Alejchem Szolem

DZIEJE TEWJI MLECZARZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KOTOJNTI

WIELKA WYGRANA

ROZWIANE SNY

DZISIEJSZE DZIECI

HODŁ

CHAWA

SZPRINCE

TEWJE JEDZIE DO ZIEMI ŚWIĘTEJ

TEWJE JEDZIE DO ZIEMI ŚWIĘTEJ II

WACHŁAKŁAKES

DZIEJE TEWJI MLECZARZA

Szolem Alejchem

KOTOJNTI

Liścik Tewji Mleczarza do autora

Ku czci mego drogiego, ukochanego przyjaciela reb Szołema Alejchema! Oby was Bóg obdarzył zdrowiem i dostatkiem wraz z waszą żoną i dziatkami i obyście zaznali wiele radości i zadowolenia wszędzie, dokądkolwiek się udacie i gdziekolwiek się tylko obracać będziecie, omejn seło! Kotojnti — czyli niegodny jestem, winienem zwrócić się do was słowami praojca Jakuba, które ten powiedział w rozdziale Wajiszłach, gdy udał się na spotkanie brata swego Ezawa, nie przymierzając... A może to nie taki znów bardzo udany przykład, to proszę was, Panie Szołem Alejchem, ażebyście mi tego za złe nie wzięli, albowiem ja jestem sobie zwyczajnym stworzeniem, wy natomiast na pewno więcej ode mnie umiecie — co tu dużo gadać! We wsi, pożal się Boże, człowiek dziczeje. Kto ma tu czas zajrzeć do jakiejś świętej księgi czy przeczytać kiedyś rozdział Chumasz z komentarzem Rasziego albo może co innego? Jeszcze szczęście, że z nadejściem lata zjeżdżają do Bojarki na letnisko bogacze z Jehupca , więc można się wtedy spotkać ze światłym człowiekiem i usłyszeć jakieś mądre słowo. Możecie mi wierzyć, że ilekroć wspominam owe dni, kiedyście to siedzieli obok mnie w lesie i słuchali mojej głupiej gadaniny, raduje mnie to tak, jakbym zarobił Bóg wie ile! Nie wiem, czym pozyskałem sobie tyle upodobania w waszych oczach, że do tak niepozornego człeka jak ja nie tylko liściki piszecie, ale nawet wstawiliście moje imię do księgi, zrobili ze mnie całe szołesz sudes, jak gdybym to ja był Bóg wie kto. No, to czy ja istotnie nie powinienem rzec do was kotojnti — czyli niegodzien jestem... Prawdą jest, że jestem waszym przyjacielem, i niech mnie Bóg obdarzy choćby setną częścią tego, czego ja wam życzę! Widzieliście pewno dobrze, jak to ja wam służyłem jeszcze za onych dobrych czasów, kiedyście siedzieli w tej dużej daczy — pamiętacie? Dałem wam wtedy krówkę za pięćdziesiątkę, która była warta nawet jako mecyja dla złodzieja pięćdziesiąt pięć. Że co? Że na trzeci dzień zdechła? Przecież nie ja jestem temu winien, tak samo, jak nie mogłem nic poradzić na to, że ta druga krowa, którą wam potem nastręczyłem, także zdechła... Bardzo dobrze wiecie, ile zdrowia mnie to kosztowało; chodziłem wtedy jak bez głowy! Czy ja wiem? Zdawałoby się, że dla was byłbym gotów oddać wszystko, co najpiękniejsze i najlepsze, tak mi Panie Boże dopomóż i wam również! Oby ziściło się na przyszły rok to, co w świętych księgach piszą: „I wznów nasze dni jak przedtem..."

A mnie niechaj Bóg pomoże w moich zarobkach; niechaj ześle zdrowie mnie oraz mej szkapinie — nie przymierzając — i niechaj sprawi, aby moje krówki doiły się obficie, iżbym nadal mógł jak najlepiej służyć moim serem i masłem tak wam, jak i wszystkim bogaczom z Jehupca, daj Boże, by szczęście sprzyjało im we wszystkich interesach i aby Stwórca zesłał im wiele dobrego, radości i zadowolenia! A wam, za waszą fatygę, za to, że się dla mnie staracie, za ten zaszczyt, który spotkał mnie dzięki waszej księdze, powiadam raz jeszcze: Kotojnti! Za co należy mi się aż taki „lisi kołpak" i dlaczego to ludzie całego świata mieli się nagle dowiedzieć o tym, że po tamtej stronie Bojarki, niedaleko Anatewki, żyje Żyd, którego zowią Tewje Mleczarz? Ale wy pewno wiecie, co robicie, i ja was rozumu uczyć nie potrzebuję; a jak należy pisać, też chyba wiecie sami. A co dalej, z tą resztą znaczy się, to już polegam na waszym szlachetnym charakterze i jestem pewny, że wy tam w Jehupcu zrobicie dla mnie wszystko w taki sposób, ażebym dzięki tej księdze zyskał jakąś pomoc w moich zarobkach, bo dalibóg, że nawet bardzo potrzebujący jestem. Mam zamiar pomyśleć z wolą bożą o wydaniu za mąż córki; a jak Wszechmocny — jak wy to powiadacie — podaruje jeszcze trochę życia, to może nawet wydam dwie naraz... Tymczasem bądźcie mi zdrowi i miejcie zawsze szczęśliwy żywot, czego wam z całego serca życzy wasz najlepszy przyjaciel

Tewje

Tak, o najgłówniejszym zapomniałem. Gdy już skończycie tę książkę i zechcecie mi przesłać trochę pieniędzy, bądźcie tak dobrzy i poślijcie je do Anatewki, na imię tamtejszego rzezaka. Dwa razy obchodzę tam w zimie rocznicę śmierci rodziców. Raz jesienną porą przed Pokrowem, a drugi raz około nowy-godu, tak że wtedy — znaczy się — jestem miasteczkowym Żydem. A poza tym to takie zwyczajne sobie liściki możecie przesyłać prosto do Bojarki na moje imię, które brzmi tak oto: Pieriedat' gospodinu Tewelu Mołocznoho, jewriej.

Napisane w roku 1905.

WIELKA WYGRANA

Niezwykłe wydarzenie, dzięki któremu Tewje Mleczarz, biedny Żyd obarczony mnóstwem dzieci, naraz uszczęśliwiony został w dziwacznie cudowny sposób, zasługuje na to, by opisać je w księdze. Opowiedział o tym wydarzeniu Tewje, ja zaś przekazuję jego historię słowo w słowo.

Mejkimi meofor dał
Measzpojs jorim ewjojn.
Który podnosi z ziemi biednego,
A z kurzu wywyższa ubogiego...

Psalm CXIII, VII.

Jeśli komu sądzona jest wielka wygrana, trafia ona prosto do domu, tak jak wy to mawiacie: „grającemu na instrumencie getyckim" — czyli jeśli komu zacznie się dziać dobrze, leci mu ze wszystkich stron. Nie ma w tym ani specjalnego rozumu, ani umiejętności. A jeśli dzieje się, broń Boże, na odwrót — wtedy możecie nawet pęknąć wyrzekając, a pomoże to wam jak umarłemu bańki. Jak wy to zwykle mawiacie: „Na nic się nie zda rozum i nie ma żadnej rady przeciw"... złemu koniowi. Człowiek tyra, haruje, choć się tu wyciągnij, o wrogach Syjonu niechaj to będzie powiedziane, i zdychaj!

A nagle nie wiadomo skąd, jak to w księgach świętych piszą: „Ulga i ocalenie sprzyjać będą Żydom"... nie muszę wam tego chyba tłumaczyć, ale znaczenie tych słów jest takowe: Żyd, „jak długo dusza kołacze się w jego piersiach" — czyli tętni w nim chociażby jedna żyłka — nie powinien tracić ufności w Panu. Doświadczyłem tego i sam przekonałem się o tym, w jaki sposób Najwyższy pokierował mną i moim teraźniejszym zarobkowaniem. No bo skąd ja ni stąd, ni zowąd do sprzedawania masła i sera, skoro babka mojej babki nigdy nie handlowała nabiałem? Doprawdy warto, żebyście wysłuchali tej historii od początku do końca. Usiądę sobie na chwilkę, o tutaj, obok was na trawie, i niechaj konik sobie tymczasem nieco pożuje, jak wy to mawiacie: „dusza wszelkiego, co żyje" — czyli zwierzę też jest tworem boskim.

Słowem, było to w czasie Szawuot, czyli około Zielonych Świąt. Żeby wam nie skłamać, mogło to nawet być jaki tydzień, dwa przed świętami, a może, ha? A może nawet parę tygodni po Szawuot. Nie zapomnijcie, że od tego czasu minęło już powolutku, ażeby wam to dokładnie powiedzieć, ni mniej, ni więcej niż cały rok i jeszcze jedna środa, czyli akurat lat dziewięć albo dziesięć, a może jeszcze z nawiązką. Byłem wtedy, jak mnie oto widzicie, wcale nie ten Tewje co teraz; to znaczy, że byłem nawet ten sam Tewje, a jednak nie ten sam. Jak wy to zwykliście mawiać: „Ta sama Jenta, tylko w innym czepku". A co to znaczy? To znaczy, że byłem — oby was Bóg tym nie doświadczył — nędzarzem, jakiego świat nie widział. Chociaż jeśli zechcemy to samo rozważyć z odwrotnej strony, to i dziś jeszcze daleko mi do miana bogacza. To, czego mnie brakuje, ażeby dorównać Brodzkiemu, możemy sobie obaj życzyć zarobić w przeciągu całego lata aż po święto Sukot, ale w porównaniu z tym, jak wiodło mi się kiedyś, to już dzsiaj — znaczy się — jestem zamożnym Żydem. Posiadam własnego konika i furmankę, parę krówek — bez uroku — i prócz tych jeszcze jedną, która się lada dzień ocieli. Jest — oby nie zgrzeszyć — ser, masło i świeża śmietana codziennie, z własnej pracy. Albowiem wszyscy harujemy i nikt nie próżnuje. Moja żona, aby żyła jak najdłużej, doi krowy; dzieci dźwigają bańki, zbijają masło, a ja sam, jak widzicie, wyjeżdżam co dzień rano na targ, zaglądam do każdej daczy w Bojarce, widuję się z tym, z owym, z najbardziej poważnymi gospodarzami Jehupca. Człowiek pogawędzi trochę z takim jegomościem i poczuje, że też jest kimś na tym bożym świecie, a nie — jak wy to mawiacie — kulejącym krawcem. A zwłaszcza gdy nadchodzi sobota — wtedy to ja doprawdy jestem istnym królem. Zaglądam do księgi świętej, odmawiam rozdział Chumasz, trochę Targum, Tehilim, Perek, to, tamto, owo, bo ja wiem?... Patrzycie na mnie, panie Szołem Alejchem, i myślicie sobie pewnie: „E, ten oto Tewje to przecież doprawdy Żyd, co to kotoryj nie jest zgoła żaden kiep!"...

Słowem, o czym to ja zacząłem opowiadać? Tak, otóż byłem wtedy, znaczy się, z boską pomocą, nie lada biedakiem i umierałem z głodu wraz z żoną i dziećmi trzy razy dziennie prócz wieczerzy — oby się to żadnemu Żydowi nie przytrafiło. Harowałem jak wół, ciągnąłem — niech to wam wstydu nie przyniesie — pełen wóz kloców z lasu na stację za dwa złocisze dziennie, a w dodatku nie co dzień. I z tego miałem utrzymać taki dom żarłoków — oby zdrowi byli — mając jeszcze, nie przymierzając, konika na wyżywieniu, który nie chce rozumieć tego, co Raszi wyjaśnia, i żąda co dzień świeżego obroku, bez żadnych wykrętów. Coż czyni Pan Bóg? Jest przecież — jak to wy mówicie — „karmiący i żywiący wszystkich" — czyli rządzi tym światem mądrze i rozumnie; widząc, że ja się tak męczę, by zdobyć ten kęs chleba, powiada do mnie tak: „Ty pewno myślisz, Tewje, że jest już »po zakończeniu wszystkiego« — czyli nastał koniec świata? Niebo się na ciebie zwaliło? Fe! Jesteś wielkim głupcem! Zobaczysz, że skoro tylko taka będzie wola boska, przeznaczenie odwróci się w mig na liewo krugom i blask zajaśnieje we wszystkich zakątkach". Dzieje się to właśnie tak, jak my to mówimy w Unetana Tokef „Kto wywyższony zostanie, a kto pognębiony" — czyli kto będzie jeździł bryczką, a kto maszerował na piechtę. Najgłówniejsze to ufność — bitochen. Każdy Żyd powinien ufać; nie wolno mu tracić ufności w Panu. Tylko że co? Że tymczasem człowiek się męczy? Otóż to właśnie! Przecież dlatego jesteśmy Żydami na tym świecie i jak to wy mówicie: „Ty nas wybrałeś spośród wszystkich narodów" — czyli toż nie darmo cały świat nam zazdrości... Względem czego ja to mówię? Względem tego, jak to Pan Bóg niemal cudami i objawieniami pokierował moim losem. Możecie posłuchać.

I nastał dzień, w którym jechałem sobie letnią porą o zmroku, przez las. Wracałem do domu już bez kloców, głowa — nachylona ku ziemi, na sercu ponuro i ciężko. Biedna szkapina ledwo plącze nogami, choć ty ją posiekaj. „Wlecz się — powiadam — nieszczęśniku, do grobu wraz ze mną. Wiedz i ty, co znaczy post w długi letni dzień, skoro masz zaszczyt służyć u Tewji w postaci konia!" Dookoła panuje cisza. Każdy świst bata rozbrzmiewa odgłosem po lesie. Słońce zapada, dzień wygasa. Cienie drzew ciągną się — długie jak żydowski gołes. Ściemnia się, na duszy robi się smętnie. Różne myśli i rozważania włażą do głowy, rozmaite postacie ludzi dawno zmarłych zjawiają mi się przed oczami. Wtem przypominam sobie o domu — och i jej! W izbie szaro i ciemno, dzieciaki — oby zdrowe były — gołe i bose, wypatrują — biedactwa — ojca niedorajdy, a nuż przywiezie świeży bochen chleba, a może nawet kawał bułki. A ona, moja stara, zrzędzi pewno, jak to zwykle kobieta: „Trzeba mi było dzieci mu rodzić i jeszcze siedmioro w dodatku! Choć weź, oby mnie Pan Bóg nie ukarał za te słowa, i wrzuć je żywcem do rzeki". Dobrze to wysłuchiwać wciąż takiej gadaniny? Przecież jest się tylko człowiekiem, jak wy to mawiacie: „zwyczajnym boser wedogim" i żołądka słowami napełnić nie można. Skoro weźmie się do ust kawał śledzia, zachciewa się potem herbaty, a do herbaty trzeba cukru, cukier zaś — powiadacie — jest u Brodzkiego. „Już bez tego kęsa chleba — mawia moja żona, oby długo żyła — kiszka jakoś się obejdzie. Nie szkodzi. Ale bez szklanki herbaty z rana — powiada — jestem po prostu trupem; dziecko — skarży się żona — wyciąga ze mnie wszystkie soki!" No, a tymczasem jest się przecież Żydem na tym świecie; Mincha nie jest wprawdzie, jak to wy mawiacie, kozą i nie ucieknie, ale zawsze pomodlić się trzeba. Możecie sobie wyobrazić, co to za piękna modlitwa być może, jeśli właśnie wtedy, gdy trzeba stanąć do Szmone Esrej, konik, jakby za namową szatana, wyczynia niestworzone harce. Trzeba biegać za furą, zaciągać lejce śpiewając jednocześnie: „Boże Abrahama, Boże Izaaka i Boże Jakuba". Ładnie to ja odmówiłem Szmone Esrej, ha? A tutaj, jak na złość, człek rna ochotę pomodlić się szczerze, z całego serca, może jakoś na duszy lżej' będzie...

Słowem, gonię za wozem i odmawiam modlitwę na głos, ze śpiewem, jak — nie przymierzając — w bóżnicy przed amboną; „karmiący wszystkich żyjących w swej łasce" — czyli Ten, który karmi wszystkie swoje stworzenia i „spełnia swe przyrzeczenia wobec drzemiących w prochu" — czyli nawet wobec tych, co to leżą głęboko w ziemi i pieką obwarzanki. Oj, myślę sobie, tośmy to pogrążeni głęboko w ziemi! Oj, to się też człowiek namitręży! Nie tak, jak tamci, na przykład ci bogacze z Jehupca (o nich to ja mówię), co to przez całe lato siedzą na letnisku w Bojarce, jedzą i piją i opływają we wszystkie dostatki. Oj, Panie Wszechświata, za cóż mi się to należy? Zdaje się, że jestem takim samym Żydem, jak wszyscy inni. Gwałtu! Boże jedyny! „Spojrzyj na naszą mękę" — patrz, mówię, i zastanów się nad tym, jak to my harujemy, i ujmij krzywdy nieszczęsnych biedaków, albowiem kto się za nimi wstawi prócz Ciebie? „Ulecz nas, iżbyśmy uzdrowieni byli" — czyli ześlij nam lek, albowiem chorób i wrzodów nam nie brak... „Błogosław nas" — czyli pobłogosław nas pomyślnym rokiem; spraw, ażeby był urodzaj na wszystkie rodzaje zbóż: na żyto, pszenicę i jęczmień... chociaż, rozważywszy to samo z drugiej strony, to co mnie, nieszczęśnikowi, przyjdzie z tego? Dajmy na to, na przykład, co mojej szkapinie po tym, czy owies jest drogi, czy tani?

Ale, fe! Panu Bogu nie zadaje się żadnych pytań, a zwłaszcza nie robi tego Żyd, który powinien wszystko przyjąć z miłością mówiąc przy tym: „i to ku dobremu" — czyli pewno taka jest wola boża. „A donosiciele" — czyli a owi „stykraci", co to twierdzą, że nie ma Boga na świecie, ładnie to oni będą wyglądali, kiedy przyjdą tam! Odchorują to z procentem, albowiem On jest Bogiem „pokonującym wrogów" — czyli jest dobrym płatnikiem i z Nim żartów stroić się nie godzi. Należy z Nim postępować po dobremu, prosić Go, wołać doń: „Wysłuchaj głosu naszego" — czyli usłysz nasze wołanie, „zlituj się nad nami" — czyli miej litość nad moją żoną i dziećmi, ponieważ głodne są! „Racz" — czyli oby taka była wola Twoja, by ukochany Twój lud Izraela — powiadam — teraz jak i ongiś w świątyni, podczas gdy kapłani i lewici...

Wtem — stój! Konik zatrzymał się nagle. W pośpiechu dokończyłem modlitwy, podniosłem oczy i cóż ujrzałem? Dwa cudacznie dziwne stwory niezwykle odziane lub przebrane zbliżają się z przeciwka. „Bandyci!" — przeszło mi przez myśl, ale zmiarkowałem się w porę. Fe, Tewje, jesteś niemądry! Jakże to tak! Jeździsz przez ten las już tyle lat, w dzień i w nocy, i akurat teraz przyszło ci nagle do głowy: „bandyci!" — Wio! — zawołałem i nabrawszy odwagi zdzieliłem konika kilka razy po zadzie, jak gdyby tu nie o mnie chodziło.

— Reb Id! Słuchajcie no, reb Korew! — odzywa się jeden z tych stworów głosem niewieścim i macha do mnie chusteczką. — Zatrzymajcie no się na chwilkę! Poczekajcie minutkę! Nie uciekajcie! Nikt wam, broń Boże, niczego złego nie zrobi!

„Aha! Zły!" — pomyślałem, ale natychmiast rzekłem do samego siebie: „Ty bydlę w postaci konia! Skąd raptem ni stąd, ni zowąd duchy i diabły?" Zatrzymałem konia i zacząłem przyglądać się uważniej tym dwom postaciom. Niewiasty. Jedna starsza w jedwabnej chusteczce na głowie, druga młodsza w peruce. Obie czerwone jak ćwik i bardzo zziajane.

— Dobry wieczór, skocł kumt — powiadam do nich bardzo donośnie i niby to w dobrym nastroju. — Czego sobie życzycie? Jeśli macie zamiar coś kupić, to u mnie nie znajdziecie niczego z wyjątkiem bólów wnętrzności — niechaj to moich wrogów dotknie — lub bólów serdecznych na czczy żołądek, albo zawrotów głowy, suchych utrapień i wilgotnych zmartwień, sypiących się nieszczęść. ..

— Sza! Sza! — zawołały kobiety. — Patrzcie no, jak ten rozpuścił swój język! Jeśli kto zaczepi Żyda bodaj słowem, już nie jest pewien życia! Nie chcemy niczego kupować, chciałyśmy was tylko zapytać, czy wiecie może, jak tu znaleźć drogę do Bojarki?

— Do Bojarki? — mówię niby ze śmiechem. — To tak samo, jak byście mnie zapytały, czy ja wiem, że wołają mnie Tewje?

— Ach tak! Wołają was Tewje? Dobry wieczór wam, reb Tewje. Nie rozumiemy — mówią one — co w tym śmiesznego? Jesteśmy nietutejsze, z Jehupca jesteśmy, i mieszkamy tu w Bojarce na daczy. Wyszłyśmy na chwilkę na spacer i kołujemy już po tym lesie od samiutkiego rana! Błądzimy i błądzimy, i w żaden sposób nie możemy trafić na właściwą drogę... Tymczasem — powiadają — usłyszałyśmy, że ktoś śpiewa w lesie. Z początku sądziłyśmy, że to może — broń Boże — bandyta; ale jakżeśmy was z bliska zobaczyły — powiadają — i poznały, żeście, dzięki Bogu, Żyd, zrobiło nam się nieco lżej na duszy. Teraz zrozumieliście?

— Cha, cha, cha — wcale ładny bandyta! — powiadam. — Słyszałyście może — mówię — bajkę o żydowskim bandycie, co to napadł na przechodnia i poprosił go o szczyptę tabaki? Jeśli chcecie — powiadam — mogę wam opowiedzieć o tym.

— Pozostawcie — one mi na to — tę bajkę na kiedy indziej! Wskażcie nam lepiej drogę do Bojarki!

— Do Bojarki? — mówię. — Jakże to tak? Przecież to jest właśnie droga prowadząca do Bojarki. Gdybyście nawet — powiadam — nie chciały, to musicie idąc tą drogą trafić prosto do Bojarki.

— Czemu więc nic nie mówicie? — powiadają do mnie kobiety.

— A cóż mam robić? — odpowiadam. — Krzyczeć?

— Skoro tak — mówią one — to pewno wiecie także, jak daleko stąd do Bojarki?

— Do Bojarki — powiadam — stąd niedaleko. Kilka wiorst zaledwie. To znaczy — mówię — jakieś pięć, sześć albo siedem wiorst, a może nawet całych osiem.

— Osiem wiorst? — zawołały obie naraz, załamały ręce i omal się nie rozpłakały. — Jak to tak, co też wy mówicie? Czy wy wiecie, coście powiedzieli? Bagatelka! Powiedzieć sobie: osiem wiorst?!

— No — rzekłem — cóż ja mogę na to poradzić? Gdyby to ode mnie zależało, tobym trochę skrócił tę drogę. Człowiek — mówię — winien wszystkiego na tym świecie doświadczyć. W podróży zdarza się niekiedy, że trzeba — powiadam — wlec się w błoto pod górę, i to w dodatku w piątek, gdy deszcz chlupie prosto w twarz, ręce grabieją, serce mdleje, a wtem — trrrach! i oś pęka...

— Przecież wy mówicie jak pomylony — rzekły obie kobiety. — Dalibóg, że jesteście chyba niespełna rozumu! Opowiadacie jakieś banialuki, niestworzone rzeczy, bajki z tysiąca i jednej nocy... My już sił nie mamy powłóczyć nogami; przez cały dzień, prócz filiżanki kawy i bułeczki maślanej, niczego nie miałyśmy w ustach, a wy tu zaczynacie opowiadać swoje dzikie historie!

— Skoro tak — ja im na to — to co innego. Uczucie głodu jest mi dobrze znane i, jak to powiadają, nikt w tany nie pójdzie zamiast zasiąść do posiłku! Jest nawet bardzo prawdopodobne i mogło się zdarzyć, że ja kawy i maślanej bułeczki nie widziałem na oczy ładne parę lat... — I gdy tak oto mówię, staje mi nagle przed oczami filiżanka gorącej kawy z mlekiem ze świeżą bułką maślaną i jeszcze wiele innych smakowitych rzeczy... „Ach, ty niedołęgo! — myślę sobie. — Nie inaczej, tylko na kawie i maślanym pieczywie wychowany zostałeś, co? A kawał chleba ze śledziem nie łaska? Choryś może? Ale on, jejcer horo, bodajby sczezł, jak na przekór podsuwa mi myśl o kawie, jak na złość myśl o bułkach! Czuję zapach kawy, czuję smak maślanych bułeczek, świeżych, smacznych, ożywiających duszę!

— Wiecie wy co, reb Tewje? — mówią do mnie obie niewiasty. — A może byśmy tak, jak oto stoimy, wlazły na waszą furmankę, a wy byście się pofatygowali i zawieźli nas, za pozwoleniem, z powrotem do domu, do Bojarki znaczy? Co wy na to?

— To jest takie porównanie — powiadam — jak „czerep stłuczony". Ja wracam z Bojarki, a wy chcecie jechać do Bojarki! Jakże tu przejdzie kot przez wodę?

— No to co? — odpowiadają kobiety. — Nie wiecie, co się robi w takim wypadku? Żyd-lamden zawsze sobie jakoś poradzi. Zawraca furmankę i jedzie z powrotem. Nie bójcie się, reb Tewje — powiadają — bądźcie pewni, że jeśli z wolą boską Wiekuisty sprawi, iż wrócimy do domu w pokoju, wtedy życzymy sobie odchorować to, co wy do tego interesu dołożycie.

Jakoś mówią one do mnie targum łoszn! — myślę sobie — jakoś skrycie, nie tak jak zwykli ludzie! — I przychodzą mi na myśl umarli, czarownice, duchy, niestworzone rzeczy. Szojte ben pikhołc! — myślę sobie. Czemu tkwisz jak kołek w miejscu? Wleź na furę, pokaż koniowi bata i zmykaj, pókiś cały! Ale jakby za sprawą szatana wyrwało mi się niechcący z ust:

— Właźcie na furę!

Ledwo usłyszały te słowa (nie trzeba było długo prosić), wlazły do wozu, ja za nimi na kozły, wykierowałem dyszel nazad, zaciąłem szkapinę, raz, dwa, trzy i paszoł! Ale gdzie tam! Ale skąd! Ani się zaczyna! Nie chce ruszyć z miejsca, choć ty go poćwiartuj! „No — myślę — już teraz rozumiem, co to są za niewiasty... Diabli nadali, ażebym zatrzymał się pośród drogi i wszczął pogawędkę z kobietami?"... Czy wy to aby pojmujecie? Z jednej strony las, zmrok zapada, smętek człowieka ogarnia, zbliża się ciemna noc — a tu te dwa stworzenia — niby to niewiasty... Wyobraźnia „pracuje" całą parą. Przypominam sobie bajkę o woźnicy, który sam jeden jechał przez las i zauważył worek owsa na drodze. Widząc owies nie lenił się, zeskoczył z wozu, włożył worek na plecy, omal się przy tym nie podźwignął, ledwo wtaszczył go na furę i „poszedł w swój świat" — czyli pojechał dalej. Odjechał niecałą wiorstę, obejrzał się na worek — ani worka, ani owsa. Jakaś koza leży na furze, koza z bródką; chciał ją dotknąć — a ona wystawiła język długości arszyna, wybuchła dziwnie dzikim śmiechem i znikła.

— Dlaczego nie ruszacie? — pytają kobiety.

— Dlaczego nie ruszam? — powiadam. — Przecież widzicie, dlaczego. Szkapina nie chce modlić się, nie jest w humorze.

— Dajcie jej batogiem — powiadają. — Przecież macie bat.

— Dziękuję wam — powiadam — za radę. Dobrze, że mi o tym przypomniałyście. Całe nieszczęście tkwi w tym — mówię — że mój młodzieniec nie lęka się zbyt tych rzeczy. Już tak przywykł do bata, jak ja do biedy — powiadam do nich niby żartem, a trzęsę się jednocześnie jakby w ataku febry.

Słowem, co wam tu przewlekać dłużej — całe swe zgorzkniałe serce wylałem na biednego konia. Tak długo się to ciągnęło, póki Pan Bóg nie pomógł, że ruszył z miejsca i „wyjechali z Refidim" — czyli ruszyliśmy przez las prosto naszą drogą. Gdy tak oto jechałem, przeleciała mi przez głowę inna zgoła myśl: „Oj, Tewje, ale z ciebie bydlak! Jak to piszą w świętych księgach: »Skoro zacząłeś padać« — czyli nędzarzem byłeś i biedakiem pozostaniesz. Skoro Pan Bóg zesłał ci taką gratkę, która może się przytrafić raz na sto lat, jakże mogłeś nie umówić się z góry co do ceny, żebyś przynajmniej wiedział,-»jak drogo ci się to obejdzie« — czyli co za to będziesz miał? Jeśli rozważymy to pod względem sprawiedliwości, a nawet prawości, czy pod względem ludzkiego postępowania, czy też prawa rabinackiego, czy według zakonu, a nawet nie wiadomo według czego, nie byłoby to wcale krzywdzące, gdybym coś na tym zarobił, a może nawet coś niecoś uszczknął, jeśli już taki traf raz mi się zdarzył? Zatrzymaj, głupcze, konia i powiedz im wyraźnie, berocheł bitcho hanakete: czyli jeśli otrzymam od was tyle i tyle — dobrze; o ile zaś nie, poprosimy was łaskawie zejść z furmanki!" Ale natychmiast pomyślałem sobie: „Jesteś doprawdy niebywałym głupcem, Tewje! Czy ty nie wiesz, że skóry niedźwiedziej nie należy sprzedawać w lesie? Jak to chłop powiada: Szcze ne spojmaw, a wże skube... czyli jeszcze nie złapał, a już skubie..."

— Czemu nie jedziecie nieco szybciej? — pytają kobiety poszturchując mnie z tyłu.

— A czegóż wam się tak śpieszy? — odpowiadam. — Z pośpiechu nigdy nic dobrego nie wychodzi — mówię i spoglądam z boku na moje pasażerki. Zdawać by się mogło, że to kobiety, jak wszystkie inne; jedna w jedwabnej chustce, druga w peruce, siedzą obok siebie, patrzą na siebie i szepcą coś między sobą.

— Jeszcze daleko? — pytają mnie.

— Na pewno nie bliżej — powiadam — niż stąd do Bojarki. Za chwilę — mówię — będzie góra, potem zjedziemy w dół, następnie pojedziemy znowu w górę, a dopiero potem — prawię — będzie ta właściwa droga w górę, a już stamtąd dopiero szlak prowadzi prosto, prościuteńko do Bojarki...

— Jakiś utrapieniec! — rzekła jedna do drugiej.

— Kupa nieszczęścia! — odpowiada tamta.

— A to ci dopiero dodatek do naszych zmartwień! — mówi pierwsza.

— A mnie się wydaje, że to całkiem zwyczajnie wariat! — odpowiada ta druga.

„Naturalnie — myślę sobie — że jestem wariatem, jeśli pozwoliłem się wodzić przez was za nos!"

— Gdzież wy się na przykład, dajmy na to, moje miłe niewiasty, każecie zrzucić? — odzywam się do nich.

— Co to znaczy „zrzucić"? Co to za zrzucanie znowu?

— To się tylko tak mówi w naszym furmańskim języku. Po naszemu znaczy to: dokąd każecie się zawieźć, gdy — powiadam — przybędziemy do Bojarki z woli boskiej i z pomocą Wszechmocnego w zdrowiu i całości, jeśli Pan Bóg nie poskąpi żywota? Jak się to mówi: lepiej dwa razy zapytać, niż raz zbłądzić.

— Ach, o to wam chodzi? Zawieziecie nas, z łaski swojej — mówią one — do zielonej daczy tuż przy rzeczce, po tamtej stronie lasu. Wiecie, gdzie to jest?

— A dlaczegoż bym nie miał wiedzieć? — odrzekłem. — Znam Bojarkę jak własny dom. Obym posiadał tyle tysięcy, ile kloców tam zawlokłem. Dopiero zeszłego roku w lecie dostarczyłem dwie miary drzewa do zielonej daczy. Mieszkał tam wówczas wielki bogacz z Jehupca, milionszczyk, który pewno posiada swoje sto, a może nawet całe dwieście tysięcy rubli.

— On tam teraz także mieszka — odzywają się kobiety, chichoczą, przeglądają się i szepczą ze sobą.

— Sza — powiadam — „skoro bóle i męki ciąży istotnie są tak okropne", to przecież może się i czasem zdarzyć, że wy macie z nim jakąś styczność, czy też coś wspólnego, i może zechciałybyście czasem przemówić tam za mnie jakieś słówko względem pomocy dla mnie, zarobku, jakiejś pracy czy czegoś innego w tym rodzaju? Znam — rzekłem — jednego młodzieńca, któremu na imię Isroel, a pochodzi z naszych stron i był po prostu niczym; otóż udało mu się jakoś dobić się do tego bogacza, nie wiadomo jak, skąd i gdzie — słowem, dziś jest cały ja tobi dam, zarabia może dwadzieścia rubli tygodniowo, a może nawet czterdzieści, czy ja wiem? Ludzie mają szczęście! Czy, powiedzmy, czego brakuje, dla przykładu, zięciowi naszego rzezaka? Co by z niego wyszło, gdyby się nie udał do Jehupca? Prawda, że w przeciągu pierwszych kilku lat porządnie nałykał się biedy, omal nie umarł z głodu, ale za to teraz? Oby mnie się tak powodziło, bez szkody dla niego! Już przysyła pieniądze do domu. Chce nawet zabrać do siebie żonę i dzieci. Cóż, kiedy nie pozwalają mu tam mieszkać. To wy się pewno zapytacie: jakżeż on tam mieszka? Otóż męczy się i już... Sza — powiadam do nich — jeśli człowiek żyje, to wszystkiego się w końcu doczeka; oto rzeczka, a oto dacza — powiadam i zajeżdżam z fasonem, niczym gospodarz prosto dyszlem w ganek.

Ledwo nas zobaczono, wybuchła radość, uciecha, krzyk, hałas: — Oj, babcia! Mama! Ciotka! Zguba się znalazła! Mazł tow!... Gwałtu, gdzieżeście były? Cały dzień chodziliśmy jak bez głowy.... Myśleliśmy — wszystko się może zdarzyć — może czasem wilki, bandyci, broń Boże! Co się stało?

— To nawet wcale ładna historia. Nic takiego: zabłądziłyśmy w lesie, zaszłyśmy hen daleko, aż z dziesięć wiorst stąd. Nagle zjawił się jakiś Żyd...

— Jaki Żyd?

— Żyd niedołęga z furmanką... Ledwo żeśmy go uprosiły, ażeby nas zawiódł do domu... Coś podobnego... Jak jakiś potworny sen... Same, bez ochrony... To ci zdarzenie... To ci przygoda... Należy odmówić modły za ocalenie...

Słowem, wyniesiono lampy na ganek, nakryto stoły i zaczęto znosić gorące samowary, tace z zastawą do herbaty, z cukrem, z konfiturami, z dobrymi omletami, ze świeżym pieczywem maślanym; znoszono najrozmaitsze pachnące potrawy, najdroższe specjały; tłuste rosoliki, pieczyste, dużo gęsiny, najdroższe wina i nalewki. Ja stałem sobie z daleka i przyglądałem się, jak to — bez uroku — jada się i pije u bogaczy z Jehupca, oby im czyjeś złe spojrzenie nie zaszkodziło. „Wszystko w zastaw oddać — a bogaczem być!" Zdawałoby się... Zresztą, czy ja wiem? Co tu się wszystko poniewiera na ziemi, co tu się wszystko wyrzuca, starczyłoby dla moich dzieci na cały tydzień, aż do samej soboty. Gwałtu, Panie Wszechmocny, szczerze umiłowany! Jesteś przecież Panem pełnym miłosierdzia, jesteś potężnym Bogiem, dobrym Bogiem, Bogiem pełnym łaski i sprawiedliwości, jakżeż Ty możesz obdarzyć jednego wszystkim, a drugiemu nie dać niczego? Jednemu bułeczki maślane, a drugiemu plagi egipskie? A znowu chcąc rozważyć to samo z odwrotnej strony — pomyślałem: „E, tam! Głupiś, Tewje! Dalibóg! Chcesz Jemu doradzać, jak należy rządzić światem?" Pewno, że jeśli On każe tak, powinno być tak. Najlepszy dowód macie, że gdyby miało być inaczej, byłoby z pewnością inaczej. Tylko że co? Dlaczego właśnie nie miałoby być inaczej? Otóż odpowiem wam: „Niewolnikami byliśmy" — czyli właśnie dlatego jesteśmy Żydami na tym świecie. Żyd powiniem żyć z wiarą i ufnością; winien wierzyć po pierwsze, że jest Bóg na niebie, i pokładać nadzieję w Tym, który żyje wiecznie, wierzyć, że wszystko się na pewno, z bożej woli, odmieni ku lepszemu...

— Sza, a gdzie jest ten Żyd? — słyszę czyjś głos. — Już pojechał sobie ten safanduła?

— Broń Boże! — odzywam się. — Jakżeż mógłbym pojechać ot tak sobie, bez pożegnania. Szołem atejchem — powiadam — dobry wieczór wam, błogosławieni niechaj będą ucztujący; jedzcie z Bogiem i niech wam będzie na zdrowie!

— Podejdźcie bliżej — mówią mi — czemu stoicie tam po ciemku? Niech was przynajmniej oglądniemy; chcemy zobaczyć, jak wyglądacie. Może napijecie się trochę wódki?

— Trochę wódki? Och — mówię — któż by się zrzekł kieliszka? Jak tam powiedziane jest w Piśmie Świętym: „które na życie, a które na śmierć" — co Raszi wyjaśnia tak: — Pan Bóg jest Bogiem — a wódka wódką. Lechaim! — powiadam i opróżniam kielich. — Daj wam Boże — powiadam — ażebyście zawsze byli bogaci i zaznali wiele radości, wiele zadowolenia i ażeby Żydzi — mówię — zawsze Żydami pozostali; aby im Pan Bóg zesłał zdrowia i siły, by mogli znieść wszelkie troski i zmartwienia.

— Jak was zowią? — zapytał mnie sam bogacz, dostojny Żyd w jarmułce. — Skąd Żyd pochodzi? Gdzie mieszka? Czym się zajmujecie? Jesteście żonaci? Macie może dzieci? Ile ich macie?

— Dzieci — odrzekłem — mam, aby nie zgrzeszyć. Jeśli każde dziecko jest warte, jak mi moja Gołde usiłuje wmówić, milion — to jestem bogatszy od najpotężniejszego magnata w Jehupcu. Tylko jeden jedyny niedostatek, że bieda to nie dostatek, że to, co krzywe, nie jest proste, i że jak tam w Piśmie Świętym piszą: „czyniący różnicę pomiędzy dniem świątecznym a powszednim" — czyli kto ma pełną kiesę, nie lęka się biesa. Pieniądze właściwie posiadają Brodzcy — ja zaś mam córki. A jeśli ktoś ma córy, powiadacie, to do żartów nieskory. No ale nic, Pan Bóg jest ojcem wzystkich ludzi. Już On potrafi wszystkim rządzić, czyli On siedzi sobie w niebie, a my męczymy się tutaj na ziemi. Harujemy, dźwigamy kloce bo czy mamy inną radę? Jak tam powiedziane jest w Gemarze: „W miejscu, gdzie nie ma człowieka", śledź też jest rybą i nie wolno narzekać. Całe nieszczęście tkwi w jedzeniu. Jak mawiała moja babka, ołów haszołem: „Gdyby gęba się nie otwierała, toby głowa w złoto się przybrała". Nie miejcie mi za złe — powiadam — lecz nie ma nic prostszego od krętej drabiny i nic bardziej krętego od najprostszego przysłowia, zwłaszcza gdy człowiek na czczo odmawia błogosławieństwo: Szehakoł nihje bidworoj.

— Niech kto poda temu Żydowi coś do zjedzenia! — zawołał bogacz. I natychmiast zjawiło się na stole wszystko, czego dusza zapragnie: ryba i mięso, pieczyste i ćwiartki kury, i żołądki oraz wątróbki bez liku i miary.

— Zjecie coś? — pytają mnie. — Jeśli tak, to idźcie umyć ręce.

— Chorego pytają, zdrowemu bez pytania podają; ale cóż — powiadam — dziękuję wam. Nieco wódki — mówię — i owszem, ale zasiąść tu — prawię — i urządzić sobie prawdziwą ucztę, podczas gdy tam, w domu, moja żona i dziatki, oby zdrowe były... jeśli wasza dobra wola...

Słowem, domyślili się pewno, o co chodzi, i dalejże pakować do wozu każdy z osobna: kto bułkę, kto ryby, kto pieczyste, ćwiartki kury, herbatę i cukier, kto garnek smalcu, a kto słoje z konfiturami.

— To — powiadają — zabierzecie do domu. Będzie to poczęstunek dla waszej żony i dzieci. A teraz powiedzcie, ile też każecie sobie zapłacić za to, coście dla nas zrobili, za fatygę?

— Też mi — powiadam — ważna rzecz. A po cóż bym ja miał mówić? Na ile będzie wasza dobra wola — mówię — i ile będziecie uważali za słuszne, tyle mi zapłacicie. Jakoś się porozumiemy, jak wy to mówicie. O jednego dukata mniej, o jednego więcej. Już szkrab gorszym szkrabem nie będzie...

— Nie — oni mi na to — chcemy słyszeć od was, reb Tewje, chcemy, ażebyście powiedzieli, ile wam się należy. Nie bójcie się, nikt was — broń Boże — za to nie zetnie.

„Co tu począć? — myślę sobie. — Źle! Zażądać rubla byłby grzech, bo a nuż mógłbym dostać dwa. Powiedzieć dwa — obawiam się, że mogą mnie wziąć za wariata. Bo za co należy mi się tu aż dwa ruble?"

— Trojaka!!! — wyrwało mi się niechcący, a ich wszystkich ogarnął taki śmiech, że się omal pod ziemię nie zapadłem.

— Nie gniewajcie się — rzekłem — jeśli wypsnęło mi się nieodpowiednie słowo. Koń o czterech nogach się potknie, a co dopiero człowiek o jednym języku... — jeszcze bardziej się śmiali; trzymano się po prostu za boki.

— Starczy tego chichotania! — odezwał się bogacz, wyjął z zanadrza duży pugilares i wyciągnął zeń — ile wam się, na przykład, zdaje? Zgadnijcie, ile? Całą dziesiątkę! Czerwoną jak ogień, żebym tak istotnie był zdrów razem z wami, i powiada do mnie tak:

— To dostajecie ode mnie, a wy, dzieci, dajcie ze swojej kieszeni, ile uważacie za stosowne.

Słowem, co wam tu dużo opowiadać — zaczęły się sypać na stół piątki i trójki, i pojedyncze ruble — aż ręce i nogi pode mną zadrżały; myślałem, że zemdleję z wrażenia.

— No, czego stoicie? — odzywa się bogacz. — Zbierzcie te parę rubli ze stołu i jedźcie z Bogiem do waszej żony i dzieci.

— Oby was Bóg w dwójnasób wynagrodził, obyście posiadali dziesięćkrotnie, stokrotnie... Obyście mieli wszelkiego dobra oraz zaznali wiele pociechy i zadowolenia w życiu! — I zgarnąłem obiema rękami pieniądze. Kto tam liczył? Kto był w stanie? Wpychałem je do wszystkich kieszeni.

— Dobrej nocy wam — rzekłem — dobrego roku, bądźcie zdrowi i obyście doczekali wiele radości, wy i wasze dzieci, i dzieci waszych dzieci, i cała wasza rodzina — powiadam i idę do mojej furmanki.

Wtedy odzywa się do mnie gospodyni, ta, która miała jedwabną chusteczkę na głowie:

— Poczekajcie na chwilkę, reb Tewje. Ode mnie dostaniecie specjalny podarunek. Jutro, z Bożą pomocą, przyjedziecie do nas, a ja wam dam krowę, która kiedyś była bardzo dobra, dawała aż dwadzieścia cztery szklanki mleka, a teraz — na skutek złego uroku — przestała dawać mleko; to znaczy, że można ją doić, ale mleka nie daje...

— Obyście żyli jak najdłużej — powiadam — nie martwcie się o to. U mnie będzie się ją doić i będzie dawała mleko. Moja stara jest, bez uroku, taka gospodarna, że z niczego kraje makaron, z pocierania koniuszkami palców gotuje zacierkę, cudem przyrządza posiłki sobotnie, a szturchańcami zamiast wieczerzy układa dzieci do snu... Nie miejcie mi za złe — mówię — jeśli rzekłem jakieś zbędne słówko. Dobrej nocy, dobrego roku, bądźcie zdrowi — powiadam zmierzając w stronę wózka.

Patrzę, a tu frumanka jest, a konika mego ani śladu. Och i jej! Bieda! Nieszczęście! Co za utrapienie! Rozglądam się, patrzę na wszystkie strony, a „chłopaka nie ma" — czyli szkapina znikła. „No, Tewje — myślę sobie — to ci dopiero historia, a to dopiero wpadłeś!" I przychodzi mi na myśl bajka, którą czytałem ongiś w jakiejś książce o tym, jak to czarcie plemię schwytało gdzieś na obczyźnie pobożnego Żyda, chasyda, zwabiło do podmiejskiego pałacu, tam go nakarmiono i napojono, potem nagle źli się ulotnili pozostawiając go sam na sam z jakąś niewiastą. Niewiasta przeistoczyła się po chwili w drapieżne zwierzę, zwierzę zamieniło się w kota, a kot zamienił się w wilkołaka... „Uważaj no, Tewje — rzekłem sobie — czy cię tu aby nie wystrychnęli na dudka?"

— Co wy tam mruczycie i czego się wiercicie tak długo? — zapytano mnie.

— Czego ja się wiercę? — odpowiadam. — Och i jej! — mówię. — Po co ja w ogóle żyję na tym świecie? Mam szkodę; moja szkapina...

— Szkapina — oni mi na to — jest w stajni. Pofatygujcie się do stajni.

Przychodzę do stajni, patrzę: a jakże! Jak jestem Żydem! Mój kawaler stoi sobie ładnie pięknie między końmi bogaczy, mocno zajęty żuciem. Zajada owies, aż się kurzy.

— Słuchaj no — powiadam doń — mój mędrcu! Czas wracać do domu; nie wolno się naraz dorwać do żarcia. Powiadają, że zbędny kęs może czasem zaszkodzić...

Słowem, ledwo go ubłagałem, zaprzągłem — za przeproszeniem — i pojechałem do domu ożywiony, wesoły, śpiewając Melech Eljon, niezgorsza podchmielony. Mój konik także się odmienił; jakby się oblókł w nową skórę! Nie czekał już na smagnięcia, gnał że aż miło. Do domu przyszedłem dość późno, rozbudziłem żonę i w radosnym nastroju rzekłem do niej:

— Wesołych świąt ci życzę, mazł tow ci, Gołde!

— Co za mazł tow nagle? — odrzekła żona. — Czemuś taki wesoły, mój drogi żywicielu? Wracasz z wesela czy z obrządku obrzezania, moje ty źródło złotodajne?

— Z wesela i obrządku obrzezania zarazem! Poczekaj, moja małżonko, a ujrzysz zaraz skarb — powiadam. — Ale najpierw rozbudź dzieci, niech i one skosztują smakołyków bogaczy z Jehupca...

— Czyś ty zwariował, czy oszalał, czyś niespełna rozumu, czy po prostu bzika dostałeś? Przecież mówisz — o wrogach Syjonu niechaj to będzie powiedziane — jak pomylony! — mówi żona klnąc, pomstując i odczytując rozdziały Tochacha, jak to zwykle kobieta.

— Baba — powiadam — zawsze zostaje babą; nie darmo rzekł król Salomon, że pośród tysiąca kobiet ani jednej możliwej nie znalazł. Całe szczęście, dalibóg, że nie ma dziś mody na kilka żon — powiadam wychodząc do furmanki; po chwili wnoszę do domu wszystkie smakołyki, które mi zapakowano, i stawiam je na stole. Moja gromadka ujrzawszy bułki i zwęszywszy mięso napadła na stół jak stado głodnych wilków. Poczęły chwytać; ręce drżały, zęby żuły i było akurat tak, jak w świętych księgach napisane jest: „I jedli" — co Raszi objaśnia: zmiatali jak ta szarańca. Łzy mi w oczach stanęły.

— No powiedzże już wreszcie — odezwała się moja połowica — gdzież to była uczta dla biedaków czy jakieś inne przyjęcie i czegożeś przyjechał taki dufny?

— Miej cierpliwość — odrzekłem — Gołde, a dowiesz się wszystkiego. Rozdmuchaj — powiadam — samowar, potem zasiądziemy wszyscy do stołu — mówię — napijemy się herbaty, jak się to u ludzi wiedzie, bo człowiek — powiadam — tylko raz na świecie żyje, a nie dwa razy — mówię — zwłaszcza, że posiadamy już w tej chwili własną krowę, która daje dwadzieścia cztery szklanki mleka dziennie. Jutro — prawię — przyprowadzę ją. No, Gołde — powiadam i wyciągam cały plik sygnacji — ciekawe, czy ty potrafisz zgadnąć, ile pieniędzy posiadamy?

Spojrzałem na moją żonę — słania się, zbladła jak trup i słowa nie może wydobyć.

— Bóg z tobą, Gołde, serce — powiadam — czegoś się tak zlękła? Boisz się, czym tego przypadkiem nie ukradł albo nie zrabował komuś? Fe — mówię — wstydź się! Już tyle czasu jesteś żoną Tewji, a podejrzewasz go o coś takiego? Głuptasku — powiadam — to są koszerne pieniądze, które uczciwie zarobiłem własną pracą i rozumem. Uratowałem — mówię — dwie istoty z wielkiego niebezpieczeństwa — powiadam — i gdyby nie ja, Bóg wie, co by się z nimi stało!...

Słowem, opowiedziałem jej o całym zdarzeniu od alef do tof, jak to Pan Bóg pokierował mną; oboje zaczęliśmy liczyć pieniądze, liczyliśmy raz i drugi raz — i okazało się, że było tam dokładnie dwa razy chaj, czyli dwa razy po osiemnaście i jeszcze jedno na dodatek, co razem czyni, znaczy się, trzydzieści siedem rubli!... Żona aż się rozpłakała.

— Czemu płaczesz, głupia kobieto?

— Jakże nie mam płakać — ona mi na to — skoro łzy same się leją? Kiedy serce jest przepełnione, oczy zachodzą łzami. Oby mi istotnie tak Pan Bóg dopomógł — mówi żona — jak prawdą jest, że serce mi mówiło, iż wrócisz do domu z dobrą wieścią. Już nie pamiętam — powiada — tej nocy, kiedy babka Cejtł, oby przebywała od nas jak najdalej, ukazała mi się we śnie. A dziś leżę i drzemię, gdy nagle ujrzałam we śnie cały skopek mleka, pełny, pełniusieńki. Babka Cejtł trzyma ów skopek zakrywając go fartuchem, ażeby — broń Boże — ktoś uroku nań nie rzucił, a dzieci wołają: „Mamo, moni".

— Nie chwytaj — powiadam — moja duszko, makaronu, zanim nadejdzie sobota. Niech babka Cejtł spoczywa sobie w świetlanym raju — mówię — a co do mleka, to jeszcze wcale nie wiadomo, czy coś z tego wyjdzie. Lecz skoro Pan Bóg — powiadam — uczynił taki cud, że mamy własną krowinę, to pewno dopilnuje tego, ażeby to bydlę było prawdziwą krową, a nie nieporozumieniem... Poradź ty mi lepiej, Gołde, serce, co mam począć z pieniędzmi?

— No właśnie — odpowiada żony. — Co ty masz zamiar zrobić, Tewje, z taką sumą pieniędzy, bez uroku?

— Właśnie, właśnie — mówię — jak ty uważasz! Co my możemy począć z takim, bez uroku, kapitałem? — I oboje zaczęliśmy medytować, łamać sobie głowy, wyliczać wszystkie interesy, jakie kiedykolwiek były na świecie. Owej nocy handlowaliśmy, czym tylko chcecie: kupowaliśmy parę koni i od razu sprzedawali je z zyskiem; założyliśmy sklepik z bakaliami w Bojarce, wyprzedali cały towar i natychmiast otworzyliśmy sklep tekstylny. Kupiliśmy kawał lasu, wzięli parę rubli odstępnego, próbowaliśmy wydzierżawić taksę w Anatewce, wziąć projekt, wypożyczyliśmy pieniądze, część oddaliśmy na procent...

— A bodaj moi wrogowie oszaleli — odzywa się nagle żona. — Chcesz zaprzepaścić tych parę rubli i pozostać przy batogu?

— A co — ja jej na to — może handlować zbożem, a potem zbankrutować? Tak będzie ładniej? Mało to ludzi dzisiaj straciło majątki na pszenicy? Idź, posłuchaj — powiadam — co się dzieje w Odessie.

— A na co mi Odessa? — odpowiada żona. — Praojcowie moich ojców nigdy tam nie byli i moje dzieci też tam nie pojadą, póki życia mego i póki moje nogi niosą mnie po świecie.

— Czegóż ty chcesz? — pytam.

— Czego ja chcę? — odpowiada żona. — Chcę, żebyś nie był fajtłapą i nie gadał głupstw.

— Naturalnie — odpowiadam — żeś ty teraz zmądrzała, jak się to mówi; kto posiada stówy, ten do komenderowania gotowy, i jeśli ktoś może jest bogaty, to już na pewno jest mądry... Już zawsze tak bywa...

Słowem, kilka razy pohandryczyliśmy się i tuż z miejsca przeprosili; uplanowaliśmy w końcu, ażeby do tej jałowej krówki dokupić jeszcze jedną dojną...

To wy pewno zapytacie: czemu kupić krowę, a nie konia? A ja wam na to odpowiem: dlaczego konia, a nie krowę? Bojarka jest przecież miejscowością, do której w lecie zjeżdżają na letnisko wszyscy bogacze z Jehupca, a jako że wszyscy obywatele Jehupca to ludzie bardzo delikatni, którzy przywykli do tego, ażeby podawać im wszystko gotowe do ust, jak na przykład: chleb i mięso, i jaja, kury, cebulę, pieprz, pietruszkę — to czemużby nie miał się znaleźć taki ktoś, który podjąłby się przynosić im do domu ser, masło, śmietanę i podobny towar? Według tego, jak ci z Jehupca lubią napychać swe kałduny, i rubel dla nich tyle znaczy, co — jak wy to powiadacie — bękart, można by było przy takim interesie grubo zarobić. Najważniejsze, ażeby towar był towarem; a takiego towaru jak u mnie nie dostaniecie nawet w Jehupcu. Obym miał tyle błogosławieństwa bożego razem z wami, ile to razy wielcy ludzie, chrześcijanie, proszą mnie, ażebym im przywoził świeży towar.

— Słyszeliśmy — powiadają — Tewel, że jesteś uczciwym człowiekiem, aczkolwiek parchaty z ciebie Żyd...

Myślicie pewno, że od Żyda usłyszycie kiedykolwiek taki komplement? Bodaj nasi wrogowie tak długo chorowali, jak długo by trzeba było czekać, ażeby Żyd powiedział wam coś podobnego! Dobrego słowa nie usłyszycie od naszych Żydków. Wiedzą tylko jedno — zaglądać komuś do garnka. Zobaczono u Tewji o jedną krówkę więcej, ujrzano u niego nową bryczkę, zaczęto więc łamać sobie głowy: Skąd? Z czego? Czy aby ten ów Tewje nie handluje fałszywymi sygnacjami? Czy czasem nie warzy cichaczem spirytusu... Cha! cha! cha! „Łamcie, bracia — myślę sobie — głowy na zdrowie!"

Nie wiem, czy mi uwierzycie, lecz jesteście prawie pierwszym człowiekiem, któremu opowiedziałem tę całą historię, jak i co, skąd i dlaczego... Ale wydaje mi się, że się nieco zagadałem. Nie miejcie mi tego za złe, lecz trzeba dbać — jak wy to mówicie — o interes, jak w Piśmie Świętym pisze: „Każda wrona według swego rodzaju" — czyli każdy winien pilnować swoich spraw. Wy — waszych książek, a ja swoich garnków i dzbanów... O jedną rzecz chciałbym was tylko prosić, panie; nie opisujcie mnie przynajmniej w książce. A jeśli jednak opiszecie, to nie wstawiajcie tam chociaż mego imienia...

Bądźcie zdrowi i niech się wam zawsze dobrze dzieje.

Napisane w roku 1895.

ROZWIANE SNY

„Wiele jest myśli w sercu człowieka" — tak zdaje się napisane jest w naszej świętej Torze? Nie muszę wam chyba tego tłumaczyć, gdyż znane wam jest pewno znaczenie tych słów, panie Szołem Alejchem, i nie trzeba wam też tego objaśniać, lecz używając języka aszkenazyjskiego, czyli mówiąc zwyczajnie po żydowsku, można by było przytoczyć tu takie oto przysłowie: „Najlepszy koń nie obejdzie się bez batoga, a najmądrzejszy człowiek bez rady". Niby względem czego ja wam to mówię? Względem samego siebie, ponieważ gdybym miał na tyle rozumu, by udać się do jakiegoś przyjaciela i opowiedzieć mu: tak i tak to wygląda, na pewno nie wyszedłbym na tym tak brzydko. Lecz cóż? „Życie i śmierć zależne są od języka" — czyli jeśli Pan Bóg pragnie ukarać człowieka, pozbawia go rozumu. Niejednokrotnie sam sobie powtarzałem: „Pomyśl sam, Tewje, toć jesteś przecież, zdaniem ludzi, wcale niegłupi, jakże mogłeś dopuścić do tego, ażeby cię w taki sposób wykiwano? Czego, dajmy na to, brakowałoby ci teraz, Tewje, przy twoich zarobkach, bez uroku, przy tej odrobinie nabiału, który posiadasz i który słynie na całym świecie, wszędzie, dalibóg, i w Bojarce, i w Jehupcu, i gdzie tylko chcecie?"

Jakże dobrze i słodko byłoby mi teraz, gdyby to trochę grosza, dajmy na to, spoczywało sobie głęboko ukryte w kufrze i żaden człek nie wiedziałby o tym. Bo kogóż to właściwie obchodzi, czy Tewje ma pieniądze, czy nie? Mówię to zupełnie poważnie. Czy świat interesował się nim dużo wtedy, gdy był pogrążony — oby nie o dniu dzisiejszym było to powiedziane — głęboko w ziemi i konał trzy razy dziennie z głodu wraz z żoną i dziećmi? Dopiero potem, kiedy Pan Bóg obejrzał się na Tewję, uszczęśliwił go naraz i pozwolił ledwo, ledwo dobić się czegoś w życiu, gdy doszło do tego, że mógł odłożyć czasem rubla, wtedy cały świat zajął się nim nagle i Tewje stał się już reb Tewje — a nie byle kto! Znalazło się mnóstwo przyjaciół, jak to w Piśmie Świętym piszą: „Wszyscy są umiłowani, wszyscy są oświeceni" — czyli jeśli Pan Bóg kogoś żywi łyżką, to śmiertelnicy obdarzają go całą warząchwią. Każdy z osobna przychodzi ze swą radą; ten powiada: otwórz sklep tekstylny, ten — bakaliowy, ów każe budować dom, ojcowiznę, rzecz trwałą na wieki, a inny znów przychodzi i powiada: kup pszenicę, las czy morgi.

— Bracia kochani — ja im na to. — Odczepcie się wreszcie ode mnie! Srodze się — powiadam — mylicie; myślicie zapewne, że ja to Brodzki? Obyśmy to wszyscy razem posiadali, czego mnie brak nie tylko do trzystu, ale do dwustu, a nawet do stu pięćdziesięciu rubli! Bardzo łatwo — mówię — szacować kogoś; każdemu się wydaje, że u innego się błyszczy, a gdy się doń zbliży, okazuje się, że to mosiężny guzik.

Słowem, bodajbym ich nigdy nie znał, tych naszych Żydków. Rzucono na mnie jakiś zły urok! Pan Bóg zesłał mi krewnego, czy ja zresztą wiem, kogo: jak to powiadają, kijek batoga mojego konia. Zowie się Menachem Mendel. Roztrzepane to, rozlatane, rozhukane — jakiś krętacz, niewydarzony stwór, bodaj noga jego na dobrym miejscu nie postała! Wkręcił się do mnie i zawrócił głowę jakimiś mrzonkami nie z tej ziemi. To wy pewno zapytacie, „czym się różni" — czyli skąd ja, Tewje, do Menachema Mendla? Więc ja wam na to odpowiem: „Albowiem niewolnikami byliśmy" — czyli tak było przeznaczone. Posłuchajcie tylko.

Na początku zimy przyjeżdżam do Jehupca ze swą odrobiną nabiału — masła funtów dwadzieścia kilka, świeżego, jakiego na świecie nie znajdziecie nigdzie, kilka ładnych worków sera — złoto i srebro! Możemy sobie obaj życzyć takiego roku, jaki to był ser! Sami chyba rozumiecie, że ani się spostrzegłem, kiedy wyzbyłem się towaru; rozchwytano go niemal spod ręki, nie zostawili mi nawet okruszynki, choćby na lekarstwo. Nie zdążyłem nawet obejść wszystkich.moich odbiorców, letników z dacz w Bojarce, którzy wypatrują mnie niczym Mesjasza. Ponieważ, bodaj ich tak długo chłostano — mam na myśli kupców z Jehupca — jak długo potrwałoby, nimby oni dali komu taki kawał towaru, jaki daje Tewje. Nie muszę wam przecież o tym opowiadać. Jak mówi prorok: „Niechaj cię obcy chwali" — czyli dobry towar mówi sam za siebie...

Słowem, sprzedawszy wszystko i podrzuciwszy konikowi nieco siana, wyszedłem sobie trochę na miasto. „Człowiek z prochu powstał" — czyli jest się tylko człowiekiem i ma się czasem ochotę zobaczyć trochę świata, odrobiny tchu zaczerpnąć, oglądnąć te wszystkie antyki, jakie w Jehupcu wystawia się w oknach. Jak się to mówi: „Oczami możesz patrzeć, ale rękami — zasię!..." Stojąc tak przy dużym oknie, w którym leży pełno półpriałów i mnóstwo srebrnych rublówek, biletów bankowych oraz zwykłych sygnacji bez liku i miary, pomyślałem sobie: „Panie Wszechświata! Gdybym to ja tak posiadał chociażby dziesiątą część tego, co to wszystko razem jest warte, czego bym ja wówczas jeszcze żądał od Pana Boga i kto by się wtedy mógł ze mną równać! Przede wszystkim i po pierwsze wydałbym za mąż starszą córkę, dał jej pięćset rubli posagu, prócz prezentów ślubnych, prócz odzieży i kosztów wesela; furmankę z koniem oraz krówki swoje sprzedałbym, przeprowadziłbym się od razu do miasta, kupiłbym sobie miejsce w bóżnicy, tuż przy wschodniej ścianie, żonie — oby żyła jak najdłużej — kupiłbym trochę pereł, rozdałbym nieco grosza na cele dobroczynne, jak najbardziej poważni gospodarze. Baczyłbym, by bóżnica była kryta blachą, a nie stała, jak teraz, bez dachu, gotowa lada chwila runąć. Założyłbym też w mieście Talmud Torę, Bikur Cholim, jak we wszystkich porządnych, ludzkich miastach, i niech biedacy nie poniewierają się jak teraz na gołej podłodze w bóżnicy. U mnie Jankł Szejgiec natychmiast przestałby pełnić funkcję gabaja w Chewra Kadisza. Dość już picia wódki i zajadania żołądków i wątróbek z drobiu na koszt kahału!...

— Szołem ałejchem, reb Tewje! — słyszę czyjś głos. — Co Żyd porabia? — odwracam się, patrzę — mógłbym przysiąc, że to jakiś znajomy!

— Ałejchem szotem — odpowiadam. — A skąd Żyd pochodzi?

— Skąd? Z Kasrylewki — on mi na to. — Nawet wasz krewniak jestem, to znaczy się, że jestem waszym powinowatym, gdyż żona wasza, Gołde, jest moją stryjeczno-cioteczną z trzeciego pokolenia.

— Sza — powiadam doń — czy nie jesteście przypadkiem zięciem Borucha Hersza Lei Dwosi?

— Prawie zgadliście — on mi na to. — Teść mój to istotnie Boruch Hersz Lei Dwosi, a moja żona to Szejne Szejndł Borucha Hersza Lei Dwosi, zrozumieliście teraz?

— To w takim razie — ja mu na to — babka mojej teściowej, Sore Jente, i ciotka mojej żony, Frume Złate, były, o ile się nie mylę, rodzonymi ciotecznymi siostrami i jeśli się tym razem też nie mylę, to wy jesteście średnim zięciem u Borucha Hersza Lei Dwosi, zapomniałem tylko — powiadam — jak was wołają. Wasze imię — mówię — wyfrunęło mi z pamięci. Jak was zowią? Jakie jest wasze właściwe imię?

— Wołają mnie — odpowiada — Menachem Mendel Borucha Hersza Lei Dwosi. Tak mnie wołają w domu, w Kasrylewce.

— Skoro tak, mój miły Menachemie Mendlu — powiadam doń — należy ci się inny zgoła szotem ałejchem, Powiedz mi, mój drogi Menachemie Mendlu, co ty tu porabiasz? Co porabia twoja teściowa i twój teść, oby żyli jak najdłużej? Jak ci się powodzi — pytam — jak zdrowie, jak się miewają twoje interesy?

— E, tam — odparł. — Na zdrowie, dzięki Bogu, nie narzekam; jakoś się tam żyje. Ale interesy dziś nie bardzo...

— Pan Bóg pomoże — powiadam i patrzę na jego odzież: pożal się Boże, postrzępiona okrutnie, a buty — za pozwoleniem — wydeptane, że aż strach...

— Nie martw się — pocieszam go — Pan Bóg pomoże, wszystko się na pewno odmieni na lepsze, jak w świętych księgach piszą: „wszystko marność" — czyli pieniądz jest okrągły; dziś tak, jutro znów inaczej, byle człowiek jakoś żył. Najważniejsze — powiadam — to bitochen, ufność. Żyd powinien ufać Panu Bogu. A że tymczasem człowiek — mówię — morduje się? Przecież dlatego właśnie jesteśmy Żydami na tym świecie, jak się to mówi: „Jesteś żołnierzem — wąchaj proch". Porównanie „jak czerep stłuczony", czyli całe życie — powiadam — to nie więcej niż sen... Ty mi lepiej powiedz, Menachemie Mendlu, serce, skąd się tu wziąłeś raptem, znienacka, ni stąd, ni zowąd w Jehupcu?

— Co znaczy — on mi na to — skąd ja do Jehupca? Jestem już tu — powiada — szmat czasu. Już minęło powolutku półtora roku, odkąd tu przybyłem.

— A więc to tak? To ty znaczy się jesteś już tutejszy — pytam — to już jesteś mieszkańcem Jehupca?

— Sz-sz-sż! — żasyczał mój krewniak rozglądając się dookoła. — Nie krzyczcie tak głośno, reb Tewje! Jestem wprawdzie — mówi — tutejszy, ale to musi pozostać między nami... — Stoję i patrzę na niego jak na wariata.

— Jesteś uciekinierem — odzywam się — i ukrywasz się w śródmieściu Jehupca?

— Nie pytajcie — powiada — reb Tewje, nie ma o co. Nie jesteście, widać, obznajomieni ze zwyczajami i prawami Jehupca... Chodźcie — mówi — opowiem wam wszystko, a wtedy zrozumiecie, co znaczy, że jest się tutejszym nie będąc nim zarazem...

I zaczął mi opowiadać historię, jakby czytał z książki, o tym, jak to człowiek męczy się tutaj i poniewiera...

— Posłuchaj lepiej mnie, Menachemie Mendlu, i zajedź na wieś do mnie na jeden dzień przynajmniej. Odpoczniesz trochę. Będziesz — mówię — gościem i w dodatku bardzo pożądanym. Moja stara ucieszy się tobą prawdziwie.

Słowem, dał się namówić i pojechaliśmy razem do mnie do domu. Przyjechaliśmy — co za radość! Co za gość! Własny, rodzony stryjeczno-cioteczny z drugiego pokolenia! Bagatelka! Jak wy to mawiacie: „Krew nie woda". I zaczęło się: co słychać w Kasrylewce? Co porabia wuj Boruch Hersz? Co porabia ciotka Lea Dwosie? Wuj Josł Menasze? Ciotka Dobrisz? Co porabiają ich dziatki? Kto umarł? Kto się ożenił? Kto się rozwiódł? Kto jest po porodzie, a kto przed rozwiązaniem?

— Na cóż ci się zdały — powiadam — moja małżonko, obce weseliska i cudze obrządki obrzezania? Ty bacz lepiej, żeby było co do ust włożyć. „Kto głodny, niechaj przyjdzie i spożywa" — czyli nikt — powiadam — nie pójdzie w tany, zamiast zasiąść do posiłku. Jeśli będzie barszcz, to i owszem, a jeśli nie, to nie zaszkodzi wcale — powiadam — gdy będą pierożki, uszka albo kopytka, knedle, a może by tak podać bliny, wertliki czy wertuty. Może być — mówię — nawet więcej o jedno danie, byle szybciej.

Słowem, umyliśmy ręce, jak tego wymaga rytuał, zakąsiliśmy niezgorsza, jak to wy powiadacie: „I jedli" — a na to powiada Raszi: „Tak jak Pan Bóg przykazał".

— Posil się, Menachemie Mendlu — mówię doń. — Tak czy owak wszystko jest marnością, jak rzekł król Dawid, czyli świat jest głupi i fałszywy, a zdrowia — mawiała moja babka Nechome, ołow haszołem, mądra to była niewiasta — zdrowia i zadowolenia należy szukać w misce...

Ręce mojego gościa aż się trzęsły, pożal się Boże; nie mógł się dość nachwalić potraw mojej żony. Zaklinał się na wszystko, co święte, że już sobie nie przypomina tych czasów, gdy jadł takie mleczne potrawy, takie udane pierożki i smakowite wertuty.

— Głupstwo — powiadam doń. — Gdybyś skosztował kiedyś ciasto lub majonez, który ona przyrządza, dopiero wtedy zrozumiałbyś, co to jest raj na ziemi!

Słowem, gdy zjedliśmy i odmówili modlitwę dziękczynną, rozgadaliśmy się każdy o swoich sprawach, jak to zwykle bywa. Ja o tym, owym, tym, tamtym i jeszcze czymś innym, on zaś o swoich interesach. Opowiadał bajki o Odessie i Jehupcu, o tym, jak to on już z dziesięć razy był, jak się to mówi, „na koniu i pod koniem", dzisiaj bogacz — nazajutrz nędzarz i znów bogaty, i z powrotem biedę klepał. Handlował jakimiś takimi towarami, o jakich w życiu nie słyszałem, a miały takie cudaczno-dziwaczne nazwy: hos i bes i akcjeszmakcje, Potiwiłem, Malcew Szmalcew; diabli go tam wiedzą, co to jest takiego. A cyfry jakieś zwariowane: dziesięć tysięcy, dwadzieścia tysięcy — pieniądze jak błoto!

— Powiem ci prawdę, Menachemie Mendlu — powiadam doń — że to, co ty tu opowiadasz o tych twoich wyczynach, wymaga wielkiego sprytu i nie każdy to potrafi. Tylko jednej rzeczy nie mogę pojąć: z tego, co ja wiem i tak jak ja znam twoją połowicę — powiadam — dziwi mnie tylko bardzo jedno; a mianowicie że pozwala ci ona tak fruwać i nie przyjeżdża do ciebie konno na miotle.

— E — odpowiada z westchnieniem. — O tym mi, reb Tewje, wcale nie wspominajcie. Mam z nią i tak dość utrapienia. Gdybyście słyszeli — mówi — co ona mi pisze, powiedzielibyście, że jestem cadykiem, iż wytrzymuję to wszystko. Ale to — powiada — należy do błahostek. Na to ona jest żoną, ażeby mnie chciała żywcem pogrzebać. Istnieje natomiast rzecz o wiele gorsza: posiadam, zrozumcie mnie, na własność w dorobku teściową! Nie muszę wam o niej opowiadać. Znacie ją przecież...

— U ciebie — powiadam — wychodzi tak, jak w Piśmie Świętym jest napisane: „prążkowate, kropkowane i pstrokate" — czyli czyrak na czyraku, a na czyraku pęcherz?

— Tak — on mi na to — reb Tewje, macie słuszną rację. Czyrak jest wprawdzie czyrakiem, ale pęcherz, pęcherz jest jeszcze gorszy od czyraka...

Słowem, paplaliśmy tak aż do późnej nocy. We łbie mąciło mi się od jego opowiadania i dzikich interesów; od tych tysięcy wznoszących się w górę i padających w dół, i od majątków, które posiada Brodzki... Przez całą noc plątały mi się we śnie: półpriały... Jehupce... Brodzki... Menachem Mendel i jeogo teściowa. Dopiero nazajutrz z rana wydusił: że co?

— Jako że teraz u nas w Jehupcu — mówi — taki czas, że pieniądz ceni się bardzo, a towar na odwrót, za nic się liczy, dlatego — powiada do mnie — macie teraz możność, reb Tewje, zagarnąć trochę grosza, a mnie — mówi — po prostu utrzymacie przy życiu, całkiem zwyczajnie ożywicie, uczynicie z martwego żywym.

— Mówisz jak dziecko — ja mu na to. — Myślisz widocznie, że ja mam tyle pieniędzy, jak poniektórzy w Jehupcu? Półpriały? Głuptasie — powiadam — to czego mnie brakuje, ażeby równać się z Brodzkim, możemy sobie obaj życzyć zarobić do Świąt Wielkanocnych.

— No tak — odpowiada — sam wiem o tym. Ale czy wy myślicie, że na to potrzeba dużo pieniędzy? Jedną setkę — mówi — gdybyście mi teraz dali, to po trzech, czterech dniach zrobiłbym z niej dwieście, trzysta, sześćset, siedemset, a dlaczegoż by nie całe tysiąc rubli?

— Może się czasem zdarzyć — powiadam — i to bardzo nawet ładnie, żeby się stało tak, jak w świętych księgach piszą: „Blisko nagrody, a daleko od"... kieszeni... Ale cóż? Kiedy można by było mówić o takich sprawach? Gdyby się miało co włożyć do interesu. Lecz skoro nie ma nawet tej setki także, wtedy wychodzi — powiadam — że begape jowoj, bgape jejce — na co Raszi powiada: „Jeśli kto wkłada chorobę — wyjmuje boleści".

— E, tam — on mi na to — setka jeszcze u was, reb Tewje, się znajdzie. Przy waszym zarobku — mówi — i waszym imieniu, bez uroku...

— Cóż mi — mówię — z mego imienia? Imię jest istotnie nie lada rzeczą, ale co z tego? Ja pozostaję przy imieniu, a Brodzcy, jak zwykle, przy pieniądzach... Jeśli chcesz — ciągnę dalej — dokładnie wiedzieć, więc mogę ci oznajmić, iż posiadam w całym moim majątku wszystkiego razem akurat zaledwie jedną stówkę, którą powinienem z jakieś osiemnaście dziur załatać. Przede wszystkim wydać córkę za mąż...

— Słyszał kto coś podobnego? — on mi na to. — O to właśnie chodzi! Albowiem — powiada — kiedy może wam się, reb Tewje, nadarzyć jeszcze druga taka sposobność, dzięki której włożywszy jedną setkę — mówi — możecie wyjąć, bez uroku, z bożej woli tyle — powiada — żeby starczyło na wydanie za mąż dzieci i na wiele innych rzeczy?

I zaczęła się nowa śpiewka, która trwała ze trzy godziny, w przeciągu których on usiłował mi wyjaśnić, jakim sposobem potrafi zrobić z rubla trzy, a z trzech dziesięć.

— Przede wszystkim — prawi — trzeba wziąć setkę, wnieść ją i poprosić — mówi — o dziesięć kawałków (już zapomniałem, jak on to je nazwał). — Następnie należy odczekać parę dni, póki się to nie podniesie w górę. Wtedy nadaje się gdzieś tam depeszę każąc sprzedać, a potem kupuje się za te pieniądze dwa razy tyle kawałków. Potem ono znowu idzie w górę, więc znowu wysyła się depeszę. Trwa to tak długo, dopóki z jednej setki nie zrobią się dwie, z dwóch cztery, a z czterech osiem, z ośmiu szesnaście, no, istne cuda! Są tacy — powiada — w Jehupcu, którzy jeszcze całkiem niedawno temu chodzili bez butów, byli maklerami, pomocnikami, sługusami, a dziś posiadają własne murowane kamienice, ich żony mają do czynienia z żołądkami, jadą się leczyć za granicę... A oni sami rozbijają się po Jehupcu na gumilastikowych kółkach i już nawet nie poznawają człowieka.

Słowem, co wam tu długo przewlekać? Dostałem chętkę, ale to nie na żarty, do tego interesu. A kto tam może wiedzieć, mówię sam do siebie, może to właśnie on jest moim dobrym duchem? Przecież słyszę, że jednak ludzie wzbogacają się w Jehupcu ze swoich pięciu palców, czymże ja jestem gorszy od nich? Zdaje się, że on nie jest blagierem, ażeby wyssał z palca te wszystkie historie. Może rzeczywiście, myślę sobie, koło przeznaczenia odwróci się trochę w prawo i Tewje przynajmniej na stare lata stanie się kawałkiem człowieka? Jak długo, dalibóg, człek ma się tak męczyć i harować? W dzień i w noc furmanka, i jeszcze raz furmanka, i nabiał, i jeszcze raz ten nabiał. Już czas najwyższy — mówię — Tewje, odpocząć, stać się gospodarzem na równi z innymi gospodarzami, wstąpić codziennie do bóżnicy, zaglądnąć od czasu do czasu do księgi świętej. Że co? Że może, uchowaj Boże, „i nie wzejdzie, i nie dojdzie"? — czyli wszystko by wzięło w łeb? A dlaczegóż bym nie miał pomyśleć, że na odwrót, że wszystko obróci się ku dobremu? Ha!

— I co ty na to powiesz — odzywam się do mojej starej. — Jak ci się, dajmy na to, podoba jego plan?

A ona na to:

— Cóż ja mogę powiedzieć? Ja wiem — mówi — że Menachem Mendel nie jest, broń Boże, byle kim, ażeby miał u ciebie wyłudzić pieniądze. Nie wywodzi się, uchowaj Boże, z jakichś tam szewców czy krawców! Ma — powiada — bardzo przyzwoitego ojca, a już dziadka miał istne cacko! Nawet będąc ślepym siedział dzień i noc nad Torą. A babka Cejtł, oby jak najdalej była oddalona od nas, też nie była — powiada — taką sobie zwykłą kobietą...

— Też mi dowód, który można przytoczyć podczas zapalania świeczek chanukowych — odzywam się do niej. — Ludzie mówią o interesach, a ta zaczyna rozhowory o swojej babce, która piekła miodowniki, i dziadku, który „wyzionął ducha przy"... kieliszku... Baba zawsze zostanie babą. Nie darmo król Salomon objechał cały świat i nie znalazł ani jednej z odpowiednią ilością klepek w głowie...

Słowem, stanęło na tym, że zawieramy spółkę. Ja wkładam pieniądze, Menachem Mendel — rozum, a co Pan Bóg da, podzieli się na dwie równe części.

— Wierzajcie mi — rzekł Menachem Mendel — że będę z wami, reb Tewje, postępował uczciwie, co się zowie. To znaczy, że wam z boską pomocą będę dawał pieniądze, pieniądze i jeszcze raz pieniądze!

— Omejn! — powiadam — nawzajem! Bodaj te słowa trafiły prosto z twoich ust do pańskich uszu. Tylko że — mówię — jednej rzeczy w tej całej sprawie nie rozumiem: jak tu przejdzie kot przez wodę? Ja jestem tu, ty tam; pieniądze powiadam — to rzecz delikatna, zrozum, delikatna materia. Nie miej mi tego za złe, nie myślę tu wcale o żadnych chytrościach, lecz całkiem po prostu, tak jak powiedziane jest u praojca Abrahama: „Siejący we łzach, z pieśnią zbierać będą" — czyli lepiej przestrzec z góry, niż potem płakać...

— Ach, tak! — on mi na to. — Może macie na myśli, ażeby to spisać na papierze? Z największym dla was szacunkiem...

— Sza! — przerywam mu. — Chcąc tę rzecz rozważyć z drugiej strony, na odwrót, to przecież na nic się to nie zda. Jeśli zechcesz mnie zarżnąć, co mi wtedy po twoim papierku? „Nie myszy złodziejami są" — czyli nie weksel płaci, tylko człowiek. A skoro wiszę już na jednej nodze — mówię — to mi już wszystko jedno, czy zawisnę na drugiej także, czy nie.

— Możecie mi wierzyć, reb Tewje — powiada Menachem Mendel — przysięgam wam na moje czyste sumienie, oby mi tak Pan Bóg we wszystkim dopomógł, że nie mam tu na myśli żadnej chytrości ani nie mam zamiaru wyłudzić u was tych pieniędzy, tylko pragnę, ażeby wszystko odbyło się przyzwoicie i uczciwie. Będziemy się dzielili: „mnie połowa, tobie połowa" — czyli mnie sto, wam sto, mnie dwieście — wam dwieście, mnie trzysta — wam trzysta, mnie czterysta — wam czterysta, mnie tysiąc — wam tysiąc...

Słowem, wyjąłem te kilka rubli, trzykrotnie je przeliczyłem, a ręce porządnie mi drżały podczas liczenia, starą swoją zawezwałem na świadka, wyjaśniłem mu raz jeszcze, że to krwawe pieniądze, i oddałem mu je. Zaszyłem mu je w zanadrze, ażeby mu tego nikt, broń Boże, nie zwędził, i umówiłem się z nim, że z bożej woli nie później niż po następnej sobocie nie omieszka mi, broń Boże, napisać, i to dokładnie, szczegółowo o wszystkim. Pożegnaliśmy się, jak przystoi, wycałowali się bardzo serdecznie, jak to zwykle krewniacy.

Gdyśmy po jego wyjeździe pozostali sami, najrozmaitsze myśli i marzenia zaczęły mi się przedstawiać na jawie. A takie to były słodkie marzenia, iż zapragnąłem, ażeby ciągnęły się wiecznie i nigdy się nie skończyły. Przedstawiał mi się duży dom w samym środku miasta, dom kryty blachą, ze stajniami, dużym obejściem, komorami i komórkami, ze spiżarniami po brzegi wypełnionymi wszystkim, co najlepsze. A po tej posiadłości przechadza się gospodyni z pękiem kluczy — to moja żona Gołde — zmieniona nie do poznania; dalibóg dostała inną zgoła twarz. Twarz bogaczki z podbródkiem i sznurami pereł na szyi; puszy się i pomstuje na służące, klnąc je przeraźliwie. Wszystkie moje dzieci odziane w szaty sobotnie przechadzają się bezczynnie; ani to palcem o palec stukną. Podwórko roi się od ptactwa. Kur, kaczek, gęsi kręci się po nim co niemiara. Wewnątrz w domu jasno, w piecu płonie ogień, gotują wieczerzę, a samowar kipi i wrze jak bandyta! Na honorowym miejscu przy stole siedzi gospodarz we własnej osobie, czyli Tewje, w chałacie i jarmułce, a wokół niego zasiadają najzamożniejsi gospodarze miasta i schlebiają mu przy każdym słowie: — Pozwólcie, reb Tewje... Nie miejcie za złe, reb Tewje... „Aj — myślę sobie w tym momencie — bodaj diabli porwali pieniądze i bodaj piorun w nie trząsł!..."

— Kogo tak klniesz na czym świat stoi? — pyta moja Gołde.

— Nikogo — powiadam. — Zadumałem się nieco... Jakieś myśli, marzenia, zeszłoroczny śnieg... czy ja wiem zresztą... Powiedz mi no, Gołde, serce, czy ty czasem — odzywam się — nie wiesz, czym on handluje, ten twój krewniak, Menachem Mendel?

— Co mi się przyśniło — ona mi na to — tej nocy, ubiegłej nocy i w ciągu wszystkich nocy całego roku, bodaj padło na głowy moich wrogów! Jakże to tak — mówi — przesiedziałeś z człowiekiem całą dobę, gadałeś i gadałeś, i jeszcze raz gadałeś, a w końcu przychodzisz do mnie i pytasz, czym on handluje? Przecież — powiada — zrobiliście razem interes, do licha!

— Tak, tak — ja jej na to — zrobić — mówię — to się zrobiło, ale co się zrobiło, tego ani rusz nie wiem, choćby mi kto głowę ściął! Tu nie ma, zrozum, za co chwycić, o co zahaczyć; lecz mimo wszystko — powiadam — jedno z drugim nie ma nic wspólnego. Nie martw się, moja małżonko, serce mi wróży, że wszystko będzie dobrze. I zdaje mi się, że z boską pomocą zarobimy pieniądze, i to dużo pieniędzy — wobec tego powiedz omejn i idź, gotuj wieczerzę!

Słowem, mija tydzień, i dwa, i trzy — nie ma listu od mego wspólnika! Jestem jak trup. Chodzę jak bez głowy i nie wiem już, co myśleć o tym! Nie może być, żeby po prostu zapomniał napisać. On wie bardzo dobrze, jak my tutaj wyglądamy wiadomości od niego. Ale po chwili przechodzi mi inna myśl przez głowę: „A co ja mu, dajmy na to, zrobię, jeśli on sobie tam zdejmie całą śmietankę, a mnie powie: »Jeszcześmy niczego nie zarobili?« Wyzwę go od nicponi? Nazwę knaknisł? Przecież to być nie może" — uspokajam samego siebie. Jakże to tak? Czy to możliwe?... Postępuję z człowiekiem jak ze swym najbliższym, jak z krewnym, oby mnie spotkało to, co jemu życzę, a on miałby mnie takiego figla spłatać?! Ale wtem przychodzi mi na myśl coś innego: „Niech tam — tu już nie o zarobek chodzi, nie o zysk, już nie żądam tego od niego — ale niechby Pan Bóg pomógł, żeby przynajmniej te sto rubli ocalało". Aż mnie zimny pot oblał. „Stary głupcze! — wymyślam sobie. — Już sobie szyłeś dużą kabzę, ty durniu jeden! Ty bydlę w postaci konia! Byłbyś lepiej za tę setkę kupił parę koni takich, o jakich się i naszym przodkom nie śniło, a furmankę wymienił na nataczankę na resorach".

— Tewje, czemu ty o niczym nie myślisz? — odzywa się do mnie moja stara.

— Co to znaczy, że ja nie myślę? — odpowiadam. — Toż głowa mi omal od rozmyślania nie pęknie, a ona powiada „czemu nie myślisz"

— Nie inaczej — mówi — tylko coś mu się w drodze przytrafiło; albo bandyci — powiada — napadli nań i ogołocili od stóp do głów, albo zaniemógł, broń Boże, albo — oby nie wypowiedzieć tego w złą godzinę — zmarł biedaczysko.

— Co ty jeszcze wymyślisz — ja jej na to — moja duszko? Co za bandyci — powiadam — ni stąd, ni zowąd!

A sam medytuję: alboż to wiadomo, co się wszystko człowiekowi może w drodze przydarzyć?

— Ty — powiadam — moja żono, masz zwyczaj tłumaczyć wszystko jak najgorzej!

— Już on z takiej rodziny pochodzi — ona mi na to. — Jego matka — prawi — oby była orędowniczką naszą — niedawno zmarła, i to w kwiecie wieku. A trzy siostry — oby jak najdalej oddalone od nas były — miał, to jedna — ciągnie dalej — zmarła jeszcze będąc dziewczyną, druga nawet za mąż wyszła — mówi — ale przeziębiła się w łaźni i zmarła, a trzecia — powiada — tuż po pierwszym porodzie oszalała, męczyła się i męczyła, i też zmarła...

— Niech żyje „zmarła" — mówię — Gołde! Wszyscy — powiadam — umrzemy. Człowiek — prawię — to tak jak ten stolarz: stolarz żyje, żyje i umiera, a człowiek tak samo: żyje, żyje i w końcu umiera.

Słowem, postanowiliśmy, że przejadę się do Jehupca. Tymczasem nazbierało się trochę towaru. Miałem już dość duży kramik z masłem, serem i śmietaną, prima sort! Zaprzęgnąłem furmankę i „wyjechali z Sukot" —na co Raszi powiada: „Marsz do Jehupca!" Gdy tak jadę pogrążony w melancholii, ze zgorzkniałym sercem, co sobie chyba możecie wyobrazić, samiuteńki w lesie, krew zaczyna się we mnie burzyć i przychodzą mi na myśl najrozmaitsze myśli i przypuszczenia. „Ładnie to ja będę wyglądał — myślę sobie — gdy przyjadę, zacznę się dopytywać o mego wspólnika, a wtem ktoś mi powie: — Menachem Mendel? Te, te, te! Porządnie obrósł w piórka. Przewraca świat do góry nogami! Ma własną kamienicę, rozjeżdża karetami, anibyście go poznali! — A ja — myślę sobie — nabieram odwagi i udaję się do niego do domu.

— Tprrru! — mówią mi przy drzwiach, częstując szturchańcem w pierś. — Nie pchaj się tak wujaszku, tu pchać się nie wolno i na nic się to nie zda. — Przecież jestem swój — powiadam — toż on jest mojej żony rodzony cioteczno-stryjeczny z drugiego pokolenia. — Mazł tow wam — odpowiadają mi — bardzo nam miło, ale nic wam nie zaszkodzi, jeśli poczekacie trochę o tutaj, przy drzwiach. Doprawdy, że nic wam to, broń Boże, nie zaszkodzi... Domyślam się więc, że trzeba im coś wsunąć w łapę, jak wy to powiadacie: »Wznoszą się wzwyż i schodzą w dół«, czyli — jeśli nie posmarujesz, nie pojedziesz, i idę prosto do niego samego. — Dzień dobry wam — powiadam doń — reb Menachem Mendel! — Ale skąd? Ale gdzie tam! »Ani nikt nic nie mówi, ani słów nie ma« — czyli nie poznaje mnie wcale! — Czegoście chcieli? — powiada do mnie. Omal nie mdleję z przerażenia. — Co to znaczy, panie — mówię — nie poznajecie mnie? Nie poznajecie krewniaka? Nazywam się Tewje. — A — odpowiada Menachem Mendel — Tewje? Jakieś znajome imię... — Znajome? — pytam. — A może znane wam też są bliny mojej żony? Przypomnijcie sobie. A może — pytam znowu — przypominacie sobie też jej knedle, pierożki, wertuty?..."

Albo inna znów myśl, i to całkiem odwrotna, przechodzi mi przez głowę: „Przychodzę do niego, a on wita mnie serdecznym szotem alejchem. — Co za gość! Jaki gość! Siadajcie, reb Tewje. Co porabiacie? Jak się miewa wasza żona? Już was dawno oczekuję. Chciałem się z wami rozliczyć. — I to mówiąc wyjmuje kupę półpriałów i sypie mi pełną czapkę pieniędzy. — To — powiada — zarobek, a wkład — mówi — zostaje w interesie. Ile zarobimy, podzielimy między siebie pół na pół, na jednakowe części. Mnie sto — wam sto, mnie dwieście — wam dwieście, mnie trzysta — wam trzysta, mnie czterysta — wam czterysta..." Zatopiony w takich oto dumaniach zdrzemnąłem się i nie zauważyłem, że koń zjechał z szlaku w bok, wóz zaczepił o jakieś drzewo i nagle podrzuciło mną i trzasnęło w głowę, że aż mi się iskry z oczu posypały. „I to ku dobremu — mówię sobie — chwała Bogu, że osie przynajmniej zostały całe..."

Słowem, przybyłem do Jehupca, pozbyłem się przede wszystkim towaru raz dwa, jak zwykle, i poszedłem szukać mojego wspólnika. Kręcę się godzinę, dwie i trzy „a dziecka nie ma" — czyli nie widzę go wcale! Zaczynam wypytywać ludzi, dopytywać się:

— Czyście czasem nie widzieli lub słyszeli o pewnym Żydzie, którego czcigodne imię brzmi Menachem Mendel? A Żydzi na to, że skoro na imię mu Menachem Mendel, to nawet ładnie i z jego ręki jeść można snadnie, ale tego — powiadają — jeszcze bardzo niewiele. Menachemów Mendlów jest bardzo dużo na tym świecie.

— Macie pewno na myśli — pytam — jego farmelię? Bodajbym tak nie wiedział o zmartwieniach — powiadam — wraz z wami, jak nie wiem o nim niczego więcej. Kiedy — mówię — jeśli już pragniecie wiedzieć całą prawdę, to mogę wam tylko rzec, że w domu, w Kasrylewce znaczy się, to go też wołają imieniem jego teściowej: czyli Menachem Mendel Borucha Hersza Lei Dwosi. A jeśli wam i tego za mało, to wam mogę jeszcze dodać, że jego teścia — powiadam — już leciwego Żyda Borucha Hersza, też wołają jej imieniem: Boruch Hersz Lei Dwosi, a nawet ją samą, Leę Dwosię, również wołają Lea Dwosia Borucha Hersza Lei Dwosi. Teraz to już rozumiecie?

— Rozumieć to my rozumiemy — odpowiadają mi Żydzi — ale to wszystko jednak nie wystarczy. Czym on się zajmuje — pytają — jaki on ma interes, ten wasz Menachem Mendel?

A ja na to, że on handluje półpriałami, jakimiś bes-mes i Potiwiłowami: — Nadaje — powiadam — dokądś tam depesze, do jakiegoś Petersburga, do Warszawy...

— A! — oni na to i pokładają się ze śmiechu. — Czy nie chodzi wam czasem o tego Menachema Mendla, co to handluje jaknehozem? Pofatygujcie się zatem z łaski swej — mówią mi — i przejdźcie na tamtą stronę. Tam ugania się dużo takich hozów, a wasz między nimi...

— „Im więcej człowiek żyje, tym więcej chleba zjada" — myślę sobie. — Co to za hoży jakieś? Przechodzę na przeciwną stronę, na tretar, i widzę tam tylu Żydów, bez uroku, jak na jarmarku. Tłok, że nie sposób się przedostać. Biegną jak wariaci. Ten tędy, drugi owędy, jeden przez drugiego, jakiś pomylony świat. Gadają, krzyczą, wymachują rękami: — Potiwiłow! Mocny, mocny!... Łapię cię za słowo!... Będzie się drapał... Wsunąłem zadek... Należy mi się kartasz... Jesteś niebywałym parchem... Głowę ci rozwalę... Napluj mu w twarz... Patrzcie no, kapotę mi zerżnął... Też mi szpegielant... Bankrucie!... Parobku!... A bodajbyś sczezł... — Omal się nie pobiją. — I uciekł Jaakow — mówię do siebie — czyli zmykaj stąd, Tewje, zanim nie oberwałeś po gębie! „No, no — myślę sobie. — Pan Bóg jest naszym ojcem, Szmuel Szmelke jego wiernym sługą, największe miasto to Jehupiec — a Menachem Mendel to największy kupiec. O, tu właśnie — myślę sobie — łowi się to wielkie szczęście półpriały. I to właśnie nazywa się u nich »robić interesy» ? Och i jej, Tewje! Ładnie wyglądasz z twoimi geszeftami!"

Słowem, zatrzymałem się przy dużym oknie, w którym wystawiono mnóstwo spodni, i nagle spostrzegłem w szybie mojego Szmaje baał parnose. Aż mi się serce-ścisnęło, gdy go zobaczyłem. Dusza mi w pięty uciekła! Jeśli miałem kiedykolwiek gdziekolwiek wroga i jeśli wyście go mieli — możecie sobie życzyć doczekać chwili, w której zobaczymy go w takim odzieniu, jakie miał na sobie Menachem Mendel. Gdzie mi tam kapota? Jakie znowu buty? A twarz jego — Ojcze litościwy — już ładniejszego chyba kładą do grobu. — No, Tewje, „jako przepadłem — przepadłem" — czyli teraz dopiero jesteś pogrążony głęboko w ziemi. Możesz się pożegnać z twą krwawicą, albowiem jest tak, jak to wy powiadacie: „ani niedźwiedzi, ani lasu" — czyli ni towaru, ni pieniędzy, tylko całkiem zwyczajnie i po prostu zgryzoty i nieszczęście...

On widocznie również bardzo się zmieszał, stanęliśmy obaj jak przygwożdżeni w miejscu. Nie byliśmy w stanie słowa przemówić. Patrzyliśmy sobie prosto w oczy jak te koguty, a spojrzenia zdawały się mówić: „Biada nam obu, nieszczęśnikom! Możemy sobie wspólnie uszyć torby i wyruszyć w świat na żebry!"

— Reb Tewje — mówi cicho, ledwo go słyszę, a łzy go dławią. — Reb Tewje! Jeśli ktoś nie ma szczęścia, wiecie, to bodaj byłby w ogóle — powiada — na świat nie przyszedł! Zamiast tak — mówi — się męczyć... Wart jestem, ażeby mnie powieszono — prawi. — Zasłużyłem na chłostę! — Więcej nie był w stanie mówić.

— Pewno — odrzekłem — że zasłużyłeś, Menachemie Mendlu na to, ażeby za taką historię położyć cię w tym oto miejscu — mówię — w samym środku Jehupca i wsypać ci szczodrze tyle cięgów, ażebyś ujrzał twą babkę Cejtł z tamtego świata. No, pomyśl — powiadam — tak sam, coś ty najlepszego zrobił! Wziąłeś — mówię — pełen dom ludzi, toż to męka żywych stworzeń, ludzi Bogu ducha winnych, i zarżnąłeś ich bez noża! Gwałtu — zawołałem — z czymże ja teraz wrócę do domu, do żony i dzieci? No powiedz tak sam, ty bandyto, morderco, zbóju jeden!

— Prawda — odpowiada stojąc wsparty o ścianę — prawda, reb Tewje, aby mi tak Pan Bóg dopomógł...

— Przecież piekło — mówię — głupcze jeden, piekło to zbyt mała kara dla ciebie!

— Prawda — on znowu — prawda, reb Tewje, oby mi tak Pan Bóg dopomógł... Zamiast takiego życia — mówi — zamiast takiego życia, reb Tewje... — i opuścił głowę. Stoję tak i przyglądam mu się, temu nieszczęśnikowi, jak to on głowę spuścił, czapka mu na bok zjechała, o ścianę się oparł, a każdy jego jęk i westchnienie wyrywają kawał serca.

— Jeśli — powiadam — zechcemy to samo rozważyć z drugiej strony, to przecież rozumiem bardzo dobrze, że ty może jesteś Bogu ducha winien; rozpatrzmy no dokładnie tę całą sprawę tak i siak i wyciągnijmy z tego wniosek: ażebym miał przypuszczać — ciągnę dalej — że zrobiłeś to na skutek złej woli, byłoby to przecież głupie, gdyż byłeś takim samym wspólnikiem jak i ja, do połowy zysku. Toż ja włożyłem pieniądze, a ty, pożal się Boże. rozum — och i jej! Przecież myślałeś, jak się to mówi. „na życie, nie na śmierć". A że z tego wszystkiego wyszły nici? Pewno nie było przeznaczone... Jak to wy powiadacie: „Nie przechwalaj się dniem jutrzejszym" — czyli człowiek plany roi, a Pan Bóg się śmieje. Weź dla przykładu — powiadam doń — ty głupcze jeden, chociażby mój interes, który zda się już być całkiem pewny, a jednak jeśli było przeznaczone, aby ubiegłej jesieni położyła się u mnie krowina — nie o tobie niech to będzie powiedziane — która na trefne mięso i to wartała pięćdziesiątkę, a tuż po niej druga, ryża, za którą i dwudziestu rubli nie wziąłbym — to czy mi coś pomogło? Jeśli człowiekowi nie wiedzie się — mówię — to i kamec bejt też będzie me! Już cię nawet nie chcę pytać o moje pieniądze. Wiem bez pytania, gdzie tkwią moje krwawo zarobione grosiki, och i jej! Wpakowałeś je w jakąś świętą sprawę — powiadam — w jakiś jaknehoz, w jakiś wczorajszy dzień! A kto temu winien, jeśli nie ja sam? Dałem sobie wmówić jakieś pieczone gołąbki, jakiś szmendryk, jakieś niestworzone rzeczy? Pieniądze, bracie, trzeba — mówię — zapracować, trzeba na nie harować i tyrać w pocie czoła! Razów — powiadam — Tewje, razów zasłużyłeś, ale takich, żeby się kurzyło! Lecz na cóż zda się teraz mój lament? Jak tam piszą w świętych księgach? „Krzyczała dziewczyna" — czyli krzycz, choćbyś nawet miał pęknąć z krzyku. Rozum i skrucha to dwie rzeczy, które zjawiają się zawsze zbyt późno. Nie jest ci przeznaczone, Tewje, być bogaczem... Jak powiada Iwan: Ne buło u Mikity hroszej i ne bude. Pewno taka jest — mówię — wola boża. Pan Bóg dał, Pan Bóg wziął — na co Raszi powiada: „Chodź, bracie, wypijmy — powiadam — po kieliszku!..."

Tak oto, panie Szołem Alejchem, nici wyszły z moich snów i marzeń! A myślicie może, że się tak bardzo zmartwiłem i nadto przejmowałem tym, iż straciłem pieniądze? Obym tak nigdy zła nie zaznał, że wcale nie! Toż my obaj wiemy dokładnie, jak tam napisane jest: „Do mnie należy srebro i złoto" — czyli pieniądze to błoto! Najważniejsze to sam człowiek, znaczy się, żeby człowiek był człowiekiem. Ale co mnie jednak mimo wszystko bolało? Bolało mnie to, że sen się rozwiał. Bardzo mi się chciało, o, jakże mi się okropnie chciało bodaj przez chwilkę być bogatym! Lecz czy to coś pomoże? Jak to my mówimy w Pereku: „Wbrew swej woli żyjesz" — i wbrew swej woli buty zdzierasz! Ty, Tewje, powiada Stwórca, musisz dbać o ser i masło, a nie śnić o niebieskich migdałach. A że co? Ufność? Nadzieja? Na odwrót, im więcej zmartwień, tym więcej ufności, im większy biedak, tym większą ma nadzieję, a na dowód tego muszę wam powiedzieć...

Lecz zdaje mi się, że się dziś zbytnio zagadałem. Czas jechać, pomyśleć o interesach, jak to wy mawiacie: „Każdy człowiek kłamie" — czyli każdy ma swoje własne bolączki. Bądźcie mi zdrowi i niech się wam zawsze dobrze wiedzie!

Napisane w 1899 roku.

DZISIEJSZE DZIECI

— Względem tego, co wy powiadacie: „Synów wychowałem i wywyższyłem" — czyli ródź je, męcz się z nimi, poświęć się dla nich, haruj w dzień i w nocy, bo co? Człek myśli może tak, a może siak; każdy wedle swego imienia i wedle swego dążenia. Do Brodzkiego ja się naturalnie nie będę dobijał, ale żeby już całkiem zejść na psy — też nie ma musu, ponieważ ja sam też nie jestem byle kim, dalibóg! I wywodzę się, jak moja żona, oby żyła jak najdłużej, powiada, też nie z szewców i nie z krawców. Myślałem więc, że ja ze swymi córkami pewno wygram nie lada jaki los. A dlaczego? Po pierwsze, Pan Bóg pobłogosławił mnie urodziwymi córkami, a ładna buźka — jak wy powiadacie — to połowa posagu. Po wtóre, to ja przecież teraz jestem, z bożej woli, nie ten sam Tewje co ongiś i mogę nawet dopiąć najlepszej partii w Jehupcu — ha, co wy na to? Cóż, kiedy mamy Wszechmocnego Boga na świecie, który jest pełen litości i miłosierdzia, dokonuje niezwykłych cudów i robi ze mną, co Mu się żywnie podoba; „wznosi wzwyż i pogrąża w dół", toteż powiada do mnie tak: „Tewje, nie wmawiaj sobie głupstw! Niech świat się wiedzie tak jak zawsze!" Słuchajcie, co się może zdarzyć na tym świecie; a u kogo dzieją się wszystkie cuda? U nieszczęśnika Tewji!

Słowem, po co wam długo przewlekać tę historię. Pamiętacie z pewnością, co mi się przydarzyło, oby mnie Pan Bóg przed tym teraz uchronił, wówczas z moim wspólnikiem, to jest tę historię z krewniakiem moim, z Menachemem Mendlem, oby imię i pamięć po nim wyklęte zostały, i jakżeśmy to ładnie wyhandlowali w Jehupcu z tymi półpriałami i potiwiłowskimi akcjami — taki rok na naszych wrogów! Jak ja to wówczas poruszyłem świat cały; co za nieszczęście! Myślałem, że nastał kres, nastąpił koniec Tewji Mleczarza!

— Głupcze! — mówi do mnie pewnego razu moja stara. — Dość zamartwiania się; niczego tym nie dopniesz! Tylko sobie krwi napsujesz i nic więcej! Niech się nam zdaje, że rozbójnicy napadli i ograbili nas doszczętnie. .. Przejdź się lepiej — powiada żona — do Anatewki, do Lejzera Wołfa, tego rzeźnika; powiada, że potrzebuje cię bardzo.

— A co się tam stało? Czegóż on mnie tak koniecznie potrzebuje? O ile ma na myśli — mówię — naszą niedojoną krowę, może od razu wziąć kija i wybić to sobie z głowy.

— Bo co? — powiada żona. — Żal ci mleka, które nam daje, czy masła i sera, które dzięki niej mamy?

— Nie dlatego — powiadam — ale tak sobie; po pierwsze — grzech po prostu oddać to bydlę na rzeź. Żal boskiego stworu! W naszej świętej Torze napisane jest...

— Dość już tego, Tewje! — żona mi na to. — Cały świat wie bardzo dobrze o tym, że ty jesteś Żydem biegłym w nauce Tory. Posłuchaj lepiej mnie, swojej żony, i przejdź się do Lejzera Wołfa. Każdego czwartku — powiada żona — gdy nasza Cejtł przychodzi do jatki po mięso, nie daje jej spokoju; powiesz, mówi, ojcu, żeby przyszedł. Potrzebuję go bardzo...

Słowem, trzeba kiedyś — jak wy to mówicie — żony też posłuchać. Dałem się więc namówić i poszedłem do Lejzera Wołfa, do Anatewki, która jest oddalona od nas o jakie trzy wiorsty, i nie zastałem go oczywiście w domu.

— Gdzież on się podziewa? — zapytałem kurnosą Żydówkę kręcącą się tam po domu.

— W projekcie — odrzekła kurnosa. — Od samego rana zabijają tam wołu i nie mogą go zarżnąć; powinien lada chwila nadejść!...

Kręcę się sam po domu i przyglądam się gospodarce Lejzera Wołfa. Bez uroku! Dobrobyt — oby wszystkim moim przyjaciołom Pan Bóg zesłał taki dostatek. Szafa z mosiężnym naczyniem stoi w kącie, nie kupi się jej nawet za sto pięćdziesiąt rubli. Samowar i obok jeszcze jeden samowar, miedziane tace i jeszcze warszawskie też, para srebrnych lichtarzy, kieliszki i kieliszeczki pozłacane, lampka chanukowa lana i jeszcze wiele rozmaitych rzeczy. Pełno fidrygałków bez liku i miary. „Panie Wszechświata! — myślę sobie. — Pozwólże mi doczekać takiego dostatku u moich dzieci, oby zdrowe były!... Co za szczęściarz z tego rzeźnika! Nie dość, że jest taki bogaty, to posiada w majątku wszystkiego dwoje dzieci, które już są wydane, i w dodatku jeszcze owdowiał!..."

Słowem, Pan Bóg dopomógł, otworzyły się drzwi i wszedł Lejzer Wołf wściekły, jak nie wiem kto, na rzezaka! Unieszczęśliwił go, nie dobił mu wołu ogromnego jak ten dąb, a bodajby zdechł! Przez drobnostkę orzekł, że jest trefny; znalazł jakiś mały defekcik w płucach, wielkości główki od szpilki — bodajby się pod ziemię zapadł!

— Szczęść Boże, reb Tewje — powiada do mnie. — Co to takiego, że nie można się was doprosić, ażebyście raczyli przyjść? Co Żyd porabia?

— Cóż mam robić — odpowiadam mu — robi się i robi — mówię — wciąż się dopiero robotę zaczyna, jak w świętych księgach piszą: „ni twego żądła, ni twego miodu" — czyli ani pieniędzy, ani zdrowia, ani życia, ani niczego.

— Grzeszycie, reb Tewje — oni mi na to. — W porównaniu z tym, jak wiodło wam się kiedyś, jesteście przecież teraz, bez uroku, magnatem.

— Czego mnie brak, aby być tym, za kogo mnie uważacie — powiadam — możemy sobie obaj życzyć zarobić... ale nic. Chwała Bogu i za to. Jest — powiadam — taka Gemara: „Askakurdo dymaskanto dykarnoso dyfarsmachto" — a sam sobie myślę: „Bodajbyś tak z nosem był, hyclu jeden, czy w ogóle jest taka Gemara na świecie".

— Zawsze — powiada on do mnie — macie jakąś Gemarę; dobrze wam, reb Tewje, że znacie się na drobnych literkach. Ale na co nam mędrkowanie, ściganie się w uczoności; pomówmy lepiej o naszym interesie. Siadajcie, reb Tewje — powiada do mnie i woła: — Podać herbatę! — Jakby spod ziemi wyrosła kurnosa Żydówka, chwyciła samowar jak czart mełameda i umknęła z nim do kuchni.

— A teraz — mówi rzeźnik — skoro już jesteśmy sami, możemy porozmawiać w cztery oczy o najważniejszej sprawie. Rzecz się tak ma — zaczyna. — Już dawno chciałem z wami porozmawiać, reb Tewje. Przekazałem wam przez córkę i prosiłem kilka razy, ażebyście przyszli do mnie. Rozumiecie, wpadła mi w oko...

— Wiem, wiem — powiadam — że wam wpadła w oko. Lecz daremny — mówię — wasz trud; nic z tego nie wyjdzie, reb Lejzer Wołf, ani, ani...

— A to dlaczego? — pyta i patrzy na mnie wystraszonym wzrokiem.

— A dlatego — odpowiadam. — Mogę życzyć sobie, ażeby to jeszcze nieco trwało. Staw się nie pali.

— Na cóż — mówi Lejzer Wołf — macie czekać, skoro możecie tego już dokonać?

— Po pierwsze — mówię — toż to litość bierze, po wtóre — powiadam — toż to męka żywego stworzenia. ..

— Popatrzcie no na niego, jak to potrafi udawać! — Lejzer Wołf na to z uśmieszkiem. — Gdyby był ktoś przy tym, przysiągłby, że jest u was jedynaczką! Wydaje mi się, że macie ich bez uroku, pod dostatkiem, reb Tewje?...

— Skoro je już mam — odpowiadam — niech się więc mnie trzymają, a kto mnie zazdrości, niech sam niczego nie posiada...

— Zazdrości? A któż — on mi na to — mówi o zazdrości? Na odwrót — powiada — dlatego, że są one, bez uroku, urodziwe i udane, dlatego właśnie chciałem... zrozumieliście czy nie? Nie zapomnijcie tylko, reb Tewje, o wygodzie, którą z tego będziecie mieli...

— A jakże, a jakże — mówię — od waszej wygody i dobroci, reb Lejzer Wołf, może głowa pęknąć; zimą kawałka lodu człek się u was doprosić nie może. Wiemy to nie od dziś — powiadam — jeszcze pamiętamy z dawnych czasów...

— E! — powiada on do mnie ze słodkawą miną. — Co wy porównujecie, reb Tewje, dzisiejsze czasy do tamtych? Kiedyś było inaczej, a dziś jest znowu co innego; toż będziemy, jak to się mówi, powinowatymi, ha?

— A co to za powinowactwo? — pytam.

— Zwyczajne! — powiada — jak to powinowaci!

— Co wy macie — mówię — na myśli, reb Lejzer Wołf? O czym my tu właściwie rozmawiamy?

— Owszem — on mi na to — powiedzcie wy, reb Tewje, o czym my tu mówimy?

— Jak to o czym! O mojej niedojnej krowie, którą wy chcecie kupić!

— Cha! cha! cha! — śmieje się on do rozpuku. — Niczego sobie krówka i niedojna w dodatku — cha! cha! cha!

— A co wyście mieli na myśli, reb Lejzer Wołf? Powiedzcie proszę, może i ja się pośmieję?

— O waszej córce — powiada — o waszej Cejtł mówimy przez cały czas! Przecież wiecie, reb Tewje, że jestem — oby was Bóg tym nie doświadczył — wdowcem, więc postanowiłem sobie tak: po co szukać szczęścia wśród obcych, mieć do czynienia ze swatami, diabłami i czartami. Czy to nie lepiej tak, jako że my jesteśmy obaj na miejscu, ja znam was, wy znacie mnie, towar sam też mi się podoba... Widzę ją każdego czwartku u siebie w jatce, kilka razy ją zagadnąłem, owszem, nie można powiedzieć... spokojna. Sam też jestem, bez uroku, jak widzicie, nie najpośledniejszy z gospodarzy. Jest dom własny i kilka kramików, oby nie zgrzeszyć, trochę skóry na strychu też jest i nieco grosza w kufrze znajdzie się również. Po cóż nam, reb Tewji, cygańskie sztuczki, mądrzenie się i chytrostki? Czy to nie lepiej podać sobie ręce i raz — dwa — trzy, zrozumieliście czy nie?...

Słowem, gdy usłyszałem to wszystko, odjęło mi po prostu dar mowy, jak zwykle, gdy komuś zwiastują nagle radosną nowinę. Na początku przeszła mi nawet przez głowę taka oto myśl: „Lejzer Wołf... Cejtł... on już ma takie dzieci jak ona"... Ale po chwili sam sobie to wyperswadowałem. Takie szczęście, takie szczęście! Toż jej będzie tak dobrze, tak dobrze, jak nigdzie na świecie! A że on nie jest takim udanym mężczyzną... W dzisiejszych czasach to nawet zaleta; jak się to mówi: „Człek jest bliższy sam sobie" — czyli jak się jest dobrym dla kogoś, jest się złym dla siebie. Jedna wada, że jest nieco zbyt prostacki... No cóż, czy to każdy może być znawcą nauki świętej? Małoż to bogaczy, poważnych obywateli Anatewki, Mazepewki, a nawet Jehupca, którzy nie rozróżniają nawet liter, nie odróżniają krzyża od alef, a mimo to, jeśli komu zostało przeznaczone szczęście, to taki rok na mnie, jakim oni poważaniem się cieszą na tym świecie, tak jak to piszą w Pereku: „Jeśli nie ma mąki, nie ma też Tory" — czyli Tora spoczywa w skrzyni, a rozum w kieszeni...

— No, reb Tewje — powiada Lej zer Wołf. — Czemu milczycie?

— Czy mam krzyczeć? — mówię niby ociągając się. — To jest sprawa tego rodzaju, reb Lejzer Wołf, o której trzeba, zrozumcie, dokładnie pomyśleć i nad którą należy zastanowić się porządnie. To nie bagatelka jakaś — prawię — to moje pierwsze dziecko!

— Właśnie — oni mi na to — dlatego, że pierwsze dziecko; a już potem — ciągnie dalej — będziecie mogli, z woli bożej, wydać za mąż drugą córkę też, a później, z czasem i trzecią. Rozumiecie czy nie?

— Omejn — powiadam — nawzajem! — mówię. — Za mąż wydać to nie żadna sztuka. Żeby tylko — powiadam — Pan Bóg zesłał każdemu to, co zostało mu przeznaczone...

— Nie — on mi na to — nie to miałem na myśli, reb Tewje. Myślałem o czym innym zgoła. Posagu, chwała Bogu, dla waszej Cejtł wam nie potrzebna, a przyodziać ją do ślubu we wszystko, co dziewczyna potrzebuje, też będzie moją rzeczą. Wam — mówi — także coś pewno kapnie przy tym do kiesy...

— Fe — powiadam doń — mówicie przecież, wybaczcie, doprawdy jak w jatce! Co to znaczy „do kiesy"? Fe! Moja Cejtł nie należy, broń Boże, do takich dziewcząt, które trzeba sprzedawać za pieniądze. Fe, fe!

— Fe to fe — on mi na to. — Myślałem, że owszem... ale skoro wy powiadacie fe — niech będzie i tak! Jeśli wam odpowiada, to i mnie to dogadza! Najważniejsze — powiada — żeby było jak najszybciej, nawet zaraz, nawet już, jak się to mówi, ponieważ potrzebna mi jest gospodyni w domu. Rozumiecie czy nie?

— Proszę bardzo, jeśli o mnie chodzi, nie będę się sprzeciwiał; ale trzeba przecież porozmawiać z moją połowicą — mówię. — W takich sprawach ona postanawia. To nie przelewki. Raszi powiada: „Rachel opłakuje swoje dzieci" — czyli matka jest opiekunką. No a Cejtł — powiadam — również należałoby zapytać. Jak się to mówi: „Wszystkich gości na wesele zabrano, a narzeczonego zostawiono w domu..."

— Głupstwo — powiada Lejzer Wołf — a któż by tu się pytał? Należy ją powiadomić o tym, reb Tewje. Przyjść do domu, oznajmić tak i tak i postawić chupę. Słowo, drugie i mohorycz!

— Nie mówcie tak — powiadam — reb Lejzer Wołf. Dziewczyna nie jest, broń Boże, wdową.

— Naturalnie — on mi na to — że dziewczyna jest dziewczyną, a nie wdową i właśnie dlatego — mówi — należy zawczasu z nią pogadać o odzieży, rozumiecie, o tym, tamtym, owym i jeszcze czym innym. A tymczasem — powiada — reb Tewje, weźmy odrobinkę wódki, lechaim, ha? Czy może nie?

— Owszem — mówię — dlaczego nie? Co ma wspólnego pokój ze zwadą? Jak się to mówi: człowiek jest człowiekiem, a wódka wódką. Jest — powiadam — u nas Gemara... — I rąbnąłem mu Gemarę jedną i drugą nie z tej ziemi, z Pieśni nad Pieśniami i z Chad Gadja...

Słowem, łyknęliśmy trochę gorzały, „jak napisane jest" — czyli jak Pan Bóg przykazał! Tymczasem kurnosa przyniosła samowar. Wypiliśmy po szklance ponczu, czas spędziliśmy bardzo przyjaźnie. Życzyliśmy sobie nawzajem wszystkiego dobrego, gawędziliśmy, paplaliśmy wciąż o przyszłym weselisku. Mówiło się trochę o tym i owym, a potem znów o weselu.

— Czy wy aby wiecie, reb Lejzer Wołf, jaki to barliant?

— Wiem — on mi na to — wierzcie mi, że wiem bardzo dobrze. Gdybym tego nie wiedział — mówi — tobym przecież wcale nie gadał!

Mówiliśmy obaj jednocześnie. Ja krzyczałem: „Diament, barliant! Żebyście tylko wiedzieli, jak ją szanować, żeby jatka z was nie wyłaziła"... A on: „Nie bójcie się, reb Tewje, to co będzie jadała u mnie w dzień powszedni, nie jadła u was w święta"...

— E, tam — powiadam — jedzenie, też mi ważna rzecz! Bogacz — mówię — nie połyka dukatów, a biedak nie gryzie kamieni. Jesteście prostakiem — powiadam — i dlatego nie potraficie ocenić jej zalet ani tego, jak to ona potrafi chałę upiec, rybę przygotować... Reb Lejzer Wołf — powiadam wam, jej ryby... świat tego nie znał! Trzeba — powiadam — zasłużyć sobie na coś takiego...

A on znowu:

— Reb Tewje, wybaczcie mi, ale rozum wasz zaczął już chyba na starość szwankować. Reb Tewje, nie znacie się na ludziach, reb Tewje! Nie znacie mnie wcale!

A ja jeszcze raz:

— Na jedną szalę złoto, a na drugą Cejtł! Słyszycie, reb Lejzer Wołf, gdybyście nawet posiadali swoich pięćset tysięcy, to i wówczas nie doroślibyście jej do pięty!...

A on znowu:

— Uwierzcie mi, reb Tewje, że jesteście niemądrzy, mimo żeście starsi ode mnie!

Słowem, pokrzyczeliśmy sobie widocznie niejedną godzinkę. We łbie mąciło mi się porządnie. Gdy wróciłem do domu, była już późna noc i wydawało mi się, że moje nogi są jak gdyby spękane... Moja żona, oby zdrowa była, od razu poznała, że mam porządnie w czubie, i zgotowała mi odpowiednie przyjęcie, takie, na jakie zasłużyłem.

— Sza, nie złość się, Gołde! — powiadam do niej przymilnie, a sam mam ochotę puścić się w tany. — Nie krzycz, moja duszko! Należy nam się Mazł tow!

— Mazł tow? — powiada żona. — A bodaj cię licho wzięło wraz takim Mazł tow! Już się pozbyłeś niedojnej krowy? — mówi. — Już ją oddałeś rzeźnikowi?

— Jeszcze gorzej! — ja jej na to.

— Zamieniłeś ją — pyta żona — na inną? Nabrałeś Lej zera Wołfa? Żal mi go! Toż to grzech!

— Jeszcze gorzej! — mówię.

— Gadajże już wreszcie! Popatrz no, jak to go trzeba ciągać za język i niemal kupować u niego każde słówko!

— Mazł tow ci, Gołde — mówię znowu. — Mazł tow nam obojgu, nasza Cejtł jest zaręczona!

— Skoro tak — powiada żona — to się nie byle jak urżnąłeś! Jesteś nie na żarty pijany! Przecież gadasz od rzeczy! Nie inaczej, tylko porządnie sobie musiałeś tam łyknąć!

— Kieliszek tośmy u Lejzera Wołfa wychylili — powiadam. — Po szklaneczce ponczu tośmy z nim wypróżnili, ale jestem — mówię — jeszcze przy zdrowych zmysłach... Otóż, niechaj ci będzie wiadomo, Gołde, bracie, że nasza Cejtł została w dobrą i szczęśliwą godzinę zaręczona z nim właśnie, czyli z samym Lejzerem Wołfem! — I opowiedziałem jej o wszystkim od początku do końca, jak i co, i kiedy się to odbyło, jako też powtórzyłem jej wszystko, o czym mówiliśmy, nie pominąwszy ani jednej drobnostki.

— Słyszysz, Tewje — powiada do mnie żona. — Oby nam tak istotnie Pan Bóg dopomógł we wszystkim, co uczynić zamierzamy — prawi — że serce mi mówiło, iż to, że Lejzer Wołf ciebie wołał, to nie prosta rzecz. Tylko że co? Bałam się nawet pomyśleć o tym, żeby broń Boże nie zepsuć czegoś, bo mogło czasem nic z tego nie być. Dzięki Ci, panie Boże litościwy — mówi żona. — Dzięki Ci, Ojcze Miłosierny w niebiosach! Oby to istotnie stało się w szczęśliwej i odpowiedniej minucie i oby doczekała z nim starości w szczęściu i dobrobycie, albowiem Frume Sore, oby przebywała jak najdalej ode mnie i oddzieloną od nas była, nie miała u niego zbyt słodkiego życia. Ona — niechaj mi wybaczy — nie należy o tym wspominać przed nocą, była kobietą zaciekłą, z nikim nie mogła żyć w zgodzie. Zupełnie inny człowiek niż nasza Cejtł, oby ją Pan Bóg dłuższymi latami życia obdarzył. Dziękuję Ci, dziękuję, Panie Wszechświata! No, Tewje — powiada żona — a co ja ci mówiłam, ty nicponiu jeden? Czy człowiek powinien zamartwiać się wciąż? To co przeznaczone, samo przychodzi do domu...

— Chyba że tak — powiadam. — Jest takie twierdzenie w naszych świętych księgach...

— A na cóż mi twoje twierdzenia — żona mi na to — kiedy trzeba się szykować do wesela; przede wszystkim należy — powiada — zestawić spis tego, co Cejtł potrzebuje do ślubu, i wręczyć go narzeczonemu. O tym, że potrzebuje bielizny, mówić nie trzeba; to jasne bez słów... Przecież ona nawet niteczki nie posiada, nie tylko bielizny... nawet pary pończoch nie ma. No, a odzież? — ciągnie dalej żona. — Potrzeba jej jednej sukni jedwabnej do ślubu, wełnianej na lato, drugiej na zimę; kilku zwykłych kiecek i kilku spodnich halek. A płaszczy — mówi — chcę, ażeby miała dwa: jeden burnus koci na co dzień, a jeden ze szlamami na sobotę. No, a teraz trzewiczki, parasolkę, szaliczek, gorset, rękawiczki, chusteczki do nosa i jeszcze inne rzeczy, których dziewczyna w dzisiejszych czasach potrzebuje...

— Skąd u ciebie — pytam — Gołde, serce, tak dokładne wiadomości o tych wszystkich fatałaszkach?

— Bo co? — żona mi na to. — Nie byłam to ja może wśród ludzi? Czy może nie widziałam u nas w Kasrylewce, jak to się ludzie ubierają? Ty lepiej — powiada — pozwól mnie, już ja z nim o wszystkim pogadam. Lejzer Wołf — mówi — to niczego sobie bogaty Żyd i pewno sam nie zechce, ażeby cały świat wziął go na języki. Skoro się już jada wieprzowinę, to niech przynajmniej tłuszcz ścieka aż na brodę...

Słowem, przegadaliśmy tak aż do świtu.

— Zbierz — powiadani — moja żono, trochę nabiału, ażebym mógł tymczasem pojechać do Bojarki. Wszystko wprawdzie ładne, piękne, przyzwoite i dogodne, ale interesu też nie wolno — mówię — zaniedbywać. Jak tam piszą w księgach świętych: „Dusza do Ciebie należy" — czyli ten świat też jest światem.

I o świcie kilchoch haszor, czyli zanim się jeszcze rozwidniło, zaprzęgnąłem szkapinę i pojechałem do Bojarki. Ledwo zjawiłem się w mieście, aha! (alboż to istnieje sekret u Żydów) już wszyscy wszystko wiedzą, winszują mi, życzą mazł tow.

— Mazł tow wam, reb Tewje! Kiedy będzie, z boską pomocą, wesele?

- Daj Boże szczęścia — powiadam. — To niby tak, jak się to zwykle mówi: „Jeszcze się ojciec nie urodził, a syn już po dachu chodzi..."

— Wszystko na nic — oni mi na to — nic wam nie pomoże, reb Tewje! Będziecie musieli postawić jakiś napitek! Takie szczęście, bez uroku, taka fortuna! Toż to dół — jak się to mówi — pełen smalcu!

— Smalec — powiadam — wycieknie, a dół pozostanie. Lecz mimo wszystko człowiek nie jest świnią i nie będzie się sprzeciwiał kompanom. Załatwię tylko swoich gospodarzy z Jehupca, a wtedy znajdzie się kieliszeczek i coś do zagryzienia także. Raz się żyje i koniec — czyli „radosna i wesoła" — co znaczy; hulaj, kapcanie!...

Słowem, załatwiłem swoje interesy w pośpiechu, jak zwykle. Potem poszedłem z kompanami wychylić kieliszek. Jedni drugim winszowali jak najserdeczniej, jak się to wiedzie między znajomymi, a następnie siadłem sobie na frumankę i w wesołym, podniosłym nastroju, niezgorzej podchmielony pojechałem do domu. Jadę sobie lasem, letnią porą, słonko praży, po obu stronach drogi kładą się cienie drzew, unosi się zapach sosen, aż dusza się raduje. Wyciągam się więc na wozie jak graf, popuszczam lejce szkapinie mówiąc przy tym: „Idź sobie, z łaski swej, bez cugli, powinnaś już znać drogę na pamięć". A sam zaczynam podśpiewywać sobie śpiewkę, ale tak na cały głos. Na duszy jakoś radośnie, nastrój świąteczny, toteż chce mi się śpiewać świąteczne śpiewki, „kawałki" z modlitw w Jamim Noraim: Wajejsojen, Wechoł maaminim szehu i urywki z Halelu.

Patrzę sobie w górę, w niebo, a myśli moje pętają się tu, po ziemi. „Niebiosa są niebem dla Pana", czyli — niebiosa są dla Pana Boga, „a ziemia" — czyli ziemię — tak sobie myślę — oddał On „ludziom" — czyli śmiertelnikom, ażeby tłukli łbami o ścianę, darli się między sobą z wielkiej „rozkoszy", bili się o funkcję gabaja, o sziszi, o maftir... „Nie umarli wielbić będą Pana" — czyli guzik wiedzą oni, jak należy chwalić Boga za wszystko dobre, co z nimi czyni: „lecz my" — czyli my biedacy, gdy wydarzy nam się tylko jeden dobry dzionek, dziękujemy i chwalimy Pana mówiąc: „Kocham" — czyli kocham Go, albowiem przysłuchuje się głosowi mojemu i moim modłom, skłania ku mnie swe ucho, podczas gdy „okrążyli mnie" — czyli osaczyły mnie nędza, zmartwienia, ciosy i nieszczęścia; to krówka pada w jasny dzień, to licho przyniesie jakiegoś krewniaka niedorajdę, jakiegoś Menachema Mendla z Jehupca, który zabierze ci ostatnią krwawicę, tak że człek już myśli: „Każdy człowiek kłamie" — czyli nie ma prawdy na świecie. Cóż wówczas czyni Pan Bóg? Sprawia, że Lejzera Wołfa nawiedza taka myśl, by wziąć moją Cejtł bez grosza posagu, po prostu w tym, w czym stoi. Dlatego też dwukrotnie powiadam „złożę ci dziękczynienia" — czyli będę Cię sławił, Boże Jedyny, za to, żeś się obejrzał na Tewję i przyszedł mu z pomocą; za to, iż sprawiłeś, ażebym przynajmniej zaznał pociechy od mojego dziecięcia, gdy z bożej woli przyjdę do niej w odwiedziny i zastanę ją gospodarującą w takim dobrobycie; przy szafach pełnych bielizny, spiżarniach pełnych pejsachowego smalcu i rozmaitych konfitur, klatkach pełnych kur, kaczek i gęsi...

Nagle mój koń się rozbrykał z górki w dół i zanim jeszcze zdążyłem podnieść głowę, by zobaczyć, co się tu ze mną dzieje, już leżałem na ziemi, a wszystkie różne gary, bańki i cała furmanka na mnie! Ledwo udało mi się z trudem i bólem wykaraskać spod tych gratów. Wstałem potłuczony, rozbity i całą złość, oczywiście, oraz zgorzkniałe serce wylałem na konika. — Bodajbyś się pod ziemię zapadł! Kto cię prosił, głodomorze jeden, ażebyś się popisywał swoją umiejętnością galopowania z górki? Przecież żeś mnie — powiadam — omal nie unieszczęśliwił na całe życie, ty Belzebubie! — No i zdzieliłem go batem, ile wlazło. Mój rumak sam widać zrozumiał, że dopuścił się tu szkaradnego czynu, toteż stał ze spuszczoną mordą, choć ty go wydoj. — A bodaj cię licho porwało! — powiadam poprawiając wózek. Zebrałem statki i „poszedłem w swój świat" — czyli pojechałem dalej. Zły znak, pomyślałem w duchu. Boję się, czy się aby czasem w domu nie stało jakieś nowe nieszczęście.

I tak też było. Odjechawszy może ze dwie wiorsty, będąc już niedaleko domu, ujrzałem zbliżającego się człowieka w postaci niewiasty. Podjeżdżam bliżej, wpatruję się: Cejtł!... Nie wiem dlaczego, ale coś mi się jakby urwało w sercu. Zeskoczyłem z wozu.

— Cejtł, to ty? Co ty tu robisz?

Jak ta mi nie padnie z płaczem na szyję:

— Bóg z tobą, córko moja — powiadam — czemu płaczesz?

— Oj — szlocha — tato, tato! — i zalewa się łzami. W oczach mi pociemniało, serce ścisnęło się w piersi.

— Co ci jest, córko? Powiedz mi, co ci się stało? — I obejmuję ją, ściskam, całuję, a ona nic, tylko:

— Tato, tato ukochany mój, najdroższy! Raczej raz na trzy dni — błaga — zjeść kęs chleba... Zlituj się — prosi — nad moim młodym życiem! — I tak się rozchlipała, że więcej słowa wydobyć nie była w stanie. „Och i jej" — myślę sobie. Już ja się domyślam, o co chodzi. Czarci ponieśli mnie do Bojarki!

— Po cóż płakać — mówię gładząc jej włosy — głuptasku! Po co szlochać? Nie to nie. Nikt ci, broń Boże, przemocą nie zawiesi, jak się to mawia, bydlęcych podróbków na nosie. Myśmy — powiadam — myśleli tylko o tobie... Chcieliśmy, żeby tobie było jak najlepiej, pragnęliśmy tylko twego dobra, ale skoro ci to nie przypada do serca, cóż można zrobić? Widocznie — mówię — nie jest przeznaczone...

— Dziękuję ci — ona mi na to — ojcze, obyś żył jak najdłużej! — I znów mi pada na pierś, znowu zaczyna mnie całować, płacząc przy tym i zalewając się łzami.

— Starczy już tego płakania — mówię. — „Wszystko marność" — czyli pierożki z mięsem też w końcu mogą zbrzydnąć. Właź — powiadam — na wóz i jedźmy lepiej do domu, bo matka tam, broń Boże, Bóg wie, co pomyśli!

Słowem, wsiedliśmy na furę, zacząłem ją uspokajać i tak, i siak.

— Przecież na czym ta cała historia właściwe polega: myśmy tu żadnej złej myśli nie mieli. Bogu wiadoma cała prawda. Chcieliśmy, jak się to mówi, zabezpieczyć dziecko na czarną godzinę. A że się nie da tego zrobić, widocznie — powiadam — taka jest wola boska.

— Nie jest ci przeznaczone — mówię — moja córko, przyjść na wszystko gotowe, gospodarować w takim dobrobycie, a nam też nie sądzone jest zaznać — powiadam — trochę radości na stare lata za naszą mordęgę — mówię. — Dzień i noc człowiek jest wprzęgnięty do tej taczki, ani jednej dobrej minuty nie miał, a tylko wciąż bieda, nędza i utrapienia, gdziekolwiek tylko na krok się ruszy...

— Oj tato! — ona mi na to z płaczem. — Pójdę — powiada — służyć, będę glinę miesiła, ziemię kopała!...

— Czego płaczesz, głupia dziewczyno — mówię do niej. — Czy ja ci, głuptasku, coś zarzucam? Czy mam do ciebie pretensje? Tylko tak sobie... — mówię. — Gorzko mi i ponuro na duszy, więc wylewam swe żale przed Nim, przed Panem Wszechświata. To z Nim chciałbym się rozmówić i zapytać, dlaczego w ten sposób mną kieruje. On jest — powiadam — Ojcem Miłosiernym, lituje się nade mną, chce się przede mną wykazać ze strony jak najlepszej, oby mnie nie ukarał za te słowa, rozlicza się — powiadam — ze mną po bratersku, choć krzycz człowieku chaj wekajom! Ale widocznie — mówię — tak być powinni. On jest tam wysoko w górze — powiadam — a my jesteśmy tutaj, pogrążeni głęboko w ziemi, dlatego też musimy twierdzić, iż On jest sprawiedliwy i sprawiedliwe są wyroki Jego. Jeśli zaś zechcemy to samo rozważyć z innej strony, to czy nie okaże się czasem, że ja jestem wielkim durniem? Czego ja się właściwie tak rozbijam? Czego ja tak pomstuję? Co znaczy — mówię — że ja, nędzny robaczek pełzający po ziemi, którego najlżejszy wiaterek, jeśli taka będzie wola Stwórcy, w mgnieniu oka w proch zetrze, pragnę swoim głupim rozumem dawać rady Jemu i uczyć Go, jak należy światem rządzić? Pewno, jeśli On każe tak — powinno być tak, a nie inaczej, i nic tu żadne wyrzekania nie pomogą. Czterdzieści dni przedtem — prawię — zanim dziecko zostanie stworzone w łonie matki, zjawia się anioł i obwieszcza: „Córka owego — onemu przeznaczona jest" — czyli niechaj córka Tewji poślubi Gecla ben Zoracha, a rzeźnik Lejzer Wołf pofatyguje się i uda gdzie indziej szukać równego sobie, albowiem co do niego należy, nie ucieknie mu, a tobie — powiadam — niech Najwyższy ześle twego przeznaczonego, ale przynajmniej porządnego człowieka, i oby jak najrychlej. Omejn, taka niechaj będzie wola Wszechmocnego! — powiadam. — Żeby mama przynajmniej nie krzyczała... Już ja od niej pewno oberwę porządną porcję!...

Słowem, przyjechaliśmy z córką do domu, wyprzągłem konika i usiadłem koło chaty, na murawie, usiłując wymyślić dla mojej żony jakąś bajkę z tysiąca i jednej nocy, ażeby wybrnąć z tego nieszczęścia. Wieczór zapada, słońce zachodzi; lato, żaby kumkają z daleka. Konik ze spętanymi nogami szczypie trawkę, krówki dopiero co wróciły z pastwiska i stoją nad cebrami czekając, by je wydojono. Dookoła trawka pachnie — istny raj! Siedzę sobie tak przyglądając się wszystkiemu i myślę jednocześnie o tym, jak to mądrze Pan Bóg swój świat stworzył. Każde stworzenie, od człowieka do bydlęcia — nie przymierzając — musi na swój kawał chleba zapracować; za darmo nie ma niczego! Ty, krówko, chcesz paszy — musisz zatem dawać mleko, wyżywić tego oto Żyda wraz z żoną i dziećmi! Ty, koniku, chcesz żuć — goń codziennie tam i z powrotem do Bojarki. Tak samo — nie przymierzając — ty, człowieku! Chcesz mieć kawał chleba — haruj, dój krowy, dźwigaj bańki, zbijaj masło, rób ser, wlecz się każdego poranku do Bojarki, obejdź wszystkie dacze, kłaniaj się w pas bogaczom z Jehupca, schlebiaj im, każdemu jednemu właź w duszę, bacz, żeby byli zadowoleni i, broń Boże, nie dotknij ich czymkolwiek, nie uchybiaj ich godności!... Że co? Że nasuwa się pytanie: „Czym się różni" — czyli jaka różnica zachodzi, to jest, gdzie jest napisane, że Tewje powinien mordować się dla nich, wstawać o świcie, kiedy sam Pan Bóg jeszcze śpi, bo co? Bo oni muszą mieć akurat do porannej kawy świeże masło i serek? Gdzie jest napisane, że ja muszę zrywać boki, by móc zjeść rzadki krupnik czy kuleszę, a oni, bogacze z Jehupca, mają wylegiwać się na daczach, ręki do zimnej wody nie wsadzić, wałkonić się i zajadać przy tym właśnie pieczone kaczuszki i właśnie smaczne pierożki, bliny i wertuty? Czyż nie jestem takim samym Żydem jak oni? Czy nie byłoby dalibóg sprawiedliwiej, gdyby tak Tewje, na jedno bodaj lato, osiadł na daczy? Ale że co? Kto będzie wtedy robił ser i masło? Kto będzie doił krowy? „No oni, właśnie oni, stykraci z Jehupca" — pomyślałem i już sam się roześmiałem z tej zwariowanej myśli... Jak powiada przysłowie: „Gdyby Pan Bóg posłuchał głupców, świat wyglądałby całkiem inaczej..."

— Dobry wieczór, reb Tewje! — zwraca się ktoś do mnie po imieniu. Patrzę, znajomy: Motł Kamzojł, krawczyk z Anatewki.

— Błogosławiony niechaj będzie przybywający — mówię — skocł kumt, gdyby tak ktoś wspomniał Mesjasza, też by się pewno zjawił. Siadaj, Motł, gdzie stoisz, czyli na boskiej ziemi — powiadam. — Skąd się tu nagle wziąłeś? Jak przyszedłeś?

— Jak przyszedłem? Nogami — odpowiada, siada obok mnie na trawie i patrzy w tę stronę, gdzie moje dziewczęta uwijają się przy garnkach i konewkach. —

Wybieram się już do was od dawna, reb Tewje — powiada — ale wciąż mi czasu brakło. Jeden kawał roboty wykańczam, drugi do rąk biorę. Dziś jestem sam dla siebie gospodarzem, pracuję samodzielnie. Roboty starczy, wszyscy krawcy zawaleni są pracą. Tegoroczne lato obfituje w wesela. Wesela odbywają się jednym ciągiem. Berł Fonfacz sprawia wesele, Josł Szejgiec — sprawia wesele, Mendł Zaike — sprawia wesele, Jankł Pyskacz — sprawia wesele, Meir Krapiwe — sprawia wesele, Chaim Loszek — sprawia wesele i nawet wdowa Trubeche też sprawia wesele!

— Cały świat — mówię — sprawia wesela, tylko ja jeden jestem daleki od tego. Pewno nie zasłużyłem sobie na to u Pana Boga...

— Nie — powiada Motł i spogląda w stronę moich dziewcząt — mylicie się, reb Tewje. Gdybyście tylko chcieli, moglibyście również pomyśleć o jakimś weselisku. Wszystko od was zależy...

— Jakże to tak? — pytam. — W jaki sposób? Może masz na myśli jakąś partię dla mojej Cejtł...

— W sam raz na jej miarę! — on mi na to.

— Przynajmniej jakaś przyzwoita partia? — pytam myśląc przy tym: „A to ci dopiero będzie heca, jeśli powie, że ma na myśli Lajzera Wołfa!"

— Czakendik un knakendik — odpowiada krawieckim językiem i ciągle patrzy w stronę dziewcząt.

— Skąd, dajmy na to, jest ta partia? Z jakiej okolicy? Jeśli zalatuje od niej jatką, nie chcę o tym słyszeć ani wiedzieć!

— Boże uchowaj — on mi na to — to nie ma nic wspólnego z jatką. Wy go bardzo dobrze znacie, reb Tewje, bardzo dobrze!

— Czy to przynajmniej jakaś „równa rzecz"?

— Jeszcze jak! — odpowiada Motł. — Nic trafniejszego być nie może. To jest, jak jak my to mówimy, ogił weesmach — czyli skrojone i uszyte akurat w samą porę!

— Któż to jest? Powiedz no, niechaj wreszcie usłyszę!

— Któż to jest? — powiada i wciąż patrzy w wiadomym kierunku. — To jestem, rozumiecie, reb Tewje, właśnie ja!

Gdy mi to tylko powiedział, podskoczyłem jak oparzony, on również, i obaj stanęliśmy jeden naprzeciw drugiego, nastroszeni jak dwa koguty.

— Czyś ty zwariował, czy całkiem zwyczajnie zbzikowałeś? Sam jesteś za kuma, sam za swata i sam za narzeczonego, czyli, jak się to mawia: „Własne wesele z własnymi grajkami!" Jeszczem nigdy i nigdzie — mówię — nie słyszał, ażeby chłopak sam sobie swatał dziewczynę!

— To, co wy powiadacie, reb Tewje — on mi na to — żem zwariował — to fraszki. Niech już raczej nasi wrogowie wariują. Ja jestem jeszcze — możecie mi wierzyć — przy zdrowych zmysłach. Czy trzeba być szalonym, ażeby chcieć się ożenić z waszą Cejtł? Najlepszy dowód macie, że Lejzer Wołf, który jest najbogatszym gospodarzem u nas w Anatewce, też ją chciał wziąć i w dodatku bez grosza... Myślicie pewno, że to tajemnica? Całe miasteczko wie już o tym! A to, co wy powiadacie, że ja niby chcę się obejść bez swata — mówi — to mnie doprawdy dziwi. Toż wy, reb Tewje, jesteście Żydem, co to kotoryj, czyli że wam palca do ust nie należy wkładać, albowiem gotowiście go odgryźć... Lecz po co nam te długie rozhowory? Historia tej całej bajki jest taka oto: ja i wasza córka Cejtł już dawno, rok temu, daliśmy sobie słowo, że się pobierzemy...

Gdyby mi ktoś wsadził nóż w serce, byłoby mi o wiele milej, niż usłyszeć od niego te słowa. Po pierwsze, skąd on, krawiec Motł, jako zięć dla Tewji? A po wtóre, co to za gadanie takie: Oni sobie dali słowo, że się pobiorą?

— No, a gdzie ja jestem? — odzywam się doń. — Może ja też mam coś do powiedzenia, gdy chodzi o moje dziecko, czy mnie już nikt o zdanie nie raczy zapytać?

— Broń Boże! — on mi na to. — Właśnie po to przszedłem, ponieważ chciałem z wami porozmawiać.

Gdy tylko posłyszałem, że Lejzer Wołf swata waszą córkę, którą ja już od roku kocham...

— Też mi — powiadam — niezły przykład... — mówię — skoro Tewje ma córkę Cejtł, a tobie na imię Motł Kamzojł i jesteś krawcem, to cóż ty możesz mieć do niej, ażebyś ją nienawidził?

— Nie — on mi odpowiada — nie o to mi chodzi. Co innego mam na myśli. Chciałem was zawiadomić o tym, że ja kocham waszą córkę, a wasza córka kocha mnie już ponad rok czasu i daliśmy sobie słowo, że się pobierzemy. Toteż ja — mówię — kilka razy chciałem z wami porozmawiać o tym, ale wciąż odkładałem to na później, póki nie nazbieram parę groszy, ażeby kupić sobie maszynę, następnie przyodziać się jak należy, gdyż lada chłopaczek w dziesiejszych czasach posiada dwa kostiumy i kilka par kamzołów...

— A bodaj was... — powiadam — z waszym dziecinnym rozumem! A co będziecie robili po ślubie? Złożycie zęby na banty? Czy będziesz może karmił żonę kamzołami?...

— E — on mi na to — że wy, reb Tewje, tak mówicie, to mnie bardzo dziwi! I to wy tak mówicie? Mnie się wydaje, że kiedyście się wy żenili, też nie posiadaliście własnej kamienicy... tak mi się przynajmniej wydaje, a mimo to... no cóż, co ma spotkać cały lud Izraela, to spotka też i reb Izraela... ponadto jestem przecież, jak by to nie było, rzemieślnikiem...

Słowem, po co wam zbyt długo przewlekać tę historię? Przegadał mnie. Albowiem na co się zda oszukiwać samego siebie? W jaki sposób pobierają się żydowskie dzieci? Gdyby człowiek chciał patrzeć na te wszystkie rzeczy, nikt by się nie ożenił... Tylko jednego nie mogłem przeboleć i zrozumieć w żaden sposób: co to ma znaczyć, że oni sami dali sobie słowo? Co to za świat dziś nastał! Chłopak spotyka dziewczynę i powiada do niej: „Dajmy sobie słowo, że się pobierzemy"... To tak, jakby już wszystko było bezpańskie i cebula także!? A gdy spojrzałem na Motła, jak to on stoi ze spuszczoną głową, jak grzeszny człowiek, bierze to całkiem poważnie, bez żadnych chytrostek, postanowiłem sobie: rozważmy no tę sprawę z odwrotnej strony również. Czego ja się tu tak bardzo certuję i w jakim celu urządzam te wszystkie hece? Że co? Ten sławny ród, z którego się wywodzę? Reb Cocełe był moim dziadkiem, lecz ten ogromny posag, który daję córce, tę wyprawę i stroje, które posiada, pożal się Boże?... Motł Kamzojł jest wprawdzie tylko krawcem, lecz porządnym młodzieńcem; pracowity, potrafi żonę wyżywić, a przy tym uczciwy z niego chłopak, więc cóż ja mogę mieć przeciw niemu? Tewje — powiadam sobie w duchu — nie rób głupich, kawałów i przytaknij. Jak to piszą w księgach świętych: „Przebaczyłem według słów Twoich" — czyli niech Bóg da szczęście!... No tak, ale co zrobić z moją starą? Przecież oberwę od niej, jak wy to mawiacie, „końmi i wielbłądami" — czyli ile wlezie!

— Wiesz ty co, Motł? — odzywam się do narzeczonego. — Ty idź sobie do domu, a już ja tu wszystko urządzę jak należy. Porozmawiam z tym i owym, jak w Megile napisane jest: „I picie odbyło się według przepisów" — czyli wszystko należy dobrze obmyślić, a jutro, z woli bożej, jeśli naturalnie nie rozmyślisz się do tego czasu, to się chyba zobaczymy...

— Ja bym się miał rozmyślić i wycofać? — on mi na to. — Bodajbym nie mógł ruszyć z tego oto miejsca, bodajbym się zamienił w głaz, w...

— Na co komu twoje zaklęcia — powiadam — którymi ty tu sypiesz, skoro ja ci i bez tego wierzę? Bywaj zdrów, dobrej nocy, i niech ci się słodkie sny przyśnią...

Położyłem się również, ale zasnąć nie mogłem. Omal mi głowa nie pękła od rozmaitych myśli i taki plan wpadł mi na myśl, i inny, aż wreszcie wpadłem na ten najlepszy pomysł. Jaki to był pomysł? Zaraz usłyszycie, co Tewje potrafi trafnego wymyślić!

Słowem, około północy, cały dom pogrążony jest we śnie, ten chrapie, tamten świszczę, a ja zaczynam nagle krzyczeć nieswoim głosem: gwałtu! gwałtu! gwałtu!... Ma się rozumieć, że mój krzyk wszystkich rozbudził, a najwcześniej Gołdę.

— Bóg z tobą, Tewje — woła tarmosząc mną — wstańże! Co ci jest takiego, czemu tak wrzeszczysz?

Otwieram oczy, rozglądam się wokół i powiadam drżącym głosem:

— Gdzie ona się podziała?

— Kto? Kogo szukasz?

— Frume Sore — mówię — żona Lejzera Wołfa, była tu przed chwilą, stała obok mnie...

— Mówisz jak w gorączce — powiada żona. — Bóg z tobą, Tewje! Frume Sore, żona Lejzera Wołfa, oby jak najdalej oddaloną od nas była, znajduje się dawno na świecie prawdy.

— Wiem — powiadam — o tym, że umarła, a jednak była tu, stała obok mego łóżka, mówiła ze mną, a potem chwyciła za grdykę chcąc mnie udławić!...

— Bóg z tobą, Tewje, co ty w ogóle wygadujesz? — mówi żona. — Pewno ci się coś przyśniło; wypluj trzy razy i opowiedz mi swój sen, a ja ci to ku dobremu wytłumaczę.

— Obyś żyła jak najdłużej, Gołde — powiada — za to, że mnie obudziłaś, bo w przeciwnym razie byłbym ze strachu skonał na miejscu. Daj mi — poprosiłem — łyk wody, a opowiem ci wszystko. Tylko o jedno cię proszę, Gołde, ażebyś się nie lękała i nie pomyślała, broń Boże, Bóg wie co. W naszych świętych księgach napisane jest, że tylko trzy części snów ziścić się mogą, reszta zaś to błoto, kłamstwo, banialuki i niestworzone rzeczy... Przede wszystkim — zaczynam — śniło mi się, że w naszym domu jest jakaś uroczystość. Nie wiem, czy zrękowiny, czy wesele. Dużo ludzi, mnóstwo Żydów i kobiet, rabin i rzezak rytualny, no i grajkowie... Wtem otwierają się drzwi i wchodzi twoja babka Cejtł, ołów haszołem...

Moja żona, posłyszawszy imię babki, zbladła jak śmierć i odezwała się do mnie tak oto:

— Jaką miała twarz i w co była ubrana?

— Twarz — powiadam — miała taką, że daj Boże, by nasi wrogowie tak wyglądali, a ubrana była naturalnie na biało... w szatach śmiertelnych... „Mazł tow!— mówi do mnie babka Cejtł — jestem zadowolona, że wybraliście dla waszej córki, która nosi moje imię, tak przyzwoitego i porządnego narzeczonego jak Motł Kamzojł, którego zowią Mordechaj po moim wuju i który, choć jest krawcem, jest mimo to uczciwym dzieckiem..."

— Skąd — przerywa mi Gołde — wziął się do nas krawiec? W naszej rodzinie — powiada — są mełamedzi, kantorzy, słudzy bóżniczni, grabarze i zwykli biedacy, tylko, broń Boże, nie krawcy ani szewcy...

— Nie przerywajże mi, Gołde — powiadam — widocznie twoja babka wie lepiej od ciebie... Gdy usłyszałem od twej babki to oto Mazł tow, rzekłem do niej tak: „Dlaczego mówicie, babuniu, że narzeczony Cejtł ma na imię Motł i jest krawcem, skoro na imię mu Lej zer Wołf i jest rzęźnikiem?..."

„Nie — odrzekła babka — po raz drugi nie, Tewje! Narzeczony twojej Cejtł nazywa się Motł i jest krawcem i właśnie z nim doczeka ona, z woli bożej, starości w szczęściu i dobrobycie..."

„Niech będzie tak — powiadam — babuniu, lecz co zrobić z rzęźnikiem? Jakże tak? Dopiero wczoraj dałem mu słowo!..." Ledwo to powiedziałem, gdy babka znikła i zamiast niej wyrosła mi przed oczami Frume Sore, żona Lejzera Wołfa, i odezwała się do mnie tymi słowy: „Reb Tewje! Uważałam was zawsze za człowieka uczciwego, za Żyda biegłego w nauce Tory, jakżeż się stać mogło, że zrobiliście taką rzecz? Chcielibyście, by córka wasza zajęła moje miejsce, mieszkała w moim domu, przejęła po mnie wszystkie klucze, nosiła moje płaszcze, moje kosztowności, moje perły?..."

„A cóż ja zawiniłem — rzekłem — skoro wasz Lejzer Wołf życzył sobie tego..."

„Lejzer Wołf? — ona mi na to. — Czeka go okropny, straszny koniec, a wasza Cejtł... żal mi tego biedactwa, reb Tewje! Szkoda mi waszej córki! Więcej niż trzy tygodnie nie będzie z nim żyła. Po trzech tygodniach przyjdę do niej nocą, chwycę za szyję, o tak..." I mówiąc te słowa Frunie Sore chwyciła mnie za szyję i zaczęła dusić... Gdybyś mnie nie rozbudziła, byłbym już teraz nie wiadomo gdzie!...

— Tfu, tfu, tfu! — i żona splunęła trzy razy. — Bodaj to w błocie ugrzęzło, w ziemię wsiąkło, po pustych strychach się poniewierało, w lasach odpoczywało, tylko nam i naszym dzieciom oby nigdy nie zaszkodziło! Bodaj ten straszny, okropny sen padł na głowę rzeźnika, na jego ręce i nogi! Niech on będzie kaporą za najmniejszy paznokietek Motła Kamzojła, który choć jest krawcem, to skoro nosi imię mojego wuja, nie jest pewno krawcem z urodzenia, a skoro babka Cejtł, ołów haszołem, pofatygowała się z tamtego świata tu do nas, by życzyć nam Mazł tow, winniśmy rzec: „Oby stało się to w dobrą i szczęśliwą godzin, omejn seło!"

Słowem, po co wam dłużej przewlekać to opowiadanie? Byłem silniejszy od żelaza, jeśli owej nocy wytrzymałem i nie pękłem ze śmiechu pod kołdrą... „Błogosławiony niechaj będzie Pan, iż nie stworzył mnie niewiastą" — czyli baba zawsze jest babą... Ma się rozumieć, że nazajutrz odbyły się u nas zrękowiny i niedługo potem weselisko, jak się to mówi językiem Gemary: „Ho gawro weho trasko" — a młodożeńcy żyją sobie, chwalić Boga, w wielkiej zgodzie. On jest krawcem i chodzi po Bojarce, od jednej daczy do drugiej, w poszukiwaniu pracy, a ona dzień i noc w kieracie: gotuje i piecze, pierze, bieli i wodę nosi — i ledwo kawał chleba w domu się znajdzie... Gdybym jej czasem nie zawiózł trochę nabiału, a niekiedy też parę groszy, byłoby z nimi rzeczywiście bardzo krucho. Gdy zaś będziecie mówili z nią, to wam powie, że jest jej, bez uroku — tak dobrze, jak nikomu na świecie. Byle tylko — powiada — jej Motł był zdrów! No, idźcie tu i gadajcie z dzisiejszymi dziećmi! Wychodzi tak, jak wam na początku powiedziałem: „Synów wychowałem i wywyższyłem" — czyli pracuj dla dzieci, bij głową o ścianę, „a oni mną wzgardzili" — czyli: a oni powiadają, że rozumieją więcej od was. Nie, mówcie sobie, co chcecie, ale dzisiejsze dzieci są zanadto mądre! Lecz zdaje mi się, że wam dziś więcej niż zwykle głowę zawracam. Nie miejcie mi tego za złe, bądźcie zdrowi i miejcie się zawsze dobrze!

Napisane w 1899 roku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

HODŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHAWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZPRINCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TEWJE JEDZIE DO ZIEMI ŚWIĘTEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TEWJE JEDZIE DO ZIEMI ŚWIĘTEJ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WACHŁAKŁAKES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej