, i obok Germanów (Gepidów i in.) zajęli i Słowianie między nimi niepoślednie miejsce, 'strawę' naszą (zob. niż.) odprawiano przecież przy stosie Attyli. Rozeszli się więc Słowianie, ale nie pod tym nazwiskiem jako ogólnym; było ono tylko kilku szczepom właściwe, a dopiero później przez obcych, Greków i in., na wszelkie pokrewne szczepy (poczucia narodowego wcale jeszcze nie było) przeniesione. Z jakimże spólnym zasobem kulturalnym wybierał się każdy szczep na osobliwe drogi rozwojowe? Na to pytanie nie ma odpowiedzi wprost dla braku źródeł; jedyna krótka wzmianka u Tacyta o życiu-bycie Wenedów luki tej nie zapełni. Wypada znowu odwoływać się do języka i analogii, ale w pogańskiej Polsce VI—X wieku kultura chyba niezbyt się oddaliła od prasłowiańskiej, tym bardziej że się owi Polacy z siedzib pierwotnych nie wychylali ani jakimś obcym wpływom przemożnym nie podlegali, więc kreśląc kulturę pogańskiej Polski powtarzalibyśmy chyba rysy prasłowiańskiej. Zamiast takiego powtarzania przystąpimy niżej do obrazu kultury prapolskiej, pogańskiej. Tak dotarliśmy na koniec do właściwych dziejów polskich, skreśliwszy tylko w najogólniejszych zarysach to, co je wyprzedziło. Chodziłoby głównie o uzgodnienie badań archeologicznych z wiadomościami historycznymi. Zapatrzeni zbyt wyłącznie w kulturę śródziemnomorską, nie docenialiśmy dla Europy środkowej wpływów kultury nordyjskiej; polegając na wiadomościach historycznych, które tylko o wędrówkach Bastarnów, Celtów, Cymbrów i Teutonów itd. prawią, nie przypuszczaliśmy wędrówek nordyjskich, o wiele starszych i liczniejszych, podejmowanych z tych samych przyczyn, co i owe historyczne, późniejsze. Nie ma jednak zgody na dosyć powszechne twierdzenia archeologów, jakoby Gotowie po rozbiciu ich potęgi przez Hunów rozpierzchli się na wsze strony i odłam ich zawitał i w Beskidy czy Tatry; że od tych to Gotów nasi górale zatrzymali niejeden szczegół życiowy, np. w stroju używanie charakterystycznych dla nich spinek metalowych u koszuli, dziś wychodzących zupełnie z użycia.

Naciskani przez Hunów mogli się chronić Gotowie w łatwiej dostępnych od południa dolinach karpackich. Niewielki pewnie ich zastęp... mógł się przesunąć w Beskidy i na dolinę nowotarską, stanowiąc ważny trzon ludnościowy, który pochłonęli później naciskający od północy i od południa Słowianie...

Nazwy geograficzne potwierdzają stanowczo, że bezpośrednio przed przybyciem Słowian zachodnie Karpaty były zajęte przeważnie przez szczepy germańskie. Do takich starych nazw germańskich, które tu Słowianie zastali, należą zapewno Beskid, Wag i Dunajec, Orawa; może jeszcze starsze są nazwy Tatr i Popradu, a wreszcie i Karpat. Germanie sami je tutaj już zastali.

Nazwy te niczego nie dowodzą; nazwa Dunajca np. powtarzała się w guberni riazańskiej, dokąd żaden Germanin nigdy nie dotarł; Beskidy — Bieszczady, formacja zbiorowa, nazwane może od trackich Bessów, których odnogę Ptolemeusz tu właśnie umieścił; nazwa Karpat i Germanom, i Słowianom równie obca, nie powtarza się, jak stale bają, w nazwie Chorwatów. Nie zamarzyło się Germanom-Gotom osiedlać się w nieprzystępnych dla nogi ludzkiej borach i skałach; omijali je starannie, okrążając je od Bramy Morawskiej i od Siedmiogrodu. Archeologowie rosyjscy zaprotestowali też natychmiast przeciw owym wywodom, przypisując pochodzenie typów spinek góralskich „pianoborskiej" kulturze (wschodniofińskiej) znad Wołgi i Karny, bo fibuły gockie różnią się od góralskich zasadniczo, nie mając ruchomego trzpienia; mogły im dostarczyć chyba luźnych dekoratywnych znamion — naturalnie drogą importu, którym się i wandalskie relikty szerzyły; mylnie rozszerzają archeologowie zasięgi władzy (zamiast kultury) wandalskiej aż po Dniestr.

ROZDZIAŁ DRUGI

POLSKA POGAŃSKA. SZCZEPY I IMIENNICTWO

Świadectwa o Słowianach od VI do X wieku. — Szczepy polskie: nazwy; różnice narzeczowe. — Imiennictwo: nazwy miejscowe; imiona osobowe. — Bibliografia.

ŚWIADECTWA O SŁOWIANACH OD VI DO X WIEKU

Dla pierwszego niemal pół tysiąca lat, dla lat od r. 500 do 966, brak wszelkich źródeł. Ówczesna Polska, wałem szczepów słowiańskich zewsząd okolona, daleka od morza i dróg handlowych nie budziła uwagi obcych, a ziemia, tak bogata w wykopaliska przed i po Chr., prawie żadnych jak dotąd nie wydała tajemnic. Zwracamy się więc po wiadomości do innych Słowian, posiadamy bowiem greckie o południowych Słowianach z VI i VII wieku, a arabskie i niemieckie o Słowianach wszelakich z IX do XII w., leczenie zawsze wolno je uogólniać, chociaż wiele z nich korzystać można. Przytoczymy więc w dosłownym przekładzie, aby nie ścierać patyny wiekowej, najpierw oba najdawniejsze opisy słowiańskiego trybu, oba nierównej wartości; pierwszy maluje, jak się w głowie wykształconego Greka (Prokopiusza) przedstawiał nowy świat słowiański około r. 550; drugi, nieco późniejszy, Maurycjusza obfituje w szczegóły istotne, nie w same ogólniki i fantazje. Prokopiusz pisze o południowych Słowianach:

Tymi ludami, Słowianami i Antami, nie włada jeden mąż, lecz żyją od wieków we gminowładztwie i dlatego spólnie ich obchodzi, co pomyślne i co przykre, a podobnie jest i godzi się i wszystko inne obu tym barbarzyńcom od dawna. Wierzą, że jest jeden bóg, władca gromu, panem nade wszystkim, i jemu ofiarują wołu i wszelakie bydło poświętne. Losu ani znają, ani zresztą dopuszczają, aby miał moc jakąkolwiek nad ludźmi, lecz gdy śmierć im już przed nogami grozi, czy to w chorobie, czy w walce, ślubują w razie wyjścia, że natychmiast za duszę bogu ofiarę uczynią; gdy wyjdą, ofiarują, co obiecali, i mniemają, że okupili zbawienie tą ofiarą. Czczą zaś rzeki i nimfy, i inne bóstwa i ofiarują im wszystkim, a wróżby czynią przy tych ofiarach. Żyją w nędznych kolibach, nawzajem daleko rozłożeni, każdy zaś często odmienia miejsce siedziby. Wstępując w bój tłumy pieszo nachodzą nieprzyjaciela, dzierżąc w rękach małe tarcze i spisy; pancerza nigdy nie wdziewają, niektórzy ani świty, ani płaszcza nie mają, jedynie nogawice po pas wciągają i tak do utarczki z przeciwnikiem stawają. Mają też oba (ludy) jeden język zupełnie barbarzyński, ani też co do wyglądu między sobą się odmieniają. Wszyscy są bowiem odznacznie rośli i dzielni, co do ciała i włosów ani nadto biali albo blondyni, ani też całkiem ku czarności nie są zwróceni, ale wszyscy są rudawi. Tryb życia nędzny i zaniedbany jako Masageci i sami wiodą, i jako tamci najciąglej bywają brudu pełni. Źli zaś albo złoczyńcy bynajmniej nie bywają, ale i w swej prostocie zachowują tryb Hunów... zajęli wiele ziemi, bo największą część po tamtej stronie dunajowej...

Maurycjusz tak uczy Greków wojować z Słowianami, znowu tylko z południowymi, nad dolnym Dunajem:

Słowianie i Antowie są jednego trybu życia i jednych skłonności, wolni, nie dają się przenigdy nakłonić do ujarzmienia albo panowania, a już najmniej na własnej ziemi; są liczni a wytrwali, znoszą łatwo i upał, i zimno, i słotę, i ciała nagość, i brak żywności. Ku odwiedzającym ich są łaskawi i życzliwie odwodzą ich z miejsca na miejsce, dokąd dążą, tak że gdyby dla niedbalstwa gospodarza gościa szkoda dotknęła, oddający gościa na gospodarza wojnę by wzniecił, pomszczenie gości za świętość sobie uważając. Tych, co są u nich w jeństwie, nie zatrzymują ich, jak inne narody czynią., na czas nieograniczony, ale naznaczywszy im czas pewny, pozostawiają na ich zdaniu, czy chcą wrócić między swoich za pewnym wynagrodzeniem, czy zostać u nich wolni a przyjaźni. Dostawa im moc bydła rozmaitego i zboża w stogach złożonego, a najwięcej prosa i lnu. Niewiasty ich nad wszelkie przyrodzenie ludzkie bywają cne, tak że wiele z nich śmierć mężową uważa za koniec własny i chętnie same się udawią, wdowieństwa za życie sobie nie licząc. Mieszkają zaś po nieprzystępnych polanach, rzekach, moczarach, jeziorach, a wyjścia z siedzib czynią wszelakie dla zdarzających się im pospolicie niebezpieczeństw. Rzeczy swe potrzebne w ukryciu chowają, nie posiadając jawnie nic zbytecznego, a żyjąc po rozbójniczemu chętnie po gęstych, wąskich i skalistych miejscach napady na wrogów uskuteczniają. Zręcznie używają zasadzek i napadnięć, i przebiegów, dniem i nocą rozmaite sposoby wymyślając. Prześcigają wszystkich w doświadczeniu przebywania rzek, a dzielnie trwają w wodach, tak że nieraz niektórzy z nich (doma przebywając, a napadnięciem zaskoczeni i niebezpieczeństwu uchylając się pod wodę) w głębi wody trzciny długie do tego przysposobione, całkiem wydrążone, w ustach dzierżą, co sięgają aż powierzchni wód, i leżąc na wznak, w głębi nimi oddychają i starczy im to na wiele godzin, tak że ani podejrzenia o nich nie bywa, ale gdyby nawet te trzciny na zewnątrz widziano, niedoświadczeni uważaliby je za zrosłe z wodą. Dlatego ci, co to wypróbowali, poznając trzcinę wedle cienia i położenia, albo nimi usta przebijają, albo odciągając je wywodzą ich z wody, gdyż dłużej nie mogą w wodzie przebywać. Każdy zaś z nich uzbrojony jest w dwie spisy małe, a niektórzy z nich i w tęgie, ale ciężkie do przenoszenia tarcze. Używają zaś i drewnianych łuków, i strzał małych, namaczanych jadem środków czynnie działających; jeżeli ustrzelony nimi nie ubezpieczy się wypiciem teriaku (driakwi) albo innymi lekarzom doświadczonym świadomymi pomocami, albo przez to, że się wprost wytnie ranę, tak żeby ciała pozostałego nie przejęło. Będąc zaś bez rządu a nawzajem się nienawidząc, ani szyku nie znają, ani usiłują bojować w gęstym boju, ani zjawiać się na nagich a równych miejscach. Jeśli się zaś zdarzy, że za dogodnej chwili odważą się na spotkanie, z okrzykiem nieco ku przodowi się podają, a jeśli przeciwnik przed ich głosem ustąpi, rychło nacierają, w przeciwnym razie tak samo się odwracają nie kusząc się ręką siły ich wroga spróbować; uciekają zaś do lasów, tam mając znaczną pomoc jako doświadczeni w walkach po cieśninach. Często bowiem unosząc zdobycz, dla małego popłochu ją zbywając, do lasów uciekają i napastników około zdobyczy zajętych napadając, łatwo ich uszkodzą. I nawykli to rozmaicie a umyślnie czynić na szkodę swych przeciwników. Są zaś całkiem wiarołomni i w umowach nietrwali, ustępując raczej (ze) strachu niż podarkom. Gdy bowiem między nimi poróżnią się zdania, albo się nie zgodzą, albo w razie zgody inni uchwałę wnet przekroczą, bo wszyscy są zdania przeciwnego, a żaden drugiemu ustąpić nie chce. Wyprawy przeciw nim należy raczej w porę zimową przedsiębrać, kiedy dla obnażenia drzew, niełatwo im się ukrywać, a i śnieg ślady uciekających wyjawia, a żywot ich jakby całkiem zmarniał; zresztą i dla mrozu łatwo rzeki przebywać. Wystrzegać się należy latem w nieprzystępnych i zalesionych miejscach bez znacznej uwagi następować, jeśli nieprzyjaciel zgromadzony, zanim się go piechotą czy konnicą nie wypędzi... Ponieważ u nich wiele książąt i nawzajem się nie zgadzających, nie jest od rzeczy niektórych z nich racją albo darami sobie zyskiwać, a najbardziej tych, co pobliżej granic, aby walka przeciw wszystkim połączenia i samowładztwa nie dokonała.

Po przestrodze co do obchodzenia się ze zbiegami i jak należy zasoby nieprzyjacielskie nie marnować, lecz lądem czy rzeką do siebie uwodzić, zaznacza Maurycjusz, jak podejmowane przeciw nim wyprawy mało w istocie im szkodzą.

Gdy bowiem osiedla Słowian i Antów (inna to grupa tych samych południowych Słowian) rzędem nad rzekami leżą i nawzajem się stykają, tak że nie ma między nimi uwagi godnego przestanku, a lasy, błota lub sitowia im bliskie, więc przy najściu najbliższych dalsi rychło o tym zwiedzą i uprowadzają swoje zasoby, ich młodzież zaś, wyzbywszy się strachu, po kryjomu korzystając z doby napadają naszych żołnierzy; w takich wyprawach należy wszystkich zdolnych do boju zabijać i nie zwlekać z tym.

Korzystając z tego świadectwa, należy pamiętać, że mowa tu o Słowianach, którzy porzucili pierwotne siedliska i w długiej wędrówce raczej zdziczeli; zdawało się, że jak Germanie zachodnie, tak oni wschodnie zniszczą imperium, lecz dopiero ujęci żelazną ręką turko-tatarskiej hordy bułgarskiej stali się istotnie postrachem Carogrodu. Nie można więc bez zastrzeżeń stawiać ich na jednej stopie z Polanami, którzy wędrówek wcale nie znali. A to samo powiemy o Słowianach zachodnich, szczególnie w Holsztynie osiadłych, o których dobry ich znawca (Helmold, proboszczując między nimi, lecz ich języka nie znając) około r. 1180 twierdził, że nie mają domów, że klecą lada chyże, aby je w razie niebezpieczeństwa na zawsze porzucać. Jeśli dalej zadziwia nadzwyczajne ubóstwo grobów i grodzisk meklemburskich, toć i te ludy tylko najdalej wysunięte placówki Słowiaństwa, i wedle nich nie należy sądzić wprost o zwartej jego masie. Mimo tego zastrzeżenia godzi się wobec niemoty naszych źródeł kilka szczegółów z obcych kronikarzy wypisać, które i dla nas nie obojętne. I tak opowiada Thietmar o wiecowaniu Luciców:

Lucicami nie włada żaden panujący. Jednomyślną radą na wiecu o tym, co im potrzeba, rozprawiając, w wykonaniu rzeczy wszyscy się zgadzają. Gdy zaś który ze spółplemieńców na wiecu temu przeczy, biją go kijami, a jeśli się i nadal jawnie sprzeciwi, albo traci wszystko przez ogień i grabież zupełną, albo wobec nich wedle godności własnej opłaca sumę należnych pieniędzy. Sami niewierni i zmienni, wymagają od innych niezmienności i znacznej wiary. Pokój stwierdzają ustrzygłszy włosów na ciemieniu, wraz z trawą i podaniem rąk, ale dla jego rozerwania łatwo ich pieniędzmi przekupić.

U Helmolda zaś po opisie ofiar składanych bożkom (między nimi i z chrześcijan) i jak kapłan ze krwi ofiarnej pije, aby go tym łacniej duch wieszczy porywał, ...udaje się lud do biesiad i oklasków; mają zaś Słowianie dziwny błąd, gdyż w swoich ucztach i pijatykach obnoszą czaszę, nad którą wymawiają słowa, nie powiem zaklęcia, lecz wyklęcia w imię bogów dobra i zła.

R. 1156 na Trzech Króli zaprosił książę Przybysław księży niemieckich do siebie; ...nasz stół dwadzieścia dań zapełniło; tam z doświadczenia poznałem, o czym dawniej słyszałem, że żaden naród Słowian w gościnności nie celuje; tak bowiem na przyjmowanie gości się sadzą, że nawet o gościnę prosić nie trzeba, bo co z pola, połowu ryb i zwierzyny zebrali, wszystko na szczodrość wydają, sławiąc, kto marnotrawniejszy, jako dzielniejszego. Ta żądza popisywania się wielu z nich ku kradzieży lub rabunku wiedzie, bo wedle ich praw, coś nocą ukradł, rano gościom rozdasz; gdyby zaś kogo, co całkiem wyjątkowe, przydybano, że obcego z gościny oddalił, tego dom albo zasoby spalić wolno i wszyscy zgodnie twierdzą, że kto gościowi chleba odmówił, na pogardę ogólną zasłużył(por. cud z Piastem!).

Wspomniawszy o chyżach Słowian, plecionych z gałęzi, dodaje: ilekroć wrzawa wojenna zabrzmi, chowają w jamach całe wymłócone zboże, srebro, złoto i kosztowności, a żony i dziatwę chronią w obwarowaniach lub lasach i nic nie pozostawiają dla łupieży, chyba owe chyże, których utratę najlekcej ważą. Podkreśla dalej u Rugiów szanowanie rodziców i brak u nich żebraka czy ubogiego, bo ktokolwiek dla choroby lub wieku omdlał na siłach, oddają go troskliwej opiece dziedzica.

Inne szczegóły, opisy świąt i świątyń, bożków i ich zasobów, publicznej wróżby końskiej i domowej z kresek lub witek itd., nieraz bardzo nęcące, szczególniej pomorskie dla bliskiego pokrewieństwa, nie nam należą.

SZCZEPY POLSKIE — NAZWY — RÓŻNICE NARZECZOWE

Państwo Piastowe powstało zupełnie organicznie. Nieraz bowiem wybija się śród szeregu pokrewnych szczepów jeden, którego dzielny książę, hołdując przyrodzonej niemal zaborczości, podbija okolicznych i łączy je w całość. Tak było w Czechach, gdzie książę praski w ciągu X wieku wszystkich innych podbił i wybił; tak było na Rusi, gdzie książę kijowski najpierw najbliższych (Drzewian), w końcu i najdalszych (Wiatyczów) dynastii własnych pozbawił. Tak było i u nas. U końca tego procesu około r. 960 widzimy, że państwo Mieszki I objęło Polskę i wschodnie Pomorze, jak to z jego „darowizny" Polski dla papieża wynika; nie on to wszystko zdobył. Nieprzejednaną nienawiścią pałali przeciw Polsce jej sąsiedzi północni —

Pomorzanie, zachodni — Lucice, którzy się nawet z odwiecznym wrogiem, z Niemcami, bratali, byle przeciw Polsce. Tę żywiołową nienawiść tłumaczą chyba dawniejsze zakusy Piastów, by dobić się morza i całego dorzecza Odry; na przeszkodzie stanęli im Pomorzanie i Lucice i stąd waśń nieprzejednana. Obaj więc pierwsi Piastowie (poprzedników nie znamy) panowali nad całą etnograficzną Polską między Bugiem a Odrą-Bobrem (i nad Pomorzem, ale nie całym), wychylając się przelotnie i za jej granice, ku Łużycom i Morawie: był to więc rozwój najzupełniej organiczny; instynkt zaborczy zadowolił się pierwotnie pochłonięciem szczepów o tym samym języku i zwyczaju, a były to następujące: Polanie w Wielkopolsce w dorzeczu Warty; Wiślanie w Małopolsce nad górną Wisłą; Ślązacy na Śląsku nad górną Odrą; Mazowszanie nad środkową Wisłą; pomniejsze szczepy: na północy Kujawy między Mazurami a Polanami, pod nimi ziemie Łęczycka i Sieradzka, od głównych grodów przezwane. Otaczali ich od północy językowo i obyczajowo im najbliżsi Pomorzanie, siedzący między Notecią a morzem; od zachodu niemal równie im bliscy Lucice i dalsi nieco Łużyczanie; góry przedzielały ich od Czechów i Słowaków, tylko z Morawianami przy Bramie Morawskiej, odwiecznym szlaku handlowym, stykali się bezpośrednio; tu zlewały się narzecza, tak że ścisłą granicę trudno pociągnąć. Na wschodzie Kuś, dalej na północnym wschodzie i północy obce zupełnie szczepy Jaćwingów i Prusów. Od epoki prasłowiańskiej przystępujemy wprost do prapolskiej, tj. nie uznajemy żadnej przejściowej, tzw. lechickiej, jaką wymyślili filologowie; dziś już i historyków na ten manowiec sprowadzili. W prasłowiańskich siedzibach wszyscy zachodni Słowianie bez wyjątku tworzyli pewną całość nieco odrębną, złożoną z kilku pomniejszych szczepów; gdy około r. 500 na zachód ruszali, każdy z tych szczepów, czeski, pomorski, lucicki, serbski, zażył swoim własnym bytem i językiem; że się pomorski i lucicki język bardziej do polskiego, a serbski do czeskiego zbliżał, tłumaczy się z bliskości, a raczej bezpośredniej łączności ich siedzib. Wszelkie cechy, jakimi się dziś i niemal od lat tysiąca np. język czeski od polskiego różni, są wtórne; około r. 500 nie było ich ani śladu. Łączyć więc północno-zachodnie języki (polski, pomorski itd.) w jakąś osobliwszą spólnotę, nazywać ją niemożliwym mianem (lechicka) i przeciwstawiać południowo-zachodniej (czeskiej i serbskiej), nie ma przyczyny, skoroż nie ma ani ozasu, ani miejsca dla podobnej spólnoty.

Zawiązkiem państwa było księstwo Polan, tj. ziemie poznańska, gnieźnieńska i kaliska. Ci Polanie narzucili całemu państwu późniejszemu swe imię od pól, tj. bezleśnych szmatów nad Wartą, a powtarza się ich nazwa nad Dnieprem, chociaż między jednymi a drugimi Polanami nigdy żadnego związku nie było; czysty to przypadek i nic więcej. Nazwa Wiślan (zwanych Małopolanami w przeciwieństwie do Wielkopolan, jako późniejsi niby Polanie) ginie już w X wieku, w IX parokrotnie ją wspomniano. Nazwę Śląska znacznie z czasem rozszerzono; pierwotnie obejmowała część jego środkową z Wrocławiem; później rozszerzano nazwę i na dolny i górny Śląsk. Na dolny Śląsk z Krosnem, Głogowem i Legnicą składały się ziemie Bobrzan (od rzeki Bobru) i Dziaduszów; Trzebowian jednak, wymienionych w falsyfikacie praskim z r. 1086, nie było żadnych. Śląsk górny obejmował ziemię opolską, bytomską i raciborską. Sama nazwa poszła od wandalskich Silingów-Ślęgów; od nich to pod Wrocławiem ową górę i strugę Ślążą nazwano; góra, niegdyś siedziba osobliwszego kultu, czy jeszcze germańskiego (bają o kulcie braci Alcis?), w każdy sposób słowiańskiego, bo to Thietmar wyraźnie poświadcza, wynosi się tak stromo z równiny, że kult pogański mógł z nią łatwo pojęcie mieszkania boga łączyć. Dziś nazywa się Sobotą, Zobten, od dni targowych, a rzeczka Lohe; od góry i rzeczki najpierw Śląsk środkowy, wrocławski, nazwę przejął, szczep Ślążanie, pole Śląsko, u nas dziś Śląsk, bo my zawsze dawne miejscowe nazwy nijakie w męskie odmieniamy.

Mazowsze, z przymiotnikiem mazowieski, dziś mylnie mazowiecki, nazwano od grodu Mazowa; jest kilka Mazowów i Mazewów (por. wieś Mazigłowice, bo tak czytam Masziglowice ksiąg sądowych brzesko-kujawskich nr 3747 z r. 1424, nie Miąszygłowice). Że od jednego grodu, co dziś zamilkł lub na wieś podupadł (np. Meklemburg albo Wołyń, albo Czerwona Ruś, nazwane od grodów nie istniejących już lub zmarniałych), to rzecz zwykła; mniej zwykłe natomiast urobienie tej nazwy. Są i inne podobne na -wsze, np. Kotowsze, Lubowsze, Milowsze, Mniewsz, Krotowsze; urobione one przyrostkiem o elemencie ch  (sz), przystępującym do tematu na -ow lub -u, por. Lubusz obok Lubowsze, Kotusz obok Kotowce, Pułtusk obok Pułtowsk; Lubowla takie same tylko z elementem 1; podstawą jest więc imię własne Maz (od mazania). Wielkie Mazowsze złączyło się z czasem z mniejszych ziemic; wszystkie wedle ich grodów czołowych nazywano, np. ziemia wiska od Wizny, czerska od Czerska, tj. Czyrńska itd. Nazwę Mazowsze skracano w aktach łacińskich — Mazovia (stąd niemieckie Masau); mieszkańca zwano Mazowszaninem, a w skrócie nieco uszczypliwym — Mazurem (jak kocur, wilczur, kostur, piechur itp.; był i Mazoch podobny).

Kujawy są znowu topograficzną nazwą, znaczą wydmy piaszczyste. Sieradz od Sirada, nie Wszerada, bo i jest pierwotne (Siradia); Sirad zaś było pierwotnie nazwą zbiorową, jak czeladź itp., od sir 'sierota'; Łęczyca wreszcie, znowu tylko nazwa grodu czołowego przeniesiona na całą ziemię, urobiona od łąki. Obie te ziemie centralne, lecz znaczniejszej nie odegrały roli.

O innych, drobniejszych odłamach, przeważnie już bardzo późnego początku, ani wspominamy.

Jeśli liczba i rozkład tych szczepów od dzisiejszego stanu, ile wiemy, niewiele odbiega, ma się rzecz zupełnie inaczej z liczbą zaludnienia. Nie myślimy tu jednak o naturalnym jego przyroście, który sto tysięcy na milion i więcej przetwarza; chodzi o obszar ziemi zajętej pod uprawę. Naród był od dawna stale osiadły; ślady po koczowaniu, właściwym czy połowicznym, zatarły się, chociaż ludność jeszcze i po wiekach z byle przyczyny (waśni itp.) siedziby opuszczała. Zalegały Mazowsze i z Wiślan niezmierzone puszcze; nikt się jeszcze nie wdzierał w Beskidy biegiem prawych dopływów Wisły do góry, ale nawet na równinach, szczególniej po Lublin, nie było zaludnienia i nie dziw, że się Ruś olbrzymim klinem w Małopolskę wcisnęła. Puszcze oddzielały Małopolskę od Mazowsza; w Mazowszu samym zabierały puszcze, po których dziś nieraz nikłe ślady tylko, najszersze przestrzenie. Kujawy chyba i Wielkopolska wraz z średnim i dolnym Śląskiem były wolniejsze, ale górny znowu pokrywał się lasami nieprzebytymi. Wsie bywały bardzo rozrzucone i rozległe; na obszarze jednej starej stawało później ich cztery. Gęstsze zaludnienie należało więc do wyjątków; jemu zawdzięczała ziemia gnieźnieńska i poznańska pierwotną nad innymi przewagę.

Pewnej odrębności szczepowej nie zatarły zupełnie ani liczne wieki dziejów spólnych; język, ubiór, tryb życia (np. u górali całkiem odmienny od życia na równinach) wyrażają ją do dziś. Rozróżniamy np. narzecza wielkopolskie, małopolskie, mazowieckie i śląskie, żeby tylko najważniejsze grupy wymienić; są nawet poddziały, np. w małopolskiej odcina się ostro narzecze podhalańskie, tatrzańskie od nizinnych; oddziaływają i wpływy sąsiednie, np. słowackie w górach, w Lubelskiem ruskie. Nie pokrywają się też ściśle dzisiejsze granice narzeczowe z dawnymi terytorialnymi; narzecze mazowieckie sięgało niegdyś dalej niż późniejsza dzielnica, ale w grubszych zarysach zmiany nieznaczne; samych różnic narzeczowych nie rozpatrywamy bliżej, mimo to winniśmy im kilka uwag poświęcić.

Żaden inny lud słowiański nie zna podobnej jednolitości mowy a nienaruszoności siedzib, jaką się polski słusznie szczyci; rok 1929 niewiele tu odbiegł od roku 929. Żadnych walniejszych przesunięć-wędrówek szczepowych, żadnych wybitniejszych różnic językowych u nas nie bywało, a ubytki na zachodzie wyrównaliśmy z naddatkiem na wschodzie. Żadnych więc w Polsce utrat i przesunięć ruskich. Gdzież u nas zaguba całych szczepów, jak ruskich Tywerców, Ugliczów, Chorwatów? Gdzież u nas wyludnienie Kijowszczyzny za potopu tatarskiego? Gdzież u nas różnice narzeczowe tej miary, jak między wielko- a małoruskim? Na Bałkanie tak. samo; to olbrzymie straty (cała Rumunia wyrosła na słowiańskim podłożu, które pochłonęła, a Grecja odwojowała na Słowianach dawne utraty), to przesunięcia szczepowe (wędrówki Serbów z południa na północ w starej Serbii, np. w ich Białogrodzie nigdy żadnych Serbów nie było); różnice narzeczowe jeszcze znaczniejsze niż u Rusi.

Jak siedziby nasze odwiecznie te same, tak i język jednolity (oprócz Kaszubów; ależ to nie Polacy, lecz Pomorzanie, więc w grę nie wchodzą). Język pierwotny nigdy nie krzepł, rozwijał się swobodnie pod każdym względem, i gdy luźne szczepy wchodziły w bliższe skupienie, oddzielając się od innych puszczarni, wytwarzały się spólne odmiany-rysy, potęgujące tylko, co na spólnej rodzinie już się wykluwało; tak powstawały narzecza. Już w r. 929 były ich wzory-typy gotowe, i z wiekami wzmagała się rozbieżność. Lecz ta. rozbieżność nowa (od X w.) nie zawsze przystawała u granic szczepowych, sięgała i poza nie i narzucała nowe, wtórne cechy narzeczom — tylkoż nie naruszyły te wtórne cechy pierwotnej odrębności. Np. najstarszą i najogólniejszą cechą nowszą (od X wieku) jest tzw. mazurzenie, tj. rozchwianie granic między c, s, z (nawet rz jako z) a cz, sz, ż (nawet rz), cas, żona itd. zamiast czas, żona. Ale grubo by się mylił, kto by tej cesze nadawał jakieś znaczenie: mazurzy Małopolska jak Mazowsze, lecz przez to nie zbliżyło się narzecze małopolskie na włos do mazowieckiego, pozostało odrębne, jak było (łączą je nawet bliżej z wielkopolskim, chociaż to wcale nie Mazurzy!). Śląsk północny mazurzy, południowy nie; cała Słowiańszczyzna pomorska i zaodrzańska mazurzy, ale pomorscy Kaszubi nie mazurzą, i tak ciągle: to znaczy, rys wtórny nie stanowi nic o właściwym, dawnym narzeczu. A przecież zmobilizowano u nas jakichś Prafinów, co niby nad Wisłą siedzieli (bo tam ich astronom grecki na swoją odpowiedzialność umieścił), i od nich miały się te c, s, z, zamiast nie znanych im cz, sz, ż, rozejść, co między bajki włożymy, bo żadnych Finów śród nas nigdy nie było. Jeśli istotnie w Dalmacji pod wpływem włoskim coś podobnego po miasteczkach zaszło, to się na wsi nie powtarzało, i paralela mniemana upada.

Takich wtórnych rysów, które nic dla przeszłości nie ważą, jest w głosowni więcej (pochylone a i jego utrata i in.) i na mapach łączą okolice z podobnym spólnym rysem liniami-izofomami, tylko mają te izofony nieraz ten brzydki zwyczaj, że się krzyżują i wnioski wszelakie uchylają. Izofony stwierdzają tylko, że coś jest, mają cel tylko w sobie samych i o przeszłości językowo-szczepowej niczego nie uczą. Jeszcze gorzej ma się rzecz z izoglosami, tj. liniami, wykreślającymi okolice, gdzie się mówi kur lub piejak zamiast koguta; albo wywielga czy boguwola, czy zofia (to samo) zamiast wilgi; albo kacoperz czy latopierz, czy jak tam inaczej zamiast nietoperza, i tak w kilkunastu innych terminach, między którymi nie brak i późnych germanizmów (szwela, szpernal i in.). Opieranie jakichkolwiek wniosków o te izoglosy jest bezcelowe, bo np. z kurem ma się rzecz tak: w całej Polsce do końca XV wieku koguta wszędzie kurem nazywano, był to wyraz ogólnopolski' i z żadnym zespołem narzeczowym nie był związany; dopiero później, bo ludek lubi odmianę, zaczęto kurem poniewierać i sadzić się na koguty, piejaki itd., ale na Mazowszu miejscami do dziś ocalał kur. Lud ma przecież nieraz kilkanaście nazw np. na jedną roślinę, i czy się ta nazwa powtarza, i w których okolicach, to zapisuje słownik narzeczowy i na tym koniec. Odmawiamy więc wszelkim izofonom czy izoglosom dla dziejów dawniejszych (dziś inaczej) wszelkiego znaczenia; zaznaczymy tylko, że co kiedyś było terminem ogólnym, od XVI wieku między lud pewnych okolic zapadło, o czym jeszcze niżej mowa będzie. Dla dziejów dawnych wystarczą nam owe cztery narzecza; o jakimś piątym „centralnym" mowy nie było. Czterem szczepom narodu polskiego naznaczał jeden szczep swoje imię, bo sam państwo stworzył. Pod tym imieniem tylko znaniśmy na Zachodzie, który rychło nazwę Wandalów i Winulów, bo i pod nią mylnie Polan rozumiał, na zawsze zarzucił, Polan u Niemców (stąd Pologne) itd. Na Wschodzie natomiast popłaca o nas inna nazwa — Lachów, o której ruski Nestor pisze (gdy Rzymianie -Włosi gnębili Słowian naddunajskich — bo nad Dunajem umieścił Nestor Słowian pierwotnych — ci ustąpili przed nimi): ...jedni Słowianie przyszedłszy siedli na Wiśle i przezwali się Lachowie, a jedni od tych Lachów przezwali się Polanie, a drudzy Lachowie Lucice, inni Mazowszanie, inni Pomorzanie.

Pierwsi Lachowie Nestora to chyba Wiślanie, jak i dziś jeszcze górale nasi i Słowacy lud nizinny Lachami nazywają, a Czesi i Morawianie Lachami ludność opawską i cieszyńską. W ruskim Lach (por. światyj — święty) tkwi dawna nosówka, Lach brzmiał Lęch jeszcze w.IX wieku i sąsiedzi Rusi zachowali do dziś to pierwotne ę, Łenkas u Litwinów, Lengyel u Węgrów; u Serbów przechodzi ę w e, więc Lech (wedle tego to tõn Lechõn ethnos, 'lud Lechów', u historyka greckiego z XII wieku). Ale imię Lach-Lech nie jest pierwotne, jest skróceniem jak Czech. Z czego Czech skrócono, nie odgadniemy na pewno nigdy, bo skrót może polegać na byle nazwie, Czestmirze, Czesławie, albo raczej na zupełnie czym innym. Przy Lęch-Lach mamy jednak taką wskazówkę, bo przymiotnik brzmiał do niego nie laski, jak czeski, lecz ladskij, wskazał więc jakiś rzeczownik czy imię z ląd- w pierwszej, źródłowej głosce. Istnieje do dziś w Rosji rzeczownik lad (z ląd-) 'diabeł' „idi k ladu, idź do diabła", nie znamy go z starszego języka. Upatrzono w tym ląd-lad nazwę prasłowiańską lędo albo lęda 'ugór, karczowisko, nieużytki' (spokrewnione z niem. Land, szwedzkim linda 'ugór', pruskim lindan 'dolina'). Wywód ten cieszy się ogólnym uznaniem, ale jest mylny, bo nie daje nic charakterystycznego: na ugorach-lędzinach siedzieli wszyscy 'polanie', rolnicy, i w całej Słowiańszczyźnie nie ma też ani jednej podobnej nazwy szczepowej. Mnie dowodzi ruski lad 'diabeł', że od niego urobiono Lach, jak np. trach od brat, swach od swat itd. Lad nie oznaczał jednak pierwotnie diabła, lecz był uszczypliwą nazwą Polaka, i rozszczepiły się później znaczeniowo obie w gruncie identyczne formy: Lach został przy Polaku, lad zeszedł na diabła (w lackim ubiorze widziano diabła w XI wieku w Ławrze Pieczeirskiej w Kijowie). To przezwisko lad (ląd) stoi w związku z prasłowiańską nazwą lędźwi (jest w rosyjskim i łaszka 'lędźwie'). A mogę przedstawić i dowód historyczny trafności mego wywodu; bo tzw. Geograf Bawarski (zob. niż.) wymienia szczep słowiański Lendizi z 98 grodami. Ustęp, w którym Lendizi wymienieni, obfituje wprawdzie w najfantastyczniejsze imiona, ale są między nimi istotne ruskie (Bużani) i czeskie (Stadici, Zittici dalej na zachodzie), więc i Lendizi z nimi ujść mogą; Lendizi zaś jest to nazwa patronimiczna, jakiej mój wywód wymaga, nie topograficzna, jakiej by po lędach-lędzinach oczekiwać należało.

Na przełomie XII i XIII wieku nasz kronikarz mistrz Wincenty używa stale wyrazu Poloni, Polonia, kilka razy jednak na jednej stronicy u początku i na końcu swego dzieła użył jako równoznaczącego wyrazu Lechitae dla Polaków, a raz dla Polski Lechia. Lechitae wedle jego trybu od nazwy kraju Lechia urobieni, przenigdy od jakiegoś Lecha, o którym Wincenty nic jeszcze nie wie (sfabrykowali go późniejsi bajarze). Zjawiają się zaś Lechitae dla Polaków, równie jak niesłychane zresztą nigdy Carantae dla Krakowa (!) u Wincentego, najpierw tam, gdzie on o wyprawie Macedończyka Aleksandra na Polaków (!!) baje. Skąd wyszły Lechia i Lechitae? Niewątpliwie z ruskich Lachów, jaka nazwa o uszy Sandomierzanina już przez liczne dawne ożenki książąt krakowskich z Rusinkami coraz się obijała. Oczekiwalibyśmy w tym razie co prawda Lachones, Lachia, Lachitae, nie Lechia itd., ależ niezbadane bywają drogi rozumowania etymologicznego kronikarzy średniowiecznych; może umyślnie zmienił Wincenty samogłoskę, aby zatrzeć nieco ślady, skąd on do tej nazwy przyszedł. Jego bałamuctwo wywołało dalsze, zmyślono bowiem z czasem i jakiegoś Lecha (zob. niż.), a do fatalnych Lechitów dorobiono jeszcze fatalniejszy przymiotnik lechicki i wojują nim gramatycy do woli, chociaż to oczywisty nonsens.

Było jeszcze kilka innych nazw drobnych ziemic-szczepów, np. Selpuli (tj. Żalpole, pole żalów — urn, popielnic, urobione bez samogłoski tematowej wedle modły Koldrąb, prasłow. połdne 'południe' i in.), między Bobrem a Łużycami. Nie możemy dokładniej oznaczyć ziemi Licikavici, wymienionej jako posiadłość Mieszki I, może na pograniczu Wielkopolski i Pomorza; nawet formy właściwej tej zepsutej widocznie nazwy nie można ustalić, może to już pomorskie. Goląszice — szczep czy tylko gród najdalej się na południe wysunął, sięgał w Opawskie, dziś całkiem czeskie. Dziwna to nieco nazwa, od Golęcha, powtarza się r. 1013 jako Golenciza w Saksonii, Holeschau w Czechach, a pruskiego Golęda przypomina, ale skądżeby Prusin aż pod Bramę Morawską się zapędził, chociaż innego Golęda i w Hiszpanii gockiej znachodzimy. Wymieniliśmy zaś tylko prastare nazwy szczepowe, chociaż dziś każdą niemal okolicę mili sąsiedzi nazwali jakimś przezwiskiem, nieraz szyderczym, często od odzieży, strawy lub ulubionego słówka jakiegoś wziętym. Np. Kaszubi, Karwatkowie od stroju, toż Kabatkowie; Kurpie od obuwia; Jacki od słowa jacy 'tylko'; Kajaki od kaj itd.; najczęściej od siedzib nad rzeką, lasem, w górach itd. Nic w nich dawnego; jedyna nazwa Kaszubów sięga XIII wieku; niejedna nazwa całkiem niezrozumiała nadaje się do dowolnych kombinacji, np. Kurpie nazywają między sobą tych, co byli niegdyś pańszczyźniakami, Godami (naturalnie zaraz na Gotów to złożono). Gochami nazywają się inni, co niemieckiego' doch (!!) używają, co wierutna bajka (goch od gorzałki?); Pałuki należą do łąk, por. pagór(ek) do gór, Kociewie itd. Nazw tych jest kilkaset, ale zwykle drobną przestrzeń pokrywają. Piechaczów albo Taśtaków nazywają tych, co konie z piecha czy taśta naganiają; kilka to wsi tylko, więc żadnego większego znaczenia to nie ma, chociaż owo pihet już Rej zapisał.

Wiązankę polskich nazw szczepowych uzupełniam nazwami czerpanymi z tzw. Geografa Bawarskiego. Zapiska jakiegoś mnicha bawarskiego z XI czy X (?) wieku wylicza szczepy słowiańskie; składa się z trzech bardzo nierównych części. Pierwsza wymienia ze znanych źródeł niemieckich, z kronik i in. Słowian zachodnich, przytykających bezpośrednio do granic imperium na północ od Dunaju, i nie daje nic nowego, a myli się fatalnie, gdy z jednego szczepu (Morawian) na podstawie pisowni rozmaitej ich nazwiska dwa szczepy tworzy (Marharii z 11 i Merehani z 30 grodami). Druga część zapiski wymienia, kilka nazw istotnych wyjąwszy, niesłychanych nigdy i nigdzie Słowian, których chyba na księżycu szukać wypada, przeważnie niemożliwym -rozi się nazywających; cel tej mistyfikacji nie jasny, czy to sobie ów mnich sam zażartował, czy go ktoś inny tak zmylił. Po tej wycieczce astralnej wraca pseudograf na ziemię i wylicza kilkanaście nowych nazw, niejedne zupełnie jasne, np. Bruzi (Prusy), Ruzzi (Ruś), Caziri (Chazarzy), niejedne zupełne ciemne (ale już nie tak fantastyczne jak poprzednie) i kończy następnym wyliczeniem: Serauici, Lucolane (tj. Sorau i Luckau na Łużycach), dalej Ungare (Węgry), Wislane, Slenzane, Lunsici (Łużyce), Dadosesani, Milzane (Serbowie budziszyńscy), Besunzane (nie znane), Werizane (tak samo), Fraganeo (równie), Lupiglaa (toż; jakieś Łupigłowy? nieco humorystyczne), Opolini, Golensizi. Skąd mnich bawarski najdokładniej o Łużycach i o Górnym Śląsku poinformowany, trudno odgadnąć, tylkoż nie wynika z tych kilku pewnych nazw, również jak w poprzednim ustępie, żeby i inne nazwy wszystkie były pewne albo odnosiły się do Polski, o której wiadomości jego ziemi Wiślan nie przekroczyły. Nie ma drugiej, równie króciutkiej zapiski, nad którą by więcej uczonych daremnie głowy łamało; ich wszystkie wysiłki na humorystykę mimowolną wybiegły, bo próżno sens odgadywać, gdzie sensu żadnego nie ma; dotyczy to głównie owego drugiego, zupełnie fantastycznego ustępu o niesłychanych nigdy ludach i ich rozmiarach; najdziwniejsza zaś to wymienianie takich drobnych grodów, jak Sorau i Luckau i in.

IMIENNICTWO — NAZWY MIEJSCOWE 

Księgi nazw bywają nadzwyczaj ciekawe, tylkoż należy w nich umieć czytać, więc zwróćmy się po wcale nikłym wyniku z nazw szczepowych do tysiąckroć liczniejszych miejscowych, czy też one nie dadzą czegoś więcej dla dziejów, szczególniej kultury, bo właśnie wiele wagi na nie kładziono, więcej niż znieść zdołały. Omówimy wszelkie, dawne pogańskie i nowe, bo i nowe urabia się wedle owych dawnych wzorów, i rzeczy nie myślimy rozrywać, więc ten anachronizm niech nam ujdzie.

Nazwy miejscowe to najstarsza i najobszerniejsza księga naszych dziejów; obejmuje z jakie sto tysięcy nazw miejscowości, a miliony coraz się powtarzających nazw pól, łąk, toni w jeziorach, uroczysk, parceli leśnych; za każdą z tych nazw ukrywa się jakiś fakt topograficzny czy historyczny. Lecz któż się u nas o nie troszczy? Gdyby nie żmudna i ofiarna, wytrwała i wszechstronna praca ks. St. Kozierowskiego, który w wielotomowej publikacji zebrał dawne i nowe nazwy miejscowe Wielkopolski i wedle sił je objaśnił, porównywając wszelkie inne polskie i słowiańskie nazwy, przyszłoby się nam zawstydzić i chyba tym się tłumaczyć, że u innych Słowian nie zawsze lepiej, ba, że żaden szczep słowiański dziełem równie wyczerpującym dotąd szczycić się nie może. Na zachodzie inaczej, a prym wiedzie Norwegia, gdzie Olaf Rygh wydał w 18 tomach (1897—1924) „Norske Gaardnavne"; Sahlgren wydaje od r. 1913 osobne dla nich czasopismo („Namn och Bygd"), a w osobnym archiwum je zbierają od r. 1921; w Anglii zajmuje się nimi English Place-name Society, a dr Józef Schnetz wydaje od r. 1925 „Zeitschrift für Ortsnamenforschung". U nas przed, laty za wezwaniem „Dziennika Poznańskiego" zaczęto w Wielkopolsce zbierać nazwy pól i uroczysk i wydano je w książeczce, ale nie przeprowadzono rzeczy do końca. Bystre oko Tadeusza Wojcieehowskiego zwróciło się ku zapoznanej dziedzinie, ku tym nie poruszanym przed nim pokładom, ale zbyt się daleko uniosło; on nie docenił dowolności w ich tworzeniu, włożył w nie ściśle rozgraniczone pojęcia nie bacząc, że nie tylko synonimy są w słowniku (tzn. jedna i ta sama rzecz może się wcale rozmaicie nazywać), ale że są i w słowotwórstwie różne sposoby na wyrażenie jednego i tego samego stosunku, że więc nie uchodzi opierać daleko sięgających wniosków o materiał niepewny.

Dziwna jednak rzecz, nasze nazwy miejscowe, acz tradycji od prawieku nie przerwano nigdy, nie zdają się obfitować w osobliwsze szczegóły — może sąd odmienimy, jeżeli materiału więcej uzbieramy. Inaczej na Zachodzie, np. w Skandynawii. U nas z nazw wyraźnie mitologicznych jest Swarożyno i Rgielsko (?); inne imiona od Swar- niekoniecznie bożka wskazały. W Szwecji i Norwegii natomiast nazw mitologicznych, z Thorem, Azami (dobrymi bogami), Frejem i in., co niemiara (samo Oslo jest mitologiczne: „pole Azów", ass i ló), Baldrsberg, Njardar hóll itd.; tam z nazw miejscowych można nawet uzupełnić mitologię nordyjską. I u nas głębsze badania może nie tylko słownik staropolski wzbogacą — ależ to „muzyka przyszłości". Wprawdzie od dawna pomawiano nazwy miejscowe o mitologię, lecz mylnie, np. klasztor pomorski Belbuck miał być Białobogiem, chociaż żadnego białego ani czarnego boga Słowianie nigdy nie znali (Czarnybóg Helmolda jest chrześcijańskim diabłem i nic więcej); Belbuck, Jüterbock itp. są Białoboki, Cząstoboki, Lepiboki, Kłodobok, Wisłoboki, Ołobok. Radgoszcz meklemburski z świątynią Swarożyca jest nazwą miejscowości, nie bożka, jak uparcie twierdzą; Radgost albo Gościrad jest imieniem karczmarza, nie boga. Nierzadkie u nas wsi i rzeczki Piorunów, Piorunowo, Piorunka z piorunem, nie z bogiem łączymy, także Prohn, dawniej Perun, Peron koło Stralsundu i Pirna w Saksonii; natomiast Perunową Dubę z r. 1302 w władyctwie przemyskim i Perunową Górą w Żółkiewskiem jako ruskie można by od bożka wywodzić, Lelów i Leliwa nie obronią jakiegoś bożka Lela (Polela); natomiast Pogwizdowy wszelkie, a jest ich po całej Polsce sporo, tu zaliczymy, choćby pośrednio, bo przez imię osobowe Pogwizda, co od bożka jako 'theoforon' (zob. niż.) przejęte, ale Wygwizdów i Zagwizdy tu już nie należą. Na pewno „mitologiczną" nazwą jest Wróżna Góra przy Brunowicach (dziś Bronowice w Krakowskiem) z r. 1274 (tynieckie akty); u Czechów bardzo częsta nazwa, u nas całkiem wyjątkowa, ale wolno zapytać, czy wróżnego nie skracano czasem w różnego?; także rożynek, różopole, różanna niekoniecznie ani od róży, ani od rożna nazwane. Jest i Wrogyzeuo r. 1367, którego byśmy wcale nie przytaczali, gdyby nie stało obok Strzyg (w Rypińskiem); stryzyga przecież czarownica, upiór, por. Strzyżyn, nie Strzeżyn, i Wieszczyczyn (od wieszczycy, to samo). Porównaj i wieś Vrosinichi r. 1268 (?); są też moczary i wsi Róża (palus Roza r. 1558), rzeczka Różennica pod wsią Różanną itd., ale to wszystko bardzo niepewne. Najbardziej uderza wieś Strzyboga (raz przez e pisana, Strzeboga, zresztą zawsze przez y), w Skierniewickiem, bo przypomina bożka ruskiego (Nestorowego) Striboga, o którym zob. niż.; może tylko przypadkowe podobieństwo?

Najciekawsze są Wanowe Mogiły w Meklemburgu z roku 1177: nie są to Iwanowe (nazwisko Iwan bynajmniej nie słowiańskie, lecz zachodnie, częste u dawnej szlachty meklemburskiej), bo chrześcijan nie po mogiłach grzebano, lecz Wan nie nadaje się do imiennictwa słowiańskiego (Radowan, Radwan mają przyrostek -an, nie jakiś nieznany pień wan), pozostałyby chyba germańskie Wany, bóstwa walczące z Azami? Ale te nic nigdy z Słowianami nie miały do czynienia. Nazwa olbrzymów, wielotow, tkwi w Wielatowie (ale Wielatkowo poszło z Jałatkowa od jałata — biedaka), chociaż oczekiwalibyśmy raczej Wielotowo, czeskie Veletov; tak się nazywali pierwotnie Lucice, Weltai u Ptolemeusza, Wel(e)ti w VIII i IX wieku (z czego w VI wieku przez drugą "Lautverschiebung" t w z, powstało niem. Wilci, a z tego urobiono najfałszywiej jakichś słowiańskich Wilków niesłychanych!). Czytamy: „Jest także miejscowość Chromiec, tj. siedlisko przy świątyni (chromie), niedaleko stąd. W tym razie sąsiedni Książ jako osada kapłańska sięgałby pogańskich czasów" — ależ w pogańskich czasach ksiądz nie był nigdy kapłanem, dopiero po r. 900, i to w Czechach najpierw; Chromiec pewnie od chromego, nie od chromu 'domu, świątyni'. Natomiast nie zaprzeczymy, że „liczne nazwy miejscowe Modła (kilkanaście w samej Wielkopolsce) oznaczały może pierwotnie przedchrześcijańskie miejsca modlitwy"; przypominamy tylko, że modlić, modlitwa nie znaczyło to samo, co w chrześcijaństwie, oznaczało nie prośbę, lecz ofiarę, rosyjskie molit', molenyj znaczy i 'zarzynać i zarznięte na ofiarę bydło'; u nas jak u Czechów modła 'bożek i ofiara całopalna', a to samo powiemy o częstym imieniu Modlibóg i stąd wynikłych Modlibożycach (Modlibogowo r. 1396, ale Modlibogowice r. 1423, Modlibóż, Nicolaus Modlibog de Modliboszycze r. 1462, piszą to często przez rz, Modlibórz, poprawniej r. 1582 Modliborze, jest nawet r. 1271 Modliborius abbas, ale czy wierzyć pisowni?; kobieta Modliboga, r. 1299; dalej Modlisz, Modlęta; jeśli roku 1742 prawią o gruntach i stawku Modliborskich, toć od r. 1399 do 1462 piszą to samo poprawnie Modlibożyczanie); dalej Modła, Modły, Modłowo, Modelka, Modlica, Modlno; na Ukrainie nawet skowronka mołybih nazywają, ale to chyba chrześcijańskie. Są więc i u nas ślady kultu pogańskiego w nazwach miejscowych, należy je tylko śledzić uważnie, a bez myśli przedsięwziętej. Bo oto nazwisko, z którym mimo woli łączymy coś pogańskiego, uroczysko powtarzające się w każdej dzielnicy, nic z pogaństwem nie ma spólnego, ani z urokami, ani z uroczystościami; archeolog prawi: „nazwy uroczysk czy też żalników, dość częste u ludu wiejskiego, odnoszą się zazwyczaj do śladów cmentarzy lub osad przedhistorycznych, głównie zaś do zrujnowanych łużyckich pól popielnicowych". W istocie uroczysko, miejsce umówione, tj. graniczne, albo jakąkolwiek cechą (zalesieniem itp.) się wyróżniające, w XV wieku jako „przynależność" wymieniane, np. r. 1462 cum omnibus cohaerenciis alias zuroczyski; w aktach późniejszych nazywają je i dziedziną lub miejscem; każde ma swoją nazwę, np. Miedzne, Lipka, Uście, Piekło, Brzezin, Czarnogłów, Błonice,Chechło, Biała, Kępiste itd.; nic w nich „pogańskiego", ani one żalnikom równe. Jeśli wzgórze r. 1640 Pogańską Górą nazywają, niesposób się domyślać przyczyny, ale i święte jako przydomek gór, lasów, strug, raczej kult chrześcijański niż pogański przypomina.

Miejscowości nazywamy częściej od osób, rzadziej od rzeczy, tj. od miejscowej fauny, flory, ziemi, od byle innej rzeczy i od przypadku, anegdoty. Często bywa taka nazwa rzeczy wprost i miejscową, np. Góra, Górka, Ostrów 'wyspa', Sątoki 'zlew', Roztok 'rozlew',' Doły, Piaski, Lipa, Łekno 'lilia wodna', Dąbrowa, Jeziorko, Chełm 'pagórek', Okno 'szyb solny', Kierz 'krzak', Grodzisko (dziś zwykłym trybem Grodzisk), Ląd, Łazy, Miejsce itd., albo wedle jakiegoś mniemanego podobieństwa czy innego trafu: Kolo, Kliny, Jasło, Krobia 'koszyk', Łodzia (dziś Łódź), Krosno (nad Odrą i podgórskie między Rusią); od administracji i sądów: Narok 'czynsz', Opole, Ujazd 'objazd', Rozprza 'proces', ale Sandowel nie od sądu nad Zbigniewem 1110 r. nazwany, jak później zmyślono. Z czasów chrześcijańskich należą tu nazwy miejscowości od targowych dni: Piątek, Sobota, Środa śląska i Śródka poznańska.

Góra Sobota (Zobten) nazwana nie od targu sobotniego, lecz od soboty czy sobótki, tj. od miejsca poświęconego surowo zabranianym pląsom letnim; w procesach o czary z XVII wieku stale mówią np. na Łysej Górze, ku Kaliszowi na sobótce bywały (albo na sobocie), w Pyzdrach r. 1699 i częściej, niem. Hexensabbath. Skąd doszła sobota do tego osobliwszego znaczenia? Czy w przeciwieństwie do niedzieli, którą chrześcijanie obchodzą? Sobotami nazywają i okólne ganki kościoła wiejskiego; czy i to w związku z poprzednim?

Z zasady jednak tworzy się od nazwy rzeczowej nowa miejscowa osobnymi przyrostkami, co do formy najrozmaitszymi, co do znaczenia mało się różniącymi, np. na -ka, Górka (tu zdrobniałe), na -iec (tworzy rzeczowniki od przymiotnika, Piaskowiec), na -ik lub -ica lub -rak i -nica, -no, -owo; one znaczą zawsze to samo: Gniezno, Mogilno, Chąśno, Chełmno, Trzemeszno, Rogoźno odnoszą się do gniazda, mogiły, chąsy, chełmu, trzemchy 'czeremchy', rogozu 'sitowia', tak samo jak Łęczyca, Kruszwica, Wiślica, Dębica do łąki, kruszwy 'gruszy', Wisły, dębu, albo Głogowy (nie Głogów, wiemy to z Nestora!) Wilkowo, Tarnów do głogu, wilka, tarnu 'ciernia'. W nazwie nie może ani winna tkwić zawsze jakaś oznaka czegoś osobliwszego, ani Gniezno nazwano, że było gniazdem państwa czy dynastii; Gniezno nazwano od gniazda (orlego?) dla jakiegoś trafu marnego, chociaż się tym nie zadowalają historycy; im Gniezno od księdza-księcia przezwane, niby 'Księżno', ależ żadna fałszywa pisownia z Kn- po dokumentach czy kronikach nic a nic nie znaczy; przymiotnik brzmiał jeszcze w XVI wieku gnieździeński, a na monecie Chrobrego Gnezdun wyraźnie wybito; od księdza-księcia pochodzi Książ i Książek (Kenese roku 1193), a od knięgini-księgini Księginki (Kneginiz r. 1210); ścieramy więc z tej nazwy wszelkie blichtry dla czystej prawdy. Kamieniec i Kamionka, Jasienica i Jasiorika, Jagielno i Jagielnica, Chełmiec i Chełmno itd. znaczą więc to samo. Pospolite bywają też nazwy zbiorowe na -ie, Brzezie (od brzozy), Brzeście (od brzostu, dziś Brześć), Dąbie, Uście (od ust, nie ujście, chociaż istotnie ujście rzeki znaczy).

Złożenia z przyimkami są bardzo liczne, a czasem zjawiają się w nich przyimki w osobliwszej formie, np są- i wą- zamiast zwykłego z-, w-, Sąpolno (gdzie się pola łączą); Sątoki; Sąciaski ('wąwóz', właściwie 'ścisk'); Wąbrzeźno (w brzeziu); Wąsosze (w sochach); Wąwel (z tego Wawel) 'wąwóz', por. nazwę Wąwelnica; Wąchock od wchodu; Wądół. Inne przyimki zjawiają się we zwykłej formie: Międzyrzecze (dziś Międzyrzecz). Częste są zespolenia z przymiotnikami: Wielo, Łąka, Wiele Pole, Długo Siodło (siodło znaczy wieś), Biały, Nowy i Stary Gród; Wyszogród (złożenie istotne), Ostroróg; z rzeczownikami: Konotop, Konopady (z twardym n, jak w konował, krwotok itp.), Kołdrąb (kłodorąb, i u innych Słowian tak samo), Dębolęka lub Debogóra, Odrowąż i Odrzykoń albo odwrócone Krowodrza i Kozodrza. To wszystko są nazwy niby pierwotne, ale są liczne wtórne, tzn. od gotowej nazwy miejscowej, rzeki, lasu, góry, urabia się przyrostkiem przymiotnik kowym -sk nową nazwę, np. Gdańsko (ma się tak do pobliskiej Gdyni, jak Radomsko do Radomia, Konojedzko do Konojad itp.; te same nazwy powtarzają się bowiem w sąsiedztwie nieraz), ależ znaczenie tego gd- (por. pruskie gude, las?) z nazwą Gotów, co tu czy w pobliżu niegdyś przesiadywali, nie ma związku. Szczególniej częste bywają urobienia na -sk od nazw rzek, Płock od Płoty, Bielsk od Białej, Czersk od Czarnej, Pułtusk od Pełtwi (lwowskiej też), por. Polska (ziemia) od pól, Śląsko (pole) od Ślęży. Są to więc dawne przymiotniki z domyślnym rzeczownikiem, bo Słowianie takie rzeczowniki (gród, siodło-wieś i pod.) stale odrzucali, gdy Niemcy swoje -burg, -dorf itd. stale zachowywali. Liczne nazwy na -sko i -cko, dziś męskie na -sk i -ck, wskazują więc zawsze inną, dawniejszą; nieraz niby jako kolonia wywodzi się od macierzy Konecko od Konojad itp.

Ciekawsze są nazwy z jakiegoś przypadku czy zdarzenia nadawane, nazwy niby anegdotyczne. Rozumiemy np. Konotop, Konopad, ale już u Konojad szło może nie o przypadkowe spożycie koniny, może raczej o istotną ofiarę pogańską, bo koń uchodził za najbardziej wyborową, dlatego też zwalczał kościół usilnie wszelkie pożywanie koniny. Złożenia z -jady nierzadkie, obojętne, np. Rakojady lub Rybojady, Wilkojedzko, ale Glino jady ukrywają może jakąś tragedię głodową. Rozumiemy Kołdrąb, chociaż kołd- zachowało pierwotną kłody formę (co się powtarza w zawołaniu szlacheckim Kołdy i nazwie szczepu nad Łabą serbskiego Kołdici, przez Niemców ze zwykłą ich wstawką Koledici wypisywanej). Nie wątpimy, że jakaś anegdota łączyła nazwy dwu bliskich osad na Śląsku w XI wieku, Ciepławoda i Niecieplaistba (-izba), lecz nie myślimy jej odgadywać. Rozumiemy Kurozwęki (zwąk 'dźwięk'), Wilkowyją, Osoryją, Złotoryją, Kołomyją itp., ale Czartoryja, chociaż do niej i Bogoryją dorobiono, chyba od kretów, nie od czartów nazwana, a w Czantorii i ten ślad zatarto. Rozumiemy: Masłomiąca; Pustomyty (gdzie myt nie pobierają?); Krowodrza (i Kawodrza z *Karwodrza, bo krowa i karwa jedno słowo) i inne na drza; Łysobarg (-barg toż co bróg); Tucznababa, ale Koziebrody, Samoklęski, Pieścirogi, Smierdzigrochy, Pasimiechy itd. już od ludzi nazwane, jak poprzednie na -jady.

Wymienialiśmy dotąd nazwy jasne same przez się, ale w innych zachowały się słowa i formy dziś nie używane; np. w Koprzywnicy ocalała pierwotna pokrzywy forma; Skowrodno zachowało skowrodą 'brytwanę'; Mielno dawną jemioły formę; o gwozdzie 'lesie' zapomnieliśmy, ale w nazwach ocalał: Gwoździec, Gwozdek, Gwoźnica, Zagost; Sągrodź jest zgrodzią (grodź 'obora' i są, zob. wyż.); Chwarstnica i Charsnica z tego, obok zwykłego chrustu daje prapolską odmiankę. Zdziary, właściwie Zdżary, oznacza (jak Praga, por. prażyć) las pożarem wytrzebiony, jest to z-żar, d wsunięto; Krzynowłoga (włoga-'wilgoć', krzyn-'krzynica'), Kleczewo, Kleczy Dół i in. od nazwy dla kijka (jakiego na Rusi i do majenia używają) itd. Języki słowiańskie, inaczej niż niemiecki lub grecki, niezbyt skore do złożeń, ale w nazwach miejscowych (i osobowych, zob. niż.) sporo ich wykazują, nieraz w formie niezwykłej, np. złożenia albo raczej zespolenia z wierzch dla oznaczania górnego biegu, zawiązku, Wierzchrzeka (dziś Wyrzeka), Wierzchlas i in.; Igołomia, gdzie się iga 'jarzma' łamią; Barućwirdz 'utwierdzenie baru' (błota)? Zachodzą czasem zupełnie nie znane zresztą słowa, np. wieś Kłobia, tj. kluska, i rzeczka Kłobica na Kujawach, r. 1492, wedle rus. kołob i kołdbok, to samo, co nie z greck. kollabos pożyczone; Kryry od głosu ptactwa; Dziewoklicz i Żaboklicz zachowały dawne klik obok ogólnego krzyk. Z kronik ruskich możemy nieraz formy pierwotne odtworzyć, np. Głogowy, nie Głogów; Osobłogę rzekę nazywa kronikarz Osobołogą 'rajós'? Szwankuje odmiana, Kielce miały niegdyś w drugim przypadku Klec, przymiotnik kiecki; podobnie Zgierz, Zegrza i in.

Jako nazwy miejscowe zjawiają się i zwykłe "przymiotniki, np. Wysokie, Równe, Biała, Czarna, Sucha, Jabłonna, Złota, Głębokie, rzeka Kamienna, Wilga, 'wilgotna', pod Krakowem, chyba nie od ptaka (ruska Wołga?).

Częstsze są za to wcale nie ciekawe nazwy miejscowe od osób, założycieli, posiadaczy, mieszkańców, urabiane jak najrozmaiciej, ale oznaczające mniej więcej to samo, i próby historyków odbudować na ich podstawie wszelakie różnice czasu osiedlenia i sposobu posiadania czy założenia nie wytrzymują krytyki. Najpospolitsze są zwykłe dzierżawcze niby od posiadacza nazwane, na -ów, -in, -j; Poznań od Poznana, Kraków, częste na zachodzie słowiańskim, od kraka 'kruka' (imię nadawane osobie dla wróżby pomyślności), Lublin od Lubla; Sącz (niem. Sandez) od Sądka, tj.Sędzimira; Giecz, właściwie

Gdecz, Giedcza od Giedka itd. Takie nazwy zjawiają się po całej Polsce; natomiast nazwy na -ice są tylko w Mało- i Wielkopolsce częste, brak ich na Mazowszu, nie było tam na nie mody; nie należą bynajmniej do najstarszych, nie ma ich np.. wcale między nazwami grodów dawnych. Uważają je mylnie za odojcowskie (patronimiczne). Patronimiczną bywa nazwa osobnika, np. Polanin Polaninowic 'Wielkopolak syn Wielkopolaka'; w liczbie mnogiej jako nazwa szczepowa czy miejscowa traci -ice ten charakter, oznacza po prostu drużynę lub niewolników. Np. były w X wieku na Rusi wsi Olżyczy, ależ Olga nie miała prócz Świętosława dzieci, to jej niewolnicy-sługi. U nas Biskupice to bynajmniej nie ród czy synowie biskupa, to jego ludzie niewolnicy; Radzimicze zaś lub Wiatycze to drużyna Radzima i Wiatka. Dlatego też wymieniają się często nazwy dzierżawne z odojcowskimi, nazwa na -ów z nazwą na -ice. Jest i trzeci rodzaj nazw odosobowych, liczba mnoga nazwy założyciela czy posiadacza osady, np. Wilki, Batuty itp., najbardziej na Mazowszu rozszerzony. Od człowieka Wilka może się więc osada z równym prawem nazywać albo Wilkowem, albo Wilczycami (Wilkowicami), albo Wilkami, albo Wilkowiętami czy Wilczętami (na Mazowszu częstsze): istotnej różnicy znaczeniowej czy 'czasowej nie ma tu wcale, chociaż gramatycznie są zupełnie odmienne; najgłówniejsza różnica ta, że nazwy na -ice i -ięta wychodzą zupełnie z używania, z mody. Dawny szczep śląski nazywają w X i XI wieku bądź Dziaduszami, bądź Dzia-duszycami: to jedno i to samo.

IMIONA OSOBOWE

Ponieważ większa część nazw miejscowych od imion osobowych wyszła, więc i te zbadać należy. Są dwojakie, krótkie i złożone; krótkie to przydomki, nie imiona właściwe, przymiotniki (biały, mały) i rzeczowniki (lis, baran, rak, bąk, czyż, kozieł, tur, chrąst, chebda, bez, jawor), ale główny zrąb istotnych imion słowiańskich tworzą złożone, a tak było już u pierwotnych Ariów. Nadawano bowiem potomkowi imię, które mu przez życie jako talizman (bo tak ceniono ważkie słowo) towarzyszyć miało; imię było niby częścią ciała czy osoby, nim czarowano na zgubę lub zysk, nim wyprawiano na drogę życiową pod dobrą wróżbą, ż życzeniem pomyślności, dla przyszłej chwały czy sławy; czym marniejsze były warunki istotne, tym chętniej łudzono się hasłami szczęścia, bogactwa, dzielności, jakie na osobę samą z imienia spływać miały. I stąd to mnóstwo nazw złożonych z -sławem i -mierem, co to samo znaczy: Bolesław 'większą sławę mający'; Więcław (Wacław dziś, z czeska), to samo; Włodzisław (dziś Władysław z czeska i łacińska); Wrocisław (dawniej i Warcisław), a stąd nazwa Wrocławia; Włodzimierz, 'od władania słynny', i tyle było tych -stawów i -mierów, że w końcu i Sławomir i Mierosław zjawić się mogli, gdzie obie części złożenia to samo znaczą. Wojowniczość dawnych czasów zwierciedli się w złożeniach z wojem, borem, bronią: Wojciech, Wojbor (dziś mylnie Wolborz), Borzywoj, Bronisław; gościnność, sławią w złożeniach z gościem: Dobrogost, Gościrad (przeciwnie Małogost); zaletom ciała i duszy odpowiadają złożenia z dob(ry), bol-, unie-: Dobiesław, Bolemir, Unisław. Nazwy żeńskie urabiano bez większego zachodu, dodawano a do męskich, Ludmiła, Bronisława, Kazimiera. Porządek obu pni można i odwracać bez istotnej zmiany znaczenia, tak się z nimi obyto, np. Gościrad i Radgost.

Te pierwotne dwupienne wielozgłoskowe nazwy złożone (najzasobniejszy to dział złożeń w językach słowiańskich) skracano i spieszczano w życiu domowym, i ustalały się w końcu dla tego pewne wzory. Tak powstał z Stanisława — Stach i Staszek, Stan i Stanek, Staniek, Stanko; z Włodzimierza — Włodek, Władek z Władysława; Dobek z Dobiesława; Bolko z Bolesława; Mścisz, Mszczuj, Mestwin z Mscisława, nie mówiąc o dalszych spieszczeniach: Staś, Stasiunio, Władzio itd. Typ tych nazw, tj. sposób ich tworzenia, był odwieczny, aryjski, ale części złożenia odnawiano stale, naginano je do języka potocznego, przecież zalecały się głównie wyraźną zrozumiałością — dopiero później utrwalały się (bo powtarzano je stale, z ojca na syna, z dziadka na wnuka), chociaż już zatracała się zrozumiałość. Tak ocalały w nich słowa nieraz dziś już nie znane np. spyci-, 'darmo, na próżno''; uni-, 'lepiej'; bole-, 'więcej'; od ret, rta (ruskie rot, 'usta') pochodzi Rcisz, a stąd nazwa miejscowa Rciszew i z nadstawionym a: Ardszew(ski), por. Gę-barzew(ski). Albo od siemii 'familii', Siemirad, Siemowit, Siemomysł, chociaż Ruś ich przez Somo- pisze. Tak samo u nazw kobiecych, Dobrawa (żona Mieszki) zniekształcona w jakąś niemożliwą Dąbrówką, co dobre dla lasu, nie dla kobiety, i Dobrochna (córka Dobromira), Świętochna (córka Świętosława); inne wedle męskich, Modliboga, Stasia, Kazia itd. Nazw tych używali wszyscy bez różnicy, ale czym człek był marniejszy, tym łatwiej zapominano jego właściwe imię, a oznaczano go wyzwiskiem od cechy jakiejś cielesnej czy od przypadku, więc Łysek, Długosz, Chościsko, Chwościsko od chwostu 'ogona' dla. rzadkich włosów; Piast 'tłuczek' dla figury; Rzepica od rzepy-nosa?

Podziwiamy nadzwyczajną podobnych nazw obfitość, wyłaniającą się jeszcze z aktów XV wieku, nie mówiąc o dawniejszych. Popadają w te imiona nawet nazwy rzek, i to obcych, Dunaj, Dniepr (później Nepr); anegdoty je wywołują, np. Kobyla głowa (na Śląsku, wiek XIII), Tłuczymost (ale Babimost nazwa miejscowa), Kolibaba i Kolisiostra, Trzęsitobołka (tyle co rzezimieszek), Pędzipiwo albo Sieczypiwo, Męcikał, Sieczypawy, Pierdziwilk, Domasiadko, Suchopiątek, Skoczybłoto, Stachna Skubiskurowa itd., niewyczerpane to zasoby humorystyki ludowej; z czasem przedrzeźniania coraz rozwiąźlejgzę. Wybraliśmy owe przykłady z późnych aktów XV wieku, ale już w XII i XIII było tak samo, jak nas poucza Księga henrykowska, powtarzająca anegdoty za Kwiecikiem: był np. Czech Boguchwał, ale; nazwano go Brusałem (bo raz tak do żony się odezwał, mielącej na żarnach), a siodło jego Brusalicami, o Boguchwale zapomniano; podobnie Kikę od mańkuctwa przezwano, ale właściwe jego imię Kwiecik utrzymało się w Kwiecikowicaćh. Kotką od zbójeckich napadów nocnych i całą szanowną rodzinę wraz z zięciem tak przezwano, a było to już drugie przezwisko do pierwszego Kobyla Głowa; dwaj bracia nazywali się Z Krzywą Żoną (?); Łyko, Kula, Poduszka, wszystko w XIII wieku, nie chłopskie, lecz rycerskie imiona, dowodzą najlepiej, że żadnej pierwotnej różnicy nie było, że chłopów i rycerzy tak samo nazywano. Jak częste są np. nazwy od siodła 'sioła', np. Siedlęta, Siedlewit, Siedl, Siedlik, Siedlim, Siedlis, Siedliszek, Siedloń, Siołek, Dobrosiodł (stąd wieś Dobrosiedlice), Niesiodł, Nowosiodł, Wszesiodł itd.

Osobno nadmieniamy nazwy „przemysłowców", tj. ludzi oddanych pewnemu rzemiosłu czy zajęciu, wedle których ponazywano i ich osiedla, np. Bartniki, Szczytniki (od szczytu 'tarczy'), Konary (od chowu koni), Winniki, Łagiewniki, Psary, Świńary, Kołodzieje itd.

- Skąd się wzięły nazwy, jak Niemój lub Wilk, zob. niż. Jak w nazwach miejscowych tak i w osobowych (i urobionych od nich miejscowych) ocalały nieraz słowa od dawna już nie znane, np. Kromolice nazwane od kromoły 'sporu, buntu' (ale Kromiszewo i Kromieszyn itd. tu nie należą). Czasownika kanić 'prosić, nękać' nie znamy, ale Kanimir częsty; suli 'lepszy' zapomniany, za to roi się od niego właśnie w polskich i czeskich nazwach Sulejów, Sulisław itd. w kilkunastu odmianach; dla Polski bardzo charakterystyczne Siecze- (siecić 'pomnieć', dawno zapomniane) w Sieciesławie, Sieciejowie itd., znowu w licznych odmianach. Od raci 'wojny' Racibor (obie części złożenia znaczą to samo, więc się ich nie tłumaczy), ale Raciąż nazwany od raciędza 'wojaka', zresztą nie używanego więcej por. Wojbor i pod. Od tomić 'dręczyć' Tomisław, chociaż to nazwa nieco niepewna, może chrześcijańska (Tomasz?), zob. niż. W Sęcygniew ę zamiast e asymilacją do -gn- wprowadzono, ale i w Secyminie razi twarde e, oczekiwalibyśmy sie- itd.

Jak przy nazwach miejscowych, podobnie przy osobowych powstaje pytanie, czy nie kryją one śladów mitologicznych, bo ludzi, jak to od starożytnych wiemy, chętnie nazywano dla dobrej wróżby, dla opieki imieniem boskim lub do takowego zbliżonym, pochodnym; bogonośne, theofora, je zwano. Rażący u nas przykład Daćbogi, których na Mazowszu jeszcze w XV wieku wiele. Uderza nas dalej mnóstwo naszych imion złożonych z -bóg czy od niego pochodzących; w całej Słowiańszczyźnie bóg tworzy obok mil, rad, dobr i drog najwięcej imion, ale to nie rzecz chrześcijańska, gdzie nawet nazwy, jak Theodorus, Deodatus, Theofilus itd. nie nadto częste. Oto zbiór nazw z dyplomów polskich XII i XIII wieku: Bogdan (Bogdanek, Bogdanice), Bogdasz, Bogdał, Bogodar; Boguchwał, Bogufalec; Bogumił, Bogumiła, Bogumilec; Bogusław, Bogusława, Bogusławiec, Bogusz, Boguszna, Bogusza, Boguszka; Boguta; Boguwola; Bogsza; Bogieł; Boż, Bożek; Bożan, Bożana, Bożeń, Bożej, Bożuchna, Bożęta; Bożciech; Bożebor; Bożydar; Bożysław; Modlibóg, Falibóg — nazwy zaś, jak Boguchwał lub Bogumił powtarzają się u kilkudziesięciu osobników, należą do najpospolitszych. Tu należy i nierzadkie Bodzepor; jest nawet chłop Bodzeporek w XVI wieku, co bynajmniej nie jest „zupełną zagadką", rozwiązanie jej dał Miklosich, bo Bodzepor ma się tak do Bożepora (poświadczonego u nas i u Czechów), jak Bodzęta do Bożęty, natomiast druga część -por, od spierania się, należy do rzadszych: Opor, Niepor (?). Może te nazwy z -bogskrócone z Dadźbog; pierwszą część nazwy znachodzę w Dadźko, Dasz, Daszek. Swaroga szukałbym w Swarze, Swarzyszu. Do najczęstszych imion należą dalej Świętopełki i Świętosławy, Świątek, Świątawa, Świętosz, Swiąciech, Święcą, Świętomir, ale wolno zapytać, czy święty ma tu znaczenie kultowe (bożek Swiętowit nie u nas znany), czy tylko tyle co 'jary, krzepki'?

Dla osobliwszych dziejów rodzinnych wspomnę o dziwnych nazwach z bez: Bezdziad i Przezdziad, Bezstryj, Bezwuj; dalej: Lelistryj, Miłostryj, Sulistryj, Żelistryj, Małostryj, Dale-' stryj, Bezstryk, Małostryk i Mściwuj, Miłowuj, Nieznawuj, Radowuj, Suliwuj, Domawuj, Gościwuj, Zdzi(e)wuj, Zdawuj: wuj jeszcze częstszy niż stryj; zdzi- zdzie- może i zda- znaczy tu w przeciwieństwie do dale-, więc Zdziebąd, Zdzieborzyc, Zdzisław, Zdzigod, Zdzimir, Zdzięta w przeciwieństwie do Dalebor, Dalemir, Dalislawa, Dalemil, Dalesz — czy i Daluj i Dałost? Wedle mylnie pojętej formy urabiano nowe imiona; ponieważ Mści-sław łączono ze mści-ć, więc na tę samą modłę urabiano i Przyby-sław do przybyć, a Chociemir do pierwotnego chocieć (chcieć). Niezwykłe jest Osiebor, tj. tyle, co Sambor (borzący, tj. walczący sam o się), ale ponieważ go stale piszą Osimborius, to tkwi może w pierwszym członie złożenia przyimek osim ('oprócz, bez', serbskie, cerkiewne osven).

Nierównie dawniejsze bywają nazwy rzek (góry smaczniej nie występują śród naszych płaszczyzn; na Podhalu bywają i późne niemieckie, np. Giewont). I tu są liczne nazwy wtórne, np. od miejscowości: Radomka od Radomia (a ten od Radomira); Pilica od Piły; na -ka najczęstsze, rzadsze na -ica. Do dawnych należą wszelkie na -wa, -awa, -iawa, Srzeniawa (od śrzonu), Widawa, Olawa, Kakawa, Gąsawa, Mozgawa, Rudawa, Stobrawa i in.; dalej nazwy na -ew, z pierwotnego -y, Pełtew, Narew, Tanew. Jasne są Bóbr i Biebrza, Wieprz, Lipa, Brzeźnica z brzozowego' lasu wypływająca, Jaworzyca podobnie; Warta od szybkości, ależ u innych, np. Odra, Wisła, nie wiemy nawet, z jakiego one poszły języka. We pniu występują często samogłoski najsłabsze, później głuchnące, więc Wkra (lit. wikras 'prędki, wartki'), Dbra lub później Brda (od debry przezwana,. jak Dbrzyca później w Dobrzycę zniekształcona), Cna (na Rusi pełniejsza forma Desna), Strwiąż lub Stryj od pierwiastka tegoż, co ma strumień (sreu aryjskie, 'płynąć'), przyrostek jak w pstrąg itp. Mozgawa przezwana od mozg'torfu', por. mozgrowiska 'torfowiska' w Tatrach, może i takie jak Mozyr; druga nazwa torfowiska, smogor, u nas tylko w nazwach miejscowych ocalała, licznych w Wielkopolsce, Smogorzewo i in. (por. Smogulec, wszystko od palenia 'smogu, smażenia'). Nazwa Wieprza bardzo charakterystyczna, może do mitologii należeć, bo wieprz bywał geniuszeni-opiekunem i innych wód; Thietmar wspomina o olbrzymim wieprzu zjawiającym się jako oznaka przyszłej odmiany w jeziorze pod świątynią Swarożyca w Radgoszczu lucickim. To wszystko nazwy rodzime, ale są i inne, co się dziwnym trafem (?) powtarzają u Celtów, np. Mień (nad innym Mieniem leży Mińsk białoruski, dawniej Mieńsk), ten sam co Men pod Frankfurtem albo Nida; Drwęca przypomina celtycką Druentia, ale to raczej nazwa pruska, razi tylko jej niepruskie c. Są i dziwne pradawne złożenia, np. śląska Osobłoga (Osobołoga w ruskich źródłach XIII wieku); poznańska Czestnapaza (dosłownie 'ramię' czy 'odnoga' 'drogi' cesty); Istwarta (dziś Liswarta), tj. istotna Warta i in.; Mroga, Noteć, patrz wyż. Nazwy rzek bywają i nazwami osad, np. Wisła, Odra, Obra i in., a w dalszym urobieniu Wiślica, Obrzyca, Odrzyca i in.

Ograniczyliśmy się rdzenną Polską, ale uwagi nasze dotyczą tak samo Rusi i Litwy. Na Rusi śród nazw rzek są i obce; Dniepr, Dniestr, Boh nie są słowiańskie. O dawnej granicy etnograficznej świadczy nieraz forma nazw miejscowych, np. Bełz, choć leży na dziś ruskiej ziemi, samym owym eł polskiego początku dowodzi (znaczy 'błysk'); Rawa ruska i mazowiecka nieprzypadkowo jednakie; Przemysł (stąd Przemyśl) było ulubionym imieniem zachodnim, nie ruskim. Może więc nie przypadkiem Grody Czerwieńskie (nazwa na Mazowszu dobrze znana) z Przemyślem Chrobry Rusi odbierał, może szczepowa granica sięgała niegdyś dalej na wschód? Czeskie imiennictwo jest tak do polskiego zbliżone, że nie ma żadnej niemal naszej nazwy miejscowej, która by się w Czechach nie powtarzała, przy badaniu polskich należy więc i czeskie uwzględniać; to samo powtórzymy o lucickich i innych zachodnich; nasza Kcynia np. powtarza się w Marchii i Meklemburgu jako Exin lub Kessin (stąd nazwa całego szczepu lucickiego Chizzini, Niemiec wstawił samogłoskę), a Stepenitz będzie Stobnicą.

Najciekawszych imion dostarczają dawne akty i kroniki, lecz wobec nieustalonej nadzwyczaj ortografii nie zawsze odgadniemy właściwe brzmienie. Należy pamiętać, że wstawiają dawni, nieraz obcy pisarze samogłoski, których w wymowie nie było, szczególniej przy skupieniach dla obcego ucha mniej zwykłych, piszą Gidanisk, Gnezdun, zamiast Gdańsk, Gniezdno; vethenici u Thietmara są wietnicy; narochenici z r. 1224 nie są bynajmniej naroczeńcy jacyś nieznani, lecz zwykli narocznicy; piszą nawet Zitarigroda zamiast Starogrodu! Są i inne osobliwości, np. kronika Galla pisze wszystkie nazwy z czeska, Sudomir (Sandomierz), Zutdk (Sątok), Labe (Elba), Swatopolc (Świętopełk pomorski) itd. — czy to właściwość tylko jednego rękopisu? Ale i w śląskich dyplomach XII wieku znajdziemy z czeska wokalizację grad zamiast gród (por. Plauci u Galla zamiast Płowcy). Są inne różnice między czeskimi a polskimi przezwiskami, my nie znamy w nich częstych u Czechów imiesłowów przeszłych, np. Nawratil, Doleżal, Wyskoczil i in. Wspomnę mimochodem, że obok patronimików istniały matronimika: Magdzic, Wdowic; Anczyc od Anki zachowało nawet pierwotne -ic? (por. niem. Anscliütz?). Nas cechują nazwy na -ała, Grzymała, Pękała, Pierzchała, Tarchała 'gaduła', Cińciała (por. nazwy jak Odymalski, Ociosalski i in.), Drzymała, Ogorzała, Rękała, Opachała, Szacała czy Szarzała, Obarała, Grała, Strugała, Niegibała, Chorąbała.

Do rzadszych należą nazwy miejscowe na -lin, polegające pierwotnie na nazwach osobowych na -la, np. Lublin od Lubla (a to od Luba, por. Lubowla)t Chruślin od

Kietła, Stradła, Dlotla i wedle nich wsuwano tam ł, gdzie właściwie nie miało miejsca, np. Wierzblin (słynne w Marchii Fehrbellin, Niemcy wsuwają samogłoski), Dęblin, Kaczlin, Goślina, Barklino, Trzewlin (Krzewlin?), Dymlin, Ważlin.

Język, tworząc od wtórnych nazw miejscowych przymiotniki, nie postępuje wedle jednej zasady, tj. od nazw na -sk, -ów, in odrzuca lub zachowuje -ów, -in, ale -sk zawsze odpada, więc przymiotniki do Gdańsk, Płock zawsze gdański, płocki; również od Lublin lubelski, od Zbąszyń zbąski, od Krotoszyn krotoski, ale od Korczyn korczyński, nie * korecki, gdy -ów zawsze zostaje, lwowski itd.; -anie odpadało, pomorski od Pomorzanie, polski od Polanie, ziema Polan jest polska ziemia, Ślężan — Śląsko (domyśl się pole, nie siodło).

Zagadek tu na każdym kroku co niemiara; np. jest w Wrocławiu część miasta, der Elbing, ależ z pruskim Elbing nic nie ma spólnego; nazywała się w XII i XIII wieku Olbin, a to chyba polski Ołpin od imienia Ołpa (XIII wiek), są i Ołpice; Ołpa imię nordyjskiego wikinga-rycerza Olafa; tak w Jakonowie Hakona mamy, a Haralda w Jarałtowie, może i Svenna w kaszubskim Sionnowie (?), a Jaszczołt z Askylda poszedł, Ottara w Otorowie (?). Szczególniej obfitują nazwy chłopskie w dziwotwory, Mikmidej (Firlej też między chłopskimi) i liczne na -j, Surschey, Czembey (czy to samo co Zambay?); Gargol, raczej Gorgol; Czirzasty, Zdbyl, Solsza (nieraz), Zenik, Czikola, Lacheta, Duleba (niby z Wołynia!), Opiołka (mentula) itd., do niewyczerpania. Ciekawszy nierównie taki Panigródz, r. 1222 Pangroz, r. 1360 Pangrodz, pisze się r. 1153 Poyengroza od Pojęgroda, 'co pojął (zdobył) gród', oję ściągnięto w o, por. ruski jeszcze starszy Perejasławl (marchijskie Prenzlau) od 'przejęcia sławy'; więc tkwi w nazwie taki sam fakt historyczny, jak np. w Pobiedziskach, chociaż nigdy się nie dowiemy, jakie to zdobycze i pobiedy były. Za to w „końcówkach" nic osobliwszego nie ma, np. -awa, że częste w nazwach rzek, nic z wodą, (niemieckie -ahva) nie ma wspólnego ani Jako -dawa w Kłodawa, z trakodacką nazwą grodów -dewa; Kłodawa jest to samo co Kłoda, Kładzko, Kłodziny, Kłodzie, Kłodzisko, Kłodzino itd.; gramatycznie to różne zupełnie nazwy, rzeczowo te same. „Końcówka" -awa więc najzwyklejsza, por. Bielawy itp., ale w Warszawie zwodzi, bo gród nazywał się dawniej Warszewą, tj. Warszową od Warsza, a Warsz jest częstym imieniem słowiańskim, czeskie Wrsż (słynni stąd Wrszowcy), i łączy się z Wierzchem, Wirzchusławem (częste u nas; raz nawet Uarchozlaus napisane), nie z warchem, warchołem ani z Warcisławem, od którego warch- mogłoby być skróceniem, tak że Warszewa i Wrocław byłyby tego samego początku.

Od. dzisiejszego kształtu nazwy winniśmy do dawniejszego się odwoływać, aby ją zrozumieć, np. Panigrodz, dziś niezrozumiałe, jasne wedle pisowni z r. 1153; Ladorudz, Wildno, Kurnatowice itd. tak samo niezrozumiałe, jasne wedle dawnych form: Kunratowice, Radoludz, Widno. Orpiszewo (zapytano czy Orfeusz, ależ bynajmniej), pisano je dawniej (r. 1403) Rpiszewo od imienia Rpisz r. 1136, tak samo piszą Rpiszka i Orpiszka, Rpikowo- r. 1418, ale Orpikowo r. 1557; r. 1378 Rchowo, ale 1427 Orchowo; wyżej mieliśmy Arciszewo z podobną przystawką, gdy w starym języku takie twarde nagłosy nie rzadkie, oto w Płockiem niedaleko od siebie wsi Rchów, Rcyeschewo, Rczylyew, Rczelino, Rzgowo, Rznewycze, a imiona Rbythek, Mathias dictus Rgil de Rgilewo (o Rgielsku zob. niż.), Rchutk de Rchutowo.

Inowrocław nazywa się r. 1193 Novum Wlodizlaw, bo -ino z jino jest juno 'młode' (jak igo jugum), por. Inowłodz (więc różne od ino- 'jeden', inochodnik itp.), a -wrocław polega na stałej dysymilacji dwu płynnych (np. Velnerus z Wernerus, Małgorzata itp.). Cum insulis yspy (Helcel, nr 3902), nie wiem, czy to nazwisko czy appellativum, Isep (nie Izep!) oznacza ławę piasku w wodzie, od pierwotnej u nas już nigdy nienial nie zachowanej formy iz "z' i sep (sypać, wyspa), u Czechów Iesep, bo oni mają je- zamiast naszego i- z ji-, np. czeskie jehla, nasze igła.

Tak nazywała pierwotna Polska ludzi i osady, podsuwając badaniu nieskończone pole do uwag i spostrzeżeń. Nowsze czasy, po przyjęciu chrześcijaństwa, dodały mnóstwo nazw chrześcijańskich u osad, owe Janów, Piotrków, Maciejowice itd., ale imiona chrzestne przybierają nieraz dziwne nieco kształty i nie zawsze odróżni się, co chrześcijańskie, a co dawniejsze, Np. Cherubinowicze, Charbinowicze pewnie od Cherubina (biskup poznański tegoż imienia r. 1180 i in.), ale Charbowe, Charbice, Charbielino niekoniecznie od zdrobniałego z Cherubina Charb- pochodzić winno, może to nazwy pogańskie jeszcze. Dzisiejsze Jankowo (od XVI wieku tylko tak) nazywało się w XIV wieku stale Nankowo (podobnie zwały się czeskie Jenikowice, dawniej Nenkowice), jak Janocin się r. 1557 Ninoczino zowie (Nino- prastary pień imienny, Ninogniew itd., nie znanego znaczenia); więc i tu uważać trzeba, czy chrześcijańska forma nie pozorna tylko. W chrześcijańskich samych trudno nieraz pień właściwy wykazać, Mazia może być spieszczoną Marią, Magdą, Małgorzatą; Jaksa od Jana czy Jakuba, czy Ajaksa lub Jazona nawet, jest przecież Jaktor z Hektor i Jaracz z Horacego, a Parys wcale nierzadki itp.

Dawni ludzie nie ścieśniali się żadnymi względami na „przystojność", używali i najdrastyczniejszych zwrotów-porównań, późniejsi „uzacniali" potem niejedno; tak dostały Pyzdry y zamiast innej samogłoski (por. niemiecką ich nazwę Peisern), a roi się wręcz od rzeczek, jak Pisia, Pichna, 'Pisna, Pilsia, ażeby wszelką wątpliwość znaczenia usunąć, jest ona, a raczej była i Sromotką (co więc bynajmniej nie „plugawa woda"), może i Pirsna nielepsza, ależ i ludzi zwą w XII wieku Pisla, a piszą to z łacińska Piscla. Nanajko od nana -taty, Poziemichód, Kosnababka (Jakusz) ujdą, ale Pirdziączka, Piździmęka itd. nas gorszą, dawnym bynajmniej nie wadziły.

Od imion i nazw wychodzimy nieraz dla odczytania poprawnego dalekich dziejów; nimi posługiwano się zawsze w tym celu od czasów Janka z Czarnkowa i Dębołęckiego; nimi wojują ci, co Słowian za pierwotnych obywateli Europy środkowej i Bałkanu uznali (wszelacy „autochtoniści"), a historycy i heraldycy tego materiału dla kombinacji własnych stale używają. Znaleźli np. różnicę między „rycerskimi" a „chłopskimi" nazwami, ależ ta różnica zasadza się tylko na tym, że szlachcic obok swego przydomka, np. Ssimamek, zachowywał imię, gdy chłopa tylko przydomkiem wołano, zapomniawszy o imieniu; czym dalej wstecz, tym mniejsza różnica; po nazwie roślinnej, np. Chebda, nie poznać, czy o chłopie, czy o wielmoży mowa. Dalej śledzono uważnie, jak się imiona i nazwy powtarzają, bo nowoosiedli przynoszą z sobą nazwy dawnych osiadłości (widzieliśmy to i w Stanach Zjednoczonych) i po nazwach można następstwo i kierunek kolonizacji wytyczać; Słowianie przenosili znad Wisły i Warty nazwy nad Odrę i Łabę. Z samych imion odgadują, jakiego to rodu tak nazwani, boć wiara sama wymagała, by dziad lub ojciec w synu czy wnuku się odradzali, ale to narzędzie nieraz zawodzi. Z nazw chłopskich XI wieku wywodzą miejscowości jako osiedla tych chłopów: słusznie do pewnej miary, ależ ją przy tynieckich np. najdowolniej przekroczono i wywody tracą wszelką siłę. Trudności mnożą  się i przez to, że nazwy się z czasem odmieniają, np. jedna i ta sama wieś nazywała się r. 1388 Mandziglouice, 1424 r. Masziglouice, około r. 1520 i 1578 Mazydlowicze: wolno wybierać. Przede wszystkim należy się wystrzegać zbyt bujnych wymysłów, np. „Lanehomirus de Lanchomiry może być i Lęchomir albo Laehomir z Lachmirowic, byłby to więc osadca dający Lechom albo Lachom mir w przeciwieństwie do Niedamira zapisanego w niedalekim klasztorze mogileńskim. Sąsiad jego Polanin, osadca Polaninowic, pochodził więc z szczepu polańskiego. Jaki jest stosunek historyczny tych dwu nazw?" Ależ nie ma żadnego. Lęchómir jest zwykłym złożeniem z -mir, co do każdego pnia przystępuje, a Polaniu to samo co Polak. Równie śliskie bywają wywody pozornie ściśle naukowe, w istocie zupełnie fantastyczne, np. uznające w niezłożonych nazwach z Go- jakieś złożenia, np. Gopło = Go + pło (pleso 'jezioro'), Godzięba = Go + dzięba (niby do dębu, ależ Godzięba jest proklamacją, a trzy sośnie herbem i nic nie mają spólnego, tak jak Lis proklamacja a herb, i tyle innych); pewnie, że należy wszelkich dróg próbować, ale manowce to nie drogi. Przyjdzie jednak niestety wyznać, że sporo nazw, i to nieraz najciekawszych, pozostaje zagadkami, np. nazwa herbu i miejscowości Czawuja czy Czewuja, Czewujewo (pisane i najrozmaiciej), co z pewnością nie złożone z jakimś cza i wują równie niemożliwą, i tyle, tyle innych. Bywa i tak, że wynik nie odpowie wcale wyłożonemu trudowi.

Jak szukaliśmy wspomnień mitologicznych w nazwach topograficznych i osobowych, podobnie można by i o historyczne się dopytywać, czy powtarzają się w nich szczegóły jakiekolwiek? Przecież w różnych Popowach i Cerekwicach bajano nam o ruskich wpływach od Polan naddnieprzańskich, uchodzących przed Olegiem do Polski! Zapomniano tylko, że pop i cerkiew — staropolskie terminy. Nazwy, jak Golędzinowo, Prusinowo nie dowodzą kolonii np. więźniów, jak Płowce, Jatwięgi (koło Rudek), in- prawi wyraźnie, że mowa tu o jednym Golędzinie i jednym Prusinie, wedle nich nazwano osiedle. Nazwa plemienna Serbów bałkańskich i łużyckich powtarza się w naszych licznych Sarbkach, Sarbiewach, Sarbicach, Sarbinowych i Sarbinowicach (co nie od Serafina nazwane, ich -in znowu indywidua wskazuje), a rok 1202 nadmienia nawet kraik Sarbia koło Krosna nadodrzańskiego, ale to nam nazwy dalej nie objaśnia; są przecież i Klwaty z dawnych Krwatów, tj. Chorwatów. Obra, Obrzyca, Obrowo, Obrzycko (rzeki i wsi) nie od Awarów-Obrów nazwane, jest i Nabra; Kunowo niekoniecznie od imienia Kuno; Kunami zwali się

Połowcy-Węgrzy (Kumani), a od Węgrów (Węgrzynowo już w XII wieku) i Czechów roi się w nazwach; jaką wartość przeróżne Niemcze mają, o tym była wyżej mowa. Nazwy z Rus- pochodzą i od pnia rusy na pewno, np. Rusocin, nie od Rusi, więc wniosek o kolonii czy pamięci ruskiej byłby arcyniepewny.

Nie należy jednak' przy wywodach etymologicznych zapominać o tym, że przy dobrej woli a niejakiej wprawie można etymologicznie wszystkiego dowodzić. Że nazwy starożytne, jak Sinus Codanus (dla Morza Północnego czy dla Bałtyku właśnie?) lub miasto Budorgis są słowiańskie, lechickie to da. się wywieść z łatwością — tylkoż to niczego nie dowodzi; byle zapiska historyczna ma więcej wagi niż najsubtelniejsze etymologie, np. jeśli na akcie poznańskim sprzedaży dwu łanów na Wirzbicy stara ręka dopisała: Wirzbica, ad praesens Wilda a possessore sic dicta, to tego wywodu nie obali żadna etymologia, żaden Wieldządz czy inne. Albo jeśli w wyzwisku narzeczowym „ty brągwiu" upatrywać nazwę Franków, a w podobnym „ty obrzynie" Awarów, albo zagadkowe imię Mieszki Dagome łączyć z nazwą bogini płońskiej Podaga (wypisaną przez Helmolda, co po słowiańsku nie umiał i pewnie coś poplótł), to wolimy z podobnych etymologii rezygnować, bo są one nawiane przypadkowym zbliżeniem dźwiękowym, do którego się potem dorabia pozory naukowe. Granic pewnych między etymologią a pseudologią nie ma.

Niejedną trudność usuwa czeszczyzna obfitująca w nierównie starsze i bogatsze źródła słownikowe niż nasze. My np. nie rozumiemy już nazwy Szeliga, Szeligi (szlachecki ród i miejscowość) albo Cielma (por. poznańskie Cielmice, Cielmowo i ród szlachecki Cielma); objaśni je nam słownik staro-czeski (z r. 1360): sseliha 'clapo' (ostre narzędzie, cerkiewne szełyga, pertica ferrea) w rozdziale De fabrilibus (o kuźni); telma 'capsa' w rozdziale De utensilibus (o sprzętach domowych), u nas je i tunkiem (od tuny 'tonne') tłumaczono. Nie wspominam o czeskich nazwach familijnych, co się u nas udomowiły, jak Matejko, Szajnocha (ta sama nazwa co u Kroatów Szenoa, nosił ją romansista zawołany); jest to czeskie szejnoha 'chromy'; Szantroch (poeta z grupy Czartaka) to czeskie szantrok 'lichwa' 1360 r., dziś 'oszustwo' i in. Dalej „filius Bripine" zachował imię Słowaka Przybiny, ojca Kocela, znanego z legendy Cyrylo-Metodowej. Inne trudności usuwają źródła niemieckie, tak w Wykazie imion nie odczytanych (u Taszyckiego, zob. niż.) jest nieco niemieckich, np Hijc, najpospolitszy Niemiec Iko, Frowinus i in., wystarczy popatrzyć do Förstemanna Narnenbuch; kilka nordyjskich imion przytoczyłem wyżej. Czasem jeden dokument poprawia drugi, np. u Stenzela pod r. 1267 wydrukowany między świadkami Hermannus Nemen i Rule frater suus zakrawają na jakichś Niemców, ależ to Polak Rzemień (pisany Remen), bo w innym dokumencie późniejszym o dwa tygodnie ten sam Hermannus przezwany Corrigia, a corrigia to rzemień (i pliszkę nazywano corigia, ale tej nazwy notariusz pewnie nie znał). Należy więc używać wszelakich „recept", ale bywają pacjenci (imiona i nazwy) wręcz „nieuleczalni", chyba przypadek je ocali. Najczęściej ocala je starsza (z dokumentów wzięta) forma; nie zrozumiemy przenigdy np. śląskiego dzisiejszego Jerschnock, ależ r. 1245 pojawia się on jako Rinacovici i zagadka rozwiązana, i najskuteczniejszy to środek.

ROZDZIAŁ TRZECI

POLSKA POGAŃSKA. SPOŁECZEŃSTWO

Prasłowiańskie różnice stanowe i ich nazwy. — Ustrój pogańskiej Polski. — Władza książęca i jej organy. — Skarbowość. — Sądy. — Wojsko. — Wpływy obce. — Bibliografia.

PRASŁOWIAŃSKIE RÓŻNICE STANOWE I ICH NAZWY

Już we wstępie zaznaczyliśmy, że prawiąc o społeczeństwie Polski pogańskiej, nie myślimy wcale poruszać jakichś pytań o pierwszych początkach społeczeństwa i jego najpierwotniejszej organizacji dla tej prostej przyczyny, że one wszędzie podobne. Nie ma wielkiego narodu, który by nie przechodził zwykłego rozwoju, który by nie znał pierwotnej większej swobody, z czasem silniejszej organizacji przechodzącej w absolutyzm, podminowany następnie przez rosnące wpływy i znaczenie duchowieństwa i szlachty; wszędzie znajdziemy despotę-księcia a niewolne ludy; wszędzie domagała się szlachta wraz z księciem nieograniczonej władzy, posiadania wyłącznego całej ziemi, nieraz nawet defloryzacji poddanki-dziew-czyny, gdy za mąż wychodziła; gdzie szlachty nie ma, tam w naszych czasach dopiero zginęła. Twierdzono wprawdzie, jakoby społeczeństwo polskie dzieliło się pierwotnie na ludzi wolnych i niewolnych, ależ już u Prasłowian były co najmniej cztery stany: książę, szlachta, wolni, niewolni, chociaż te stany nazywały się inaczej.

Pomawiano Słowian o zupełną anarchię, że nie znali władzy książąt, skoro nie mieli dla nich własnej nazwy, że więc od Germanów dopiero rzecz i nazwę przejęli. Najmylniej. Jak król pierwotnie tylko Karola W., a później każdego słowiańskiego władcę oznaczał; jak chąsa była najpierw tylko gocką hansą, zanim jej nazwa na słowiańskie zbójnictwo nie przeszła, tak samo oznaczał i ksiądz pierwotnie tylko owego niemieckiego Kuninga, co te chąsy nasyłał, zanim na słowiańskiego przeszedł, bo Słowianie mieli zawsze swoich rodzimych książąt, nim ich z niemiecka na nowo przezwali. Słowianie, a więc i Polacy, mieli już w IX wieku nie tylko książąt, ale wyrobione dynastyczne uczucia; gdy w r. 870 Morawianom zabrakło książąt, Mojmirzyców, zmusili księdza (!) Sławomira z rodu owych Mojmirzyców, że objął ich dowództwo w walce. Zasługą tych najczęściej nie nazwanych książąt było, że skupili w jaki taki ustrój ludność większego terytorium. Bardzo nierówne były te terytoria; nad Łabą ksiąstewka-drobnoustroje, tak samo w Czechach, ale Morawy, Mazowsze, (Wielka) Polska, Wiślanie (Małopolska) już wtedy były rozległe, a ich książę szczepowy już myślał o podbojach pobliskich i pokrewnych szczepów, np. wielkopolski o kujawskim i mazowieckim. Jak terytoria, tak różniła się i władza książąt; na Pomorzu grody nadmorskie Wołyń, Szczecin liczbą i zasobami mieszkańców przygniatały tę władzę; u Luciców ani znaczenia wiecu, ani odrębności szczepowej nie wygładził książę, i rozpadł się, skoro książąt zabrakło, lucicki naród ponownie na te różne szczepyodłamy, z których go książęta niegdyś wywiedli. Mimo wszelkich podobnych różnic, kiedykolwiek w dziejach mowa o Słowianach, zawsze stoją na ich czele książęta. Winitar gocki zwyciężył około r. 380 księcia słowiańskiego „Boza" * i kazał go wraz z synami i siedemdziesięciu dostojnikami dla postrachu powiesić. Czesi wprawdzie pod jarzmem awarskim postradali książąt własnych, ale obrali sobie Samona, gdy się w walkach odznaczył, a spółcześnie był u ich zachodnich sąsiadów książę Derwan (nie Drzewianin, jak to mylnie tłumaczą). W Karyntii widzimy książąt od VIII wieku itd. Jeżeli Lucice w X wieku książąt nie mieli, toć mieli ich dawniej, aż ród książęcy przez śmierć i zdradę utracili. Więc nie od Germanów dopiero dowiedzieli się Słowianie o książętach; mieli od wieków swoich własnych.

Skąd się wzięła ich władza i pierwsza organizacja państwowa? Antropologia bowiem, w przeciwieństwie do historii, nie uznaje

...państwa powstałego drogą samorzutnego zróżniczkowania się rodów i zdobycia sobie wskutek tego wyższych form organizacji społecznej bez interwencji czynnika najeźdźczego.

Organizacja państwowa musi być zawsze wynikiem oddziaływania najeźdźczej mniejszości, podbijającej ludy, skazane na bezsilność polityczną wskutek swej organizacji rodowej...

Wysoki stopień organizacji państwa polskiego w X wieku stanowił rezultat oddziałania organizującego obcych najeźdźców w zamierzchłej przeszłości.

Nie liczy się więc antropologia z naiwnymi nieco teoriami najazdu Normanów czy jakichś mitycznych Słowian nadłabskich, uchodzących do Polski przed Karolem Wielkim i naporem niemieckim, bo to rzecz niemożliwa, przeczy jej wyraźnie np. język (zob. niż.); za to przypuszcza antropologia z tym większą pewnością najazd obcy w zamierzchłej przeszłości i przychodzi nawet do konkretnych o nim wniosków. Gotowie w I i II wieku po Chr., zanim wyszli na południe, stworzyli państwo; później wyszli nie wszyscy, a gdyby nawet i wszyscy, to przetrwały raz zorganizowane wyższe formy życia społeczno-państwowego siłą inercji; państwo polskie X w. stanowi dalszy ciąg państwa zorganizowanego przez Gotów. Takie odsunięcie najazdu ułatwia nadzwyczaj jego uznanie; mimo to powołujemy się na przykład Moraw i Czech, dokąd Gotowie ani zajrzeli, gdzie przecież widocznie samorzutnie organizacja państwowa powstała; co nad Morawą i Wełtawą, to mogło się i nad Wartą pojawić, a świadectwa językowe mimo zapożyczenia terminu księdza temu nie przeczą i nasza terminologia państwowo-organizacyjna nie jest pochodzenia gockiego (wojewoda np. nie jest tłumaczeniem niemieckiego Herzoga). Jakżeż zwali Słowianie swoich własnych książąt?

Zwali ich włodykami. Prasłowiańska ta nazwa rodzaju żeńskiego, jak słowiańskie nazwy dostojników własne czy obce (wojewoda, sędzia, starosta, panosza, hrabia), urobiona jak moty-ka od rzeczownika włody 'władza' (nad ludźmi, przenigdy nad ziemią — rzeczowników w rodzaju włody było niegdyś wiele); gospodź tylko nad domem rządził (pater familias), i dlatego misjonarze Boga Ojca gospodziem (gospodzinem) przezwali. Włodyków, później księdzami (książętami) przezwanych, było w Polsce. IX wieku co najmniej trzech: krakowski, gnieździeński i mazowiecki; władza ich nieograniczona, despotyczna jak niegdyś naczelników rodowych, z których wyszli. Otaczali ich znaczniejsi w szczepie, potomkowie dawnych starostów rodowych, jako wojewodowie i sędziowie, „co rej wiedli na wiecach, zgromadzeniach, gdzie wiatano (pruskie wajtiat 'mówić'), tj. gadano jak w parlamentum; niżej od nich stali woje wiciędzami zwani, czy drużynę książęcą stanowiąc, czy poza nią rzemiosłu wojennemu oddani, uzbrojeni lepiej i wyćwiczeni, więc do wypraw wojennych, głównie łupieżczych, do chąs nałożeni i na nich wicią 'zdobyczą' (stąd nazwa wiciędzów samych) się obławiający. Pod nimi wszystkimi lud prosty tylko w obronie własnej ziemi do walki stawał, groźny liczbą, nie uzbrojeniem ani wprawą.

Lud uprawiał już rolę mimo niekorzystnych nieraz warunków wobec silnego zalesienia ziemi całej; wysiewał na niej proso, owies, pszenicę, rzadziej jęczmień i żyto; głównie hodował bydło i konie, a przeważnie nierogaciznę (wobec obfitości dębiny i buczyny) i owce; wspomagał się łowieniem zwierza i ryb i pielęgnowaniem barci. Gardzili nim woje i wielmoże (czestnicy, dostojnicy) i już w prarodzinie słowiańskiej przezywali ratajów 'oraczy' i pasterzy smardami, bo ich praca przy sierpie i gnoju śmierdziała im, co sami niegdyś z pasterzy i łowców się wynieśli przez pracę niewolników zdobytych wojną. Smard to termin prawny (powtarza się i poza Słowiańszczyzną podobny, np. w Afryce), u nas już całkiem wyjątkowo (w XII wieku) zachowany (istniejący za to jako wyzwisko w XV, a jako przezwisko byle franta w XVI wieku, od Reja do Stryjkowskiego); zwykły natomiast jako smurdo po łacińskich aktach łużyckich, a na Rusi jako smerd bez odcienia szyderstwa, np. Włodzimierz Monomach namawia r. 1103 drużynę do pochodu przeciw Połowcom: „Konia żałujecie, ale będzie smerd orał, a Połowczyn nadjedzie i razi go strzałą" itd.

Pod osobiście wolnymi smardami-ratajami stali osobiście niewolni. Skąd wzięli się w Polsce ci niewolnicy? Odpowiedź niby jasna i łatwa: Słowianie zdobywali kraje nie bezludne, więc ujarzmiona przez nich ludność pierwotna przeszła w niewolną — oto teoria najazdu odmienna niż u Szajnochy czy Piekosińskiego, bo wedle nas Polanie nie przedmiotem już, ale podmiotem najazdu; ba, za jednym zamachem i krzyżowanie rasowe wytłumaczone: krótkogłowi Słowianie ujarzmili długogłowych tubylców. Ale dzieje uczą czegoś innego. Podbili np. Słowianie tubylców bałkańskich albo Niemcy Słowian nadłab-skich, lecz ani tubylcy bałkańscy, ani nadłabscy nie zostali niewolnikami, których by zabijano, sprzedawano, dąrowywano; tych tubylców zepchnięto na poziom danników, mógł ich książę wysiedlać (np. Bułgarzy turscy cały szczep słowiański przesiedlili), ale niewolnikami się nie stawali, skoro się nie buntowali. Więc hipoteza ta nie tylko błędna, ale i zbyteczna. Niewolnictwo powstało najpierw z chąs, z wypraw łupieżczych. Podejmowali je Polanie jak każdy inny szczep, skoro siły dopisywały. Ileż tysięcy ludu, szczególniej niewiast i dzieci (mężczyzn często wyrzynano) uprowadzili Chrobry i Mieszko II z Niemiec, z Łużyc i innych stron aż po Łabę albo z Rusi, a Krżywousty z Pomorza, Czesi z Polski i odwrotnie! Źródła spółczesne (wraz z naszym Gallem) wymownie to poświadczają, a tak było i dawniej, i zawsze

Niewolnikiem był dalej, kto się z niewolnicy urodził, czy od niewolnika-ojca czy od ojca Polanina. Niewolnikiem zostawał, kto winie podlegał, tj. nie mógł okupu przynależnego za zbrodnię dokonaną czy za dług zaciągniony (w czasy głodu czy pomoru) wypłacić. Na koniec kupował niewolników, kto się na wyprawie łupieżczej na nich nie zdobył — towaru nie brakło; w czasach głodu rodzice sami sprzedawali własne dzieci. Niewolnicy należeli do czeladzi — słowo to prasłowiańskie, zbiorowe, od pnia czel- (lit. keltis, szczep, pień, por. klany iryjskie), od którego i nazwa człowiek (z pierwotnego kel-wiek) pochodzi -  i stawali w słowiańskim gospodarstwie-domostwie na równi z dziećmi, które ani woli własnej, ani głosu nie miały; zawsze też nazwy niewolnika i dziecka się zbiegały. Zwano ich chłopami (por. chłopiec i pachołek a pachołę); otrokami, dosłownie 'niemowlę'; robami (parobek, robieniec znaczy i dzieci, ruskie rebionok); sługami (od ucisku); nazwa robów-rabów najstarsza, aryjskiego początku. Mniemanie bowiem, jakoby pierwotny język dla jednego pojęcia tylko jedną miewał nazwę, jest całkiem mylne, synonimy to rzecz odwieczna; równie mylna byłaby myśl, że znaczenia pierwotne się nie odmieniały, chwiejność bywała nadzwyczajna; to podnosi się termin do tronu, to spada do rynsztoka.

Pierwotne imiennictwo stanowe brzmiałoby więc: włodyka na czele szczepu (por. bzd-yk); wielmoża (prasłowiańskie rodzaju żeńskiego, jak wszelkie podobne nazwy), owi primates-włodyki Boza; swoboda, mąż wolny, ten, który jest swoim, sobą (u nas swoboda albo świeboda oznacza i hojność, i hojnego — te wyrazy nowsze chyba); rób, niewolnik, zmuszony do roboty, której się wie (może i swobody ile możności wystrzegali).

Naród składał się więc z kilkudziesięciu wielmożów, z kilku tysięcy wojów-wiciędzów i z mnóstwa smardów; niewolnik nie był człowiekiem; każdej chwili mógł go gospodarz zabić lub sprzedać, chyba że niewolnica jego łaski znalazła, ale jej potomstwo dalej do niewolników się liczyło, nad którymi bat świszczący panował — co Grecy o jakimś nader ludzkim postępowaniu Słowian z ich jeńcami wojennymi opowiadają, nie do nas się stosuje. Niewolnik różnił się nawet wyglądem od wolnego; ten nosił długie włosy, niewolnika krótko strzyżono i jeszcze w XV wieku strzygł wojewoda woźnego na znak jego byłej służebności. Lecz czy i wolność smardów nie bywała już ograniczona? Jedni używali wolności osobistej przesiedlania się, inni może byli już „przypisani" do gleby; owi uprawiali cudze niwy jako „goście" albo „łazęgi", po czym opuszczali pana; ci znów mieli siedziby stałe, w nich dziedziczyli z pokolenia w pokolenie, ale już od gleby odrywać się nie mogli, a książę i ich w razie jakiejś potrzeby wysiedlał i w inną ziemię zaopatrywał. Tak było na pewno w XII wieku, już wtedy wieśniacy nie byli nigdy panami swej ziemi, która była wyłącznie książęcą (względnie duchowieństwa i wielmożów-wiciądzów), i gdy smardowie powoli opuszczali się do rzędu niewolników, wzbijali się coraz wyżej wielmoże i wojowie. Ale składały się na to wieki.

USTRÓJ POLSKI POGAŃSKIEJ WŁADZA KSIĄŻĘCA I JEJ ORGANY

Pierwotny ustrój rodowy należał w X wieku już do przeszłości; własność kolektywna, rodowa, ustąpiła dawno i zupełnie indywidualnej. U wieśniaków zaginął i słych o jakimś trybie rodowym; każda rodzina gospodarowała na swoim żrebiu (udziale, cząstce) i odpowiedzialność spólną tworzyła nie bliskość krwi, lecz bliskość osiedla (tzw. opole). U wielmożów i wojów było inaczej: i u nich wprawdzie ustrój rodowy indywidualnemu ustąpił, ale sam stan o spólnych interesach i zajęciach wymagał, żeby nie wygasła pamięć o spólnym początku, podtrzymywana umyślnie, bo się już przez to samo odgraniczano od smardów; nawzajem się wspomagano; nie zapominano o towarzystwie w szyku wojennym i czasu pokoju; zdobywano w służbie książęcej ziemię, a w wyprawach wojennych niewolnika, by tę ziemię uprawiał. Ale i między wielmożami i wojami zarysowywały się różnice wywołane głównie nierównością dostatków, wpływów, powagi; jedne rody wymierały, drugie się mnożyły, tak że książę płacił wiano za woja, który się na nie zdobyć nie mógł; większego znaczenia z góry zażywaliby dawni książęta szczepowi, których Piastowie zwyciężyli, ale nie wytępili(?); innych znowu 'Ciągła bliskość u boku księcia wyróżniała. Coraz ostrzej występowały różnice stanowe. Mała, a raczej najmniejsza grupa, rodzina, obejmowała najwyżej trzy pokolenia; nieraz nie rzucali jej i bracia, nawet żonaci, niedzielni. Większą o wiele grupę stanowił ród-plemię.. Łączyła go, nawet gdy się odłamy rodowe dalej wysiedlały, pamięć o spólnym przodku, pamięć tak silna, że cały ród spólnej nazwy, co się godłem zwala, używał; czczono tych samych duchów-przodków; majątek ziemski był niegdyś spólny; spólnie stawano do boju pod tym samym proporcem; znaczono bydło tym samym znakiem własnościowym (klejmem, piętnem, pieczęcią, nazwaną od jej wypiekania); poczuwano się do spólnej odpowiedzialności, więc gdy członka rodowego zabito, ród był do pomsty (zwanej wróżdą 'mordem') obowiązany; stawano zawsze do wzajemnej obrony, żony pojmowano z pobliskich rodów, wzmacniając przez takie połączenia znaczenie własnego; na czele rodu stawał starosta, niekoniecznie najstarszy, raczej najzdolniejszy i najpoważniejszy; z tego powodu godność jego stawała się i dziedziczną. Pomyślne okoliczności, szczególniej energia osobista, wywyższały jeden ród nad drugie, i dziedzic takiego rodu mógł w końcu z wojewody-sędziego uróść na włodykę-księcia. Samorzutnie bowiem łączyły się rody-plemiona pobliskie w jeszcze większą grupę, w szczep cały, a ten się z czasem silniej organizował, bo bronił się razem przeciw obcym najazdom, a sam do łupieżczych wypraw stawał, na wiecach załatwiał spólne sprawy, w końcu pod władzą najdzielniejszego rodowca się znalazł, który włodyką-księciem został i synom tę władzę przekazał.

Znamy kilku książąt szczepowych polskich; najwięcej wiemy o ostatnim księciu krakowskim. Miał on znaczną potęgę i dawał się nią silnie we znaki, wpadając, żądny łupów-chąsy, przez Bramę Morawską na Świętopełka morawskiego; przemógł go w końcu w ciężkim boju Świętopełk latem 877 lub 878 roku, pojmał samego i na Morawach do przyjęcia chrześcijaństwa zniewolił — tak spełniło się podwójne proroctwo arcybiskupa morawskiego Metodego, który na próżno wysyłał do Krakowa misjonarzy (książę o chrześcijaństwie nic słyszeć nie chciał) i niesfornemu księciu jego los wywróżył, a Świętopełkowi zwycięstwo obiecał, skoro się na mszę słowiańską w Wyszehradzie stawi. Nazwiska księcia krakowskiego żywociarz nie wymienił, nie dlatego bynajmniej, żeby ono nie było' głośne (przewyższał on sowicie np. takiego Kocela „panońskiego"), ale dlatego że żywociarz Metodego z zasady imion najgłośniejszych nawet, np. cesarzy greckich i rzymskich, nie wymieniał. Świętopełk zdobył wtedy ziemię krakowską, a stąd rościł sobie do niej prawo Bolesław II czeski, spadkobierca Świętopełkowego państwa, po wieku jeszcze, i stąd poszła wieść, mylna w istocie, o Krakowie czeskim. Bo skorzystał chyba książę gnieźnieński z rozgromu krakowskiego i najpóźniej po śmierci Świętopełkowej zagarnął może całą ziemię Wiślan z jej grodami znaczniejszymi, jak Kraków i Sandomierz, drobnymi, jak Wiślica i Lublin.

U innych książąt szczepowych znamy imiona, ale czas ich i miejsce niepewne. Uchodzili widocznie przed zaborczością gnieźnieńskiego Piasta. I tak opowiada Porfirogeneta o Wyszu, że znad Wisły aż pod Czarnągórę się dostał (czyżby to był ów z r. 877/8?) i potomkowie jego Wyszewice tam w X w. panowali. Dwaj inni, bracia Radzim i Więtko (oba dobre imiona polskie), z rodem swoim wynieśli się również i przedarli przez Ruś (więc z Mazowsza chyba?) aż nad Soż i Okę i tam zdobyli panowanie nad szczepami od nich Radzimiczami i Więciczami (Wiaticzami po rusku) przezwanymi. Nestor przyczyny tej ich wędrówki nie podaje, zapewnia tylko gołosłownie o fakcie, skąd to te oba szczepy ruskie nazwę otrzymały: „byli bo dwaj bracia u Lachów, jeden Radzim, a drugi Wiatko, i przyszedłszy osiedli" itd., ależ z tego bynajmniej nie wynika, jak wielu przyjmowało, żeby sami Radzimicze i Wiaticze byli pochodzenia polskiego.

Zapiska cesarska (z połowy X wieku) o Wyszu opowiada najpierw, że ziemia Zachełmia (dzisiejsza Hercegowina), spustoszona przez Awarów, była bezludna; Serbowie Zachełmianie zajęli ją, uprosiwszy ją sobie u cesarza Herakliusza.

Ród prokonsula i patrycjusza (tytuły bizantyńskie) Michała, syna Wygzewica (Vousevoutze), książęcia Zachełmian, przyszedł od niechrzczonych (Serbów Białych), mieszkających nad rzeką Wisłą (Vislas), zwaną Ditzike, i osiadł nad rzeką zwaną Zachełma.

Ród Wyszewiczów (bo tak owo nazwisko najłatwiej czytać) pochodziłby więc od Wysza i przyszedł znad Wisły — znakomicie odpowiadałoby to podobnej roli Radzima i Więtka, co tak samo nad Sożem i Oką zapanowali (Radzim od Radomia?). Ów Wysz mógłby zaś być owym ostatnim księciem krakowskim, uprowadzonym r. 877 znad Wisły, co się w końcu aż W Hercegowinie oparł i tu czy sam, czy przez syna lub wnuka zapanował: w etnografii nierzadkie takie powołania obcych na władzę (por. choćby historię Samona). Imię Wysz w Polsce dobrze znane, ale i żupan Physso z r. 777 nosi prawdopodobnie to samo imię. Chronologia nie sprzeciwia się naszemu domysłowi. Zagadkowe jest drugie imię Wisły, Ditzike; czytano je i Litzike, ale i to nie pomaga; najnowszy domysł, że tu mowa o Wieprzu-dziku pomieszanym z Wisłą, jest prawdziwie dziki; inni nawet o zagadkowych Licikawicach myśleli.

Tak urosło przez podboje państwo potężne już przed Mieszką. Zaprzeczono temu:

Byłoby rzeczą dziwną, ażeby żadna wiadomość spółczesna o takim państwie się nie dochowała... Daleki Geograf Bawarski ma jakieś wiadomości o Wiślanach, Ślężanach, a milczy jak grób o tym państwie potężnym.

Ależ Geograf Bawarski nieobliczalny, skoro wspomina dziury łużyckie, jak Sorau i Luckau (wszelkie próby, aby inaczej te nazwy sąsiednie objaśnić, są niemożliwe!), a milczy np. o Pomorzu całym; Niemcy zaś nie wspominali o Polsce, bo oddzielał ich wał Słowiańszczyzny, a handlu nie było. Skupienia szczepów polskich w jedno państwo dokonał już poprzednik Mieszki, ale dopiero na początku X wieku; i początki organizacji już jemu przypiszemy.

Do tej organizacji oprócz sędziów i wojewodów należał jako trzeci — czestnik, czyli „stołecznik" (dignitarius), żupan. Słowo to prasłowiańskie, u nas zapomniane, ocalało w skróconym pan niegdyś żpan, co Węgrzy, wzorujący się na porządkach słowiańskich, jako iszpan przejęli. Żupan, urzędnik książęcy, czuwał znad grodu nad włością okoliczną, odbierał jej daniny, czasu wojny ją skupiał i prowadził, a skarbu dozorował; Ruś o nim nic już nie wiedziała, znali go na południu całym i na zachodzie wszyscy, co podlegali niegdyś Awarom, ciemięzcom Słowian od drugiej połowy VI wieku, szczepowi turko-tatarskiemu, Mory Wiślan, Czechów, Słowieńców najeżdżał; od nich poszła u nas i u Czechów nazwa olbrzyma z pierwotnego obrzyna; ale nie ma w językach wschodnich żadnego odpowiednika dla żupana samego, a gdzie jest, np. u Bułgarów pierwotnych, ci go od Słowian przejęli (nie odwrotnie!). Żupan wybierał dań książęcą; w dawnych tekstach cerkiewnych spotykamy żupana karczmarskiego i kupieckiego; żupa, słowo pierwotne nieznanego początku, nigdy nie znaczyło ziemi, powiatu, jak dziś jeszcze bają, a dawniej ślepo wierzyli, przeciwnie, znaczyło dochód-dań; stąd dalej żupy solne, sądowe , a żupa 'urząd', np. r. 1427, „ego suscepi zuppam cancellarii"'. U innych Słowian żupa i 'włość' oznacza, a żupan, żupnik jej naczelnika; nazwa żupana sama urobiona przyrostkiem -an (litewskie -onas w tym samym znaczeniu). Że pan, pani z żupana, żupani (jest u Prusów, u nas zaginęło) skrócone, dowodzą jeszcze terminy w XIII wieku, pan stróży, tj. żupan stróży. W Czechach XIII wieku żupa, beneficium, wyposażenie; żupani, jak i na Pomorzu, barones regni; u Łużyczan zeszli na wójtów, tak i w Alpach, gdzie Bawarzy w r. 777 żupana Wysza (iopanus Physso) wymieniają; nie książę to, lecz wójt.

SKARBOWOŚĆ. SĄDY. WOJSKO

Jeszcze stawali na wiecach przy grodach gospodarze okoliczni i wojowie, ale tylko po to, aby rozkazy książęcia odbierać, który się już z wiecami mało liczył, wszelkie ciężary-dani na smardów wkładał, a od wojów, co ziemię i niewolników mieli, do dani jeszcze stałej służby wojskowej wymagał. On był panem całego kraju, tym samym co gospodzin w rodzinie i na nim się wzorował; on z swego wydzielał wojom ucząstki; na jego ziemi siedzieli goście i rataje-smardowie; i oni, i wojowie wraz z wielmożami byli powinni do dani, z której książę utrzymywał dwór i załogi po grodach i skarb własny tworzył; z niego płacił nieraz wiano za woja albo żołd hufcom czeskim, a skarb ten pomnażał starannie. Jakimiż dostatkami szafował Chrobry już w początkach panowania! Dań składano w naturaliach; w wieprzach tak zwany narzaz, tj. karb, bo dziesiętnicy żupanów i setnicy wedle karbów od przypłodku wybierali świnie, a później i krowę czy owcę. W zbożu zsypywano im sep, osep (nazwa na całym zachodzie słowiańskim ogólna); od miodu wybierali dań wedle barci w lesie lub ulów przy domostwie. To były stałe dani, uroki albo naroki (bo to to samo: święta uroczyste zowią się jeszcze w XVI wieku naroczystymi). Rzemieślnicy wyrabiali szczyty, lepili garnki (zduny), wypiekali pieczywo (piekarze), obowiązani do dostarczania tego wszystkiego dla grodu i dworu wedle ustalonej miary; łagiewnicy dostarczali konwi i in., tak samo tokarze, spądownicy. Oprócz dani wymagał książę wszelakich służb, więc przyczyniali się smardzi i woje do stawiania i naprawy grodów, dróg i mostów, do stróży (załogi), dawali podwody na przewóz wszelakich zasobów do grodów i dworu, dostarczali koni dla gońców książęcych (oboje od granicy opola do następnego). Szczególnie uciążliwy był tzw. stan 'namiot'; książę, rozjeżdżając z dworem najbliższym po kraju, wymagał od wsi, gdzie właśnie stan rozbił, dostarczania napoju i nabiału, mięsiwa i pieczywa, jaj i drobiu; był zaś gorliwym myśliwym, więc jego psiarnia (psiarze i ich sfory) wymagała tego samego i tłuczy do tego. Miał książę monopol na karczmy, więc karczmarze mu się opłacali; tak samo wybierał targowe od wymiany towarów, a myta od przejeżdżających z kupiami.

Do dochodów książęcych przystępowały i opłaty sądowe, winy, które żupcy (część dla siebie) wybierali, bo już czuwał książę nad mirem-pokojem w kraju, szczególniej na rzadkich jeszcze gościńcach, i każde naruszenie tegoż opłacano winami, a niewola groziła temu, co się z win nie okupił. Złodzieja przychwyconego „przy licu" wieszano, z łaski obcinano mu uszy tylko; rodzina-ród pokrzywdzone mściły zabójstwa wróżdą, tj. nowym zabójstwem. Pojedynek sądowy na kije zastępował dowody i odwody, jeśli świadków nie było. Sądy były niegdyś wiecowe, gdzie starostowie rodów rozstrzygali, a sędzia ich wyrok ogłaszał, lecz rychło spadli starostowie do roli doradców, a sędzia stawał się niezawisłym; niegdyś sam książę ten urząd piastował, bo z sędziostwa i województwa wyłoniła się jego władza. Z czasem on sam sędziów i wojewodów naznaczał, gdy obszar państwa kilka szczepów obejmował. Kary były okrutne, krzyżowanie, obcinanie członków, kamienowanie, palenie żywcem, wygnanie, połączone zawsze z grabieżą majątku i ciążące na całej rodzinie winnego; wygnańca mógł każdy zabić, a nikt go nie śmiał żywić. Prawo zwyczajowe znamy wprawdzie dopiero z XIII wieku, ale odznaczało się ono nadzwyczajną zachowawczością, więc ten anachronizm mniej razi. Wróżda, spadek po barbarzyństwie, który nawet chrześcijaństwo nie od razu uprzątnęło, była nie tylko najpierwotniejszą samopomocą, ale wymagał jej kult przodków, bo duch zamordowanego (nawet nieumyślnie, z trafu) nie znachodził spokoju, groził żywym rodowcom, póki go nie odemścili. Skutki były okropne, bo rodowiec mordował nieraz kilku innych, nim na właściwego zabójcę trafił, szczególniej jeśli ten był silny i miał się na ostrożności; przy wróżdzie bowiem skrytobójstwo z zasadzki, podstępne, było właśnie najbardziej zaszczytne. Ale każdy mord wywoływał nową odpłatę tą samą wróżdą, i rzezi końca nie było (w zeszłym wieku na Bałkanie wyśmianie jednej dziewczyny okupiono kolejnym mordem kilkudziesięciu ludzi!), więc już w czasach pierwotnych (a ludzie na kompromisy, „i wilk syty, i koza cała", bardzo zmyślni!), szczególniej przy zabójstwie mimowolnym albo dokonanym niezbrojną ręką (np. nasłaniem choroby, w co silnie wierzono), wdawano się przez pośredników w ugodę. Zabójca opłacał się, wynagradzając rodu utratę, a ród dla ubłagania i ducha dokonywał nad zbójcą już tylko symbolicznej zemsty. Obrządek nazywał się pokorą; zabójca otoczony własnym rodem i przyjaciółmi, w postawie skruszonej, bosy, ze spuszczoną po pas suknią, z mieczem nagim na szyi zawieszonym (wywijano mu nim nad karkiem), wypraszał żywot i przebaczenie; chwytano się tego środka gorliwie, bo on jedyny rzeź tamował.

Co znaczy samo słowo wróżda czy wróżba? U Czechów wrażda 'mord', wrah 'morderca', ale to znaczenie zupełnie wtórne. Wróżda (por. prawda, krzywda) nazwana od wroga, a wróg znaczy tylko nieprzyjaciela; że nieprzyjaźń w czasach pierwotnych mord wywoływała, rozumie się samo przez się, istotnie też tekst mazowiecki z r. 1320 wróżbę przez inimicitia tłumaczy. Pierwotne znowu wroga znaczenie, jeśli litewszczyznę uwzględnimy, złego., nędznego niewolnika wskazuje. Zupełnie coś innego wróża, słowo od XV wieku u nas zapomniane, obok żrebia, druga słowiańska dla losu nazwa, pochodząca od wyrzucania (wiergę 'rzucam' u innych Słowian) drewienek (białych i czarnych, tj. oskrobanych z kory lub nie), gdy żreb od liczenia (kresek w popiele) się tłumaczy; miotanie losu było więc nader ważne; przy działach ziemi los w końcu rozstrzygał tak dalece, że u nas sam ten udział ziemi żrebiem przezwano. Może i w przewodzie sądowym nieraz doń się odwoływano, na pewno w wyprawach wojennych, i źródła lucickie i pomorskie (Thietmar i żywociarze św. Ottona) obszernie opisują wyrocznie z udziałem wierzchowca bożego. Ta wróżą, wróżba z poprzednią nic nie ma spólnego.

Jak powstały zaś dani i służby? Rozstrzyga sama nazwa dań, pierwotnie dar (por. donum i doron), a więc złożona dobrowolnie, pod przymusem moralnym tylko; ale każdy taki dar ma tendencję przeobrażania się w dań, przymus moralny odmienia się w fizyczny, a rozmiary dobrowolne przechodzą w oznaczone z góry, urzeczone lub narzeczone (uroki i naroki).

Uroków dla świątyń-bogów, jakie na wyższym stopniu pogaństwa pomorskiego i rugijskiego widzimy (było w Rugii coś w rodzaju „świętopietrza"), w Polsce nie było; ale tu pojawiły się natychmiast państwowe przy pierwszej ściślejszej organizacji, której bez dani-podatków nie sposób pomyśleć. Miałaż ta organizacja zapewniać pokój przed wrogiem obcym i wewnątrz szczepu, więc wymagała środków, a wybierali je ci, co i sami się z nich utrzymywali; składano je w naturaliach, wobec braku jakiejkolwiek monety obiegowej. Wreszcie, co pierwotnie zdobywca (np. Goci) wymuszał, przechodziło, gdy on ustąpił, na własnych książąt, a gdy przeprowadzano systematyczną obronę krajową, wymagała ona służb owych, które się przy dani ustalały; obeszło się to wszystko nawet bez bezpośrednich wzorów frankońskich czy rzymskich jeszcze.

Obronę krajową, wymagającą nakładu służb i dani (zapasów), stanowiły grody, które tak dalece Słowian cechowały, że Skandynawowie Ruś „państwem grodów" nazywali. Były grody mniejsze, wcale liczne, i większe, rozmiarami nieraz olbrzymie, jak ten opustoszały gród, który kronikarz Thietmar r. 1012 podziwiał, o dwunastu bramach, mogący nad 10 tys. ludu pomieścić, albo ten niezdobyty, co Morawy przeciw Niemcom w IX wieku obronił (Dziewin); po większych grodach zasiadał i książę, jeśli, co regułą było, kraju nie objeżdżał. Cała sieć grodów oplatała granice; mniej ich liczyło wnętrze kraju; kształty ich okrągłe lub czworoboczne; rów otaczał gród, a z ziemi tegoż rowu wał z ostrokołem, silnie ubity; gród bronił brodu-przeprawy przez rzeki, a zagrażał tyłom wroga służąc zarazem jako schronisko dla ludzi i bydła przed nagłym najazdem, utrudnianym przez zasieki po lasach, które kraju strzegły. Załogę grodu opatrywała ludność okoliczna; stałą była stróża chyba tylko po bardzo eksponowanych grodach, jak np. Krosno lub Głogów; mniejsze stały czasu pokoju pustką. Linia ich wałów bywała też podwójna; wznosiły się także baszty narożne albo broniące bramy, jednej lub więcej. Przed znacznymi grodami, w podgrodziach, lud okoliczny i rzadki gość-przychodzień, kupiec obcy, nie tylko dla targu się zbierali. Wszystkie owe grody i słupy przed nimi znikły od dawna z powierzchni; pozostały po nich tylko wały znacznie dziś zniżone.

Gdy książę wyprawę zbrojną gotował, rozsyłał po grodach, a te dalej po wsiach wici, tj. związki powrozów, które każdy odbiorca najbliższemu sąsiadowi-wojowi odstawiał; w Polsce rzecz, a później sama jej nazwa zachowała się na zawsze niezmieniona; u Czechów użył jej po raz ostatni r. 1037 książę.. Brzetysław na wyprawę do Polski łupieżczą, ale kronikarz czeski już jej znaczenia nie rozumiał; uważał to za symbol kary dla nie stającego do szeregów; ludu prostego wiciami nie zwoływano, tylko wojów. Warto przypomnieć, że powrozy-sznury rozmaitego splotu, koloru, węzłów w Peru Inkom jako pismo służyły, a werw 'powróz' w starej Rusi 'włość' oznaczał (nie pożyczka to z nordyjskiego), u Serbów 'zadrugę'; u nas tylko w wirzbcy, obierzwi 'postronku' ocalał.

Drewniane wieże i inne budynki, co w grodzie i przed grodem stały — jak z wodą było, nie wiemy, śladów studni zdaje się nie ma — pożarły czas i pożary; wały rozorał pług i rozwiały wiatry. Nie były one wyłączną właściwością Słowian; takie same miewali Litwini, tylko inaczej je zwali; bo nasza nazwa grodu i żerdzi (od tego samego pnia) wskazuje ostrokół, gdy litewskie pilis 'nasyp' od pil-ti 'sypać') niegdyś, dziś zamek, gród znaczy: pile zaginęły, jako z drzewa, ale do dziś utrzymały się na Litwie i Żmudzi liczne piłkalnie 'grodziska' (właściwie „pagórki pili"), które najsystematyczniej przed wojną jeszcze L. Krzywicki badał. I pile bywają niewielkie; w ich obrębie biegnie wyżłobienie wzdłuż wału; w nim ognisko, jakby załoga głównie w tym wyżłobieniu, w takich „izbicach" przebywała. Zazwyczaj zestawiają pilis z greek, polis 'miasto' a indyjskim pur 'zamek', ale to niesłuszne, chociaż może już koczowniczy pasterze Ariowie, naśladując tabory wozowe, w których przed napadem się kryli, stawiali takie improwizowane obwarowania; lecz tylko Litwa i Słowianie na największą skalę między VIII a XII wiekiem grody-pile budowali. Miast Polanie, Wiślanie itd. nie znali; były zamki-grody,' np. w Gnieźnie, a przy nich podgrodzia. Krakowem nazywał się sam zamek-gród nad Wawelem-wąwałem, wąwozem; później dopiero Wawelem wzgórze i zamek nazwano. Poza tym wzgórzem i grodem na nim żadnego Krakowa nie było; wzgórze, jakby wyspa między Rudawą a Wisłą, otaczały bagna, tylko z północnej strony wynosił się grunt suchszy i na nim luźne osiedla, co na podgrodzie się składały, bo załoga wymagała dostawy z bliska, a w pewne dnie zjawiali się „przemysłowcy", co wymieniali swoje towary, bo już następowała specjalizacja wyrobów; wszyscy orali, ale jedni przy tym szyli obuwie, drudzy toczyli kubki itd., skoro ich ratajstwo nie pochłaniało. Obok „przemysłowców" stawali rzadcy kupcy (nie obfitują okolice Krakowa w wykopaliska pieniężne); skupiał się ich handel około karczmy, a było tych nawet kilka. Taki zarodek przyszłego miasta istniał już za czasów pogańskich, a Kraków właśnie zasłynął pierwszy, bo podobnych grodów było też więcej: Wrocław, Poznań, Gniezno, nie mówiąc o mniejszych. Wszystkie one podobne, rozsiadłe na wzgó-rzach lub wyspach i przez to obronne; wymagały też dróg--mostów; po belkach-bierzwnach tylko przechodziło się do grodu Kraka. Podgrodzia były zawsze zupełnie otwarte, bo nader rozrzucone, więc nie do opasania rowem i wałem.

Bronią narodową był łuk i pozostał nią, gdy się Europa dawno z nim pożegnała; łucznicy harcowali na przedzie albo czyhali w zasadzce; strzały zatruwali „czemierem" (por. nazwę ciemierzycy); zatruta strzała raniła Mieszkę w ramię. I proca była niebezpiecznym pociskiem, lecz łuk brak nad nią górę; niegdyś krzemień i kości bywały ostrzem strzały, zanim żelazo je zastąpiło. Za łucznikami i procnikami następowali woje z szczytami drewnianymi, gładkimi lub z puklami okutymi, trójkątnymi i z oszczepami w prawej; mniejszymi ciskano, większymi nacierano na wroga, przydługie wlókł woj za sobą (stąd nazwa włóczni), szczególniej konny. Hełm i pancerz należały do rzadkości, i konnicy nie było wiele: zdobywali się na to tylko woje-wiciędzy albo raciędzy (rać = wojna); oni też łupy zbierali. Chorągwi starożytność rzymska nie znała, nas doszły one ze wschodu, jak imię wskazuje; na chorągwi widniał jakiś znak, zwierza czy innego symbolu; jedna domowa jej nazwa była stanica, bo nad stanem (namiotem) książęcym powiewała, druga dla niniejszej, potocznej — proporzec; dźwigał ją chorąże. Stawali razem woje poczuwający się do rodowego pokrewieństwa, może miewali osobne, mniejsze stanice-proporce. Wyborowej „drużyny" nie było wiele, tym więcej ludu spędzano do obrony w otwartym polu i jako załogę po grodach; krzykiem onieśmielano przeciwnika, otwartego boju jednak raczej unikano; zasadzki i podstępy wszelakie zalecały się bardziej. Smardowie uzbrajali się w kije nabijane żelazem lub osmalane, siekiery-berdysze, młoty niegdyś kamienne . Czy i w Polsce dziewięciu gospodarzy dziesiątego na Wojnę wyprawiało, jak tego na Pomorzu Krzywousty r. 1125 wymagał, nie wiemy.

Ustrój społeczny na progu dziejowym około r. 950 kreśliliśmy wedle analogii u obcych (u Czechów np. było wszystko mniej więcej podobnie) i własnej, z czasów późniejszych, bo odmiany były nieznaczne. Mieszka i Chrobry nie stworzyli tych stosunków, znaleźli gotowe; władza książęca despotyczna spadła na nich już po przodkach; rozwój, dawno rozpoczęty, oni chyba w szczegółach, czego kontrolować nie możemy, dalej poprowadzili, większe ciężary na ludność nałożyli, organizację państwową sprężystszą uczynili, może podział na dziesiątki i setki (wojskowy?) narzucili, grozę imienia polskiego szerzej roznieśli.

Język nasuwałby wszelakie uwagi, ale nie zawsze da się dawność wyrazu bezspornie ustalić. Np. dziedzina. Własność dziedziczna ziemska nie nazywała się w Polsce jak dziś ojcowizną, dawniej ojczyzną, lecz dziedziną, gdyż tylko taka własność ziemska jest dziedziną, co od dziada, nie dopiero od ojca pochodzi; tylko taką dziedzic dziedziczył, a tylko do takiej nabywał cały ród praw, które później istotnie wykonywał (prawo skupu i pierwokupu), gdy ojciec swoim własnym nabytkiem dowolnie szafował. Ale jakżeż przełożyć te później obowiązujące stosunki do czasów pogańskich?

Albo puści(z)na, dziś spuścizna, 'spadek', skąd ta nazwa? Jak pusty wieczór (czuwania nad zwłokami) dowodzi, oznaczała puścizna pierwotnie własność nieboszczykową, którą do szczętu strawić należało, aby jego gniewu na żywych nie obruszać, więc spadku-dziedzictwa (ruchomego) po nim nie było żadnego pierwotnie, jak i testamentów żadnych nie znano; dopiero z czasem przestawano tracić, puszczać cały majątek nieboszczykowski i rodzina zatrzymywała go (albo raczej resztki jego) w spadku i sens puścizny odmienił się w przeciwny; tylko wieczór pusty mimo zakazów kościelnych nazwę i funkcję zatrzymał.

WPŁYWY OBCE

Czy działały w tej epoce znaczniej jakie obce czynniki? Bezpośrednio chyba nie, bo gęsty pierścień słowiański zewsząd opasał Polskę, ale przezeń dochodziły i do Polski nowe wpływy niemieckie, tym razem wyłącznie zachodnie. Szczegółów nie zawsześmy pewni, słowo może to z górnej niemczyzny, to jeszcze z gockiego pochodzić źródła, ale pług (Pflug) gockim nie będzie (nie ma go w godom nam znanym); chyz (chyża i różnie inaczej), z hũs, Haus; myto z Mauth, a to z łac. mũta (niemieckie słowo ma nawet też znaczenie poboczne przekupstwa, jak I u nas, i w cerkiewnym); panew (pfanna, bo u Słowian zawsze p zamiast niem. pf lufo f); pilą (Feile, fila); wębor(ek) z eimbar, Eimer; bednia (por. bednarz; z łac. przez niem. budin, putin); kaszubskie niebozez (świder) z niem. nabager; ług (Lauge); istba (izba z Stube; i- przysunięte); gbel (kubeł) z kubil, Kübeł; łagiew z Lägel — co za ilość pożyczek dla narzędzi drewnianych! oksza (siekiera, z Axt, ascia); orędzie z aranti, to samo; łuk (Lauch) już prasłowiańskie, z gockiego raczej (choć go w języku nam znanym nie ma); wyz z hũso, Hausen; chwila z hwila, Weile. Pożyczki te szły do nas na Czechy i Morawy; najlepszy dowód jedwab z czesk. hedva-bi, a to z niem. gotawebbi 'droga materia', albo berło z czesk. berla, a to z niem. ferula (z łac. ferula). Były silne spójnie z północą, z Wikingami szwedzkimi, ale w języku śladów nie zostawiły, chyba w nazwie śledzia, staroszwedzkie sild, bo bierkowiec mamy wprost z ruskiego (a to w końcu od staroszwedzkiego emporium handlowego Birka), a nord. torg z rusk. torg, nie z naszego targu. Wszystko słowa pierwszorzędnej wagi dla kultury materialnej; jest ich więcej, ale my najciekawsze postradali, np. brnia 'pancerz', czesk. brně z niem. brunja, Brünne, franc. broygne (Karol W. zakazywał wywozu brni-pancerzy do Słowian r. 809). Wpływów wschodnich, turko-tatarskich na razie nie było; Węgrzy dopiero świeżo osiedli; Carogród nie sięgał do Polski tak jak do Kijowa; o Arabach zob. niż.

W tym samym Kijowie i Nowogrodzie i Wikingowie odegrali inną rolę niż u nas, 'a świadczy język o tym, bo gdy u nas prócz jedynego' śledzia nic nie ma staroszwedzkiego, jest tego sporo na Rusi, począwszy od puda (Pfund, nord. pund z łac. pondus), knuta (z nord. knutr 'węzeł', Knoten); ciwuna (tiwun, sługa książęcy, z nord. thjonn 'Diener'); jabedy (potwarzy, z nord. aerribaette 'Amt'); gridi (straży książęcej, z nord. grid 'spokój'); wiry 'główszczyzny' z Wehr(geld) od verr 'mąż' i in., a od r. 850—1050 roi się po prostu na Rusi od imion staroszwedzkich i w dynastii, i między możnowładztwem: Olgowie i Olgi, Rurycy i Rogniedy, Rogwołody i Bjerny (Mieszki, niedźwiedzie), Igory i Asmundy; wobec nich giną nieliczne imiona słowiańskie. U nas przeciwnie, w dynastii nie ma ani jednego, śród możnowładców za to niejedno normańskie imię (Jaskotel z Askatli i in.), w języku jedyny śledź szwedzki; wniosek stąd łatwy: Ruś normańskie, Polska słowiańskie państwo. Ruś założyli Wikingowie Normani, Dnieprem się zapuszczając w głąb kraju, ale nad Wisłą nie powtórzyło się to samo. Jeśli więc i dziś jeszcze twierdzą: „Metodycznie konsekwentną i godną uwagi jest też myśl w najstarszym państwie polskim upatrująca założenie przez Wikingów", otóż sam język tej myśli przeczy stanowczo i ani osiedlenie się (przemijające) Wikingów pod Wołyniem pomorskim i związki ich z Mieszka i Chrobrym; ani węzły rodzinne Piastówien z szwedzkimi i duńskimi konungami (takie same były u Obotrytów) nie dowiodą początku wikingowego państwa Piastowego: w podobnym razie Pomorze pierwszym mogłoby być etapem panowania Wikingów, a o tym tak samo głucho.

Co do owych pożyczek zachodzi jedna trudność: że gockie ( z III do IV wieku) są ogólnosłowiańskie, to rozumie się samo przez się, ale niemieckie z VIII—X wieku? Jak mogą się też one po całej Słowiańszczyźnie od dawna już rozłączonej powtarzać? Np. taka izba? Wiele z nich wprawdzie ograniczonych do czesko-polskiego i na Ruś dopiero później z Polski przeszły; co do ogólnych możemy wskazać, że się i niektóre łacińskie, np. kolęda, acz późno, również po całej Słowiańszczyźnie rozeszły, albo bania (jeśli to z łac. balneum), a na pewno topola (populus, nie z niem. Pappel), i kromoła 'bunt' (z carmula). Zresztą nie twierdzę o każdej z wyżej powołanych, że już za pogańskiej Polski do języka weszła, np. stodoła, a chyba i komora może dopiero w XI wieku do nas dotarły; bardzo stare już dla samej formy zdają się rzodkiew (Rettich z radix) i marchew (Möhre); dalej mał- w małżeństwie, z niem. Mahl, zob. niż.; o innych, acz dawnych, wiemy, że dopiero w XI czy XII wieku się zjawiły; pośrednictwo czeskie bywało niemal stałe i te pożyczki niemieckie należałoby raczej na karb czeski odliczać, jak o wszystkich chrześcijańskich na pewno to wiemy.

Te pożyczki z górnej niemczyzny (Althochdeutsch) różnią się od owych gockich, że jest ich mniej i nierównie mniejsze ich znaczenie (pomijając chrześcijańskie, co tu jeszcze nie należą); gockie wypłynęły z jakiegoś spółżycia Gotów i Wandalów z Słowianami, gdy u niemieckich o tym i mowy nie ma; szerzyły się z jakiegoś punktu czy pasma nadgranicznego bez samych Niemców, drogą jakiegoś powolnego wsiąkania. Widać to na najciekawszej z tych pożyczek, na imieniu Karola W.; rozszerzyło się jakby prasłowo po całej Słowiańszczyźnie i przyjęło jeszcze w IX wieku znaczenie ogólne króla (aż do Carogrodu dotarł ho krales ton Frangon, kral, korol ruski, nasz król), a zajął Karol fantazję słowiańską nie dla walk z Połabianami czy Czechami, które Polski i Rusi nic nie obchodziły, lecz dla zniszczenia mocy awarskiej Słowianom wszystkim groźnej, i pamiętano o tym jeszcze w XI wieku w Kijowie, i prawiono: „zginęli jako Obrzy", a imię Karla nadano i jego następcom i w końcu uogólniono na każdą głowę koronowaną.

Podobnie ma się rzecz z drugim „urzędowym" terminem, z comesami monarchii frankońskiej; Grecy wymawiali — komisami i stąd starobułgarskie komis, ale to pożyczka książkowa; u wszystkich Słowian bez wyjątku jest inna; kmieć, kmet' od comites (tak samo jak kmotr od commater; spółczesne to niemal), t dalszych przypadków, a e pierwszego złożyły się na tę formę. Na starej Rusi kmetstwo 'rycerstwo'; na zachodzie wróciło kmetho do łaciny, z której wyszło, i oznacza baronów państwa, ale z czasem zeszło wszędzie z tego zaszczytnego miejsca i przeniosło się do kmieci na wieś, zawsze jednak o znaczniejszych, wójtach i sędziach gminnych, używane; u nas w Bogurodzicy jeszcze kmieć 'baron', co zasiada w colloąuium  — wiecu boskim, lecz już w XIV wieku do wsi go ograniczono.

ROZDZIAŁ CZWARTY

POLSKA POGAŃSKA. RODZINA

Małżeństwo. — Urodziny i postrzyżyny. — Obrzędy pogrzebowe. — Rodzina. — Zabawy i pląsy. — Ślady barbarzyństwa. — Bibliografia.

MAŁŻEŃSTWO

Życie rodzinne, inaczej niż społeczne, przechodziło, jak z natury rzeczy wynika, te same fazy, co i dziś. Z jedną walną różnicą. Całe dawne to życie otaczała gęsta mgła przesądów i praktyk przesądnych. I dziś jest lud przesądny, ale dziś jego przesądy to bezmyślne powtarzanie tradycji, z czego się nieraz sam śmieje, gdy przed lat tysiącem przesąd na każdym kroku człowieka istotnie straszył, motał i gnębił; człowiek czuł się wydany na pastwę wszelkim niedocieczonym wpływom duchowym, złym i dobrym, i jedynym jego staraniem było, jak się od złych odczepić, jaką bronią je zwalczać, a łaskę dobrych zaskarbiać i pomoc ich wywoływać; dziś otrzeźwiał lud z tego czadu czarów i przeciwczarów, ale gdy je odsuniemy, okaże się, że same odmiany w życiu rodzinnym nie zawsze głębokie.

Oto małżeństwo; ono dziś niemal takie jak przed lat tysiącem. Nie śniło się bowiem nikomu w Polsce o zawieraniu małżeństwa ani gwałtem, uprowadzaniem (nie znali tego Słowianie i nie mają na to spólnego wyrazu), ani kupnem: uprowadzanie gwałtem zdarzało się tak samo jak morderstwo, a raczej znacznie rzadziej; kupno, jeśli się trafiało, było zjawiskiem wtórnym, nie pierwotnym. Małżeństwo było tak jak dziś umową przyjacielską, stwierdzaną obopólnymi darami równej wartości i wiązało rodziny przyjaźnią stałą; jak dziś było monogamiczne już dla względów ekonomicznych; wielożeństwo popłacało u bogaczy, szczególnie u książąt, gdzie może było obowiązkowe. I tak ów kupiec Samo, chrześcijanin (?), gdy go

Słowianie księciem obrali w r. 623, z tuzina żon miał dzieci trzy tuziny; Mieszce tylko siedem żon kronikarz naznaczył; Włodzimierz kijowski miał ich kilkanaście i żywił jeszcze olbrzymi harem; książę pomorski miał r. 1126 dwadzieścia cztery „popaśnice" obok kilku żon, a był już po kryjomu chrześcijaninem.

Jeśli przypuszczamy, że wielożeństwo było udziałem książęcym, wychodzimy i z uwagi, że zwyczaje, które były niegdyś ogólne, z czasem tylko u sfer najwyższych ocalały. Odwrotnie, co było niegdyś ich przywilejem, spadało między tłumy; przykłady przytoczymy niżej nieraz. Przy wielożeństwie uchodziła pierwsza żona za główną, ona jedyna była „małżoną", tj. zaślubioną uroczyście; żony dalsze uchodziły raczej za popaśnice (konkubiny), a ich potomstwo zbywano byle czym. Więc Mieszka jedyny dziedziczył, bracia jego (wiemy o dwóch) byli może synami popaśnic; Chrobry uważał się starym trybem tak samo, jako jedyny syn Dobrawy, za jedynego dziedzica uprawnionego, a więc napędził macochę z jej synami (dopiero chrześcijaństwo uprawniło i dzieci z drugiego małżeństwa); nie pomogło „nocnej kukułce" osobliwsze wystylizowanie owego aktu darowizny Polski.

O równouprawnieniu płci nie było i słychu; on żenił się, żenimą zwała się zamężna; on ją wiódł za sobą, ona postępowała za nim, wychodziła za mąż. Żeniono się wcześnie, dziewczyna w lat czternaście; jeszcze w XVII wieku wchodziła dwudziestoletnia już w stare panny; potomstwo bywało nader liczne.

Monogamii dowodzi fakt, że mąż żonę o byle co napędzał; przy wielożeństwie byłby raczej przybierał drugą i trzecią, a nie pozbawiał się siły roboczej i nie tracił wiana-posagu. Napędzanie żon było tak stałe, że Słowianie, jedyny chyba naród na świecie, dla napędzonych osobną utworzyli nazwę, bardzo im ubliżającą, poćpiega (termin prasłowiański, u nas jeszcze w XV wieku dobrze jako podbiega znany). Pierwszy list, który papież do Słowian wystosował (r. 873), o to właśnie Słowian gromił, kazał oddalać drugą, a wracać do pierwszej, bo te „rozwody" diabeł wymyślił, ale jeszcze r. 1145 wydalał legat papieski w Czechach kleryków, co się z poćpiegami pożenili. Chrobry po dwu poćpiegach dopiero trzecią żonę zatrzymał. I tu względy ekonomiczne nie dozwalały szafowania kobietami, chyba gdy mąż dla niepłodności żonę rzucał.

Małżeństwa kojarzono nie umyczką (uprowadzaniem) ani kupnem, lecz swataniem-umową. Umyczka nigdy nie była zwyczajem; przeciwnie, łamało każdy zwyczaj „złodziejskie wesele", jak Kuś słusznie umyczkę ochrzciła. Jeśli szczep napadał na drugi, zabierał mu zawsze bydło, kobiety i dzieci; przy dzieleniu łupów mógł i żonaty dostać kobietę brzemienną; więc to nie było małżeństwem, chociaż z nią później spółkował; ona była jego niewolnicą, którą także odprzedawał Żydom. To była istotna umyczka, ale na nią czyhał odwet. Wyjątkowo uprowadzał mężczyzna kobietę z sąsiedztwa, i tu groziło mu walne niebezpieczeństwo, bo taką napaść gromiła rodzina uwiedzionej pościgiem i zabójstwem, a prawo późniejsze śmiercią karało. Częstsze bywało uprowadzanie pozorne, komedia umyczki, bo porozumiewali się młodzi, gdy zwykła droga (umowa) dla jakiejkolwiek przyczyny była niedostępna czy żmudna, najczęściej gdy brakowało środków na urządzanie kosztownego wesela. Ale i ta komedia uprowadzania sprzeciwiała się zwyczajowi i pociągała w czasach prawowości dotkliwe dla obu stron upośledzenia i straty, szczególniej dla kobiety, gdy się nie udało zdobyć następnej zgody jej rodziców. Przy uprowadzeniu obywało się też bez ceremoniału weselnego, chyba że go post festum odprawiano w rozmiarach szczuplejszych, bo bez głównej figury weselnej, bez swata.

Nie zawierano więc małżeństw gwałtem, raczej już kupnem, jak o tym sama nazwa wiana, tj. ceny za żonę, ofiarowanej przez młodego, świadczy, ale kupno czy pozorne, symboliczne, czy istotne (np. u nomadów wschodnich do dziś ostałe), jest późniejszym zwyrodnieniem. U Ariów, jak u innych ludów pierwotnych, było małżeństwo pierwotnie tylko' dobrowolną umową zaprzyjaźniającą rodziny, o czym wzajemne podarunki wyraźnie świadczyły; te dary obustronne bywały równej wartości, jeszcze w szlacheckiej Polsce równał się posag panny wianu wnoszonemu od oblubieńca. Że o kupnie pierwotnie nie było mowy, wynika już z najstarszych terminów aryjskich, np. snecha 'synowa' znaczyło pierwotnie związek (od pnia snea 'snować') przyjaźni i było rodzaju męskiego, nurus, nyos. Najstarsze świadectwo słowiańskie z XI w. (Nestora) zna tylko wyprawę, jaką za młodą wydają, a o kupnie milczy. Córka ubożyła więc dom ojczysty, bo chowano ją i karmiono dla obcych i rodzina patriarchałna nie miała z córek pociechy; „córki to rozpacz", wołano w starej Indii; nie dziw też, że je zabijano, wysadzano lub sprzedawano w niewolę. Tak było wszędzie, a więc i u nas, a co Arabowie (zob. niż.) w X wieku prawią, jakoby dla bogatego wiana rodzina z córkami bogaciała, polega tylko na ich mylnym rozumowaniu. Córka była więc ciężarem, który chętnie spychano, tym bardziej że przez to nawiązywano przyjazne stosunki z inną rodziną, z nią się bracono.

Najgłówniejszą figurą w weselnym dramacie był więc tylko ten, co te związki umożliwiał, człowiek bywalec cieszący się powagą uznaną, swój człowiek, więc swatem przezwany. Termin to prasłowiański (przyrostkiem -at od swo- w swój, swoboda itd., urobiony, jak skór(ł)at od skóry, jak jałat 'nędznik! od jał 'zły', bławat od bławy, pegat słowieńskie 'jarząbek' od piegi; ten sam przyrostek tworzy nierównie częściej przymiotniki, np. brodaty od brody i in.; podobnie -otas w litewskim). Młodzi własnej woli nie mieli, nikt ich o zgodę ani pytał; swat był tak dalece główną osobą dramatu, że całe wesele tylko wedle jego czynności nazywano; swaćba (od swacić, w Polsce XVI wieku dołożone i swatać) jest również terminem prasłowiańskim; swat był „swoim człowiekiem" i w tym znaczeniu, że „przyswajał" rodziny, czynił je zaprzyjaźnionymi, powinowatymi.

Zawierano umowę prywatnie, gdy Niemcy uroczyście na zebraniu wiecowym (Mahl) ją ogłaszali, i to niemieckie Mahl przemieniono na naszą mał-żoną, niby „na wiecu", a raczej uroczyście poślubioną.

Synonimem swata jest dziewosłęb (z mylnym , niby od słania, zamiast n, dziewosnąb); swatać i snąbić znaczy to samo; mylnie wyznaczano dziewosnąbowi jakąś wybitną rolę, a spychano z niej swata. Między swatać a snąbić zachodzi tylko różnica chronologiczna, snąbić jest słowem aryjskiego, swatać słowiańskiego początku. Snąbić jest łac. nubere (greckie nymphe), ale to nazwane nie od „pokrywania" niewiasty (nubes 'chmury'), lecz od tegoż pierwiastka co i snecha 'synowa', oznacza snuć, wiązać, przyswajać do nowej rodziny. Jeżeli w późniejszych wiekach ludek swata i starostą, i marszałkiem nazywał, a nawet swatów w liczbie mnogiej w orszaku weselnym (swada) wyróżniał, co już w aktach XV wieku spotykamy, to są to tylko anachronizmy, bo i lud lubi modę, i dla niej terminy dowolnie odmienia — znaczenia to nie ma żadnego. U ludu prostego jeszcze w XIV i XV wieku sam swat zawierał małżeństwa i kościół karał ekskomuniką laika, który by bez kapłana ważył się łączyć małżeństwa; ślub cywilny jest więc nierównie starszy niż kościelny, a swat, czyli dziewosnęb, był niegdyś „urzędnikiem stanu".

Umowa małżeńska stanowiła tak ważny moment w życiu rodzinnym, że otaczano ją licznymi symbolami i obrzędami, które miały jej zapewnić pomyślność, a oddalić wpływy szkodliwe. Najważniejszym i rozstrzygającym jej momentem były zaręczyny, zrękowiny czy zmówiny; wszystko dalsze było tylko ich dopełnieniem. Swat snębił (swatał) dziewczynę za chłopca i gdy umowy dokonał, łączył ręce młodych, obdzielał ich chlebem i serem, po czym zapijano sprawę i naznaczano dzień wesela, tj. kiedy młodą miano z domu rodziców przeprowadzać do mężowego; zaręczyn nie zrywano, chyba za obopólną zgodą; może przy nich ogłaszał swat, co za „wiano" młody wniesie, niby kupował młodą, bo wiano to kupno, i z wiankiem-wieńcem nic nie ma spółnego.

Na dzień weselny gotowano obfitą ucztę, przy której obdzielano obecnych pieczywem obrzędowym (u nas i Czechów kołaczem, korowajem u Rusi i Bułgarów; oba od kształtu nazwane), przyrządzanym jak najstaranniej przy wszelakich gusłach i śpiewach. Przed samą ucztą odbywał się posag, tj. młoda szła za młodym sięgając ręką za niego (posag tyle co 'pociąg') i oboje siadali po raz pierwszy razem na skórze zwierzęcej kosmato obróconej (jak przy wszelkich obchodach bywało); gdy młodzi na posagu siedzieli, objawiali jej rodzice, co za nią dadzą na wyrównanie wiana mężowego, i stąd przybrały same te ich wnioski u nas prastarą nazwę posagu; rodzice wyposażali młodą, a terminu tego nigdy o młodym nie używano. Potem odbywała się uczta, przy niej i później tańce, śpiewy i obrzędy nadzwyczaj sprośne; na Rusi kładziono czosnek i phallus do napojów, wyjmowano go i oblizywano; było to święceniem napojów weselnych; u nas skromniej chyba nie bywało; nie dziw też, że później Kościół zakazywał kapłanom uczestnictwa w weselach; te sprośności przy pokładzinach tylko się potęgowały, co duchowni wspominają ze zgrozą, a etnografowie dyskretnie przemilczają.

Pomijamy rozpleciny włosów młodej i oczepiny, żegnanie domu i ogniska, rodziców i domowych, przyjazd do domu mężowego, gdzie należało przede wszystkim polecić „niewiastę" łasce i opiece nowych bogów domowych, ogniska i wody. Wszelakie symboliczne obrzędy (np. obsypywanie ziarnem na wróżbę płodności itp.) towarzyszyły scenom dramatu weselnego; wszystkie miały na celu albo ochronę nowożeńców przed urokami i duchami złymi, albo wywołanie łaski boskiej i przychylności duchów domowych na teraz i przyszłość. Więc zasłaniano i otulano młodych nie dla umyczki, lecz dla odwracania uroku albo dla niedopuszczenia czegoś złego; oni nie jadali ani rozmawiali podczas uczty weselnej, aby nie wstąpił w nich jaki zły duch, aby unikli uroku; włosy, jakie ucinano młodej lub nadpalano obojgu, były może ofiarą dla bóstwa; łączono im ręce (wiązanie) i dawano spólnie coś pożywać dla nierozłączności na całe życie; oczyszczającym było kropienie wodą, przechodzenie przez ogień; młodą wnoszono przez próg, siedzibę duchów domowych - przodków, aby nieznana przestąpieniem progu ich nie uraziła; w domu mężowym obchodziła ognisko, później stół, bywało nawet kupę śmiecia czy gnoju na podwórzu, aby ukorzyć się i polecić łasce nowych bogów; sadzano jej chłopczyka na łono; przebierała się, aby jej duchy nie poznały; pędzono z nią na wozie, trzaskano z batów, uderzano w żelaza, aby odstraszać nie pogoń wrogą, lecz złych duchów. Rytuał był więc bardzo skomplikowany, a swat czuwał nad tym, by nic nie zaniedbano, i wielka na nim ciążyła odpowiedzialność.

Osobna wzmianka należy się drużynie weselnej. Słowo drug (druh) pierwotnie woja znaczyło, a drużyna orszak wojenny, później zeszło na towarzysza-przyjaciela, więc krewni i znajomi (druhowie) młodego towarzyszyli mu w drodze po młodą i na powrót, ale nie dla zabawy: drogi były niepewne, szczególniej na większą odległość, i orszak winien być nawet zbrojny, by się uchronić od rzezimieszków, którzy w zasadzce na gości weselnych czyhali; słynny był podobny napad Niemców na drużynę weselną, która młodą z Czech na Morawy (dla Świętopełka?) prowadziła r. 873, Niemcy odbili z sześćset koni; i u nas czytamy o podobnych zasadzkach; jedna skończyła się na biednym wikarym, którego obrali z weselnego kołacza i ozoru i srogo obili. Drużono więc młodemu, aż słowa drużba, drużko u wszystkich Słowian z weselem. się ściśle złączyły, z którym pierwotnie nic nie miały spólnego. Dalej wywołał męski orszak weselny młodego odpowiedni żeński młodej, drużki, druhny, jej towarzyszki; wszystkim zaś należały się obok obfitego poczęstunku dary, owe słynne cienkie płaty, dziś u ludu ręczniki. I rozszerzało się znacznie koło gości weselnych.

Dalej należy uwzględnić moment psychiczny. Małżeństwo było przecież, szczególnie dla młodej, zupełną odmianą życia, porzuceniem dotychczasowego, a przybieraniem innego, więc nie dziw, że się temu opierano, że młoda pierwotnie w istocie, później choćby dla formy-zwyczaju się sromała i uciekała, a drużki jej podsycały jej opór, bo traciły towarzyszkę zabaw i pląsów; odbijano więc napaść młodego i jego drużyny, nie wpuszczano ich do domu, wypytywano, po co dom nachodzą; szydzono z nich, drwiono; młodego wywodzono w pole, podstawiając drużkę lub babę za młodą. To wszystko nie przeżytki-naśladowania symboliczne niebyłego uprowadzania ani mitycznego kupna, lecz wypływ naturalnego uczucia doniosłości takiej chwili w życiu. Podkreślano to przemowami, w czym znowu swat celował ucząc młodą, radząc młodemu; dziś podobne przemowy, nieraz humorystycznie zabarwione, spadły między lud, niegdyś szlachta się nimi popisywała przy każdym akcie dramatu weselnego. Więc nie z powodu „umyczki" zbroiła się drużyna, broniły młodej drużki i nie dla niej toczył się wóz ślubny z hukiem i trzaskiem.

Przy braku świąt liczniejszych korzystano z swaćby, aby bawić się jak najdłużej i wyłudzać jak najwięcej darów i napitków. Wymyślano więc wszelakie zabawy i żarty, a choćby docinki, wydłużano ceremoniał, ile możności, ależ nie o jakieś istotne przeżytki pierwotnej umyczki czy kupna, było to tylko zabawne naśladowanie podobnych możliwości; utrudniano drużynie weselnej nawet wstęp do domu młodego, byle się dłużej i lepiej bawić. Huczność wesela tłumiła zarazem słuszne obawy młodej przed losem, który ją w domu świekrowym oczekiwał.

Dziewczyną zażywała wszelkiej swobody, zamężna wszelką na zawsze traciła; biada jej, jeśli w czymkolwiek nie wygodziła, a cóż dopiero, gdyby wierność zdradziła; niewierną mąż zabijał na miejscu (mógł i jej spólnika prawnie zabić, gdyby się nie bał krwawej zemsty rodziny) albo kaleczył, szczególniej na twarzy (obcinał nos, uszy, włosy, karał i na innych członkach); więc nie na żart płakała rzewnie młoda żegnając się z drużkami i z domem; jeśli gwałtu gwałtem nie odbijała (a było to dla niej bardzo trudno), cicho cierpiała, wzdychała za dziewictwem i domem ojcowskim, a gdy ucisku nie zniosła, mściła się i truła męża, od bab-wieszczyc w zioła i grzyby jadowite zaopatrzona.

Póki nie porodziła syna (znak, że duchy przodków w nią wstąpiły), nie była człowiekiem, była tylko niewiastą, tj. nieznaną (niewiadomą, por. wieść, zwiastować), co milczeć winna, której nazwiska nawet nie wymieniano, by duchów domowych obcym człowiekiem nie obrażać. Dopiero od XIV wieku uogólniano tę nazwę z synowej na kobietę ogółem. Była więc niewiastą, białą głową, białką, bo mężatka chodziła zawsze w białym zawiciu, gdy dziewczyna pod wiankiem albo chustą włosy rozpuszczała prostowłosa lub w kosy splatała. Wierności małżeńskiej strzegła, co wobec takiej grozy nie dziw, i nie darmo słynęły z niej kobiety słowiańskie, a miały jej dochowywać mężowi i po zgonie jego, bo zabita z nim na stosie płonęła. Uogólniają to nasi sprawozdawcy chyba niesłusznie; w wielożeństwie, szczególnie u książąt, wybierano jednę z żon na ofiarę, żeby i w zaświecie, w nawi, panu-mężowi służyła, ale w monogamii, gdy mąż w sile wieku przy częstych napadach ginął, wdowa przechodziła na własność i pod opiekę, szwagra; nie prawi też żadna tradycja ludowa o zabijaniu żon. Z poćpieg i branek wojennych wychodziły i nierządnice, a nazwy ich osobnej nie przyjęto bynajmniej od Gotów (hora), jest rodzima. Dzieci ze związków wolnych spłodzone pokrzywnikami zwano, jako w pokrzywach, nie na łożu małżeńskim spłodzone.

To łoże poświęcał żerzec odpędzając złe duchy, wzywając łaski Dadźboga, polecając młodych opiece Rodu (bóstwa) i Rodzanic (Fej czuwających nad brzemienną i położnicą), a upraszając od nich dolę dla przyszłego potomstwa. Im obiaty składano: ser obok chleba i miodu był obiat najważniejszą częścią, a już przy zaręczynach serem się dzielono, przynajmniej na Rusi; może już przy nich żerzec rolę odgrywał, bo miano jego łączono później z swatem-staroswatem (tak wyróżniano głównego swata w drużynie weselnej młodego).

O Rodzie i Rodzanicach, co tajemnicy poczęcia i płodu zazdrośnie strzegli," zapomniał lud, jak i o wszelkich innych bóstwach; przechowała się ich pamięć u innych Słowian. Ojciec podnosił dziecię z ziemi, i przez to je uznawał, ale pozostawał i nadal panem jego życia i śmierci, mógł dzieci sprzedawać do niewoli, a córki wysadzać w lesie,' aby nie zachwiewały ciężko utrzymywanej równowagi gospodarczej. Pomorzanie w XII, a Prusowie w XIII wieku wyrzekali się uroczyście tego zwyczaju, który więc i Polsce nie był chyba obcy.

URODZINY I POSTRZYŻYNY

Jeśli wesele było przepełnione gusłami i obrzędami przesądnymi, to połóg i pierwsze po nim dni otaczał jeszcze gęstszy las zabobonów wszelakich. Obawiano się gorączkowo niemal duchów, co czyhały na położnicę i płód; siekiery, noże kładziono na próg, do łoża, pod poduszki, aby ich odstraszyć; położnica nie śmiała całymi dniami, szczególniej pod wieczór, wychodzić; ona i płód były nieczyste, więc odosobniano ją (nieraz w osobnej chacie!), a po połogu oczyszczano ją i dziecko, co się z sutą libacją i ofiarami dla bóstw, dla Rodu i Rodzanic, łączyło; kasza obrzędowa znaczenie miała wielkie. Gdy dzieci umierały, wilki je pożarły itp., nadawano nowonarodzonym mylne lub brzydkie nazwiska (Niemój bardzo częste; Nielub, Ledarg 'ledwie miły'; Kromoła 'bunt'; Mrok; Nielaskarz obok Łaskarza, Wilk itp.), aby uwagę złych duchów pomylić albo od wilków chronić; niejedno dziwne nazwisko tłumaczy się tym i nie potrzeba go wcale jakąś tragedią rodzinną objaśniać; oszukiwano złych i innymi wybiegami, np. pozorną sprzedażą dziecka, wydalaniem z domu! Jak broń ostra, byle żelazo, tak i zapachy ostre (czosnku, bzu dzikiego) albo i sól, odganiały złe duchy, których i pianie kogucie, i wycie psów odstraszało; palono i światło nocą dla pewności, ale mimo wszelką przezorność w chwili niedopatrzenia brzydki żarłoczny odmieniec nagle się zjawiał i nowych wymagano guseł, by szkodę naprawić, lecz rzecz o odmieńcach może nie rodzima, słowiańska, może to import późniejszy z Zachodu, gdzie odmieniec był ogólny.

Porodziwszy syna stawała się niewiasta żoną (wyraz ten łączył pojęcia płci i stanu jak i mąż), a po kilku latach, u nas może po siedmiu (termin waha się u Słowian), obchodzono z ofiarami i ucztami postrzyżyny chłopca (o dziewczęta nie dbano) i nadawano mu imię, albo nowe, albo to, jakiego dotąd w kole rodzinnym używał, bo na ucztę spraszano jak i na wesele nie tylko krewnych, ale i sąsiadów; włosy palono bogom przypominając chłopca ich łasce albo chowano starannie; najpoważniejszy z gości wygłaszał uroczyście imię.

Właściwego celu-znaczenia postrzyżyn słowiańskich, dotąd głównie na Bałkanie przestrzeganych, nie odgadniono. Jest to obrzęd recepcyjny nie higieniczny tylko, ale do czego? Wadzi przede wszystkim znaczna chwiejność terminu: od roku do lat siedmiu i więcej. Ponieważ nie ma postrzyżyn dziewcząt zostających i nadal pod dozorem matczynym, można by przypuszczać, że nimi święcono odchowanie chłopczyka wychodzącego odtąd spod wyłącznej opieki żeńskiej. W. ks. Wsiewołod np. postrzygł trzyletniego synka i tego samego dnia wsadził go na koń, i cieszył się cały gród Suzdal. Postrzyżyny polskie opisał Gall: Popiel miał dwu synów (ależ nie bliźnięta?) i razem obu strzygł; u Piasta goście syna mu postrzygli i imię nadali. Późny nagrobek Chrobrego świadczył, że włosy postrzyżynowe Mieszka do Rzymu odesłał, niby papieżowi syna przypisując? Kościół chrześcijański obrzęd przyjął i uświęcił;o św. Wacławie (około r. 910) opowiada legenda słowiańska:

Urosło pacholę, że można było ująć włosy. I wezwał książę Wrocisław biskupa z klerem, i gdy odśpiewali mszę w kościele N. P. Marii, postawił biskup pacholę na stopniu przed ołtarzem i błogosławił je, i inni księża je postrzygli.

To zdradza charakter sakralny raczej niż rodzinny. I w starej Rusi biskupi dziecko książęce strzygli, więc wobec przykładu praskiego niekoniecznie na greckiej trichokurii się wzorowali. Twierdzono, że postrzyżyny pierwotne uznaniu dojrzałości i zdolności do spólnej pracy służyły; że dopiero stopniowo, jak przy innych podobnych obrzędach, np. przy obrzezaniu, termin ich z lat dojrzałości na coraz młodszy wiek się obniżał. Ależ niewinnemu strzyżeniu włosów daleko do surowych zwyczajów i obrzędów przy osiąganiu dojrzałości, jako to. ostre posty, samotność, nacięcia na plecach i piersiach, obrzezanie itd., co stale poświęceniu młodzieńców towarzyszą; trudno, też odgadnąć, co by strzyżenie dopiero w tym wieku za cel miało.

U nas śladu postrzyżyn nie zostało; są na Ukrainie i Białorusi, ale tam i dziewczynki jak chłopczyków w pierwszą rocznicę urodzin postrzyga albo babka (akuszerka), albo kmoszka, co połączone ze wszelakimi życzeniami przesądnymi i podarkami; u Hucułów matka ucina małemu dziecku (w miesiąc po urodzeniu?) włosy i kładzie je w kąt izby mówiąc: „Patrz, gdzie kładę twoje włosy, abyś wiedziała na tamtym świecie, skąd je wziąć". Inni Ukraińcy kładą je w płot, aby się ładnie plotły itp.; wspominam o tym, aby i na tym przykładzie wykazać, ile więcej pierwotnych zwyczajów-obrzędów Ruś w porównaniu z Polską zachowała (zob. niżej). W Peru obchodzono uroczyście pierwsze postrzyżyny syna Inków, jakich kapłan dokonywał (nożem kamiennym, z obsidianu), nadając mu zarazem imię. Te trzy momenty (uroczystość; postrzyg; nadanie imienia) powtarzają się u Galla przy opisie postrzyżyn Siemowitowych i nic więcej; Kościół polski i ruski w swoim rytuale o nadawaniu imienia już nie wspominają. Wolno przypuszczać, że o lata przy tym mniej chodziło: Piast ich nie licząc syna postrzygł, gdy książę z swoimi na to się gotował. Lucice strzygli włosy przysięgając, ale to było (wraz z zielskiem) oddaniem się bogom ziemnym i z naszymi postrzyżynami się nie łączy.

OBRZĘDY POGRZEBOWE

Równą tajemnicą jak urodziny była też śmierć. Obrzędy pogrzebowe miały uwolnić żyjących od obawy, że zmarły wróci i ich niepokoić czy im szkodzić będzie; więc starano się przebłagać go pieczą około zwłok, oddaniem mu wszystkiego, co mu za życia służyło, opłakiwaniem jego straty. To przypadało w udziale głównie kobietom (mężczyźni mścili śmierci), więc wyły, rwały odzienie i włosy, drapały twarz i piersi, czyniły siedzącemu czy leżącemu wyrzuty, dlaczego ich opuścił, rodzinę osierocił, przyjaciół zasmucił? Te skargi nabierały form stereotypowych i wygłaszały je kobiety-płaczki, z urzęduniby do tego nawykłe. Nad zwłokami czuwano w ten sposób w „pusty wieczór", przez całą noc (stąd starosłowiańska tego obrzędu nazwa: bdyn 'czuwanie'), ale czym bardziej noc głuchła, tym więcej folgowano reakcji mimowolnej; dla rozweselenia nieboszczyka i obecnych wyprawiano pląsy, śpiewy, maski.

W dzień układano stos, na którym miał spłonąć (sam czy z żoną, chartem, koniem, jeśli znaczny wojownik lub książę) z wszelakimi przyborami lub z ich bardzo zmniejszonym naśladowaniem; niegdyś niszczono, łamano broń do grobu wkładaną, aby zniszczała jak ciało; wobec stosu obchodzono tryznę, tj. zapasy, wyścigi z nagrodami dla zwycięzców, na co trawiono (stąd nazwa tryzny samej) dostatki zmarłego; popiół zgartywano do popielnicy, przy czym także kości niedopalone łamano; kopano dół, gdzie wstawiano żal, tj. urnę i wszelakie przystawki, naczyńka z jadłem i napitkiem, ozdóbki (perełki, zausznice itp.) u kobiet, broń u mężczyzn; nad dołem usypywano mogilę-rękawkę. Huczna biesiada zwana pierwotnie strawą (bo na niej trawiono resztki dostatków nieboszczykowych), dopiero od XV wieku stypą, kończyła obrzędy pogrzebowe: tak zabierał zmarły wszystko z sobą do nawi zaświata; pierwotnie ustępowano przed nim nawet z chaty stawiając dla siebie nową opodal.

Zwłoki palono, aby się zabezpieczyć, aby duch rychlej z ciała uleciał; pierwotnie chowano je skurczone, obwiązane nawet, aby z grobu nie wychodził. Chowanie zwłok było dawniejsze, spalanie późniejsze, ale w końcu oba sposoby utrzymywały się spółcześnie; spalanie wydaje się nawet, ile z wykopalisk sądzić można, rzadsze; wykopaliska nie uprawniają również wskazówek źródeł historycznych o paleniu żon: nie znaleziono dotąd żadnego niewątpliwego przykładu.

Gęsta mgła przesądów otaczała zwłoki; przy nich i przez nie zamierało życie i wszelka płodność, więc nie dotykała się ich niewiasta, nie wywożono ich krowami czy klaczami. Palono, na czym leżeli, słomę i in.; wylewano wodę, którą ich i siebie umywano; zamykano im starannie drogę powrotną, więc mylono ich, wynosząc ich nogami naprzód albo wyłamując osobny otwór w ścianie, albo przenosząc ich pod progiem; nagła, gwałtowna śmierć (od pioruna np.) przerażała tym bardziej. Obawiano się, że zmarły będzie żądał wszystkiego, co posiadał, albo co by mu się należało, gdyby żył dłużej, więc gdy umierał jeszcze bezżenny, odprawiano nad nim komedię weselną z młodą i orszakiem ślubnym; gdy mu czego nie dodano, upominał się, zjawiając się we śnie. Duch krążył koło ciała, zanim odchodził do nawi; droga była daleka, przez wody i góry, więc zaopatrywano go w jadło i napoje, budowano mu mosty (z pieczywa), zawsze wkładano mu w usta lub rękę pieniądz (czy dla przewoźnika? czy to tylko pod wpływem greckiego Charona?); dusze „puste", co nie miały rodu, do nawi wcale się nie dostawały i niepokoiły żyjących, więc i o nich nie zapominano, przechodnie rzucali choćby gałęzie na miejsce ich spoczynku.

Ale nie kończyła się tryzną i strawą (stypą), paleniem czy grzebaniem zwłok troska o umarłych; należało im kilkakrotnie do roku, szczególniej na wiosnę i jesień albo też i zimą, dostarczać wszelkich wygód życiowych, nakarmić ich, napoić, ogrzać i sprawić im łaźnię. Udawano się na mogiłki-żale z kaszą (potrawą, co chleb wyprzedziła) i z miodem, z czego im odrzucano i odlewano, zresztą raczono siebie i kończono wspominki jak zwykle hałaśliwym weselem po równie hałaśliwych skargach i wyciach; albo zapraszano „dziadów" czy „rodziców" do umiecionego domu, gdzie im zastawiano na noc jadła i napoje, a w łaźni wszystko do umycia przygotowano; sypano i popiół na ziemi i patrzono nazajutrz rano, czy się „duszyce paprały". Ucztowano też z nimi razem, przywoławszy je uroczystą formułą, a żegnano je inną, równie uroczystą z prośbą, by w drodze powrotnej nie niszczyły zasiewów i płodów.

RODZINA. ZABAWY I PLĄSY

Tak upływało życie w rodzinie na wcale niskiej stopie u ludu, na wyższej u wielmożów i książąt, powołanych

twórców kultury, co ją strzegli i podnosili, podatni na wzory obce, nie istniejące dla smardów, nęcące wojów i książąt nowością, wygodą, powagą. Gospodarz-ojciec był panem u siebie wszechwładnym i z nikim się nie liczył, każda rodzina żyła odrębnie, „wielkiej" (zadrugi) już nie było, chyba jej pamięć u wielmożów i wojów przetrwała, choćby w „proklamacji", choćby w nazwie znaczącej rodzice od rodu. Że się czasem ojciec z synami nie dzielili i że później siedzieli „niedzielni" bracia na jednym gospodarstwie, to ustroju rodowego nie dowodzi; ród jako przejście od rodziny do szczepu dawno przestał istnieć; pozostała po nim nazwa starosty, co niegdyś nie w szczupłej rodzinie, lecz w całym rodzie dla wieku czy zasługi na czele stawał; później nazywano starostą każdego, który jakąś godność piastował, np. w orszaku weselnym.

Ród-rodzina polegały pierwotnie jedynie na pokrewieństwie (agnaci, czciciele tych samych przodków-duchów); później rozszerzano koło przyjaciół, domowych i na powinowatych (kognatów, bo i ci, dawniej zupełnie obcy, byli teraz powinni do pewnej solidarności); wybijał się między nimi wuj, niby jako opiekun siostry i siostrzeńców; już przy weselu znaczącą odgrywał rolę, bronił i oddawał siostrę, „przedawał" ją drogo. Ale to nie starczyło; wobec licznych waśni rodowych — ileż ich nie napłodziła wróżda! — zabezpieczali się obcy tworzeniem sztucznego pokrewieństwa; obcy bratali się nawzajem, ślubni bracia i ślubne siostry, a nawet i brat-siostra ślubni, pierwotnie chyba na zawsze, spijając spoinie krew wytoczoną, aby byli sobie pokrewnymi, ślubując sobie pomoc wierną i święcie jej dotrzymując. Klasyczną ziemią pobratymstwa i „posestrimstwa" jest Bałkan do dziś; u nas jedna wzmianka z końca XV wieku o ten zwyczaj zahacza: nazywano to drużbą 'przyjaźnią' i drużbowano się w kościele w niedzielę po Wielkanocy słowami: bądź mi przyjacielem — bądź mi przyjaciółką, ale to obowiązywało u nas wtedy już tylko do roku i nie mogli drużbowie przez ten czas zawierać małżeństwa (przecież to brat i siostra!); na Bałkanie nawet ich dzieci nie ważyły się tego; w Czechach ocalała tylko nazwa owej „drużebnej niedzieli" dla pikniku młodzieży, wedle wzmianki przy końcu XIV wieku, Sztitnego; nasz kościół baczył pilniej na to.

O tym sztucznym pokrewieństwie zapomniano u nas doszczętnie; inne — adopcję konieczną przy braku własnego potomstwa, bo któż by miał pieczę nad zmarłym, dobroczynną dla sieroty, stosowano zawsze, używając pewnych symbolów, przykładając do piersi nowej matki lub chowając dziecię pod jej płaszcz, niby nowy poród naśladując. Kobiety nie dziedziczyły (zob. niżej).

Stopnie pokrewieństwa liczono i rozróżniano starannie wszelakimi pierwotnymi nazwami, pozapominanymi od XVI i XVII wieku; ale przeszkody małżeństwa one nie stanowiły, przynajmniej nie w tylu stopniach jak później za chrześcijaństwa; wszelkie kazirodztwo było wykluczone. Rozwiązłości obyczajowej mimo wszelkiej rubaszności, np. przy obchodach weselnych, również nie znano: dziewczęta używały swej wolności „po przęckę" (w miarę), dochowywały dziewictwa do małżeństwa — biada tej, co by próby nocy ślubnej nie wytrzymała; nic nie uprawnia przypuszczenia jakiegoś bezładu płciowego, dozwolonego niby w pewne uroczystości doroczne. Dziewczęta bawiły się wesoło, tańcząc i śpiewając; chłopcy wrywali się w ich koło, częstowali je, obdarzali: tak zawiązywały się znajomości, które i do zmówin wieść mogły. Tańce były dwojakie: obrzędowe, religijne, magiczne raczej, dla uproszenia płodów, deszczu, słońca, związane z porami roku; i towarzyskie, dla samej zabawy, nie mieszane (bez udziału chłopców); były i inne zabawy-gry, szczególniej u dziatwy, ale nie sposób je wyłowić; naśladowały i zajęcia rodziców, wysiew i in.

U ludów pierwotnych taniec, muzyka, tj. hałaśliwe wybijanie taktu-rytmu, i śpiew, tj. powtarzanie samych wykrzykników, potem słów, z czego później refreny powstały, są nierozerwalne; taniec był mimiczny (przedstawiał polowanie, walki itp.), więc słów nie potrzebował nawet; przeradzał się w operę-balet, widowisko niemal dramatyczne, ale trudno w naszym weselu upatrywać śladów tego, w dwu chórach przeciwnych niby — dziewcząt-drużek broniących młodej i chłopców-swatów nacierających o nią. Ale już u Ariów wyemancypowało się słowo-pieśń od tańca-muzyki, chociaż zawsze jeszcze uprawiano je i razem. Prasłowiański wyraz na tańce: pląsy, pląsać znaczy to samo co klaskać (w dłonie, po biodrach); to było typowe, raziło i gorszyło później duchownych najbardziej. O specjalnych tańcach religijnych u Słowian już nie słyszymy; nie ma o nich wzmianki w opisie uroczystości Świętowitowej, ale może (na cześć Jarowita) nie tylko chorągwie wytykano na wale, lecz i taniec wojenny czy inny dla niego urządzano; w każdy sposób rozróżniano już stale, co niegdyś razem spływało.

Tańce-zabawy należały do kultu i magii; co pierwotnie było obrzędem religijnym, spadało z czasem (a od chwili przyjęcia chrześcijaństwa nagle) do rozrywek; co było głęboko uzasadnione w dawnych pojęciach o skuteczności środków sympatetycznych, powtarzano, zapominając zupełnie o jego znaczeniu pierwotnym. Rozpętywała się może i u nas poniekąd płciowość za przesilenia słonecznego, aby wedle ludzkiego wzoru i przyroda na bujne płody się sadziła; z czasem zeszło to na proste igrzyska, na weselną zabawę, skakanie przez ogień itp. Żeby len czy konopie wysoko rosły, skakały dziewczęta jak najwyżej. W posuchy grożące zasiewom oprowadzano po polach nagą dziewczynę w zieleń strojną i zlewano wodą, aby chmury skupić na niebie. Wyobrażenia (lalki) zimy czy lata obnoszono i topiono, a co wesołą dziatwy zabawą się stało, było niegdyś uroczystym obrzędem. Przy grzmocie pierwszym tarzano się po ziemi, żeby w krzyżach nie łamało, prawi dziś lud; żeby zbudzić i wzmocnić siły ziemi rozrodcze, my się domyślamy; temuż celowi służyły i smagania ludzi, bydła, drzew owocowych rózgą niby życiową, poświęconą. Majono na wiosnę chaty, żeby i w przyrodzie wszystko równie bujno zakwitło, a różnymi obrzędami, wieńcami, śpiewami raczono żniwa, ciężką pracę zabawą urozmaicając, co niegdyś tylko płodność doroczną zapewniała. Na zbudzenie tej płodności służyło zakopywanie jaj, chleba, mięsa na miedzach i polach, a co magią najpospolitszą pierwotnie było, uległo zwyrodnieniu i zapomnieniu właściwego celu.

Śpiewom i tańcom towarzyszyła muzyka; przygrywano sobie na piszczałkach rozmaicie przezywanych, wyrabianych i z kości, i z drzewa. Liczba narzędzi muzycznych była jednak ograniczona; za prasłowiańskie uchodzi przede wszystkim róg tura czy wołu osadzany także kruszcem; do dętych obok piszczeli i rogu należała długa, prosta trąba. Bito w bębny, pierwotnie z skóry objętej obręczą. Były i narzędzia strunne, gęśle, ale nie smyczkowe; kilka strun napiętych na desce poruszano palcami. Zjawiali się i pierwsi muzycy, igrcy, co nie tylko na gęślach i piszczałkach przygrywali, lecz i wszelakie sztuki pokazywali, i tekstów nie skąpili w prozie i wierszu, i ludek zwabiali. Ich prasłowiańska nazwa skomrochy najdłużej na Rusi przetrwała, gdzie jeszcze w XVI wieku całe ich watahy ludność nieraz napastowały; u nas nazwy igrca albo wiły zyskali; po ich rubasznej swywoli ocalał dawny przymiotnik skomroszny, o bezwstydnym używany; nazwa to rodzima, ale wykład jej niepewny. Bez stałej siedziby po kraju krążyli, datki hojne zbierając; wesela bez nich rzadko się obywały; nie brakowało ich przy uroczystościach wielkich ani przy „pustych wieczorach".

O nastroju tych zabaw i pląsów nie mamy bezpośredniego świadectwa, więc niech je zastąpi poniekąd obce i późne, staroruskie z XIII wieku, chociaż mnich-asceta jednostronnością grzeszy: wiadomość Nestora, że niektóre szczepy ruskie ślubów nie znały, rozszerza ów czerniec tak:

Ślubów nie lubili, ale igrzyska między siołami, i tu spółkowali, śpiesząc na tańce, a z tańca poznawali, która żona czy dziewczyna żywi chuć do młodzieży, z wejrzenia ocznego i z obnażania łokci, i od okazywania palców, i od wzdawania pierścieni na cudze palce, potem zaś całowania z cmokaniem, a gdy się ciało i serce rozpaliło, spółkowali, biorąc jedne, a z drugich szydząc, rzucali nimi na pośmiewisko do śmierci. Miewali zaś żon po dwie i trzy, a że natura kobieca słaba, poczęła jedna przed drugą lice rumienić i bielidłem nacierać, aby się młodzieniec ku chuci rozpalił

ŚLADY BARBARZYŃSTWA

Życie rodzinne w Polsce pogańskiej utraciło już wiele cech barbarzyństwa i dzikości. Szczególniej co do położenia kobiety. Zamężna zdana była na łaskę i niełaskę świekrów i jątrewek (sióstr męża), męża i dziewierzy (braci jego), ale przestała być tym bydłem roboczym z czasów pierwotnych, co odetchnąć swobodniej nie mogło: zbierała wtedy korzenie i jagody, okopywała ogrodowiznę, doglądała dzieci, mełła i przędła, gdy pan mąż polował lub bydła wygodnie doglądał; za to była wtedy bardziej samodzielną! Zmieniło się to, gdy przy stałym osiedleniu mąż na koniec radła i roli się chwycił, bo potrzebował do tego zaprzęgu, a kobiety do bydła nie dopuszczał; ona już chyba tylko z sierpem przy żniwach pomagała; mąż przestał na koniec próżnować, a kobiecie się ulżyło w ciężkim harowaniu, chociaż zmalała jej samodzielność. Szczególniej odczuły tę zmianę żony wielmożów, które już tylko pracy niewolnic doglądały, nie pracowały jak żony smardów, strojąc się i muszcząc, nawieszawszy wszelkich ozdób i monet i już tylko dla zabicia czasu przędąc.

I po innych działach ginęło barbarzyństwo pierwotne; aby je odtworzyć, wypadałoby sięgać do źródeł obcych, szczególniej ruskich. I tak np. wedle niegdyś ogólnego u Ariów hasła (sexagenarios de ponte — do Tybru z starcami!) nie żywiono starców; zgrzybiałych wywożono do lasu zwierzom na pożarcie lub na skostnienie od mrozu; białoruska tradycja ludowa wie o tej „ustanowie", o tej „podłobatinie"; do dziś pisano na ten temat i wzruszające nowele. Lucice jeszcze gorzej postępowali, bo sami starców zjadali, zazdroszcząc robactwu, ale nie będzie to rzeczywistością, lecz jakąś głuchą tradycją, chociaż autor Niemiec jako o czymś spółczesnym prawi.

Najwięcej śladów barbarzyństwa oczekiwalibyśmy w rytuale małżeńskim, ale że nasz Gall o sprawy wewnętrzne nie dbał, wypada sięgnąć do kroniki czeskiej i ruskiej i do ludowych stosunków ruskich, choćby spółczesnych, nierównie starożytnie] szych niż polskie czy czeskie. Świadectwo Koźmy niestety zawodzi, bo on poplótł o zwierzęcym komunizmie płciowym u pogańskich Czechów, że co noc schodziły się nowe pary, a z rankiem rozłączały, jest jego szczerym wymysłem, jak o tym sam czytelnika ostrzegał, pozostawiając jego sądowi, czy to prawda czy zmyślenie, co o starożytności opowiadają; widzieć w tym „małżeństwo grupowe, ograniczone do spól-noty rodowej", dowodzi tylko fantazji autorskiej, bo nic nie znaczy, że i w dalszym toku opowiadania ksiądz, zgorszonyniekanonicznym trybem czeskim, dwukrotnie powtórzył frazę ulubioną: quasi bruta animalia connubia habentes communia; Koźma ma na sumieniu jeszcze całkiem inne, gorsze zmyślenia! I św. Bruno w żywocie św. Wojciecha zaznaczył tylko, że Czesi, niewolnicy chuci, upierali się przy małżeństwach z krewnymi (to znaczy: nie liczyli skrupulatnie po kanonicznemu stopni pokrewieństwa) i przy wielożeństwie: i tu nie ma mowy o „małżeństwach grupowych".

Gdy więc źródła czeskie tylko potwierdzają, czego się i ze wzmianek polskich domyślać możemy, Nestor wymowniejszy, por. cały odnośny ustęp w dosłownym przekładzie, chociaż tam nie tylko o małżeństwie mowa:

Miały (szczepy ruskie) własne obyczaje i prawo ojców swoich i ich tradycje, każdy swój tryb. Polanie (tj. Kijowianie) mają swoich ojców zwyczaj łagodny i cichy i wstyd ku synowym swoim i ku siostrom, ku matkom i ku rodzicom swoim, ku świekrom (matkom mężowym) i ku dziewierzom (braci mężowej) wielki wstyd zachowywali; mieli obyczaj weselny (taki): nie chodził zięć po „niewiastę" (młodą), lecz przywodzili (ją) wieczorem, a z rania przynosili po niej, dawając cośkolwiek. Drzewianie (północni sąsiedzi Polan) żyli trybem zwierzęcym, żyjąc po bydlęcemu: zabijali się nawzajem i spożywali wszystko nieczyste, i nie bywało u nich wesela, ale umykali u wody dziewczęta. I Radzimiczy, i Wiaticzy, i Siewiery jeden obyczaj chowali: żyli po lasach jak byle zwierz, jedząc wszystko nieczyste, i (było) u nich sromosłowie przed ojcami i przed synowymi, i nie bywało wesel u nich, tylko igrzyska między wioskami, i schadzali się na igrzyska i na pląsy, i na wszelakie igrzyska diabelskie, i tu umykali sobie żony, z którą kto się umawiał; miewali zaś po dwie i trzy żony. I gdy kto umarł, sprawiali nad nim tryznę, a potem urządzali stos wielki i wkładali na stos trupa, i spalali, i potem zebrawszy kości wkładali w małe naczynie, i ustawiali na słupie po drogach, co Wiatyczy i dziś czynią.

Wybaczmy patriotyzmowi mnicha peczerskiego, że swoich ziomków polańskich wystrychał kosztem innych, bo i Polanie się wzajemnie mordowali itd., chociaż nikt nie zaprzeczy, że Polanie istotnie wyżej w kulturze postąpili dzięki ściślejszym związkom z greckim południem niż brać północna. Rażą też widoczne niedomówienia, bo nie uwierzymy mnichowi, jakoby zięć nie chodził po niewiastę, a umyczkę praktykowali Polanie w danym razie tak samo jak Drzewianie i in. Rażą dziwaczne uwagi o wstydliwości i sromosłowiu, ale należy je brać dosłownie, innego wyjścia nie ma, daremnie go szukać. Włożono jednak w te słowa i to, czego w nich zupełnie nie ma: jedni twierdzą, że „małżeństwo przez kupno" w nich zawarte (!); drudzy, że wstydliwość Polan przeciwstawiał Nestor niewstydliwości Drzewian i in., ale pod nią rozumiał snochactwo, tj. zwyczaj, że świekr spółkował z synową (snochą) za nieletniego syna, którego z nią ożenił — domysł jeszcze nierównie fantastyczniejszy niż poprzedni. Snochactwo, świekrowstwo, istniało faktycznie w Rosji (specjalność to niemal rosyjska), a miejscami i na Bałkanie, ale pierwotnie było bardzo ograniczone, bo najdawniejsze obszerne świadectwo (Łasickiego z r. 1585) wyraźnie o wdowcu-ojcu je podaje, który gospodyni-pracownicy koniecznie potrzebował, a nowej rodziny zakładać nie chciał (co by wesele kosztowało!), a więc ze względów ekonomicznych postępował. Te względy wywoływały i inne zdrożności, np. że dwaj bracia spólną żonę miewali, ale prawić przy tym o śladach pierwotnego wielomęstwa (poliandrii) albo endogamii (małżeństwa w obrębie rodziny) jest jawną dowolnością; nie ma bezpośredniego związku podobnych objawów z stanem pierwotnym i tylko w fantazji „udowodniono z całą ścisłością istnienie małżeństwa grupowego u Rusi w odległej pogańskiej przeszłości"; inni sięgali aż do mniemanych wpływów irańskich czy innych obcych narodów. U Hucułów znaleziono prawo gościnności płciowej, znane na szerokim świecie (gospodarz ustępował gościowi żonę czy córkę), a gdzie indziej i pobratymi miewali spólną żonę.

Ciekawsza niż te kombinacje (i o jakiejś sakralnej prostytucji!) jest wzmianka o umyczce „u wody" — woda miała tu znaczenie czegoś symbolicznego, bo i na innych miejscach wspominają o wodzie, ale nie jako o lustracyjnym omywaniu nowożeńców, co się samo przez się rozumie, lecz w innym, niejasnym nam względzie. Że zmarłych chowano u drogi, na rozdrożach przeważnie, łatwo zrozumieć (mylono ducha, żeby nazad nie trafił), ale wystawianie urny na słupie (!) jest czymś mniej zwykłym i może znowu jakąś niedokładnością (na mogile?).

Dla samej Polski' niczego z tych mniemanych czy istotnych resztek barbarzyństwa wnioskować nie można, co nie zadziwia wobec zupełnego u nas zatarcia wszelkiej dawnej tradycji. Wolimy zaznaczyć mimochodem, że obowiązywały już pierwsze zasady ugrzecznienia, poszanowania starszych czy osób poważanych; donosi np. spółczesny kronikarz, że Mieszka nie wchodził w kożuchu do izby, gdzie się margrabia znajdował, i że nie siedział, jeśli margrabia powstał. O szanowaniu starców, rodziców, pokrewnych nie wymaga się żadnych świadectw, podobnie o nietykalności tego, kto ogniska domowego niby azylu dopadł; o miłosierdziu, o gościnności zob. niżej. Na spólnych łowach zawiązywały się pierwsze stosunki towarzyskie, a dopełniały je kobiety nawiedzinami.

ROZDZIAŁ PIĄTY

POLSKA POGAŃSKA. WIARA

Olimp polski. — Podanie o Lechu, Piaście, smoku, Wandzie, Walcerzu Udałym. — Istotna wiara Polski pogańskiej. — Kult bożków przyrody i domowych.— Zabobony i ich resztki dzisiejsze. — Bibliografia.

OLIMP POLSKI

Las zagadek otaczał pierwotnego człowieka. Nie znając związków przyczynowych w biegu przyrody czuł się zawisłym od potęg tajemniczych na każdym kroku; niewidome dla niego, władały siłą nadludzką. On wysiewał ziarno, ale ono rosło bez jego udziału; on nie pojmował, jak się ludzie i trzody mnożą (Słowianin prawił, że to bożek Ród dziećmi jak bryłami szafował); przerażały go zjawiska na niebie i ziemi, pożeranie miesiąca i słońca w czasach zaćmienia, gromy i burze, powodzie i posuchy. I tłumaczył sobie te objawy jako wywołane przez takie moce, jak on sam, lecz nierównie silniejsze, nadludzkie (Słowianin nadawał swoim bożkom rozmiary olbrzymie i wieloczłonkowość).. W każdym szczepie ludzkim po swojemu wiary przybierają kształty najrozmaitsze i wymagają oddzielnego przedstawiania wedle źródeł, które o nich donoszą. Tych źródeł niestety poskąpiły losy Słowianom; z okruchów, co nas doszły, wolno jednak wnioskować, że ich wiara nie odznaczała się takim pogłębieniem, tak potężnymi kretacjami, jakie u ich sąsiadów Germanów, szczególnie w fazie nordyjskiej, podziwiamy. Słowiańskie i litewskie mity były nierównie bardziej przyziemne, prymitywne, niewystawne ani skomplikowane.

Jeśli jednak brak źródeł dla poznania pogańskiego ustroju społecznego i rodzinnego mogliśmy jako tako wetować analogią i rozumowaniem wstecznym, odczuwamy ten sam brak nierównie dotkliwiej dla wiary. Pogaństwo bowiem słowiańskie nie było jedno drugiemu równe; było wyższe i niższe, wojownicze i rolnicze, zachłanne i pokojowe, heroiczne i potulne: gdzież polskie umieścić? Tam hierarchia niemal bogów z najwyższym na czele, co jak chrześcijański (może dopiero za jego wzorem?) dziesięciny wybierał, krajem przez kapłana rządził, zbrojny, ze zbrojnym oddanym mu orszakiem, słynny daleko; tu szereg spółrzędnych bóstw, czekających cierpliwie, kiedy o nich wspomną, ich obiatami uraczą, dobrotliwi, łaskawi, każdy z władzą ściślej odgraniczoną, bez jakiejkolwiek dążności ku wszechwładzy, bez związków pokrewieństwa. Jakież były bogi polskie?

Odpowiedzi na to pytanie nie dałby i Długosz, gdyby nawet jego wywody o „mitologii" polskiej przyjąć jako prawdziwe, co z góry niemożliwe, bo około r. 1460, kiedy je Długosz spisywał, nikt już w Polsce o pogaństwie dawnym nic nie wiedział; nie wiedziano o nim wiele już w XII wieku i tak samo było u Czechów; zobaczymy niżej, dlaczego pamięć o nim doszczętnie wygasła. Ale dobra wola i z piasku bicz ukręci, więc wierny swej metodzie — domyślać się dla dawnych czasów, czego już nie ma, udawać za prawdziwe, co uważał za możebne, rządzić się analogią pozorną, choćby kosztem treści istotnej, utworzył Długosz także ustęp o mitologii polskiej. Żaden szczep słowiański nie posiadałby równie bogatego i szczegółowego świadectwa, a brzmi ono w silnym skróceniu tak:

Jak wiadomo, czcili Polacy Jowisza, zwąc go Jeszą, Marsa — Ładą, Wenerę — Dzidzilelą (w jego rękopisach pisaną i Dzidzielą), Plutona — Niją, Dianę i Cererę.

Nazw polskich dla obu tych bogiń Długosz na tym miejscu nie dał; funkcje tamtych bogów opisał wedle wykładu szkolnego, którego nie powtarzamy. „W Gnieźnie wystawiono im świątynię naczelną". Po wzmiance o Dianie i Cererze, jak je czcili kobiety i oracze, wymienia Długosz jeszcze bogów Pogodę i Żywie (życie) i wraca do Diany i Cerery, podając teraz dopiero ich polskie nazwy Dziewany i Marzany. Drugą połowę jego opisu zajęły uwagi ogólnikowe o obchodach uroczystych sprawianych tym bogom i o tym, że i dziś po pięciuset latach chrześcijaństwa corocznie w Zielone Świątki „stadem" powtarzają resztki tego pogaństwa w rozkosznej biesiadzie.

Ponieważ śród tych bóstw Długoszowych głównych nie powtarza się ani jedno znane u innych Słowian, twierdzono, jakoby Słowianie za swojej spólnoty nie wytworzyli jeszcze bóstw indywidualnych, osobistych; że to nastąpiło dopiero później, po ich rozłące, więc u każdego szczepu oddzielnie, więc nazwy bóstw niekoniecznie powtarzać się winny. Długosz jednak dwadzieścia lat temu Ladę boginią, nie Marsem czynił i skąd znowu ta zmiana? W pierwszym rozpędzie dał Długosz tylko czterem bogom rzymskim polskie imiona, dla Diany i Cerery dopiero w dalszym cią.gu, bo źródło, z którego korzystał, tylko owe pierwsze cztery imiona jemu dało, a źródłem tym były mu statuty prowincjalne z lat około r. 1420, wymagające od duchownych, aby ...zabraniali pląsów i śpiewów, w których wzywają się nazwy bałwanów: lado, ileli, jasza, tija, co zwykle czynią w Zielone Świątki;

Przez cały wiek powtarzali kaznodzieje te cztery (lub tylko trzy albo dwie nazwy), np. w odpisie częstochowskim kazań z r. 1423 (Jana z Michocina) czytamy:

Niestety (w Zielone Świątki) schodzą się staruszki, kobiety i dziewczęta do kościoła nie na modlitwy, lecz na tańce, nie dla wzywania Boga, lecz diabła jasza, lado, ileli, ja-ja (!)... z diabłem przyszły, z nim wracają i jeśli tego nie odpokutują, przejdą z jasza, łado na wieczne potępienie.

Inne powtarzają gołosłownie te same nazwy. Wiemy więc, skąd Długosz zaczerpnął nazwy czterech bóstw: z pieśni wiosennych i ich przyśpiewów. Łado u wszystkich Słowian nie bóstwo, lecz 'oblubieniec-oblubienica', w pieśniach weselnych tak stałe, że ładkować znaczy na Rusi 'śpiewać pieśni weselne'. Jesza jak ileli (bo to tkwi w owym popsutym dzidzilela), to wykrzykniki, 'oby'l; leli zaś (i dodano, jak ałado, ajesza itp.) samo lub z poleli to wyskok dobrego humoru, gdy w chmielu się zataczano (lelejano); przez całe wieki wyszydzano to lelipoleli, lelum-polelum, fistum-pofistum. Czwartą „nazwę" piszą różnie: yaya, tya, u Długosza nya (tak samo u ortografa Parkosza nija wyraźnie „bożek" jakiś, ależ nie Pluto). Więc żarliwe a podejrzliwe duchowieństwo we wstrętnych dlań pieśniach ludowych i pląsach świątecznych, diabelskich niechybnie, diabelstwo odkryło w niezrozumiałych przyśpiewach, a Długosz tylko rozdzielił po swojemu te cztery nazwy wedle czterech głównych bóstw rzymskich. Jakimże cudem mogły niewinne okrzykniki przybrać walory diabelskie?

Nie specjalność to polskiego duchowieństwa; to popłacało powszechnie. Była np. kolęda czeska Stoi dubec prostrzed dwora (prastara, znana podobnie u wszystkich Słowian); po każdym wierszu powtarzano w niej okrzyk weli weli {znaczy to samo co jesza); wedle starego mnicha brzewnowskiego Alesza, w XIV wieku, Czesi przez to diabła Bela wzywali, b w w dla niepoznaki odmieniwszy, a Jan Holeszowski powtórzył ten wykład Aleszów w najdawniejszym piśmie folklorystycznym europejskim, w traktacie o Largum Sero (szczodry wieczór, wigilia noworoczna), znanym dobrze w Polsce; Biblioteka Jagiellońska posiada dwa tegoż odpisy z początku XV wieku. Więc jak Czech z refrenu weli utworzył diabła Bela, tak samo urobili Polacy z jesza, łado, leli, nya czterech diabłów-bożków. Jeden z tych przyśpiewów brzmiał wedle innego kaznodziei: ałado gardzina; gardzina 'bohater', więc ten refren chyba skusił Długosza, że Ładę, boginię swoją, odmienił w Łada-Marsa.

Długosz narabiał stale analogią; ponieważ zaś chrześcijańskie Gniezno było metropolią, więc i pogańskie uraczył główną świątynią tych bóstw, i wszelkie próby dzisiejszych badaczy, by z Gniezna urobić jakiś ośrodek kultu pogańskiego i snuć różne dalsze o tym domysły, polegają wyłącznie na owym widzi mi się Długoszowym.

O Marzanie (tj. Marii, Maryni) dowiedział się Długosz z pieśni wielkopostnych, gdy dziatwa lalkę-Marzanę, symbol zimy-śmierci, obnosiła i topiła w XIV. i XV wieku; zdradził to sam opowiadając (Dzieła X, 117), jako Mieszka, gdy się z tępieniem bałwanów ociągano,

...na 7 marca wszystkie od razu potopić czy zniszczyć rozkazał; to pomszczenie i zatopienie bałwanów po dziś dzień przedstawia się. i odnawia w niektórych wsiach polskich, gdzie Dziewany i Marzany podobieństwa na długim drągu podnoszą i w moczary wrzucają i zatapiają w niedzielę postną Laetare.

Wolno przypuścić, że ową lalkę rozmaicie zwano, Marzanką i Dziewanką; obie identyczne nazwy obdzieliłby dopiero Długosz rozmaitymi funkcjami, a wybrał na to wcale dowcipnie Dianę lasów i Cererę pól, bo z Junoną i Minerwą sprawa byłaby mniej łatwa. Istotne nazwy mitologiczne są tylko dwie, Pogoda i Żywie, ale te przejął chyba z kroniki holsztyńskiej Helmolda, gdzie je jako Podaga i Siwa wypisano, a dowiedział się o nich przez Janka z Czarnkowa, który kronikę ową w Schwerinie meklemburskim, gdzie był kanonikiem, odczytał. Długosz był, jak całe średniowiecze, przekonany, że każde pogaństwo było dziełem jednej i tej samej złej siły; że więc Olimp polski był ten sam co i rzymski i różnił się tylko językiem. Zresztą tzw. interpretatio romana, tj. utożsamianie obcych celtyckich i germańskich bóstw z rzymskimi, jest dawniejsza nawet niż chrześcijaństwo i niczego nie dowodzi.

Od Długosza dowiedział się Kallimach o „bóstwach", i w Żywocie Oleśnickiego, wywodząc jego ród Dębno wedle tatarskiej anegdoty Długoszowej o tym herbie od Scyta (!) Deornbrota (kpiąc jawnie z dobroduszności i' łatwowierności polskiej), z Deombrotem kult bóstw scytyjskich do Polski wprowadził; znał te bóstwa z (łacińskiego) Herodota; „Labi-ti (!) — Vesta ignis, Apia — Ceres terra i Jasde — Jupiter aer" i odnalazł je w Długoszowych, bo Polacy z czasem popsuwszy słowa scytyjskie (!) zamiast Labiti Lada, zamiast Apia Nija (!), zamiast Jasde Jesse powiedzieli, innych bóstwom dał pokój.

Późniejsi powtarzali „kanon" Długoszowy; Miechowita „poprawił" go co do Łado, boć

...czczą Polacy Ledę, matkę Kastora i Poluksa... jak to do dziś słyszymy od śpiewaków pieśni prastarych, Łada, Łada, Heli, Poleli przy klaskaniu w dłoni, przezywając Ledę, nie Marsa (! przeciw Długoszowi), Ładą, żeby się do swej wymowy stosować, a Kastora Leli, Poluksa Poleli.

Dodał zaś: „czcili powiew powietrza łagodny, szeleszczący przez kłosy i liście, zowiąc bóstwo jego Pogwizdem". Ten Pogwizd niepozorny, czy Pogodą Długoszową wywołany, jest może jedynym istotnym bóstwem polskim. Bielski w Kronice świadczy: „Chwalili niepogodę, którą zwali Pochwistem, a dziś w Mazowszu zowią jeszcze Pochwiściel". Powtarza to Błażowski, tłumacz Kromera, dodając, że „gruba Ruś Ukrainna przed wichrem głowy swe nachylając pokłon mu rozmaicie wyrządza". Pogwizd allbo, Pochwist (gwizd i chwist jedno i to samo) ocalał bowiem jako imię osobowe (od którego wsie Pogwizdowy poprzezywano), a imiona bożków chętnie na ludzi przenoszono (u Greków takie imiona theofora były ulubione); zob. niż. Pogwizd i Stanisław (oba od żony Polki?) zwali się dwaj synowie Włodzimierza Wielkiego na Rusi X wieku.

Historycy ż kaznodzieje Długosza powtarzają, i tak Wujek w Postylli: „Polacy czcili diabelstwa Jesze, Łady, Zyzyle, Leli poleli" — ani się domyślał, że Zyzyle i Leli poleli to to samo słowo; a nielepsze i świadectwa późne (starego Koźmiana) lubelskie o jakichś „Dziedziłach, nazwie zabaw towarzyskich, zwykle na Wielkanoc grywanych przy stosownych śpiewach; wyszła z użycia".

Wedle Powieści świętokrzyskiej, drukowanej r. 1538 i 1550, tłumaczonej z łacińskiego oryginału r. 1536, był na Łysej Górze

...kościół trzech bałwanów, które zwano Łada, Boda, Leli, do których prości ludzie schadzali się pierwszego maja modłę im czynić i ofiarować; tedy Dąbrówka pokaziwszy ich bożnicę kazała zbudować kościół ku czci św. Trójcy.

Body nigdzie więcej nie spotykamy; Lada, Leli, znane refreny.

Niepodejrzane świadectwa odnoszą się niestety nie do Polski. Jedno, z pierwszej połowy IX wieku, podróżnika arabskiego prawi o Słowianach wschodnich:

Słowianie hodują świnie jak inni owce; wszyscy są czcicielami ognia; uprawiają najwięcej proso; przy zbiorach (żniwie) wyrzucają z garnka proso na łyżkę, wznoszą ją ku niebu: „O panie! tyś jest, coś nam dał chleb powszedni, więc doprowadź to u nas do końca". Wina ich są z miodu. Gdy palą swoich umarłych, weselą się, ponieważ twierdzą, że cieszą się, bo pan jego wykonał przeciw niemu miłosierdzie.

Dwa drugie pochodzą od Czecha spółczesnego Gallowi: Córka Kroka Teta wyuczyła Czechów kultu Oread, Driad i Hamadriad (nimf leśnych);

...jak i dotąd wielu sielan czy raczej pogan jeden źródła lub ognie czci, drugi gaje i drzewa lub kamienie, inny górom i pagórkom ofiaruje, inny miecze i głuche bałwany, co je sam urobił, błaga i prosi.

Więcej szczegółów daje przy księciu drugim, Brzetysławie który (około r. 1090)

...wypędził z kraju wszelkich czarodziejów, wieszczków i wróżbiarzy tudzież wykorzenił i popalił gaje czy drzewa, czczone na wielu miejscach przez gmin; obchodzili też zwyczaje przesądne włościanie na pół poganie we wtorki czy środy Zielonych Świąt, ofiarując biesom („demonom") nad źródłami rzeczy zbożowe i krwawe; grzebali zaś zmarłych po lasach i. polach i urządzali przy tym igrzyska wedle obrządku pogańskiego po drogach rozstajnych niby dla ukojenia dusz, jak i żarty niezbożne, czym nad umarłymi wywołując duchy marne i odziani w maski na twarzy sami szaleli.

Tak wyglądało pogaństwo czeskie, od którego nasze chyba niezbyt odbiegło.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PODANIE O LECHU, PIAŚCIE, SMOKU, WANDZIE, WALCERZU UDAŁYM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ISTOTNA WIARA POLSKI POGAŃSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

EOLSKA POGAŃSKA. KULTURA GRODZISKOWA

DOM PIERWOTNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOSPODARSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYRODA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŻYWIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODZIEŻ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HANDEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULTURA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRODY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POZOSTAŁOŚCI Z EPOKI POGAŃSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE (966—1300) KOŚCIÓŁ

ŹRÓDŁA DLA POZNANIA EPOKI, OBCE I WŁASNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WPROWADZENIE CHRZEŚCIJAŃSTWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RYCHŁY ZANIK POGAŃSTWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MNIEMANE MISJE: IRYJSKA I SŁOWIAŃSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT GNIEŹNIEŃSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŹRODŁA CHRZEŚCIJAŃSTWA POLSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

USTRÓJ KOŚCIOŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RUCH RELIGIJNY I NOWE ZAKONY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UNARODOWIENIE KOŚCIOŁA, NOWE ZAKONY, ŚWIĘCI PAŃSCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULT ŚW. STANISŁAWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEWAGA KOŚCIOŁA W ŻYCIU INDYWIDUALNYM. CHRZEST

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚLUBY. POGRZEBY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZKOŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITERATURA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZABYTKI POLSKIE DUCHOWNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZABYTKI ŚWIECKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZTUKA KOŚCIELNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYCHOWANIE DOMOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE (966—1300) PAŃSTWO

WŁADZA KSIĄŻĘCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZLACHTA RODZIMA I J EJ ZAWOŁANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYBYSZE OBCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHŁOPI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOLONIZACJA NIEMIECKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADMINISTRACJA KRAJOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄDOWNICTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJSKOWOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWY I OBLĘŻENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEMYSŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MONETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODNIESIENIE SIĘ POZIOMU ŻYCIA CODZIENNEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBCY. ŻYDZI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULTURA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

RUŚ — PRUSY — LITWA

RUŚ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRUSOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

WIEKI XIV I XV. PAŃSTWO I KOŚCIÓŁ

ŹRÓDŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TŁO DZIEJOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAZIMIERZ WIELKI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZLACHTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYWILEJE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CECHY STANOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUCHOWIEŃSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HUSYTYZM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UDZIAŁ W SOBORACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TYPY DUCHOWNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOŚCIÓŁ POLSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYCIE KLERU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAZNODZIEJSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

MIASTO I WIEŚ

MIASTA I ICH GOSPODARKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

USTRÓJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HANDEL. CECHY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MISTERIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUCHNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZRYWKI. ZBYTEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYDZI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZNACZENIE MIASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KMIECIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJSKO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKARBOWOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄDOWNICTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYCIE RODZINNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYCIE POTOCZNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WPŁYWY OBC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

SZKOLNICTWO

SZKOŁY NIŻSZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UNIWERSYTETY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

LITERATURA ŁACIŃSKA

UBÓSTWO WIEKU XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITERATURA XV WIEKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRAKTATY NAUKOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAN DŁUGOSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYMOWA ŚWIECKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POEZJA ŁACIŃSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWIASTUNY HUMANIZMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

LITERATURA POLSKA

LITERATURA XIV WIEKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITERATURA XV WIEKU. WIERSZE RELIGIJNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIERSZE ŚWIECKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROZA POLSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PISOWNIA I JĘZYK LITERACKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

SZTUKA

ARCHITEKTURA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RZEŹBA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MALARSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MUZYKA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MŁODSZOŚĆ I ŻYWOTNOŚĆ KULTURALNA POLSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

RUŚ I LITWA

DWIE RUSIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRUKI FIOLOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHIZMA I UNIA. ŻYDOSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULTURA POGAŃSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULTURA CHRZEŚCIJAŃSKA.WPŁYWY RUSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej