Jan Długosz

DZIEJÓW POLSKICH KSIĄG DWANAŚCIE t 3

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JANA DŁUGOSZA DZIEJÓW POLSKICH KSIĘGA DZIEWIĄTA.

ROK PAŃSKI 1300

ROK PAŃSKI 1301

ROK PAŃSKI 13O3.

ROK PAŃSKI 1304.

ROK PAŃSKI 1305.

ROK PAŃSKI 1305.

ROK PAŃSKI 1306.

ROK PAŃSKI 1307

ROK PAŃSKI 1308.

ROK PAŃSKI 1309.

ROK PAŃSKI 1310

ROK PAŃSKI 1311.

ROK PAŃSKI 1312

ROK PAŃSKI 1313.

ROK PAŃSKI 1314.

ROK PAŃSKI 1315.

ROK PAŃSKI 1316.

ROK PAŃSKI 1317.

ROK PAŃSKI 1318.

ROK PAŃSKI 1319.

ROK PAŃSKI 1320

ROK PAŃSKI 1321.

ROK PAŃSKI 1322.

ROK PAŃSKI 1323.

ROK PAŃSKI 1324.

ROK PAŃSKI 1325.

ROK PAŃSKI 1326.

ROK PAŃSKI 1327.

ROK PAŃSKI 1328.

ROK PAŃSKI 1329.

ROK PAŃSKI 1330.

ROK PAŃSKI 1331

ROK PAŃSKI 1332

ROK PAŃSKI 1333.

ROK PAŃSKI 1334.

ROK PAŃSKI 1335.

ROK PAŃSKI 1336.

ROK PAŃSKI 1337.

ROK PAŃSKI 1338.

ROK PAŃSKI 1339.

ROK PAŃSKI 1340

ROK PAŃSKI 1341

ROK PAŃSKI 1342

ROK PAŃSKI 1343.

ROK PAŃSKI 1344.

ROK PAŃSKI 1345.

ROK PAŃSKI 1346.

ROK PAŃSKI 1347.

ROK PAŃSKI 1348

ROK PAŃSKI 1349.

ROK PAŃSKI 1350.

ROK PAŃSKI 1351.

ROK PAŃSKI 1352.

ROK PAŃSKI 1858.

ROK PAŃSKI 1354.

ROK PAŃSKI 1355.

ROK PAŃSKI 1356

ROK PAŃSKI 1357

ROK PAŃSKI 1358

ROK PAŃSKI 1859.

ROK PAŃSKI 1360.

ROK PAŃSKI 1362

ROK PAŃSKI 1363

ROK PAŃSKI 1364.

ROK PAŃSKI 1366.

ROK PAŃSKI 1367

ROK PAŃSKI 1368

ROK PAŃSKI 1369.

ROK PAŃSKI 1370.

ROK PAŃSKI 1371.

ROK PAŃSKI 1372.

ROK PAŃSKI 1373

ROK PAŃSKI 1374

ROK PAŃSKI 1375

ROK PAŃSKI 1376.

ROK PAŃSKI 1377.

ROK PAŃSKI 1378.

ROK PAŃSKI 1380.

ROK PAŃSKI 1381.

ROK PAŃSKI 1382.

ROK PAŃSKI 1383.

ROK PAŃSKI 1381

ROK PAŃSKI 1385.

ROK PAŃSKI 1386.

ROK PAŃSKI 1387.

ROK PAŃSKI 1388.

ROK PAŃSKI 1389.

ROK PAŃSKI 1390.

ROK PAŃSKI 1391

ROK 1392

ROK PAŃSKI 1303

ROK PAŃSKI 1394.

ROK PAŃSKI 1395.

ROK PAŃSKI 1396.

ROK PAŃSKI 1397.

ROK PAŃSKI 1398.

ROK PAŃSKI 1399.

ROK PAŃSKI 1400.

ROK PAŃSKI 1401.

ROK PAŃSKI 1402.

ROK PAŃSKI 1403.

ROK PAŃSKI 1404.

ROK PAŃSKI 1405.

ROK PAŃSKI 1406.

ROK PAŃSKI 1407.

ROK PAŃSKI 1408.

ROK PAŃSKI 1409.

SPIS

A

B.

C.

D.

E.

F.

G.

H.

I.

J.

K.

L.

Ł

M

N.

O.

P.

R.

S.

T.

U.

W.

Z.

Ż.

DZIEJÓW POLSKICH KSIĄG DWANAŚCIE

Dziejów polskich ksiąg dwanaście. T. 3, ks. 9, 10

Długosz Jan

przekład Karola Mecherzyńskiego

JANA DŁUGOSZA DZIEJÓW POLSKICH KSIĘGA DZIEWIĄTA.

ROK PAŃSKI 1300

POLACY NA ZJEŹDZIE W POZNANIA, Z PRZYCZYNY ROZMAITYCH KRZYWD I NADĄŻYĆ, WYPOWIADAJĄ RZĄDY WŁADYSŁAWOWI ŁOKIETKOWI, A WACŁAWA KRÓLA CZESKIEGO OBIERAJĄ SOBIE ZA PANA.

Prałaci i panowie Polscy, żywiąc, gorzkie w sercach niechęci przeciw Władysławowi Łokietkowi, że niestateczny w obyczajach i srogości pełny, nie zajmował się obroną i podźwignieniem królestwa Polskiego, ale zdzierstwem i uciemiężeniem poddanych, i wracał do dawnych nadużyć, acz upominany od starszyzny obiecał je był porzucić, złożyli zjazd powszechny w Poznaniu. Tu rozważywszy mnogie gwałty, uciski i prześladowania, których się dopuszczał Władysław Łokietek i jego zausznicy, poczęli żałować i rozpaczać, go obrali książęciem i powierzyli mu rządy królestwa Polskiego; oskarżali go, że zawiodłszy powzięte o sobie nadzieje, pierwiastki swego panowania skaził licznemi bezprawiami, odstąpił chwalebnych cnot i przykładów książąt chrześciańskich, i wrażał obawę, że za czasem większych dopuszczać się będzie przestępstw i srogości, gdy nie ustalony jeszcze w rządach, nie ozdobiony koroną królewską, dał się poznać z tak zdrożnej samowoli i tylu nieprawości, które nie mogły wcale być cierpianemi. Z tych początków panowania brali miarę jego usposobień i wróżyli, jakie będą nadal jego rządy. Za wielkie też poczytywali sobie szczęście, ze Władysław jeszcze nie koronowany ani namaszczony, snadno od królestwa i władzy mógł być odsądzonym. Zaczem wszyscy zgodną uchwałą postanowili odjąć mu rząd i panowanie, jako im i krajowi szkodliwe. Aby zaś ta uchwała tem pewniejszą była, i aby jej Władysław Łokietek lub ktokolwiek bądź inny nie wątlił, Wacława króla Czeskiego, który, jak się wyżej rzekło, na mocy nadania otrzymanego od księżny Gryfiny wdowy po Leszku Czarnym, mienił się książęciem Krakowskim i Sandomierskim, obrali królem i panem. Powodował ich do tego wzgląd nader ważny, że przez wybór takowy królestwo Polskie, rozerwane nadaniem księżny Gryfiny, zrość się znowu miało w jednę całość, a rząd przejść w ręce słuszniejsze i sprawiedliwsze.

POSŁOWIE POLSCY PRZYBYWSZY DO PRAGI, NAKŁANIAJĄ WACŁAWA KRÓLA CZESKIEGO DO PRZYJĘCIA RZĄDÓW KRÓLESTWA POLSKIEGO, I ZAŚLUBIENIA RYXY, CÓRKI NIEGDYŚ PRZEMYSŁAWA KRÓLA POLSKIEGO, POCZEM W GNIEZNIE KORONUJĄ, GO NA KRÓLA.

Po orzeczeniu takiej uchwały, chętnie od wszystkich i zgodnemi głosy potwierdzonej, wyprawiono uroczyście w imieniu prałatów i panów królestwa Polskiego posłów do króla Czeskiego Wacława. Którzy gdy przybyli do Pragi, z wielką uczciwością przyjęci, w dniu do posłuchania naznaczonym przełożyli zlecenia prałatów i panów Polskich, prosząc Wacława króla Czeskiego: "aby na zgodny wybór Polaków, powołujących go do rządów królestwa Polskiego, łaskawie zezwolił i przyjął panowanie, by najmniej zaś nie zrażał się wyborem poprzednim książęcia Władysława Łokietka, gdy wybór ten nie był w zupełności dokonany, a obecnie odwołany został z powodu niecnych postępków ksążęcia Władysława, któremu rząd i władzę za zgodną wszystkich uchwałą odjęto". Upewniali Wacława: "że byleby rządy królestwa Polskiego przyjąć i osobiście przybyć zechciał, wszelkie trudności i stawione z strony rzeczonego książęcia Władysława, przeszkody snadno i bez wielkiej pracy pokona. " Co iżby tem łatwiej i na słuszniejszej podstawie dało się uskutecznić, doradzali posłowie Polscy Wacławowi królowi Czeskiemu, ażeby dziewicę dostojną Ryxę czyli Elżbiety, córkę Przemysława niegdy króla. Polskiego, prawą i jedyną królestwa Polskiego dziedziczkę, rodem wysokim i cnotami równie jak pięknością urody znakomitą, pojął za żonę, przez które-to małżeństwo słusznem prawem i szczęśliwie rządy królestwa Polskiego sprawować będzie. Król Czeski Wacław z radą swoich prałatów i panów badał i rozbierał to poselstwo Polskie przez dni kilkanaście; osądziwszy wreszcie, że mu rokowało wielką pomyślność i chwałę oznajmił jawnie i wyraźnie, że zgadza się na wybór powołujący go do rządów królestwa Polskiego, i takowe przyjmuje. Zaczem w towarzystwie posłów Polskich wybrawszy się po królewsku z świetnym przyborem i okazałością, zajechał do Polski, i naprzód do Kalisza a potem udał się do Gniezna, gdzie w kościele katedralnym przez Jakóba Świnkę, arcybiskupa Gnieźnieńskiego, w obec towarzyszących obrzędowi Wisława biskupa Włocławskiego, Jędrzeja biskupa Poznańskiego, Jana Romki Wrocławskiego, tudzież licznego zebrania wojewodów, panów znaczniejszych i szlachty, na króla Polskiego został namaszczony i ukoronowany. Była z tej okoliczności między wszystkiemi stanami wielka radość i przyjaznych chęci okazy.

KRÓL WACŁAW POJMUJE ZA ŻONĘ RYXĘ, CÓRKĘ NIEGDY PRZEMYSŁAWA KRÓLA POLSKIEGO.

Po odbytym obrzędzie koronacyi, Wacław król Polski i Czeski udał się z Gniezna do Poznania, gdzie dostojna, i cudnej urody dziewicę Ryxę czyli Elżbietę, córkę Przemysława niegdy króla Polskiego, i jedyną królestwa Polskiego dziedziczkę, która pod opieka, przedniejszych panów Polskich w Poznaniu wychowywana, już była doszła lat sposobnych do zamęścia, pojął za żonę, i w kościele zawarł z nią śluby małżeńskie: a odprawiwszy po królewsku gody weselne, i wydawszy z stosowną okazałością gonitwy rycerskie kopijników i inne widowiska, rozdał prałatom i panom polskim upominki. Już bowiem rzeczonego Wacława króla Polskiego i Czeskiego pierwsza małżonka Jutta, córka Rudolfa króla Rzymskiego, a siostra Alberta książęcia Austryi, po wydaniu jedynego syna Wacława, zeszła była ze świata. Po odprawieniu w ten sposób uroczystości zaślubin, wszystkie ziemie należące do królestwa Polskiego a wraz ziemię Pomorską w zupełne objął posiadanie, a rząd nad niemi starostom swoim powierzył. Aby zaś panowanie jego było tem pewniejsze, w zamkach główniejszych poosadzał panów Czeskich, a Hinka z Dubu (Duba) starostą Wielkopolskim uczynił. Zebrawszy potem liczne Polaków wojsko, książęcia Władyslawa Łokietka nie tylko z ziemi Krakowskiej, Sandomierskiej, Sieradzkiej, Wielkiej Polski i Pomorza wygnał, wszystkie przezeń zajmowane zamki i warownie pod swoję objął władzę, ale nadto wyzuł go z własnej ojcowizny, księstw Kujawskiego i Łęczyckiego, i z królestwa Polskiego wypędził, nie dozwoliwszy mu nigdzie w kraju przesiadywać. Była-to słuszna od Boga kara na tego książęcia, który z łaski raczej Opatrzności niżeli z prawa, i zasługi jakiej na królestwo Polskie wyniesiony, za namową nikczemnych pochlebców jął dopuszczać się uciemiężenia kościołów i poddanych. Wszelako Władysław Łokietek wytrwał z wielką umysłu stałością; w nieszczęściach stał nieporuszony w upadku nie stracił serca, i tem mężniej powstawał, im srożej los go nękał. Ta siłą i hartem duszy zwyciężał przeciwności, i samo szczęście zmuszał do hołdowania sobie. Za panowania Wacława, Borosław przeor klasztoru pustelniczego w Swarnogacz, przeniosłszy się z braćmi swego zakonu do klasztoru Oliwskiego, przyjął wraz z nimi szatę i regułę Cystersów. Rzeczony zaś król Polski Waclaw wszystkie majętności i dochody, które pomieniony klasztor pustelniczy z daru książąt Polskich posiadał, przelał na własność klasztoru Oliwskiego i z jego dochodami połączył. Tenże Wacław król Polski i Czeski ruszył potem zbrojno z Pomorza do Mazowsza, a rozłożywszy się obozem pod Gostyninem, usiłował zdobyć przemocą i opanować zamek Płocki. Ale gdy działania jego okazały się bezskutecznemi, złupiwszy i sprzewracawszy całą okolicę, od oblężenia odstąpił.

KIEDY WACŁAW KRÓL POLSKI ZAJMUJE SIĘ WOJNĄ DOMOWĄ, RUSINI NAJEŻDŻAJĄ POLSKĘ I PUSTOSZĄ; WŁADYSŁAW ZAŚ ŁOKIETEK, NIE ZNAJDUJĄC DLA SIEBIE NIGDZIE BEZPIECZNEGO SCHRONIENIA, UDAJE SIĘ DO RZYMU, A WACŁAW WRAZ Z ŻONĄ DO CZECH POWRACA.

Kiedy Wacław król Czeski i Polski zajmował się urządzeniem spraw publicznych w Polsce, i z rycerstwem Polskiem ponawiał wyprawy przeciw Władysławowi Łokietkowi, książęta Rusi zebrawszy swoje wojska i połączywszy razem wszystkie siły, najechali królestwo Polskie, i zwrócili najpierwej swój oręż ku ziemi Sandomierskiej, najbliżej z nimi graniczącej: tuszyli bowiem, że domowe zamieszki i wojny, które Polaków i ich króla pod ów czas zatrudniały, dogodną i przyjazną ich działaniom nastręczały porę. I nie zawiedli się w swych nadziejach: najprzód bowiem Nowe miasto, wtedy licho z drzewa zabudowane, opanowali, a potem splądrowawszy i złupiwszy ziemię całą, w czasie wojen domowych z wojska ogołoconą, pomordowawszy ludzi i popaliwszy domy, gdy nikt im nie stawił oporu, mnogą obciążeni zdobyczą tak brańców jako i bydła, wrócili do swoich krajów. Dorywczo bowiem i szybkiemi wycieczki zagarniali to zdobycze, bojąc się odgromu i wzajemnego napadu. Z taką zaś nagłością, tak gwałtownym pochodem rozlali się po kraju, że wprzódy z zabranemi łupy powrócili do swoich siedlisk, niżeli Polacy i król Wacław dowiedzieli się o ich wtargnieniu. Od czasu zaś koronacyi Wacława na króla Polskiego, książę Władysław Łokietek nie spoczął swobodnie żadnego dnia ani nocy, ani nawet żadnej chwili; krom niektórych Polaków, nikomu nie ufał i w żadnem miejscu nie czuł się bezpiecznym; Czechom również nie dowierzał; na wszystko czujnie poglądał; przywykły do znoszenia zimna i upałów, wytrwały na słoty i skwary słoneczne, sypiał na gołej ziemi, trudy wszelakie i niewczasy i osobie królewskiej nieprzystojne ubostwo z cierpliwością, znosił; rzadko pod nakryciem, ale w bagnach, gęstwinach leśnych i dzikich manowcach noclegi odprawiał. Tak wałęsający się i niepewny, po długiej włóczędze, bojąc się, aby go kto ze swoich nie wydał, postanowił udać się do Węgier, zkąd potem w prostem odzieniu poszedł na pielgrzymkę do Rzymu, aby tam przestępstwa popełnione w Polsce odpokutował. Wacław zaś król Czeski i Polski, urządziwszy sprawy królestwa Polskiego i wszystkie zimnie i zamki tegoż królestwa pod swoje objąwszy panowanie, a rząd państwa prałatom i panom Polskim tudzież starostom swoim zleciwszy, z nowozaślubioną małżonką i królową Elżbietą czyli Ryxą odjechał do Czech, zkąd wrócić do Polski i widzieć jej nawet już mu więcej nie zdarzyły losy.

PO WISŁAWIE BISKUPIE WŁOCŁAWSKIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ GERARD.

Tegoż roku, dnia dwudziestego siódmego Listopada, umarł Wisław biskup Włocławski i w kościele Włocławskim pochowany został, przesiedziawszy na stolicy biskupiej lat szesnaście. Po nim nastąpił Gerard kanonik Włocławski, mąż wysokiego rozumu, gorliwy miłośnik rzeczypospolitej; szlachcic herbu Bróg, który inaczej zowią Laska, prawnie obrany, a za przychylnem zezwoleniem Wacława króla, przez Jakóba Świnkę arcybiskupa Gnieźnieńskiego potwierdzony i w klasztorze Strzelneńskim na biskupa wyświęcony.

ZDARZENIA ROKU PRZESZŁEGO.

Rok ten pamiętny był koronacyą króla Wacława na królestwo Polskie, wygnaniem książęcia Władysława Łokietka, i ciągłą przy ulewnych deszczach i słotach niepogodą, a co ważniejsze nad to wszystko, obchodem jubileuszu, na który dla dostąpienia odpustu ze wszystkich krajów chrześciańskich tłumy pościągały pielgrzymów. Władysław zaś Łokietek smutną dolę wygnania z tak wytrwałą znosił cierpliwością, że wielu litowało się nad jego nieszczęściem, a wszyscy podziwiali stateczność umysłu i pokorę. Jakoż wygnanie to stało się dla niego nie tak karą za, przestępstwa, jak raczej probierzem wytrwałości i pobudką do cnoty.

ELWIG MISTRZEM KRZYŻACKIM OBRANY; ALE W RYCHLE PO JEGO ŚMIERCI WSTĘPUJE NA WŁADZTWO KONRAD. LITWINI KLĘSKĘ PONOSZĄ.

Wstąpił w tym roku u Krzyżaków na dostojność mistrza Helwik (Elvigus) de Goldbach, rodom z Turyngii, po zmarłym Ludwiku v. Schippen. Ale żył tylko na tym urzędzie dni kilka; nastąpił po nim Konrad zwany Sak (Szak). Litwini po dopełnionych w Prusiech łotrostwach, w powrocie napadnieni przez komtura Brandeburskiego między gestemi lasami, których przebyć nie mogli, wyginęli do szczętu, tak iż trzech tylko uszło z tego pogromu. Drajko Litwin, wydawszy Krzyżakom zamek Oukajm (Onkaym) na Litwie z wszystkimi którzy w nim byli Litwinami, przyjął wiarę chrześciańską.

ROK PAŃSKI 1301

KIEDY WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI PRZEBYWA W CZECHACH, ZARZĄDZAJĄ POLSKĄ, SPOKOJNIE CZESI I MORAWCY, A WACŁAW KRÓLEWIC WĘGIERSKĄ PRZYJMUJE KORONĘ.

Gdy Wacław król Czeski i Polski przesiadywał w Pradze, a królestwem Polskiem zarządzał przez swoich starostów i wielkorządców (po usunięciu bowiem Hinka z Dubu mianował Mikołaja książęcia Opawskiego wielkorządcą królestwa Polskiego w ziemi Krakowskiej, Fryca Ślązaka w Wielkiej Polsce i na Pomorzu, a Tassę z Wiszemburga w ziemi Kujawskiej) chociaż w nieobecności króla Polacy, zmuszeni podlegać obcym przybyszom, a zwłaszcza Czechom dumnie się rozpierającym i narodowi nieprzychylnym, wielu doświadczali krzywd i obelżenia, wszelako dla miłości pokoju, którego dłużej pod ów czas niż kiedykolwiek używali, cierpliwie to niezwykle znosili jarzmo; słodycz bowiem i swoboda wytchnienia, zniesienie przytem wielu uciążliwości, mimo tęsknotę za własnym i prawym dziedzicem, ulżywały im cierpień i koiły umysły samowładzą i przewodzeniem cudzem obostrzone. Bywa to często, że obcy panowie sumienniej i sprawiedliwiej niż swoi własni rządzą. Zdarzyło się, że w tym roku dnia czternastego miesiąca Stycznia Andrzej król Węgierski w Budzie zszedł ze świata. Że zaś po sobie żadnego potomka płci męzkiej ani żeńskiej nie zostawił, gdy przyszło do wyboru nowego króla, wielkie między prałatami i baronami Węgierskiemi powstały spory. Jedni chcieli na królestwo Węgierskie obrać Wacława króla Czeskiego i Polskiego, z przyczyny iż jego babka była siostrą króla Węgierskiego Andrzeja; inni Karola syna Martella, króla Sycylii, którego ród i pochodzenie niżej opowiemy, że ten najbliższy był powinowactwem króla Węgierskiego Andrzeja, jako siostrzeniec rodzony po jego siostrze Maryi. Rzeczony Karol, jeszcze za życia króla Andrzeja, w jedenastym roku wieku swego za staraniem Bonifacego VIII papieża powołany do tronu Węgierskiego, wychowywany był jako następca króla Andrzeja. Po tak niezgodnej elekcyi, obie strony trzymając się swego wyboru, a przeciwny unieważniając, rozmaitych szukały dla siebie środków i pomocy. Zaczem ci, którzy wybrali Wacława króla Czeskiego i Polskiego, wyprawiwszy w uroczystem poselstwie do Pragi Jana arcybiskupa Koleceńskiego, tudzież biskupów Andrzeja Jagierskiego, Henryka Waradyńskiego, Haaba Waceńskiego, Antonina Czanadzkiego (Canadiensis) i Mikołaja Bosneńskiego, wraz z Dominikiem synem Stefana komornika najwyższego (magister Tavernicorum), Dymitrem i Henrykiem, zapraszali usilnie Wacława króla, aby Węgierską przyjął koronę. Ale Wacław król, zważając że już był starcem sędziwym i zgonu bliskim, wolał wszystkiego odstąpić raczej synowi; zaczem Wacława jedynaka swego, urodzonego z pierwszej żony, Jutty, dwanaście lat mającego. na prośbę posłów Węgierskich, którzy w imieniu wszystkich chętnie się na to zgodzili, posłał do Węgier z silnym wojska zastępem. Ten od przychylnych sobie prałatów i baronów Węgierskich z wielką radością przyjęty, odprowadzony został do Białogrodu (Alba Regalis) i zwykłym obyczajem przez Jana arcybiskupa Koloceńskiego (Strygońska bowiem stolica na ów czas była opróżnioną) koronowany; poczem niektóre zamki i prowincye objął w posiadanie. Drugie stronnictwo, które wybrało było Karola syna, Martella, króla Sycylii, wystąpiło z nader potężnym oporem, usiłując osłabić w Węgrzech rządy króla Wacława. Stronnictwo to popierał papież Bonifacy VIII, przez wysianego do Węgier Mikołaja kardynała Ostyeńskiego, mnicha zakonu kaznodziejskiego, z władzą legata papieskiego.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ ŚWIDNICKI UMIERA, ZOSTAWIWSZY PO SOBIE TRZECH SYNÓW.

Bolesław książę Świdnicki, jeden z synów Bolesława książęcia Lignickiego, który w własnych i siostrzeńców swoich księstwach pierwszy nałożył pobory, i szlachcie poddanym swoim przepisał służebne powinności, to jest, ile który mi wojny miał przystawiać ludzi w stosunku do swych dóbr dziedzicznych, założyciel i nadawca klasztoru Cystersów w Gryszowie, umarł, i w tymże klasztorze Gryszowskim pochowany został. Z trzech jego synów, Bernard otrzymał księstwo Świdnickie, Henryk Jaworskie, a Bolesław Zambickie czyli Minstrerberskie.

PO ZEJŚCIA JANA ROMKI BISKUPA WROCŁAWSKIEGO, NASTĘPCY JEGO HENRYKOWI Z WIERZBNY ZDANA OPIEKA NAD SYNAMI BOLESŁAWA KSIĄŻĘCIA ŚWIDNICKIEGO.

Tegoż roku, dnia dziewiętnastego Listopada, zszedł ze świata Romka biskup Wrocławski, po dziewięcioletniem zarządzaniu biskupstwem. Po nim nastąpił Henryk z Wierzbny ( Wirbina), rodem Polak, szlachcic z domu i herbu Działosza, od Jakóba Świnki arcybiskupa Gnieźnieńskiego potwierdzony. Jemu, dla znakomitej cnoty i roztropności, po śmierci Bolesława książęcia Świdnickiego, za zgodny uchwałą panów i szlachty poruczono dozór i opiekę nad synami Henryka V, książęcia Wrocławskiego i Lignickiego, którzy jeszcze nie doszli byli do lat dojrzałych. Aliżci on zbyt hojnie sypiąc wydatkami, skarb małoletnich w Lignicy przez Bolesława książęcia Świdnickiego zachowany, a do sześciedziesiąt tysięcy grzywien wynoszący, w większej części rozproszył: za co potem od książąt i panów Wrocławskich wielkie wycierpiał prześladowanie.

KOMETA.

W porze jesiennej ukazała się na zachodzie w znaku Niedźwiadka gwiazda z ognistą miotłą, która trwając przez miesiąc jeden swój brzask promienny raz na wschód, drugi raz na południe obracała.

LITWINI ZIEMIE DOBRZYŃSKĄ I CHEŁMIŃSKĄ PUSTOSZĄ, ALE NARESZCIE OD KRZYŻAKÓW DOZNAJĄ PORAŻKI.

W tymże roku wojsko Litewskie, które liczono na sześć tysięcy ludzi, splądrowało srodze ziemię Dobrzyńską., i tak mordami jak łupiestwy dotkliwą zadało jej klęskę. A lubo rycerstwo Polskie puściło się w pogoń za Litwinami, nie zdołało jednakże odbić im zdobyczy zabranej i po lasach w miejscach ustronnych pochowanej. Tymczasem Litwini większą jeszcze łakomstwa zapaleni żądzą, wpadli do ziemi Chełmińskiej, i poczęli szerzyć w niej zaboje i łotrostwa: ale Krzyżacy wybiegłszy zbrojno, porazili ich na głowę, siedmdziesiąt luda położyli na placu, resztę zmusili do ucieczki, a poimane w niewolą dziewice i niewiasty Dobrzyńskie odbili i z więzów wyswobodzili.

ROK PAŃSKI 1302

POLACY, PORAZIWSZY RUSINÓW PRZY POMOCY LITWY, ODZYSKUJĄ ZIEMIĘ LUBELSKĄ WRAZ Z ZAMKIEM DŁUGO OD RUSI DZIERŻONYM.

Gdy pod rządem króla Czeskiego i Polskiego Wacława Polska odetchnęła nieco w pokoju, panowie, dostojnicy i szlachta ziemi Krakowskiej i Sandomierskiej, uważając to za wielką dla narodu sromotę, że Rusini w czasie domowych zamieszek i wichrzących w Polsce wojen zamek i ziemię Lubelską przemocą opanowawszy, od lat kilku bezkarnie je wytrzymywali, i oderwane od Polski w swoje usiłowali zagarnąć posiadanie, celem zmazania tej hańby postanowili zbrojną przeciw nim wyprawę. Zebrawszy więc wojsko, acz z samej tylko ziemi Krakowskiej i Sandomierskiej, ruszyli z niem pod Lublin. Książęta Ruscy, którzy zawsze się tego spodziewając, usiłowali jak najmocniejszy stawić opór Polakom, jak tylko o ich wyprawie powzięli wiadomość i sami się o niej naocznie przekonali, wezwali na pomoc już - to prośbami już datkiem zobowiązanych Litwinów, Tatarów i innych barbarzyńców, i tak z swego jak i posiłkowego ludu utworzyli mnogie, liczbą i potęgą znacznie Polaków przewyższające wojsko. Zaczem gdy Polacy zbliżyli się pod Lublin, wyszli przeciw nim, i sprawiwszy do boju swoję hufce stoczyli bitwę. Przez niejaki czas ważyło się zwycięztwo na obie strony. Polacy męztwem, Rusini liczbą kolejno przemagali, aż nareszcie przy pomocy Wszechmocnego Boga, który zawsze słuszniejszą wspiera sprawę, wszystko wojsko Rusinów, Litwinów i innych barbarzyńców zostało zniesione i rozproszone. Wielu trupem poległo lub dostało się w niewolą; niektórzy zaś umknąwszy z pogromu schronili się do Lubelskiego zamku, gdzie od Polaków oblężeni i ściśnieni głodem, widząc się w trudnem położeniu, a nie mając nadziei otrzymania z kądkolwiek posiłków, gdy zwłaszcza popłoch po odniesionej świeżo klęsce jeszcze im w myśli i oczach był przytomny, poddali się wraz z zamkiem Polakom: którzy uradowani zwycięztwem i zdobyczą, i odebraniem tak zamku jako i ziemi Lubelskiej, z chwalił powrócili do domu. W ten sposób ziemia Lubelska za łaską Opatrzności z rąk napastniczej Rusi została odzyskaną.

Gotfryd mistrz Pruski złożył dobrowolnie swój urząd, a w jego miejsce nastąpił Sygfryd ( Zyffryd ) Feuchtwangen ( Uuchwange ).

ROK PAŃSKI 13O3.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK, LĘKAJĄC SIĘ POTĘGI WACŁAWA KRÓLA CZESKIEGO I POLSKIEGO, UDAJE SIĘ DO AMADEJA KRÓLA WĘGIER, I ŚLUBUJE OFIARY BOGA I Ś. STANISŁAWOWI, KTÓRYM LOSY SWOJE POLECA. ZBUDOWANIE MIASTA NOWEGO SĄCZA.

Władysław Łokietek książę i pan dziedziczny (dux et dominus) królestwa Polskiego, wyzuty z państw swych dziedzicznych i nabytych, wypędzony z wszystkich zamków, twierdz i warowni, kędy własne trzymał załogi, nie tylko potęgą i orężem Wacława króla Czeskiego i Polskiego, który i samego książęcia i wszystkich jego stronników z największy ścigał nienawiścią, ale i powszechnem przeciw niemu sprzysiężeniem się panów i szlachty Polskiej; krążył jednak potajemnie, i w zmyślonej odzieży po dworach niektórych panów Polskich, o których wierności i stałem ku sobie przywiązaniu był przeświadczony, prosząc i zaklinając: "aby go nie odstępowali, a nie dopuszczali, izby z hańbą swojego rodu i królestwa Polskiego, jak tułacz i wygnaniec przymuszony był po cudzych wałęsać się; krajach. " Ale ci obawiając się już-to potęgi i zemsty Wacława króla Czeskiego i Polskiego, już przekroczenia przeciw powszechnej królestwa uchwale, a ztąd ściągnienia na siebie i swe rodziny surowej kary, żadnego nie użyczyli mu wsparcia, prócz gołosłownych oświadczeń i pochlebnych a czczych obietnic, i marnego politowania: ci więc, których miał za przychylnych sobie, okazali się dlań obojętnemi: zwykłą bowiem umysłu ludzkiego niestatecznością oziębła z czasem ich wierność. A tak widząc się opuszczonym i pogardzonym nawet od tych, o których pomocy w mylnem rozumieniu swojem nie wątpił za najlepsze osądził ustąpić na czas przeciwnościom zewsząd go ścigającym i schronił się w miejsca skryte i nieznane, między gęstwami puszcz leśnych i zapadłych. Ale bojąc się, żeby i tu nie był wyśledzony i schwytany od starostów króla Wacława, a zwłaszcza od Ulryk a Boskowicza, rodem Czecha, pod ów czas starosty Krakowskiego i Sandomierskiego, któremu król Wacław zlecił jego poimanie i uwięzienie, i chroniąc się śmierci, z drużyną kilku wiernych, których od jego boku żadna przeciwność nie zdołała oderwać, uszedł do Węgier, i po długiem błąkaniu się i tułactwie przybył do Amadeja wojewody Węgierskiego, pana w owo czasy słynnego bogactwy i potęgą. Przed którym gdy wynurzył z żalem swoję niedolę i cierpienia, wzruszył się Amadej nad taką, losu zmianą, patrząc na książęcia, który niedawno możny i potężny, przybył do niego jako wygnaniec, ogołocony z wszystkiego, w pokorze, nieszczęściu i poniżeniu. Uczciwszy w nim przeto raczej królewski majestat niźli nędzę tułacza, przyjął go łaskawie i podejmował z przystojnością. Krzepił i pocieszał jego umysł i rozpaczającemu o swej doli wlewał do serca otuchę, przyrzekając: "że nie tylko da mu u siebie gościnę, ale w sposobnym czasie i pomoc do odzyskania królestwa. " A żywą w duszy przejęty litością, okazał się dla niego tem wspanialszym i miłościwszym, im więcej poznawał, że Władysław na takie nie zasłużył losy. Wacław zaś król Czeski i Polski zbudował w tym roku nowe miasto Sącz (Sandecz) na pograniczu Węgier leżące, w miejscu dawnej wsi Kamienicy należącej do biskupstwa Krakowskiego; gdy bowiem w królestwie Polski dni przebywał, zważywszy położenie tego miejsca do zbudowania miasta wielce sposobnego, że na znacznej podniesione wyżynie miało z obojej strony dwie rzeki, to jest Dunajec (parvus Danubius) i Białą, pomieniał się na to miejsce, dawszy za nie Janowi Muskacie biskupowi Krakowskiemu zamek i miasto Biecz, a zostawiwszy przy biskupie prawo zwierzchnie (jus patronatus) kościoła Ś. Małgorzaty jako filii, i Ś. Wojciecha jako matki; na co jest osobny przywilej. Władysław zaś Łokietek książę Polski, wygnany na obcą ziemię, tułactwo swoje znosił z nadzwyczajną stałością, uznając z pokorą, że sprawiedliwej od Boga doznawał kary, i że daleko mniej cierpiał niż swą niecnotą zasłużył. A gdy mu stawały w oczach popełnione przeciw Bogu i jego prawu przestępstwa, i uczuwał w duszy żal, że pogwałciwszy przykazania Boże, kościoły i ich służebników gnębił zajazdami w gościnę (descensus), stacyami (stationes) i innemi powinnościami służebniczemi (talliae), że niewiasty i dziewice sromocił, sprawy wdów i sierot w sądach zaniedbywał, ani się za ich krzywdy ujmował, a odpychając rady zbawienne, postępował według woli swojej, i w wielu rzeczach obrażał Boga i prawa rzeczypospolitej; pełen skruchy ślubował w sercu swojem, że gdyby Bóg miłosierny dozwolił mu jeszcze wrócić kiedy do rządów, innym już chciałby okazać się człowiekiem, z większą chęcią i gorliwością wypełniać zakon Boży, innemi sprawami zalecić się Bogu, inakszym dla wszystkich poddanych stać się rządcą i panem. Wzywał przytem pomocy Najchwalebniejszej Maryi Panny i wszystkich Świętych, a zwłaszcza Ś. Stanisława biskupa i Męczennika, polecając się ich orędownictwu nie tak modlitwami jako raczej łzami i westchnieniami. Ustawiczny w nabożeństwie, ile mógł rozdawał między ubogich jałmużny, a rozmaite ślubował Bogu ofiary, gdyby mu dziedzictwo ojcowskie powrócić raczył, zwykłym obyczajem i słabością umysłu ludzkiego lepiej oceniając rzeczy przeszłe niż obecne, i mocniej czując po stracie niż w samem posiadaniu, jak słodki był widok ojczyzny i pożycie szczęścia na jej łonie.

WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI ŻONĘ SWOJĘ KORONUJE W PRADZE, A POLAKOM DAJE CZECHA ZA WIELKORZĄDCĘ.

Tegoż roku, w uroczystość Zielonych Świątek, Wacław król Czeski i Polski małżonkę swoję dostojną Ryxę albo Elżbietę, Przemysława króla Polskiego córkę, która, dla zacności rodu i osobliwszej cnoty wielce miłował, pragnąc zjednać jej większą cześć i sławę tak u swoich jako i obcych, za szczególnem i wyraźnem zezwoleniem arcybiskupów Mogunckiego i Gnieźnieńskiego, Henrykowi z Wierzbny biskupowi Wrocławskiemu kazał na królowa Polską i Czeską koronować i namaścić w kościele Praskim, w obecności licznie zebranych panów; i równie w tym dniu jak i następnych wyprawiwszy uroczystość dworską, uświetnił ją gonitwami kopijników i innego rodzaju igrzyskami. Nadto, usunąwszy z dzierżawy i wielkorządztwa królestwa Polskiego Mikołaja książęcia Opawskiego, z powodu skarg i zażaleń jakie przeciw niemu wynoszono, postanowił Fryćka Szachowica i Czecha zwierzchnikiem i wielkorządcą królestwa Polskiego, tudzież ziem Pomorskiej i Kujawskiej.

KONRAD KSIĄŻĘ CIENIAWSKI, Z PROBOSZCZA WROCŁAWSKIEGO OBRANY ARCYBISKUPEM SALCBURSKIM, DOWIEDZIAWSZY SIĘ W WIEDNIU, ŻE W TAMTYCH STRONACH NIE ZNAJĄ PIWA, SKŁADA TĘ NOWĄ GODNOŚĆ I WRACA DO OJCZYZNY: A GDY SIĘ UPOMINA O SWOJE KSIĘSTWO ZABRANE MU PRZEZ BRATA HENRYKA, WTRĄCA GO TENŻE BRAT DO WIĘZIENIA, Z KTÓREGO OD SWOICH WYBAWIONY NIEZADŁUGO UMIERA.

Konrad książę Cieniawski (Stinaviensis), dla ułomności ciała garbuskiem (Kokirlensis) zwany, syn Konrada książęcia Głogowskiego, proboszcz Wrocławski, zgodnym wyborem na arcybiskupstwo Salcburskie wyniesiony, udał się na objęcie swojej stolicy w towarzystwie znakomitszych prałatów i panów. Ale gdy dojechawszy aż do Wiednia dowiedział się, że w Salcburgu nie było piwa wywarzanego z pszenicy, którego on od dzieciństwa używać nawykł, ale pijano tylko wino, złożył arcybiskupstwo, i z Wiednia wrócił do Polski, do swego księstwa Cieniawskiego, które brat jego Henryk już był tymczasem objął w posiadanie. A gdy je orężem chciał odzyskać, poimany od książęcia Henryka i do Głogowa odprowadzony, wysiadywał winienie w wieży; zkąd go wprawdzie poddani jego i rycerze, szlachta z Rudny i Lubina, nocną, porą wyswobodzili, zaledwo jednak począł myśleć o odzyskaniu swego księstwa, gdy w roku następnym dniu jedenastego Października umarł i w klasztorze Lubińskim pochowany został; cale zaś księstwo Głogowskie przeszło w posiadanie wyłączne Henryka, który miał za sobą córkę Alberta książęcia Brunświckiego Mechtyldę. Dla tak błahej przyczyny, a rzekłbym, bardzo płytkiego rozumu, Konrad zrzekł się godności i stolicy arcybiskupstwa Salcburskiego, gdy mógł przecież czy z swego czy z cudzego zboża kazać sobie wyrabiać piwo, jakie mu się podobało, a nie porzucać palliusza arcybiskupiogo, który był słusznem prawem pozyskał.

FILIP KRÓL FRANCUZKI BONIFACEGO VIII PAPIEŻA OSADZA W WIĘZIENIA, Z KTÓREGO TENŻE USZEDŁSZY WKRÓTCE UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ BENEDYKT XI.

Filip król Franków rozgniewany i oburzony na Bonifacego VIII papieża, że złożywszy przeciw niemu sobór w Rzymie, rzucił nań klątwę i królestwa go pozbawił; zwołał sam także zjazd walny do Paryża, i od panów swego królestwa tak duchownych jako i świeckich żądał przeciw Bonifacemu papieżowi potrzebnej rady i pomocy. Zarzucano na nim papieżowi rozmaite zbrodnie, oskarżono go nawet, o herezyą, i wdzierstwo nieprawe na stolicę papieską za życia jeszcze poprzednika jego Celestyna; a ztąd orzeczono, iż mu podlegać nie należało. Poczem odwołano się przeciw niemu do powszechnego soboru. Nareszcie rzeczony król Filip papieża Bonifacego w przeddzień Narodzenia N. Maryi przebywającego w mieście Anagni (Anagnia) z którego był rodem, przez Wilhelma Nogareta i szlachtę Kolumnów uwięził, i skarb jego zabrać kazał. Trzeciego dnia uszedł papież z więzienia i przybył do Rzymu; atoli stroskany wyrządzoną sobie tak wielką krzywdą, dnia jedenastego Października umarł, i w kościele Ś. Piotra pochowany został, przesiedziawszy na stolicy lat ośm i miesięcy dziesięć. Po nim nastąpił Mikołaj, mnich zakonu kaznodziejskiego, biskup Ostyoński, rodem z Lombardyi miasta Treviso, i nazwany Benedyktem XI.

W owem zaś więzieniu papież Bonifacy, mając przed sobą Krzyż i kości Świętych, Filipa króla Francyi, za którego sprawą, został uwięziony, wyklął jak powiadano aż do czwartego pokolenia, a rzeczonego Wilhelma uznał za odszczepieńca i syna heretyka; sam znajdując się w ręku nieprzyjaciół bynajmniej nie uległ trwodze, owszem niezwykłą uniesiony dumą twierdził, że i w duchownych i doczesnych rzeczach panem był całego świata. O nim napisano: "Wszedł jak lis, panował jak lew, zdechł jak pies. "

KRZYŻACY PO DWA KROĆ WYPRAWIAJĄ SIĘ PRZECIW LITWINOM.

Do Prus napłynęła znaczna liczba cudzoziemskich żołnierzy; dwoma oddziałami przeto wyruszono przeciw Litwie. Jeden oddział pod dowództwem komtura Brandeburskiego Konrada wkroczył do powiatu Gartyńskiego (Gartin); drugi, którego naczelnikiem był Bernard komtur Kruczborski (Kruczborg), wtargnął do powiatu Pograd, i wszystko ogniem i mieczem spustoszył. A zadawszy wielką klęskę Litwinom, z zdobyczą i licznym gminem jeńców do Prus powrócił. Przedsięwziął drugą na Litwinów wyprawę komtur Królewiecki w czasie postu, a złupiwszy i popaliwszy włości, uprowadził wielką liczbę brańców, sam zaś ze swoich tylko trzydziestu utracił.

ROK PAŃSKI 1304.

KIEDY WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI ZATRUDNIONY JEST WOJNĄ WĘGIERSKI, WŁADYSŁAW ŁOKIETEK KORZYSTAJĄC Z SPOSOBNEJ PORY WPADA ZBROJNO DO POLSKI I UBIEGA NIEKTÓRE ZAMKI I MIASTA.

Lubo już w poprzednich latach, od czasu jak przez śmierć Andrzeja króla stolica Węgierska opróżnioną została, między Wacławem synem Wacława króla Czeskiego i Polskiego i przychylnemi mu panami z jednej, a Karolem synem króla Roberta, na ów czas jeszcze chłopcem małoletnim, i innemi panami, jego zwolennikami z drugiej strony, żwawe toczyły się spory i wojny; teraz jednakże mocniej zawrzały i gwałtowniejszym wybuchnęła płomieniem. Ale stronnictwo Wacława króla poczęło wkrótce słabieć i stopniami upadać, gdy celniejsi z panów odstępowali od niego, a przechylali się na stronę króla Karola, już-to z przyczyny, że Karol najbliższym był króla Andrzeja następcą, już dla rzadkich umysłu i serca przymiotów, które pociągały ku niemu cześć i przywiązanie Węgrów, gdy przeciwnie Wacław swoją gnuśnością, pychą i innemi skażonych obyczajów przywarami, wszystkich od siebie odrażał. Zaczem wszystkie zamki i miasta, które już były Wacławowi królowi przyrzekły posłuszeństwo, przechodziły pod władzą króla Karola, i układały się tajemne zmowy na zguby lub wypędzenie Wacława, żeby w ten sposób skrócić domowa, wojnę. Baronowie atoli Węgierscy, nie ufając żadnej stronie, zdawali się raczej podsycać niżeli tłumić te spory, dogodno im bowiem było wytrzymać zamki i z dochodów królewskich korzystać. O czem gdy się Wacław król Czeski i Polski z listów i wieści krążących dowiedział, uniesiony i zapalony gniewem, zebrawszy z królestw i państw swoich liczne wojsko, wkroczył do Węgier, i kazał je żołnierzom swoim łupić i pustoszyć. Najechawszy także miasto Gran (Strigonium), wziął je przemocą i wojsku wydał na łupiestwo. Ztąd zwrócił się ku Budzie, i syna będącego raczej w niebezpieczeństwie życia niżeli w nadziei pozyskania tronu, wyrwał z przygody, a nawiedziwszy Węgry wielu dotkliwemi klęskami, wrócił do Czech, i koronę Węgierską z sobą uwiózł. Nie wiele sobie ważył, że królestwo Węgierskie ominęło jego syna, był to bowiem jedynak, i po zejściu ojca on miał z pewnością odziedziczyć poczesne i obszerne państwo Czeskie. Za rzecz zbyteczną uważał sięganie orężem po cudze królestwa, gdy mu wystarczały własne i dziedziczne, których posiadanie z żadnem nie łączyło się niebezpieczeństwem. Tymczasem książę Władysław Łokietek, widząc przeciwnika swego królu Wacława, zatrudnionego wojną Węgierską, wsparty pomocą Amadeja, u którego w gościnie przebywał, puścił się do Polski, i zamek Pełczyska należący do kościoła Krakowskiego, a położony nad miastem Wiślica, opanował, wypędziwszy z Wiślicy załogę Czeską przy pomocy sprzyjających mu mieszkańców. Miasto Wiślicę, położeniem swojem warowne, tudzież zamek i miasto Lelów, zdobył przemocą, i całą krainę do koła zmusił do uległości i hołdowania swojej władzy.

WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI, ZAKŁÓCONY DOMOWEMI BUNTY, ODWOŁUJE Z WĘGIER SYNA SWEGO, KTÓRY TAMŻE KRÓLEM BYŁ OBRANY, A WĘGRZYNI PROWADZĄ NA TRON I KORONUJĄ OTTONA KSIĄŻĘCIA BAWARSKIEGO: PO NIEJAKIM CZASIE TEN ZNOWU UWIĘZIONY, USTĘPUJE MIMOWOLNIE NA WYGNANIE.

Gdy Wacław król Czeski wraz z synem swoim ustąpił stolicy i praw do królestwa Węgierskiego, synowie Henryka i inni Węgierscy panowie, życzący sobie innego stanu rzeczy, sprowadzili Ottona książęcia Bawarskiego, aby osobiście popierał działania stronnictwa swego przeciw Karolowi synowi Roberta. Ten zatem, po odzyskaniu prośbą czy okupem korony właściwej z rąk Wacława króla Czeskiego, w Białogrodzie (Alba Regia) przez Benedykta Wesprymeńskiego i Antoniego Czanadzkiego biskupów, na króla Węgierskiego koronowany został i namaszczony. Lecz gdy ztamtąd udał się do Budy, a potem do Siedmiogrodu, od Władysława Wojewody uwięziony, po wytrzymaniu przez czas niejaki najdotkliwszych katuszy, z Węgier uchodzić musiał z sromotą. W czasie tego uwięzienia korona Węgierska przez rzeczonego Władysława Wojewodę wydartą, została Ottonowi książęciu Bawarskiemu.

LESZEK KSIĄŻĘ MICHAŁOWSKI, MIMO SPRZECIWIANIA SIĘ SWOICH BRACI, DAJE KRZYŻAKOM W ZASTAW ZIEMIĘ MICHAŁOWSKĄ, O KTÓREJ ZWROT PRÓŻNO SIĘ PÓŹNIEJ UPOMINA; KRZYŻACY BOWIEM ANI JEMU ANI BRACIOM LESZKA ODDAĆ JEJ NIE CHCIELI.

Pod tenże sam czas, Leszek książe Michałowski i Gniewkowski, syn Ziemomysła książęcia Kujawskiego, synowiec rodzony Władysława Łokietku, pragnąc wyswobodzić się z więzów Wacława króla Czeskiego i Polskiego, w które był popadł walcząc za sprawę króla Węgierskiego Karola, ziemię Michałowską, wspólne jego i braci Przemysława i Kazimierza dziedzictwo, mimo upominania się o nią i oporu rzeczonych braci, jeszcze do działu nie przypuszczonych, Konradowi Sakowi (Szak) mistrzowi Pruskiemu za sto ośmdziesiąt grzywien Toruńskich zastawił, z warunkiem i prawem odkupu, to jest, że wciągu dwóch lat wolno mu je było za złożeniem pożyczki odzyskać; w przeciwnym razie, gdyby po upływie lat dwóch pieniądze nie były wypłacone, ziemia Michałowska przejść miała na własność mistrza i zakonu Krzyżaków: na co i sam mistrz Konrad wydał piśmienne zobowiązanie. Lubo zaś później tak książę Leszek jako i bracia jego Przemysław i Kazimierz, jużto osobiście, już przez posłów, a mianowicie Jana z Płomykowa wojewodę Włocławskiego, rzeczonemu mistrzowi Konradowi i jego zakonowi całkowitą pieniędzy pożyczonych uiścić chcieli wypłatę, wszelako żadnem przełożeniem i namową nie mogli ich skłonić do przyjęcia tej wypłaty i oddania Michałowskiej ziemi. Przeto książęta ci, zdradą rzeczonych Krzyżaków dziedzictwa i ojcowizny swojej pozbawieni, utrzymywani byli odtąd wsparciem i nakładem książęca Władysława Łokietka. Ziemię zaś Michałowską, tak chytrym i bezecnym podstępem wyłudzoną, mistrz Krzyżacki i jego zakon niegodziwie posiedli. Aby zaś potomni mieli o tem należytą wiadomość, i dowodniejsze świadectwo tego co tu opowiadamy, przywodzim poniżej odpis zobowiązania mistrza Konrada, którego taka jest osnowa:

"Wszystkim którzy to pismo czytać będą, My brat Konrad Sak (Saccus) Mistrz braci domu Teutońskiego w Prusach, wiadomo czynimy: Iż gdy za zezwoleniem Braci naszych, Oświeconemu książęciu i Panu Leszkowi, książęciu Kujawskiemu i panu Inowrocławskiemu, na jego prośbę, naprzód sto ośmdziesiąt grzywien denarów Toruńskich, a potem sto dwadzieścia grzywien takichże denarów z dobrej wypożyczyliśmy chęci, on Nam za te pieniądze ziemię Michałowską ze wszystkiemi jej przyległościami dał sposobem zastawu, a to z takiem zastrzeżenieim: że jeśli rzeczona ziemia w przeciągu lat dwóch od święta Narodzenia Pana naszego Jezusa Chrystusa, przez niego samego albo braci, jego Przemysława i Kazimierza, dostojnych książąt i panów Kujawskich, od Nas i Braci naszych wypłaty rzeczonych pieniędzy, których nikt inny uiszczać nie ma prawa, wykupiona, nie będzie, tedy jako Nam i Zakonowi naszemu przyrzekli, przejść ma w wieczyste posiadanie Nasze i naszego Zakonu. Jeżeli zaś w przeciągu dwóch lat, w jakimkolwiek czasie, rzeczony książę Leszek, albo bracia jego wspomniani książęta, pieniądze w mowie będące wypłacą, na ów czas ziemię rzeczoną, jako do nich należącą, zwrócić im rzetelnie i oddać będziemy obowiązani. Przyrzekliśmy oraz i przyrzekamy pomienionemu książęciu Leszkowi, że w ciągu wytrzymywania sposobem zastawu rzeczonej ziemi, nie będziem przeciw jego woli żadnego zaciągać na nię zobowiązania, ani czynić nakładów, do których wpłacenia mielibyśmy potem jego zobowięzywać. Co wszystko aby było tem wierniej pamiętane i zachowano, pieczęć Naszą przy niniejszem piśmie zawiesiliśmy. Świadkami są: brat Gunter v. Schwarzburg prowincyał ziemi Chełmińskiej, brat Henryk z Dubina komtur Toruński, brat Otto komtur Szoneński, brat Henryk v. Wederth komtur Nieszawski, brat Gozwin wicekomtur, brat Piotr komtur Radzyński, i wielu innych braci naszego Zakonu. Dan w Toruniu. Roku Pańskiego tysiącznego trzechsetnego czwartego, w dzień Ś. Kalixta papieża i Męczennika. "

KONRAD MISTRZ PRASKI UZYSKANYM ORĘŻEM POMOCNICZYM ZIEMIĘ LITEWSKĄ GARTIR PUSTOSZY: KOMTUR ZAŚ KRÓLEWIECKI ZAMEK ONKAJM ZDOBYWA.

Werner hrabia v. Homburg (Hohenborg), Adolf z bratem swoim (Adolfem) v. Winthimel, Teodoryk Elner, i wielu innych rycerzy Reńskich, przybyli do Prus niosąc pomoc Krzyżakom przeciwko Litwie. Zaczem mistrz Pruski Konrad Sack z dwoma oddziałami wojska wkroczywszy w porze zimowej do Litwy, zniszczył mieczem i ogniem okolicę Gartin, i znaczną zdobycz w ludziach i bydlętach z sobą uprowadził. Potem w czasie postu komtur Królewiecki przyszedł znaczniejszą liczbą wojska do Onkaim kędy jeden z Litwinów, zwany Świrtył, Krzyżakom, wedle danego im potajemnie przyrzeczenia, rzeczony zamek, którego on był burgrabią, otworzył. Krzyżacy wpadłszy do niego w nocy, wszystek lud obojej płci, starców i dzieci wymordowali, a zamek z dymem puścili. Ztamtąd rozsypawszy się po przyległych okolicach, zagarnęli znaczną zdobycz i do Prus uprowadzili.

Dnia dziewiątego Września Konrad książę Zegański i proboszcz Wrocławski, pierworodny syn Konrada książęcia Głogowskiego, umarł i w klasztorze Lubeńskim w samym środku chóru pochowany został.

PAPIEŻ BENEDYKT XI UMIERA. NA OSIEROCONĄ STOLICĘ WYBRANY KLEMENS V, WPRZÓDY ARCYBISKUP W BORDEAUX, POD SMUTNĄ WIESZCZBĄ PRZYJMUJE MITRĘ PAPIESKĄ.

Benedykt XI, przesiedziawszy na stolicy zaledwo miesięcy ośm i dni siedmnaście: dnia szóstego Lipca w Perudżyi umarł i w kościele braci zakonu kaznodziejskiego przed wielkim ołtarzem pochowany został. O nim twierdzą, że wielu zasłynął cudami. Po jego śmierci, gdy kardynałowie nie mogli się zgodzić na wybór nowego papieża, stolica Rzymska osieroconą była przez miesięcy dziesięć i dni dwadzieścia, dziewięć, w których kardynałowie wysiadywali konklawe. Ci na dwa podzielili się stronnictwa, z których jedno Francuzkie za, królem Francuzkim, drugie Włoskie, wielce tamtemu przeciwne i nieprzyjazne, popierało Bonifacego VIII. Kardynał Mikołaj de Prato, zakonu kaznodziejskiego, biskup Ostyeński, mąż, dzielny i obrotny, przechylił się na stronę Bonifacego, i dotuszył, aby Bernarda Bordeńskiego arcybiskupa, nieprzyjaznego królowi Francuzkiemu, obrano. Co sprawiwszy, doniósł o tem królowi Francyi. Ten zaraz pojednał się z arcybiskupem z Bordeaux, i zobowiązał go przysięgą, aby mi Francyi obrał sobie siedlisko, a jemu dziesięciny za lat dziesięć darował, i Kolumnów do dawnej godności przywrócił. Co wszystko rzeczony arcybiskup wypełnił i nazwany został Klemensem V. Był on rodem Gaskończyk (Vasco). Osiadł w Awinionie; koronowano go zaś w Lyonie dnia dwudziestego piątego Listopada, Gdy z miejsca koronacyi w wielkim tłumie zgromadzonego ludu postępował, a ciekawi oglądać papieża ukoronowanego pchali się i cisnęli jedni na drugich, spadł oberwany kawał jakiegoś zepsutego muru, i Jana książęcia Bretanii z jedenastu innymi zabił, papieżowi także koronę z głowy zrzucił, a z korony klejnot, wartości sześciu tysięcy złotych wytrącił. Wielu dziwiąc się temu wypadkowi, rozmaite z niego wróżyli następstwa.

JAKÓB ŚWINKA ARCYBISKUP GNIEŹNIEŃSKI UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ BOŻYSŁAW, KTÓRY PO POTWIERDZENIE SWOJE SAM JEDZIE DO RZYMU.

Dnia czwartego miesiąca Marca Jakób Świnka arcybiskup Gnieźnieński umarł w Uniejowie, i w kościele Gnieźnieńskim dziewiątego dnia tegoż miesiąca z przynależnym obchodem pochowany został. A gdy do wyboru nowego metropolity Gnieźnieńskiego naznaczono dzień pierwszy Maja, obrano zgodnie drogą kompromissu Bożysława archidyakona Poznańskiego i kanonika Gnieźnieńskiego: który nie przez posłów ale osobiście chcąc potwierdzenie swego wyboru przyspieszyć, udał się do Perudżyi, gdzie Benedykt XI ze swoją kuryą przebywał. Dokąd przybywszy, a nie nastawszy już przy życiu papieża Benedykta, czekać musiał na potwierdzenie swoje blisko dwa lata: gdy bowiem kardynałowie kościoła Rzymskiego po śmierci Benedykta zebrani do konklawe różnili się w zdaniach, wybór biskupa Rzymskiego przez tak długi czas się odwlekał. Potem do Klemensa V, następcy Benedykta, do Awenionu przybył, i tam potwierdzenie swego wyboru acz, nie bez trudności uzyskał.

LITWINI PUSTOSZĄ ZIEMIĘ ŁĘCZYCKĄ; A KIEDY Z ŁUPAMI POWRACAJĄ DO KRAJU, KSIĄŻĘ KAZIMIERZ DOGANIA ICH I ZDOBYCZ ODBIJA; ZWYCIĘZTWO DOSTAJE SIĘ POLAKOM, ALE ZE STRATĄ SAMEGO KSIĄŻĘCIA.

W święto Zesłania Ducha Ś. wojsko Litewskie wtargnąwszy potajemnie i bez wieści do ziemi Łęczyckiej, spustoszyło ją, mordami i łupiestwy. Wpadło i do samego miasta Łęczycy, a opanowawszy je bez oporu, zniszczyło pożogą. Lecz gdy obciążone grabieżą z wozami i taborami gnuśnym wracało pochodem, zaszli mu drogę Kazimierz książę Dobrzyński i brat jego Władysław Łokietek z ludem swoim u wsi Trojanowa, gdzie obadwa wojska krwawą stoczyły bitwę. A lubo za łaską Bożą Litwa spłoszona pierzchnęła, a Polacy siadłszy wrogom na karki, i część ich orężem wysiekłszy, część zabrawszy w niewolą, zupełne otrzymali zwycięztwo, i wszystką zdobycz Litwinom odbili; gdy wszelako sam książę Kazimierz nie tylko wodza lecz i żołnierza pełniąc powinność, i na skrzydle, które chwiać się było poczęło, mężnie walcząc, mnóstwem pocisków i włóczni ugodzony, ducha ślachetnego wyzionął, zgon jego rzewnie od wszystkich opłakany okrył żałobą to świetne i sławne lecz nie bezkrwawe zwycięztwo. Chcieli w tym razie Litwini uniknąć walki, i wszelkie na to wytężyli usiłowania; ale wojsko Polskie doścignąwszy ich w miejscu sposobnem, zmusiło do rozprawy. Lud ten bowiem przywykły do łotrostw, a dla ubóstwa swego kraju i zaspokojenia głodu przymuszony najeżdżać sąsiednie ziemie, starannie zawsze unikał walki. Tymczasem, kiedy Litwini wybiegli za zdobyczą, do Polski, pokusił się mistrz Pruski przez brata swego Alberta v. Hayn ubiedz i opanować zamek Grodno (Garthin), a gdy się temu wyprawa nie udała, przybył sam osobiście, lecz silną w zamku znalazłszy załogę, niebawem z wojskiem odstąpił; a wtedy Litwini uderzywszy na niego, bili i gnali Prusaków aż do południa. Wielu w tym razie z jednej i drugiej strony pobito i poraniono.

ROK PAŃSKI 1305.

WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI, PO SPUSTOSZENIU CZECH I MORAW PRZEZ ALBERTA KRÓLA RZYMSKIEGO I SYNA JEGO RUDOLFA, W PRADZE SCHODZI ZE ŚWIATA.

Gdy Wacław król Czeski i Polski przesiadywał w Pradze wraz z synem swoim Wacławem, który był niedawno z Węgier powrócił, zapadł w niemoc, czy to z choroby, czy z starości, czy jak niektórzy twierdzili z przyczyny zadanej mu trucizny, i słabość ta wzmagała się stopniami. Tymczasem Albert król Rzymski wkroczył z jednym oddziałem wojska do Czech, syn zaś jego Rudolf z drugim do Morawy, i poczęli je obadwaj po nieprzyjacielski pustoszyć, a połączywszy około Kutnej hory (montes Kuthnenses) oba wojska, rozszerzyli sroższe jeszcze w Czechach rabunki i pożogi. Do wojny zaś to było powodem, że król Wacław po śmierci żony swojej Jutty (Gutta) siostry tegoż króla Rzymskiego Alberta, nie chciał ustąpić miasta Eger (Egra), i z gór Kutneńskich, w których za życia króla Wacława otwarto kopalnie srebra, składać do kamery cesarskiej ośmdziesięciu tysięcy grzywien. Lecz jakkolwiek król Wacław z państw sobie podległych, tudzież margrabstw Miśnieńskiego i Brandeburskiego znaczne zgromadził siły, aby królowi Rzymskiemu Albertowi i synowi jego Rudolfowi książeciu Austryi skuteczny stawić opór, gdy jednakże tak własne jak i posiłkowe wojska i zapóźno nieco i nie w takiej zebrał liczbie, iżby wystarczyć mogły, przeto wojsko króla Rzymskiego nawiedziwszy Czechy i margrabstwo Morawskie mnogiemi pożogami i łupiestwy, wróciło do kraju bez szkody, prócz niewielu, którzy pomarli od wody zatrutej w czasie oblężenia przez mieszkańców Kutneńskich (Kuthnenses) wpuszczeniem do niej zuzli wytopionego srebra i plugawych odchodów. Wzmagała się tymczasem choroba rzeczonego Wacława, aż nareszcie dnia dwudziestego czwartego Czerwca zmarł na suchoty w mieście Pradze, i w klasztorze Cystersów (Aulae Regiae), który sam za życia był założył, zbudował i uposażył, z królewskim przepychem pochowany został, roku szóstego panowania w Czechach a piątego w Polsce. Po jego śmierci Bolesław książę Wrocławski, syn starszy Henryka V książęcia Wrocławskiego, który mając lat piętnaście córkę Wacława króla Czeskiego, imieniem Małgorzatę z pierwszej żony Jutty zrodzoną, pojął był w małżeństwo, a po jej zaślubieniu przez lat cztery w domu i na dworze teścia swojego przebywał, z małżonką swoją rzeczoną Małgorzatą z Czech wrócił do Polski.

WACŁAW II WSTĘPUJE PO OJCU NA KRÓLESTWO CZESKIE; POLACY ZAŚ WYPĘDZIWSZY CZECHÓW, PRZECHODZĄ, W WIĘKSZEJ LICZBIE NA STRONĘ WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, KTÓRY NIEBAWEM ZAJMUJE ZIEMIE KRAKOWSKĄ I SANDOMIERSKĄ.

Po zgonie króla Czeskiego i Polskiego Wacława i odprawionym ze czcią należną, obrzędzie pogrzebowym, wyniesiony został na królestwo Czeskie i na tronie ojczystym osadzony syn jego jedyny Wacław, a wnet za zgodą jednomyślną prałatów i panów Czeskich nastąpiła jego koronacya. Po dopełnieniu zaś obrzędu koronacyi, Wacław, na ów czas młodzieniec mający lat siedmnaście, pojął w małżeństwo dziewicę imieniem Fiolę, córkę Mieczysława książęcia Cieszyńskiego, a po zawarciu ślubów dnia piątego Października odprawiły się według zwyczaju gody weselne. Rzeczony Wacław II, król Czeski, postanowiwszy w niczem nie umniejszać ojcowskiego władztwa, mienił się także i pisał królem Polskim, chociaż jeszcze nie objął rządów i na króla Polskiego nie był koronowany, a niektóre tylko zamki i miasta w Polsce przez jego starostów były dzierżone i sprawowane. Nie zraziło to jednak ani wstrzymało w działaniu książęcia Polskiego Władysława Łokietka. Jak tylko bowiem dowiedział się o śmierci króla Wacława I, natychmiast z wojskiem złożonem więcej z wieśniaków niżeli szlachty ruszył w Sandomierskie, celem opanowania zamku i innych warowni ziemi Sandomierskiej. A gdy opór znalazł wszędy słaby i niedołężny (od śmierci bowiem króla Wacława I prawie wszyscy Polacy nachylali się więcej pod władzę i rządy Władysława Łokietka, niżeli Czechów, którzy już im się byli naprzykrzyli) nie tylko więc zamek ale i całą ziemię Sandomierską opanował. Jakoż z dziwną chęcią i przychylnością garnęli się wszyscy pod jego zwierzchnictwo i władzę: i wnet załogi Czeskie, gdziekolwiek jakie w ziemi Sandomierskiej utrzymywano, zostały wyparte albo wyścigane z kraju. Od tego czasu sprawa Władysława ale wojsko Polskie doścignąwszy ich w miejscu sposobnem, zmusiło do rozprawy. Lud ten bowiem przywykły do łotrostw, a dla ubóstwa swego kraju i zaspokojenia głodu przymuszony najeżdżać sąsiednie ziemie, starannie zawsze unikał walki. Tymczasem, kiedy Litwini wybiegli za zdobyczą do Polski, pokusił się mistrz Pruski przez brata swego Alberta v. Hayn ubiedz i opanować zamek Grodno (Garthin), a gdy się temu wyprawa nie udała, przybył sam, osobiście, lecz silną w zamku znalazłszy załogę, niebawem z wojskiem odstąpił; a wtedy Litwini uderzywszy na niego, bili i gnali Prusaków aż do południa. Wielu w tym razie z jednej i drugiej strony pobito i poraniono.

ROK PAŃSKI 1305.

WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI, PO SPUSTOSZENIU CZECH I MORAW PRZEZ ALBERTA KRÓLA RZYMSKIEGO I SYNA JEGO RUDOLFA, W PRADZE SCHODZI ZE ŚWIATA.

Gdy Wacław król Czeski i Polski przesiadywał w Pradze wraz z synem swoim Wacławem, który był niedawno z Węgier powrócił, zapadł w niemoc, czy-to z choroby, czy z starości, czy jak niektórzy twierdzili z przyczyny zadanej mu trucizny, i słabości ta wzmagała się stopniami. Tymczasem Albert król Rzymski wkroczył z jednym oddziałem wojska do Czech, syn zaś jego Rudolf z drugim do Morawy, i poczęli je obadwaj po nieprzyjacielsku pustoszyć, a połączywszy około Kutnej hory (montes Kuthnenses) oba wojska, rozszerzyli sroższe jeszcze w Czechach rabunki i pożogi. Do wojny zaś to było powodem, że król Wacław po śmierci żony swojej Jutty (Gutta) siostry tegoż króla Rzymskiego Alberta, nie chciał ustąpić miasta Eger (Egra), i z gór Kutneńskich, w których za życia króla Wacława otwarto kopalnie srebra, składać do kamery cesarskiej ośmdziesięciu tysięcy grzywien. Lecz jakkolwiek król Wacław z państw sobie podległych, tudzież margrabstw Miśnieńskiego i Brandeburskiego znaczne zgromadził siły, aby królowi Rzymskiemu Albertowi i synowi jego Rudolfowi książęciu Austryi skuteczny stawić opór, gdy jednakże tak własne jak i posiłkowe wojska i zapóźno nieco i nie w takiej zebrał liczbie, iżby wystarczyć mogły, przeto wojsko króla Rzymskiego nawiedziwszy Czechy i margrabstwo Morawskie mnogiemi pożogami i łupiestwy, wróciło do kraju bez szkody, prócz niewielu, którzy pomarli od wody zatrutej w czasie oblężenia przez mieszkańców Kutneńskich (Kuthnenses) wpuszczeniem do niej zuzli wytopionego srebra i plugawych odchodów. Wzmagała się tymczasem choroba rzeczonego Wacława, aż nareszcie dnia dwudziestego czwartego Czerwca zmarł na suchoty w mieście Pradze, i w klasztorze Cystersów (Aulae Regiae), który sam za życia był założył, zbudował i uposażył, z królewskim przepychem pochowany został, roku szóstego panowania w Czechach a piątego w Polsce. Po jego śmierci Bolesław książę Wrocławski, syn starszy Henryka V książęcia Wrocławskiego, który mając lat piętnaście córkę Wacława króla Czeskiego, imieniem Małgorzatę, z pierwszej żony Jutty zrodzoną, pojął był w małżeństwo, a po jej zaślubieniu przez lat cztery w domu i na dworze teścia swojego przebywał, z małżonką, swoją rzeczoną Małgorzatą z Czech wrócił do Polski.

WACŁAW II WSTĘPUJE PO OJCU NA KRÓLESTWO CZESKIE; POLACY ZAŚ WYPĘDZIWSZY CZECHÓW, PRZECHODZĄ, W WIĘKSZEJ LICZBIE NA STRONĘ WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, KTÓRY NIEBAWEM ZAJMUJE ZIEMIE KRAKOWSKĄ I SANDOMIERSKĄ.

Po zgonie króla Czeskiego i Polskiego Wacława i odprawionym ze czcią, należną obrzędzie pogrzebowym, wyniesiony został na królestwo Czeskie i na tronie ojczystym osadzony syn jego jedyny Wacław, a wnet za zgodą jednomyślną prałatów i panów Czeskich nastąpiła jego koronacya. Po dopełnieniu zaś obrzędu koronacyi, Wacław, na ów czas młodzieniec mający lat siedmnaście, pojał w małżeństwo dziewicę imieniem Fiolę, córkę Mieczysława książęcia Cieszyńskiego, a po zawarciu ślubów dnia piątego Października odprawiły się według zwyczaju gody weselne. Rzeczony Wacław II, król Czeski, postanowiwszy w niczem nie umniejszał: ojcowskiego władztwa, mienił się także i pisał królom Polskim, chociaż jeszcze nie objął rządów i na króla Polskiego nie był koronowany, a niektóre tylko zamki i miasta w Polsce przez jego starostów były dzierżone i sprawowane. Nie zraziło to jednak ani wstrzymało w działaniu książęcia Polskiego Władysława Łokietka. Jak tylko bowiem dowiedział się o śmierci króla Wacława I, natychmiast z wojskiem złożonem więcej z wieśniaków niżeli szlachty ruszył w Sandomierskie, celem opanowania zamku i innych warowni ziemi Sandomierskiej. A gdy opór znalazł wszędy słaby i niedołężny (od śmierci bowiem króla Wacława I prawie wszyscy Polacy nachylali się więcej pod władzę i rządy Władysława Łokietka, niżeli Czechów, którzy już im się byli naprzykrzyli) nie tylko więc zamek ale i całą ziemię Sandomierską opanował. Jakoż z dziwną chęcią i przychylnością garnęli się wszyscy pod jego zwierzchnictwo i władzę: i wnet załogi Czeskie, gdziekolwiek jakie w ziemi Sandomierskiej utrzymywano, zostały wyparte albo wyścigane z kraju. Od tego czasu sprawa Władysława Łokietka, poczęła brać obrot pomyślniejszy, szła lepszym szykiem i porządkiem; już bowiem panowie przedniejsi, szlachta i dostojnicy ziemi Krakowskiej i Sandomierskiej, jako to, Wierzbięta kaszstelan i Wojciech ze Żmigrodu wojewoda, Krakowscy, Żegota wojewoda, Prandota kasztelan, Smil sędzia, Sandomierscy, Klemens kanclerz i kanonik Krakowski, i wielu innych, przeszli pod jego panowanie. Od nich i znacznej liczby innych Władysław Łokietek z radością przyjęty, pozyskał przychylność i wierność. Wielu bowiem z Polaków przyłączyło się do niego, z zwyczajną ludziom skłonnością, litując się nad tym, który długie ponosił wygnanie, i o którym mniemał nie jeden że już nie żyje. Obudzały ją tem więcej pycha i łakomstwo Czechów, których pragnęli już wszyscy pousuwać i powypędzać z Polski, wielką ku nim pałając nienawiścią. A lubo Władysław Łokietek żadnego prawie nie posiadał skarbu, miał jednakże dostatek żywności, oręża i koni: albowiem skoro się tylko po śmierci Wacława I, króla Czeskiego i Polskiego, pokazał, wszyscy niemal Polacy ziemi Krakowskiej i Sandomierskiej zwrócili serca ku niemu.

FILIPA DE BALANTH, WRACAJĄCEGO Z LITWY Z ZDOBYCZĄ, DOPĘDZAJĄ I GROMIĄ LITWINI; ALE PO STRACIE SWOJEGO WODZA, OD NIEDOBITKÓW FILIPA CIĘŻKĄ PONOSZĄ KLĘSKĘ.

Popaliwszy w Litwie włości i gmin ludzi zagarnąwszy w niewolą brat Filip de Balant, gdy szedł z częścią wojska za wyprawioną przodem zdobyczą i brańcami, doścignął go książę Litewski z swoim ludem i stoczył z nim bitwę, w której i sam Filip i czterej inni wodzowie Krzyżaccy polegli: dopieroż wtedy ci, którzy z jeńcami naprzód postępowali, usłyszawszy krzyk, przypadli, i Litwinów wraz z ich wodzem, już radujących się zwycięztwem pobili i rozproszyli; a tak Litwini srogą klęską przypłacili swój tryumf mniemany.

ROK PAŃSKI 1306.

WACŁAW II KRÓL CZESKI, WIDZĄC ŻE WŁADYSŁAW ŁOKIETEK GODZI NA OPANOWANIE KRÓLESTWA POLSKIEGO, ZGROMADZA WOJSKO I Z NIEM CIĄGNIE KU GRANICOM POLSKI; ALIŚCI W OŁOMUŃCU GINIE ŚMIERCIĄ MORDERCZĄ, A PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ CZESKĄ RUDOLF KSIĄŻĘ AUSTRYI.

Książę Władysław Łokietek przywiódłszy do posłuszeństwa i uznania swej władzy ziemię Sandomierską, ruszył w Krakowskie nie już z szczupłą siłą ale dość znacznem i potężnem wojskiem; wszystkę bowiem szlachtę ziemi Sandomierskiej zmusił do wybrania się z sobą na wojnę. Tu wsparty przychylnością nie tylko panów przedniejszych, ale i Jana Muskaty biskupa Krakowskiego, z którym się pojednał obietnicą powrócenia mu zamku Biecza zabranego przez Węgrów, i wójta Alberta, tudzież mieszczan Krakowskich, ogarnął najwyższą władzę, i do miasta Krakowa, stolicy i metropolii królestwa Polskiego, wraz z wojskiem swojem wpuszczony, wnet i zamek Krakowski, który na ów czas był w ręku Czechów, do poddania się przymusił. Nie śmieli się bowiem Czesi długo opierać, gdy im i żywności niedostatek doskwierał, i od króla Czeskiego Wacława żadnej nie mogli spodziewać się pomocy. Król zaś Czeski Wacław II, pobudzony zarówno utyskami swoich Czechów, którzy z zamków Polskich powypędzani haniebnie uciekać musieli, jako też czynną sprawą i zwycięztwem Władysława Łokietka, jął sposobić wyprawę do Polski, już-to dla utrzymania w podległości Wielkopolskiej ziemi, która jeszcze przez Władysława Łokietka nie była shołdowaną, już dla wyparcia samego książęcia Władysława z ziem Krakowskiej i Sandomierskiej, i całej Polski, której się mienił i pisał królem. Tuszył Wacław, że odzierży królestwo Polskie, i równie prawem dziedzictwa jak darami szczodrej ręki, a wreszcie przemocą, potrafi w Polsce utrzymać się przy władzy. Ale los niezbędny, który go czekał, naigrawał się z jego zamiarów i nadziei, jako próżnych i nierozważnych. Tymczasem zebrawszy tak z swoich jak i posiłkowych zaciągów dosyć znaczne wojsko, ruszył król Wacław ku Krakowu. A kiedy dla obliczenia swych sił wojennych zatrzymał się w Ołomuńcu, gdzie do niego wiele przychylnej mu szlachty Polskiej ściągnęło, i w domu dziekana Ołomunieckiego w południe dla gorąca w jednej tylko koszuli używał wczasu, od pewnego rycerza, który zdawna na to czatował, napadnięty i mnogiemi ugodzony ciosy, z morderczej ręki zginał, za to iż się oddawał pijaństwu, i najsprośniejszym chuciom ciała we dnie i w nocy folgował, majątki ludziom wydzierał i żony cudze sromocił. Ci, którzy postawieni byli przy królu na straży, nic bynajmniej nie słyszeli, bądź to własnemi zajęci sprawami, bądź że sami pozasypiali. Zaczem i rzecz cała taką, osłoniona była tajemnicą, że ani współcześnie ani później nie dowiedziano się, kto i z jakiej przyczyny dopuścił się tego morderstwa. Podejrzenie padło na pewnego rycerza nazwiskiem Konrada v. Potenstein, rodem z Turyngii, którego widziano jak z dworca królewskiego i domu dziekana Ołomunieckiego wybiegł i niósł w ręku miecz krwią, zbroczony: ci więc, którzy morderstwo postrzegli, w żalu nagłym i uniesieniu dopadłszy mniemanego zbójcy, bez rozpoznania i zbadania sprawy rozsiekali go na miejscu, ciało zaś jego psom rzucili na pastwę. A tak cieniom zamordowanego Wacława króla, słusznie czy niesłusznie, jednę tylko głowę, poświęcono w ofierze, i zapał rycerzy kwapiących się pomścić śmierci króla, na tym jednym czynie poprzestał. Twierdzą niektórzy, że Albert król Rzymski nasłał na dwór Wacława króla Czeskiego trzech rycerzy Szwabów, którzy tego zabójstwa dokonali. Nazajutrz, to jest dnia piątego Sierpnia, rycerstwo z przychylnej chęci okazem pochowało w kościele katedralnym Ołomunieckim zwłoki królewskie, które potem przez siostrę króla Elżbietę, królową Czeską, Jana Luxemburga żonę (o której namieni się niżej) do Praskiego klasztoru Cystorsów (Aulae Regiae) w Pradze przeniesione zostały. Utrzymują także niektórzy, że pomieniony król Wacław zgładzony był przez sprzysiężonych przeciw niemu własnych rycerzy, z tej przyczyny, że nie zachowywał właściwej królowi powagi, że się dopuszczał wielu płochych czynów, okazując wielki niestatek umysłu i zmienność, i że w samych początkach panowania zamki królewskie i dochody zbytnią hojnością roztrwonił, zkąd obawiano się, że gdyby go wcześniej nie sprzątnięto, więcej by jeszcze poutracał. Rok tylko jeden mniej więcej panował, i na nim ród królów Czeskich po mieczu wygasł prawie ze szczętem. Od tego czasu Czechy zaczęły podlegać obcym panom i rządom, kto wie, z pożytkiem czy szkodą przyszłą swego kraju. Panowie bowiem Czescy, złożywszy w oktawę Wniebowzięcia N. Maryi Panny zjazd walny w Pradze celem obrania nowego króla, podzielili się w zdaniach: jedni życzyli sobie obrać królem Czeskim Henryka książęcia Karyntyi, pod ów czas obecnego w Pradze, który córkę, króla Wacława I a siostrę II-go, Małgorzatę starszą, miał za żonę. Ale w końcu starszyzna i panowie, w większej liczbie i dowodniejszemi głosy oświadczyli się za Rudolfem książęciem Austryi, synem Alberta króla Rzymskiego; jakoż wydaliwszy z Pragi Henryka książęcia Karyntyi, Rudolfa królem Czeskim zgodnie obrali i koronowali. Aby zaś jego panowanie było tem pewniejsze, trwalsze i na słuszniejszej podstawie oparte, zaślubiono mu Elżbietę zwaną inaczej Ryxą, żonę Wacława I, króla Czeskiego i Polskiego, a córkę króla Polskiego Przemysława, lubo córki króla Wacława II, a siostry III-go, to jest Małgorzata, żona Henryka książęcia Karyntyi, Anna żona książęcia Głogowskiego, i Elżbieta jeszcze w ów czas niezamężna, prosiły po wiele kroć ze łzami i na klęczkach błagały panów Czeskich: "aby ich nie opuszczali i nie wyzuwali z ich dziedzictwa, a nad swoich nie przenosili obcych i nieznanych. " Rzeczona zaś Ryxa, córka Przemysława króla Polskiego, a żona niegdyś Wacława króla Czeskiego, po śmierci drugiego męża Rudolfa książęcia Austryi i króla Czeskiego, zaślubiła trzeciego, króla Hiszpanii: z której córkę zrodzoną, imieniem Sancyą, Alfons król Aragoński pojąwszy w małżeństwo, miał z niej trzech synów, jako to Piotra i, Alfonsa, i Fernanda, tudzież trzy córki, Konstancyą, Eleonorę i Sancyą.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK OD WSZYSTKICH PRAWIE ZA PANA UZNANY: PANOWIE TYLKO I SZLACHTA WIELKIEJ POLSKI HENRYKA KSIĄŻĘCIA GŁOGOWSKIEGO PROWADZĄ DO TRONU. Z PRZYCZYNY TAKIEGO ROZERWANIA ŻADEN Z NICH NIE OSIĘGA KORONY.

W królestwie Polskiem, po zabiciu rzeczonego króla Wacława, nie brakło zarzewia wewnętrznej niezgody. Chociaż bowiem obywatele ziemi Krakowskiej, Sandomierskiej, Sieradzkiej, Łęczyckiej, Kujawskiej i Dobrzyńskiej, na odprawionym w mieście Krakowie w dzień Ś. Idziego walnym zjeździe, książęciu Władysławowi Łokietkowi, na ów czas obecnemu, powtórnie królestwa Polskiego poruczyli rządy, i na jego panowanie wszyscy bez wyjątku zgodzili się i zezwolili; lubo i Pomorscy panowie i szlachta, dowiedziawszy się o śmierci Wacława króla. Czeskiego, powyrzucali od siebie rządców i starostów Czeskich, i przystali do Łokietka, nie było bowiem pod ten czas męża dzielniejszego w wojnie, i o którymby tuszyć można, że najskuteczniej podźwignie sprawę królestwa Polskiego: wszelako prałaci, panowie przedniejsi i szlachta Wielkiej Polski, to jest Poznańscy i Kaliscy, odświeżywszy dawne ku niemu niechęci, i przypomniawszy, jak w pierwiastkowych rządach dumnie sobie z nimi poczynał i jak niesprawiedliwym był wydziercą, sprawili wtedy burzliwe i okropne rozdwojenie. Obrali sobie bowiem monarchą i panem Henryka książęcia Szlązkiego i Głogowskiego, syna Konrada książęcia na Głogowie, jako zrodzonego z siostry króla Polskiego Przemysława, Salomei, i przez lat kilka podlegali jego władzy i rządom. Sam książę Głogowski Henryk ciągle aż do śmierci mienił się i pisał panem i dziedzicem królestwa Polskiego, chociaż błogosławieństwa i namaszczenia królewskiego nigdy nie uzyskał, w Krakowskiem bowiem i w innych księstwach królestwa Polskiego drugi monarcha, to jest Władysław Łokietek, panował. W wymierzaniu sprawiedliwości zbyt surowy i Polakom nieprzyjazny, brzydził się ich obyczajami i sposobem życia. Za żonę miał Mechtyldę, córkę Alberta książęcia Brunświckiego. Złodziejów, rozbójników, wydzierców i wszelakich łotrów wielkim był gromca i karcicielem: dlaczego pod jego rządem Wielka Polska oddychała pokojem i swobodą. To było także przyczyną, że w rozdzieleniu i rozerwaniu rządów odwlekano przez lat wiele koronacyą Władysława Łokietka, gdy i arcybiskup Gnieźnieński Bożysław, należący pod zwierzchność i władzę innego pana, a który miał króla namaszczać i koronować, jeszcze był nie wrócił z Awenionu; korona zaś i inne znamiona królewskie przechowywane były w Gnieźnie, gdzie pod ów czas Henryk książę Szlązki i Głogowski sprawował rządy. Aby zaś tenże Henryk w ziemi Pomorskiej zewsząd nieprzyjaciołmi opasanej utwierdzić mógł swoje panowanie, dał ją w dzierżawy dwom synowcem, Przemysławowi i Kazimierzowi, synom niegdyś brata swego rodzonego Ziemomysła, a to ze wszystkiemi zamkami, wyjąwszy zamek i miasto Gdańsk, które oddał w zarząd szlachcicowi jednemu, to jest Boguszowi sędziemu Pomorskiemu. Gdy tak rzeczy urządził, zebrawszy wojsko z ziem Krakowskiej, Sandomierskiej, Sieradzkiej, Łęczyckiej, Pomorskiej i Kujawskiej, ruszył zbrojno przeciw Henrykowi książęciu Głogowskiemu, swemu przeciwnikowi, i większą część lata strawił na plądrowaniu jego państwa; Henryk bowiem, czując się w siłach słabszym, trzymał się jedynie w zamkach i warowniach. Po odbytej zaś szczęśliwie wyprawie, udał się na Pomorze, gdzie bawiąc przez całą zimę, zajmował się urządzeniem spraw publicznych, z pociechą i radością wszystkiej szlachty, która mu jak największą okazywała uległość i przychylność. Sam Henryk II książę Głogowski, dla doznawanych przeszkód z strony książęcia Władysława Łokietka, nie mógł się w żaden sposób na króla Polskiego koronować. Arcybiskup Gnieźnieński Bożysław, który jeszcze był nie wrócił z Awenionu, obawiał się tej koronacyi, że gdyby do niej przystąpił, wiele przez to mógłby był zrządzić złego. Zaczem rzeczony Henryk nie pisał się ani mienił królem, ale tylko dziedzicem królestwa Polskiego, książeciem Szlązkim, panem Głogowskim, Poznańskim i Kaliskim. Władysław zaś Łokietek udał się osobiście do Gdańska, gdzie go z największą czcią przyjmowali tak szlachta jak i mieszczanie, ciesząc się że nad nimi obejmował władzę. Składali mu wtedy hołd wierności i posłuszeństwa: Szwene (Swyancz) wojewoda Gdański, Wojsław kasztelan Pucki, Piotr podkomorzy Słupski (Stolpensis), Bogusz sędzia Pomorski, Piotr i Wawrzyniec synowie Szwenca, Piotr z Polnowa, Jaśko ze Slawy, Wawrzyniec z Rugenwaldu (Rugymwolde) i wszyscy panowie znaczniejsi Pomorscy. Towarzyszyli zaś Władysławowi Łokietkowi i z nim przez znaczny czas bawili na Pomorzu: Gerard biskup Włocławski, Wierzbięta Krakowski, Kiełcz (Kelczius) Poznański, Bronisz Kujawski, wojewodowie, i Klemens kasztelan Sieradzki.

W CZASIE ROZERWANIA KRÓLESTWA NA PRZECIWNE SOBIE STRONNICTWA, LITWINI W WIELKIEJ POLSCE, A KRZYŻACY NA LITWIE, ROZNOSZĄ BEZKARNIE SPUSTOSZENIA. ZAMEK TAKŻE KRAKOWSKI WRAZ Z KOŚCIOŁEM KATEDRALNYM I ZNACZNĄ, CZĘŚCIĄ MIASTA PRZYPADKOWYM POŻAREM PŁONIE.

Z wewnętrznem i tak sromotnem królestwa Polskiego rozerwaniem połączyła się za sprawiedliwem dopuszczeniem Bożem inna jeszcze klęska, Litwini bowiem na ów czas bałwochwalcy, dowiedziawszy się, że Polska była w ten sposób jak się rzekło rozdwojona., skrytym pochodem przez lasy i dzikie manowce wpadli nagle do Wielkiej Polski, i miasta Kalisz i Stawiszyn, tudzież wsie w ich okolicy leżące splądrowali: a gdy nikt im nie stawił oporu ani obrony, wymordowawszy starców i dzieci, kilka tysięcy ludu obojej płci zagarnęli i pognali w niewolą. Książęta Polscy i Mazowieccy, przez których posiadłości pędzono zdobycz zabraną, nie pospieszyli na oswobodzenie swoich krajowców, ani podniośli oręża na nieprzyjaciół, acz ci na pozór tylko byli straszni. Ale mistrz Pruski, Henryk v. Plotzke, tego czasu właśnie wyniesiony na godność mistrza, rodem Sas, dowiedziawszy sio., że Litwini wtargnęli do Polski w celu jej spustoszenia, a Litwa była tymczasem bez obrony, wysiał nawzajem wojsko na splądrowanie Litwy: które gdy korzystając z mgły ciemnej podstąpiło pod zamek Grodno (Gartin) silną Litwinów opatrzony załoga, i zastało bramy otwarto, przerażonych niespodzianym nieprzyjacioł napadem, i niezdolnych stawić oporu, wszystkich wymordowało albo zabrało w niewolą; a złupiwszy i podpaliwszy zamek, wróciło do swego kraju. Komtur Królowiecki za złe mając swoim, że zamek Gartin z położenia tak warowny opuścili, i zbrojnej nie zostawili w nim załogi, ruszył do niego powtórnie z temże samem wojskiem; ale zastawszy zamek już przez Litwinów osadzony, i zważywszy, że próżno kusiłby się o jogo zdobycie ponowił tylko łupiestwa i wrócił do domu. Gdy potem napłynęlo wielu rycerzy cudzoziemskich, znowu wojna wydaną została Litwinom. Ale nie można było wywabić ich do bitwy, zaczem wojsko chrześciańskie, zniszczywszy ogniom i łupieżą obwód Karszowski (Karsełiowin) cofnęło się. do Prus z powrotem. Pod tenże sam czas komtur Ragnety usiłując zdobyć zamek Litewski Putenik (Putenikon), opanował niższą część zamku, a wymordowawszy w niej Litwinów, odstąpił od wyższej części, która dzielnie była od załogi Litewskiej bronioną. A gdy wracał do Ragnety, niektórzy z Litwinów puścili się za nim w pogoń; lecz zająwszy się grabieżą legii wszyscy pod mieczom, okrom trzech, którzy się ucieczką ratowali. Jeden z Litwinów nazwiskiem Spudo, poddawszy Krzyżakom zamek Litewski zwany Putoniken, nad którym miał przełożeństwo, sam przyjął wiarę chrześciańską. Zamek ton ze szczętem zburzono, łupy z niego zabrano i jeńców do Prus odprowadzono.

W Krakowie dnia ósmego Maja wszczął się przypadkowo pożar blisko kościoła parafialnego Wszystkich Świętych, zkąd gdy węgiel żarzysty wiatrem uniesiony padł na kościół katedralny blachą ołowiami pokryły, nie tylko dach cały spłonął, podsycając raczej niżeli wstrzymując ogień, od którego mury i ściany popękały, ale i wszystek zamek Krakowski ze swojemi wieżami, pałacami, domami i innem z drzewa zabudowaniem, ze szczętem zgorzał. Wypadek ten może być nauką, i przestrogą dla potomnych, ażeby w pokrywaniu kościołów nie zawierzali blachom ołowianym, pozór tylko świetny i okazały mającym, ale raczej używali dachówek, chociaż mniej ozdobnych i błyszczących. Samo także miasto Kraków wielkie poniosło szkody w tym pożarze, który nie mało domów wraz z szpitalem miejskim zniszczył.

KLASZTORY LUBIEŃSKI I JEŻOWSKI UZYSKUJĄ, OBSZERNIEJSZE PRZYWILEJE.

Ziemowit, syn Bolesława, książę Mazowiecki, klasztor Lubieński i dom Jeżowski większemi jeszcze przywilejami niżeli ojciec jego nadal. Za udzielono zaś swobody, jakoby frymarcząc niewczesna, zamiana;, od Pawła opata Lubieńskiego i Benedykta proboszcza Jeżowskiego wziął wieś Krosnowę.

OTTO KSIĄŻE BAWARSKI WBREW PRAWOM KAROLA MARTELA OBRANY KRÓLEM WĘGIERSKIM I KORONOWANY, PÓŹNIEJ OD WOJEWODY SIEDMIOGRODZKIEGO WTRĄCONY DO WIĘZIENIA, UCHODZI Z NIEGO I KAROLOWI OTWIERA WSTĘP DO TRONU.

Królestwo Węgierskie, jakby zarażone sąsiedniemi kioskami, podobnego także doznało rozerwania, które krócej tu jednak trwali miało. Otto bowiem książę Bawarski, w miejsce Wacława króla Czeskiego, który u Węgrów zwany był Ładysławem, wbrew nieletniemu Karolowi Sycylijskiemu przez niektórych baronów Węgierskich pragnących odmiennego stanu rzeczy obrany, zawichrzył Węgry nowemi podziałami i wojny. Wezwany do królestwa Węgierskiego rzeczony Otto książę Bawarski, koronę Węgierską, którą był Wacław król Czeski i Polski, odprowadzając z Węgier syna swego Wacława, z sobą do Pragi uwiózł, uzyskał napowrót od Rudolfa pod ów czas króla Czeskiego, i w pudełku małem zręcznie schowaną, aby mu jej wśród mnóstwa nieprzyjaciół nie zabrano, wiózł z sobą do Węgier, w nadziei, że znacznie u Węgrów sprawę swoję poprze, gdy to, koronę, którą Węgrzy jak świętość jaką, uważali, przywdzieje, i gdy ją Węgrzy przez niego odzyskają. ale co było zamierzone dla korzyści, o kęs wielkiem nie stało się nieszczęściem. Kiedy bowiem rzeczony Otto jechał poźną nocą, pudełko z koroną wypadło, co jakby zła wróżba i Ottona i jego towarzyszów wielce zmieszało i wszelkiej, pozbawiło nadziei. Dopiero gdy nade dniem ową puszkę z korona, znaleziono, Otto i jego towarzysze nowej po smutku doznali radości. - A skoro przybył do stołecznego Bialogrodu (Alba Rogalis), przez Benedykta biskupa Wesprymskiego i brata Antoniego biskupa Czanadzkiego na króla Węgierskiego namaszczony został i koronowany. Ztamtąd udawszy się do Budy z koroną na głowie, w obec przytomnego ludu, zamek tameczny i miasto Budę w swoje objął posiadanie. ale gdy w kilka dni potem pojechał na wyspę Cepel (Czyepel) i tam zabawiał się łowami, Władysław wojewoda Siedmiogrodzki schwytał go i wtrącił do więzienia, przyczem i korona Węgierska, którą Otto wszędzie z sobą zwykł był wozić, zabraną została. Dopieroż przy pomocy jednego z sług swoich tenże Otto wyswobodzony z więzów, udał się do Bawaryi, a doznawszy zmienności i niestateczności Węgrów, przestał już popierać swoich praw do królestwa Węgierskiego. Od tego czasu Karolowi Martelowi lepiej się powodzić zaczęło; baronowie Węgierscy z wierniejszą byli ku niemu przychylnością. A nadto dla utwierdzenia go na tronie, papieże Benedykt VIII i następca jego Klemens V, przez wysyłanych z ramienia swego legatów, jako to Mikołaja kardynała biskupa Ostyońskiego, Gentila kardynała prezbitera tyt. S. Marcina in Montibus, i innych nuncyuszów, częstemi radami i upomnioniami, niekiedy karami kościelnemi nakłaniali panów Węgierskich do oddania dóbr królewskich, które oni zatrzymywali, przez co wsponmioni papieże wielką mu stali się pomocą. Dla pewniejszego wreszcie ustalenia swoich rządów rzeczony Karol pojął. za żonę Maryą, córkę książęcia Cieszyńskiego, nadobnej urody dziewicę.

BOŻYSŁAW ARCYBISKUP GNIEŹNIEŃSKI UMIERA W AWINIONIE. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ JANISŁAW

Bożysław obrany arcybiskupom Gnieźnieńskim, po długich oczekiwaniach z przyczyny dwuletniego osierocenia stolicy Apostolskiej, i po należytem a troskliwem zbadaniu jego elekcyi, uzyskawszy od Klemensa V potwierdzenie, któremu nikt się nie sprzeciwiał, otrzymawszy nadto z zlecenia stolicy Apostolskiej poświęcenie od Piotra kardynała biskupa Ostyeńskiogo, gdy w, Awinionie w kuryi papieskiej zajmował się sprawami królestwa Polskiego i swego kościoła, a zwłaszcza wnosił i popierał skargę przeciw mistrzowi i zakonowi Krzyżackiemu o niesprawiedliwe oderwanie biskupstwa Chełmińskiego, nagle zachorował i dnia ostatniego Czerwca umarł. Pochowano go w Awinionie w kościele Dominikańskim Ś. Jana Ewangelisty. Po jego śmierci, papież Klemens V, nie czekając na wybór kapituły, gdy obsadzenie kościoła nowym pasterzom, z powodu iż rzecz ta przypadła w kuryi papieskiej, stało się prawem wyłącznem Stolicy Apostolskiej, Janisława archidyakona Gnieźnieńskiego, szlachcica herbu Sulima, męża znanej roztropności, na ów czas obecnego w Awinionie, a którego Bożysław arcybiskup do pomocy w swoich czynnościach i sprawie swego potwierdzenia trzymał był przy sobie, dnia siódmego Listopada mianował arcybiskupem Gnieźnieńskim. Jakoż ten wziąwszy zaraz poświecenie w Awinionie, zjechał na stolicę, swoję Gnieźnieńska., gdzie z wielką radością i przychylnością, powitany, bez żadnej przeszkody objął rządy swego kościoła, które przez lat wiele potem sprawował.

ŻYDZI WSZYSCY WYPĘDZENI Z FRANCYI I MAJĄTKI ICH NA SKARB ZABRANE.

W uroczystość Ś. Maryi Magdaleny, w państwie Francusikiem z rozporządzenia i rozkazu Filipa króla Francyi, wszystkich Żydów, w któremkolwiek bądź mieście, miasteczku lub innej osadzie mieszkających, razem i w jednym dniu przez urzędników i drabów królewskich pochwytano, a po zabraniu ich majątków na skarb publiczny, wszystkich z królestwa Francuzkiego bez nadziei powrotu wypędzono.

ROK PAŃSKI 1307

PIOTR SZWENC KANCLERZ POMORSKI WZYWA MARGRABIÓW BRANDEBNRSKICH DO ZAJĘCIA POMORZA: WŁADYSŁAW ŁOKIETEK CHWYTA GO, A POTEM UWALNIA ZA WYDANIEM SOBIE DWÓCH BRACI JEGO ZA ZAKŁADNIKÓW. CI UCIEKŁSZY PRZYWOŁUJĄ ZNOWU MARGRABIÓW. MISTRZ PRUSKI WEZWANY NA POMOC OD WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, PO ODPARCIU NIEPRZYJACIÓŁ USIŁUJE POMORZE SWEMU ZAKONOWI PRZYWŁASZCZYĆ.

Jeszcze książę Władysław Łokietek jednego nie zwalczył przeciwnika, to jest Henryka książęcia Głogowskiego, jeszcze nie uspokoił Wielkiej Polski, w której tenże Henryk rządy sprawował, gdy nowy w ziemi Pomorskiej wystąpił przeciw niemu nieprzyjaciel. Piotr bowiem Szwenc (Swyancza), kanclerz Pomorski, syn Szwenca pod ów czas Gdańskiego wojewody, niechętny rządom Władysława Łokietka i jego starostów, i oburzony na tegoż książęcia Władysława, że z nim postępował nie z taką godnością, jakiej on dla stanu swego wymagały i że mu odmówił wypłaty smacznej ilości pieniędzy, żądanych za poczynione jak twierdził wydatki w sprawowaniu Pomorza, znakomitością, przytem rodu i zamożnością swoją ośmielony aż do zuchwalstwa, wreszcie poduszczony od ojca Szwenca Gdańskiego wojewody, umyślił podnieść rokosz a złączywszy się z margrabiami Brandeburskimi, Woldemarem i Janem, którzy z wielu względów nieprzychylnemi byli książęciu Władysławowi, przyrzekł im wydać ziemię Pomorską, i jako dzierżyciel i posiadacz dziewięciu na Pomorzu zamków, między panami i szlachty ziemi Pomorskiej przedniejszy rodem, i znaczeniem, snadno ich umysły żądzą łakomstwa i nienawiści podniecone, do opanowania tejże ziemi nakłonił. Lecz gdy o zamachach rzeczonego Piotra kanclerza przychylni Władysławowi Łokietkowi, jak ważność rzeczy i niebezpieczeństwo wymagało, spiesznie mu donieśli, książę słusznie dotknięty tak niezwykłym i pełnym grozy postępkiem, ruszył z licznem i potężnem wojskiem na Pomorze, i pomienionego Piotra kanclerza Pomorskiego schwytawszy wtrącili kazał na zamku Krakowskim do więzienia. I gdyby go był w takowem więzieniu ciągle trzymał, nie byłoby królestwo Polskie poniosło straty przez odstąpionie ziemi Pomorskiej, ani doznało tylu niszczących wojen, ustawicznie wzniecanych przez Krzyżaków. Ale gdy dwaj bracia rzeczonego Piotra kanclerza starali się gorliwie o jego uwolnienie i przyrzekli, że za brata chętnie sami przyjmą więzy, a Piotr kanclerz pozostanie wiernie pod władzą i w ręku Władysława Łokietka, książę pofolgowawszy w swej słusznej surowości, skłonił się do ich żądania, i Piotra kanclerza z niewoli wypuścił, a w jego miejsce dwóch braci Piotrowych, Mikołaja i Jana, jako zakładników, nie wystarczających jednak na zadosyćuczynienie, do więzienia wsadzić kazał. Ci wysiedziawszy czas jakiś w zamknięciu, przekupili straż, albo, co podobniejszem zdaje mi się do prawdy, niedbale strzeżeni, skruszyli pęta i wymknęli się z więzienia, poczem do brata swego Piotra kanclerza, tryumfując z takowego uwolnienia, na Pomorze przybyli. I wnet jawny już podniósłszy rokosz, rzeczonych margrabiów Brandeburskich czyli. Zgorzeleckich, Woldemara i Jana, różnemi obietnicami namówili do najechania Pomorza. Jakoż pomieniony Woldemar z pomocniczą drużyną ludzi tak swoich jako i bratanka swego, nad którym wtedy sprawował opiekę, zbrojno na Pomorze wtargnął, a za radą i współdziałaniem Piotra kanclerza, jego braci i krewnych, ubiegł i pozdobywał niektóre miejsca warowne, inne zaś ogniem i grabieżą spustoszył. Podstąpiwszy potem z wojskiem pod zamek i miasto Gdańsk, jako stolicę ziemi Pomorskiej, trzymane w ów czas z ramienia. Władysława Łokietka przez Bogusza sędziego ziemi Pomorskiej, ścisnął je oblężeniem i z jak największą usilnością dobywali począł. Mieszczanie Gdańscy, których część liczniejszą składali Niemcy, skłaniając się z jawna, przychylnością na stronę margrabiów Brandeburskich, gotowi przyjął! ich władzę i panowanie,. postanowili poddać im miasto. W takiem niobezpieczeństwie Bogusz (Bogussa) sędzia Pomorski i strarosta Gdański, wraz z Albertem, Wojsławem, tudzież znaczną liczbą rycerzy i szlachty ziemi Pomorskiej, którzy rozkazem jego przywołani na obronę zamku przybiegli, widząc się zewsząd zagrożonym, (lękać się bowiem przychodziło, że mu wkrótce żywności zabraknie, i uledz trzeba będzie nie tak przemocy nieprzyjacioł, jako raczej zdradziectwu i jawnemu odstępstwu Gdańszczan), zwołał na radę liczne grono mężów, współtowarzyszów broni, i wraz z nimi postanowił zawiadomić książęcia Władysława Łokietka, jak wielkie groziło niebezpieczeństwo i im samym i wszystkim ziemi Pruskiej zamkom i warowniom, żądając w tak złym razie spiesznego ratunku. Aby zaś naglącej konieczności tem rychlej zaradzić, i grożąco oddalić niebezpieczeństwo, poruczywszy. zamek Gdańsk innym z pomiędzy starszyzny, sam zaś wziąwszy z sobą jednego z panów celującego rodem i zacnością, nazwiskiem Niemirę, do książęcia Władysława Łokietka udał się jak tylko mógł najśpieszniej. A gdy go spotkał w Sandomierzu, gdzie na ówczas książę przebywał, i przedstawił mu wszystko dokładnie, "w jakiem byli niebezpieczeństwie, i jaki los zagrażał po utracie miasta Gdańska całej ziemi Pomorskiej, wystawionej na łup nieprzyjaznych a niecną namową Piotra kanclerza i jego braci poduszczonych margrabiów Brandeburskich": w swojem i innych imieniu prosił i nalegał, "aby ich poczynających już chwiać się i upadać, spieszną ratował pomocą. " Książę Polski Władysław, mąż do działania skory, śmiałego umysłu i sprawnej ręki, odpowiedział, "że przybędzie sam osobiście i z posiłkami jak najprędzej pospieszy. " Lecz gdy mu rzeczeni posłannicy Bogusz i Niemira jęli przekładać, "że lepiejby sobie poradził, gdyby się połączył z mistrzem i zakonem Pruskich Krzyżaków, z którym na ów czas ściśle był zaprzyjaźniony, skutecznie jego pomocy użyćby mógł do odparcia nieprzyjaciół, co Krzyżakom bliskie ułatwiało sąsiedztwo; że nie tylko mieli nadzieję, ale nawet z pewnością na to liczyli, że mistrz i zakon Krzyżaków, którzy u niego wybierali jałmużny, i wielu dobrodziejstwy byli zobowiązani, chętnie żądaniom Władysława Łokietku usłużą, i byłoby tylko zawołał, w obecnej potrzebie wesprą go całą swoją potęgą": zamiar swój tak szczęśliwie powzięty opacznem losów zrządzeniom zmienił, osądziwszy, że posiłki, któreby dla odległości miejsca trudno mu było przeprawić, snadniej za niego bliżsi Krzyżacy dostawią. To zdanie posłów Pomorskich zdało się książęciu i jego radcom i lepszem. i prędszy skutek obiecującem; a jak-to z przyrodzenia właściwe jest wszystkim ludziom osobliwie zaś Polakom, że co orężem zdziałać trzeba, to radzi składają na innych, uchwalono ów wniosek, a książę Władysław Łokietek poruczył całą sprawę i jej załatwienie rzeczonemu Boguszowi, sędziemu Pomorskiemu i staroście Gdańskiemu. Jakoż ten za powrotom udał się zaraz do mistrza zakonu Pruskiego Henryka v. Płock (Ploczsk) i jako poseł książęcia Władysława Łokietka wszystko mu wiernie przełożył, żądając od tegoż mistrza i jego zakonu posiłków dla książęcia Władysława i ziemi Pomorskiej od nieprzyjaciół uciśnionej, a zwłaszcza dla Gdańskiego zamku, aby nie wpadł w ręce przeciwników; wspomniał przytem liczne dobrodziejstwa zakonowi ich wyświadczone przez wuja jego Konrada książęcia Mazowieckiego i Kujawskiego, który ich pierwszy był zaprowadził, obiecując nawzajem słuszne wywzajomnienie się i nagrodę, której w przyszłości za tę usługę spodziewać; się mieli z łaski i dzielnej ręki książęcia Władysława Łokietka. Mistrz Henryk i więksi urzędnicy (praeceptores) widząc sposobną porę do opanowania ziemi Pomorskiej, czego zdawna i nader chciwie pragnęli, na wszystkie żądania książęcia Władysława Łokietka chętnie przystali, nie jego dobro ale własny pożytek mając na celu, jak w późniejszym czasie nauczyło doświadczenie i jawne okazały dowody: przyczem ułożyli pewne warunki, a mianowicie, że zamek Gdański w połowie zostawać będzie pod strażą rzeczonego Bogusza sędziego i Polaków, drugą połowę oni przez rok cały w swej straży i obronie trzymać będą, a to własnym trudem i nakłądem, które w żadnym razie i pod żadnym pozorem nie będą. mogły spadać w sposobie długu lub zastawu na Władysława książęcia, ani na zamek Gdański lub ziemię Pomorską. Dopiero po upływie roku wydatki, jakoby w następnym czasie ponieśli, liczyć sobie poczną, A gdy po upływie jednego roku wydatki zwrócić się mające książę Władysław uiści i wypłaci, oni po prostu, bez żądania i jakiegokolwiek wynagrodzenia i nie czyniąc żadnych trudności, z połowy zamku Gdańska ustąpią. Po takiej umowie zapewnionej uroczystem przyrzeczeniem i na piśmie, mistrz Pruski Henryk, pełen chytrości i obłudy, wysyła swojo posiłki niby dla wsparcia książęcia Łokietka, i wypędzenia margrabiów, w rzeczy samej zaś myśląc o opanowaniu ziemi Pomorskiej i z zapaloną na nię czychając już żądzą. Jakoż rycerstwo jego zajęło połowę zamku Gdańsk jego oddaną przez Bogusza sędziego Pomorskiego i starostę Gdańskiego; brat zaś Gunter v. Szwarcburg z innemi Krzyżakami i wojskiem w znacznej liczbie zebranym, na wojnę przeciw margrabiom Brandeburskim i Sasom z potrzebnym zapasem żywności wysłany został. W drugiej połowie zamku pozostał rzeczony Bugusz z niektórymi panami i rycerstwem Pomorskiem. I tobyła pierwsza przyczyna odpadnienia od Polski Pomorza wydanego w cudze ręce, zkąd trudno je było przez długi czas wydobyli. Krzyżaków zaś gdy w ten sposób jako się rzekło do zamku gdańskiego wpuszczono, i obie jego połowy żywnością, opatrzono, Polacy z Krzyżakami połączonemi siły często płaszali Sasów i od murów zamku Gdańskiego odpędzali; wielokrotne jednych i drugich wycieczki wytępiały ich w znacznej liczbie; i tak dalece ośmielili się już Polacy i Krzyżacy, że często na ich obóz napadali, zaczem chroniąc się przed nimi Sasi cofnęli się do miasta. Ale gdy i tu nie mogli wysiedzieć bezpiecznie, margrabiowie Brandeburscy wszelką straciwszy nadzieję zdobycia Gdańskiego zamku, samem położeniem i zbiegiem otaczających go wód i jezior warownego, i podwójny opatrzonego załogą, zwłaszcza że oblężeńcy nie obawiali się już głodu, w którym cała nadzieja zdobycia zamku spoczywała, i po zeszłej na niczem porze letniej już i zima niezwykle mroźna dokuczała wojsku, zaniechali oblężenia, a zostawiwszy w mieście Gdańsku i niektórych innych miejscach zbrojne załogi, wrócili na Pomorze. Po ich ustąpieniu niebawem Polacy z Krzyżakami miasto Gdańsk zdobyli i opanowali, a zostawionych w niem rycerzy w większej liczbie wymordowali. Ciała ich Rudger opat Oliwski do klasztoru swego sprowadził i na cmentarzu Ś. Jakóba naprzeciw klasztoru pochował. Mieszczanie, którzy byli sprawcami przeniewierstwa, dali wszyscy pod miecz głowy. Nareszcie książe Władysław karząc z kolei Piotra Szwenca i jego braci, odebrał im dwa zamki, to jest Trzciel i Zbąszyn, tudzież dwa miasteczka, Babimost i Zbąszyn, które jeszcze w Polsce dzierżyli, i przydzielił je do swych posiadłości książęcych.

TEODORYK Z ALTENBURGA WYCHODZI W TYM ROKU PO DWA KROĆ PRZECIW LITWINOM. KSIĄŻE LITEWSKI GINIE W BOJU, A KRZYŻACY BUDUJĄ NOWE DWA ZAMKI.

Mistrz Pruski Teodoryk v. Altenburg, przy pomocy Henryka książęcia Bawarskiego i swego ludu, przedsięwziął wyprawę przeciw barbarzyńskim Litwinom, i w bliskości zamku Litewskiego Wielony wybudował dwa nowe zaniki, z których jeden nazwał Friedberg (Friedbork), to jest górą pokoju, drugi Beyer to jest Bawarskim; a osadziwszy je licznemi i silnemi tak Krzyżaków jako i swoich żołnierzy załogami, i opatrzywszy żywnością, tudzież orężem i kuszami wielkiemi po większej części przez Henryka książęcia Bawarskiego zestawionemi, sam z wojskiem odstąpił, w spodziewaniu, że i zamek Litewski Wielonę do poddania się i Litwinów tej okolicy do uległości i posłuszeństwa przymusić zdoła. ale skoro tylko mistrz Teodoryk do Prus ustąpił, Gedymin wielki kniaź Litewski; dla odparcia grożącego niebezpieczeństwa, obadwa, nowe zamki silnem wojskiem obiegi, i przez dwadzieścia dwa dni z wielką natarczywością do nich szturmując, częstemi napadami trapił oblężeńców. Był miedzy temiż oblężeńcami Pruskiemi jeden Krzyżak nader zręczny w strzelaniu z łuku i dla tego mistrzem łuczników zwany, który często ognistemi strzałami dokuczał barbarzyńcom. Ton dnia jednego książęcia Litwy Gedymina strzała, ognista, w sam grzbiet ugodził, tak iż od owej rany książę natychmiast poległ. Po jego śmierci wojsko Litewskie odstąpiło od oblężenia i cofnęło się z powrotem. Mistrz zaś Pruski Teodoryk powtórna, w tymże samym roku na Litwinów przedsięwziąwszy wyprawę, Henryka marszałka Pruskiego posłał z wojskiem do Litwy. Ton spustoszywszy mordami i grabieżą, powiat zwany Wiedukki, wrócił do Prus z znaczna, zdobyczą i zabranemi jeńcy..

LITWINI ZIEMIE SIERADZKĄ I KALISKĄ PUSTOSZĄ.

W dzień Ś. Galla, Litwini krytym pochodem wtargnęli do królestwa Polskiego, a splądrowawszy ziemie. Sieradzką i Kaliską, więcej niż inne okolice, i zniszczywszy je niemiłosiernie mordami i pożogami, uprowadzili z nich wielkie łupy, a zanim wojsko Polskie ściągnęło na obronę, spiesznie wrócili do Litwy.

RUDOLF KRÓL CZESKI UMIERA. NASTĘPCA JEGO HENRYK KSIĄŻĘ STYRYI KILKI PANÓW CZESKICH SKAZUJE NA GARDŁO, A SIOSTRĘ ŻONY SWOJEJ, Z OBAWY, ABY MU RZĄDÓW NIE WYDARŁA, OSADZA W WIĘZIENIU.

Tegoż roku, Rudolf król Czeski, gdy zajmował się oblężeniem miasta Horażdżejowic, i dwóch panów Czeskich, to jest Bawara Strakonica i Wilhelma Hassemburga, opornych jego rozkazom, zamierzał ukarać i oddalić, zachorowawszy na biegunkę dnia trzeciego Lipca umarł, i królestwo Czeskie, którem przez rok jeden władał, bezdziedzicznem zostawił. Ciało jego pochowano w kościele Praskim, a Elżbieta czyli Ryxa, jego małżonka, niegdyś wdowa po Wacławie drugim królu Czeskim i Polskim, Przemysława króla Polskiego córka, przy grobie jego zbudowała ołtarz pod wezwaniem ŚŚ. Szymona i Judy, i ustanowiła przy nim kapłanów z stosownem uposażeniem, aby za duszę jej męża odprawiali nabożeństwo. Na zjeździe zaś naznaczonym w mieście Pradze w celu obrania nowego króla, panowie Czescy utworzywszy między sobą związek, Dobiesza v. Bochin i jogo synowca, który popierając stronnictwo Fryderyka książęcia Austryi i świeżo zmarłego Rudolfa króla Czeskiego, usiłował rzeczonego Fryderyka osadzić w miejscu brata, zdradziecko zamordowali. A skoro wieść gruchnęła o tem zabójstwie podnieśli krzyki, głośno dowodząc "że należało porzucić książąt Austryi, a wrócić do dawnego rodu królów Czeskich. " Gdy więc wszyscy zgodzili się na to zdanie, Henryka książęcia Styryi, który miał za żonę Annę, Wacława II króla Czeskie go córkę, obrano, na królestwo Czeskie wysadzono i koronowano. Ten wkrótce potem, na uroczystym w Pradze zjeździe u dworu, celniejszych panów, którzy za podmową mieszczan Praskich popadli u niego w podejrzenie, że mu byli nieprzychylni, częścią pomordował, częścią powięził. Gdy zaś bunty niechętnych coraz więcej podnosiły głowę, rzeczony król Henryk zmuszonym byt często szukać u książęcia Misnii opieki i obrony. Mając nadto w podejrzeniu siostrę rodzoną żony swojej, Elżbietę dziewicę, i obawiając się, aby który z książąt zaślubiwszy ją nie pokusił się o berło królestwa Czeskiego, postanowił wydać ją nie za kogoś znakomitego, ale za pownego szlachcica nazwiskiem de Bergow, ubogiego rodu. Gdy zaś król żądał od niej, aby zezwoliła na te związki, ona błagała, "iżby nie czyniono hańby jej domowi przez połączenie jej z człowiekiem tak nizkiego stanu, albo żeby jej dozwolono wstąpić do klasztoru, dla usunienia wszelakiej obawy. " Ale gdy król napróżno powtarzał prośby, które ona ciągle odrzucała, oświadczając, że znośniejszą byłaby dla niej śmierć niźli takie małżeństwo, z rozkazu króla zamknięto ją w więzieniu.

ROK PAŃSKI 1308.

MISTRZ PRUSKI WYPĘDZA BOGUSZA SĘDZIEGO ZIEMI POMORSKIEJ Z ZAMKU GDAŃSKIEGO, KTÓRY NIEBAWEM KRZYŻACY ZAJMUJĄ.

Po odparciu margrabiów Brandeburskich Sasów od zamku Gdańskiego, zwątleniu sił i potęgi Piotra kanclerza i jego braci, a opanowaniu zbuntowanego miasta Gdańska i wróceniu go do posłuszeństwa książęciu Władysławowi Łokietkowi, załoga Krzyżacka, która przy wstępie pierwiastkowym do Gdańska była nader szczupła, niezasobna i małoznaczna, przez ustawiczny napływ wojennego ludu, a staranny zarząd mistrza, tak się powiększyła i wzmogła, że z Boguszem sędzią Pomorskim i połowy zamku Gdańskiego starostą Krzyżacy nadęci dumą często zwodzili spory, a miasto zajmowania się wierną i sumienną obroną zamku, do takiej przyszli hardość i takiego stopnia bezprawia, że pomienionego Bogusza i celniejszych panów i rycerzy Pomorskich, jako silniejsi i przeważniejsi liczbą, powtrącali do więzienia, i poważyli się nad całym zamkiem Gdańskim panowanie sobie przywłaszczać. Zaczem rzeczony sędzia Bogusz, chcąc i siebie i tych, którzy wraz z nim byli uwięzieni, wyswobodzić z niewoli, nowe z mistrzem Pruskim i jego zakonem zawrzeć musiał układy i takowe pismem zaręczyć. Tą umową zastrzeżono, ażeby rzeczony sędzia Bogusz wraz z swoją załogą z drugiej połowy zamku ustąpił i zostawił go wyłącznym rządom i obronie mistrza i jego zakonu: mistrz zaś z wspomnianym zakonem obowiązany był na rozkaz księcia Władysława Łokietka bez żadnego sporu z zamku ustąpić i wrócić go pod władzę i zwierzchność rzeczonego książęcia Władysława Łokietka, z warunkiem wynagrodzenia im w całości i zupełności wszelkich wydatków, jakieby na utrzymanie i obronę tegoż zamku ponieśli. A chociaż wiadomo było, że takowa umowa fałsz i zdradę w sobie zawierała, przecież rzeczony Bogusz i inni panowie Pomorscy, tak dla oswobodzenia siebie, jak i utrzymania w jakikolwiek bądź sposób zamku Gdańskiego przy książęciu Władysławie Łokietku, nieroztropnie i nieprawnie zgodzili się na nię i na zasadzie takiej ugody, rzeczony Bogusz sędzia Pomorski, z Stefanem Pruszczem (de Pruscze), Niemirą i innymi panami Pomorskimi z zamku Gdańskiego wyrzucony został raczej niż wypuszczony, a Krzyżacy poczęli o opanowanie ziemi Pomorskiej tem gorliwsze czynić zabiegi.

Dnia siedmnastego Marca umarła księżna Eufemia, córka księżęcia Kazimierza, a żona Jerzego książęcia Rusi. Wnet także po niej dnia dwudziestego pierwszego Kwietnia mąż jej Jerzy książę Ruski zszedł ze świata; a jako syn był urodził i chrzcił w dzień Ś. Jerzego, od którego imię mu dano, tak w tym samym dniu i życie doczesne zakończył. Mąż rozumny i wspaniały, dla zakonów szczodrobliwy. Ruś za jego rządów oddychała pokojem i słynęła w świecie wielką zamożnością.

LITWINI WRACAJĄC DO SWEGO KRAJU ZIEMIĘ PRUSKĄ, PUSTOSZĄ: MARSZAŁEK PRUSKI PUSZCZA SIĘ ZA NIMI W POGOŃ, PORAŻA ICH NA GŁOWĘ I ZDOBYCZ ODBIJA.

Olgerd książę Litewski, który po Gedyminie nastąpił, mszcząc się śmierci ojcowskiej i spustoszenia swego kraju, zgromadził liczne wojsko Litwinów i Rusinów, i wtargnąwszy zbrojno do Prus, zniszczył je mieczem i pożogą; po rozniesioniu zaś szerokiem klęsk i zaborów, z znaczną zdobyczą jeńców i zabranego bydła wracał do Litwy. Aliżci Henryk marszałek Pruski doścignąwszy go dnia czternastego Sierpnia pod lasem Galebonke zwanym, chociaż w siłach widział się nieprzyjacielowi nierównym, bitwę stoczył, w której obie strony tak zacięcie i z takim krwi rozlewem walczyły, że się zarówno miały za pobite i zwyciężone. Wszelako Litwini większą nieco klęskę ponieśli, straciwszy tysiąc dwieście dwadzieścia głów w poległych, i zdobycz zabraną w ludziach i bydlętach, których odbiedz musieli.

ELŻBIETA, WACŁAWA II KRÓLA CZESKIEGO CÓRKA, KTÓRĄ BYŁ HENRYK KRÓL CZESKI OSADZIŁ W WIĘZIENIU, WYDOBYWSZY SIĘ NA WOLNOŚĆ UCIEKA DO NEMBURGA.

Kapłan pewien, staruszek, nazwiskiem Berengar, niegdyś sługa króla Czeskiego Wacława, litując się nad Elżbietą dziewicą, królewskiego domu plemienniczką, i pana swego córką, że tak złego doznawała obejścia i niewinnie wysiadywała więzienie, przy pomocy Jana proboszcza Wyszegradzkiego, który był pobocznym króla Wacława synem, uwolnił ją z więzów i do miasteczka Nemburg nad Elbą leżącego uprowadził. Tu rzeczona Elżbieta zwoławszy obywateli miejskich, oznajmiła im: "co była za jedna, i jak smutną koniecznością zmuszona pod ich uciekała się obronę. Potem przemówiła do nich, przypominając liczne dobrodziejstwa przez jej ojca wyświadczone temu miastu, które on z wiejskiej osady podniósł do niepośledniego znaczenia, murem warownym opasał, a nadawszy je mnogiemi wolnościami i przywilejami, uczynił tak słynnem i kwitnącem. Opowiedziała przytem swoje przygody i srogie obejście się z sobą Henryka króla Czeskiego, użalając się: że gdy dwie jej siostry, jedna za pomienionego króla Henryka, druga za Bolesława książęcia Głogowskiego wydane, błogiego i szczęśliwego pożyły małżeństwa, jej tylko wzbraniającej się niegodnych związków, do których ją król Henryk przymuszał, nie dozwolono w swobodzie i ślubach czystości pozostać. Błagała zatem: żeby jej uciekającej się pod ich obronę nie opuszczali, ani dozwolili, iżby w niej zagładzono pamięć na doznane od ojca dobrodziejstwa, ona zaś, z hańbą swojego rodu i stanu, przymuszoną była tułać się po obcych krajach. " Po takiej odezwie, wzruszyły się serca wszystkich litością; postanowiło więc miasto wziąć ją pod swoję opiekę, i przyrzeczono jej wszelakie bezpieczeństwo i obronę. A gdy pozostała w Nemburgu, zaczęli ściągać do niej rozmaici panowie Czescy, ci zwłaszcza, którzy bądź sami bądź w swych rodzinach od króla Henryka doznawali krzywdy, i jęli rokować przeciw Henrykowi o złożenie go z tronu. Zaczem poszło, że nawet w Pradze nie mógł bezpiecznie wysiadywać: stronnicy bowiem Elżbiety, spiknieni przeciw niemu, częstemi napadami na zamek Praski, w którym on przemieszkiwał, nie zważając nawet na jego obecność, niepokoili go i prześladowali. Jakoż wszyscy Czesi z przyrodzenia wielce są skłonni do odmian, jak tylko bądź sposobność się nadarzy, bądź żądza zysku lub nienawiści umysłami ich zawładnie.

ALBERT KRÓL RZYMSKI GINIE Z RĘKI SWEGO BRATANKA: W JEGO MIEJSCE OBRANY HENRYK HRABIA LUXEMBURSKI.

Albert król Rzymski, książe Austryi, sprawujący opiekę nad swoim synowcem Janem, książęciem Szwabskim, chował go na dworze swoim, jako młodzieńca nieźrałej jeszcze wieku pory. Aliżci ten, przywiązaniem stryja ozuchwalony, uknowawszy spisek, tegoż stryja Alberta króla Rzymskiego, bynajmniej nie domyślającego się zdrady, na przeprawie przez Ren, kiedy z statku wysiadał, ciosem morderczym ugodził i zabił. Skoro więc dowiedziano się o tem morderstwie, elektorowie państwa na zjeździe w Frankfurcie w dzień Ś. Katarzyny Henryka hrabiego Luxemburskiego królem Rzymskim obrali: który w uroczystość Trzech króli przez arcybiskupa Kolońskiego koronowany, zwłoki swoich poprzedników Adolfa i Alberta, pogrzebane w miejscach kędy ich śmierć spotkała, podniósł z grobów i odprowadziwszy je do Spiry z uczciwością pochował. Poczem przez wysłanych do Awinionu do Klemensa V dwóch biskupów i trzech znakomitych panów uzyskał potwierdzenie swego wyboru, a razem oznaczenie czasu i dnia do przyjęcia cesarskiego namaszczenia, które miało nastąpić po upływie lat dwóch.

ROK PAŃSKI 1309.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK Z POWODU WYPĘDZENIA BOGUSZA Z ZAMKU GDAŃSKIEGO WCHODZI Z MISTRZEM PRUSKIM W UKŁADY. TEN POCZYNIONE W ZAMKA GDAŃSKIM WYDATKI LICZY NA STO TYSIĘCY: A GDY ICH ZWROTU WŁADYSŁAW ŁOKIETEK NIE CHCE PRZYJĄĆ NA SIEBIE, UMOWA NIE PRZYCHODZI DO SKUTKU.

Gdy wiadomość o wypędzeniu z zamku Gdańska Bogusza sędziego Pomorskiego i innych rycerzy doszła do uszu książęcia Władysława Łokietka, który pod ów czas przebywał w ziemi Krakowskiej, wielce tem trapić się począł wraz z swemi prałatami, panami i starszyzną radców; poznał bowiem, że pozorną wiarą barwiona chytrość Krzyżaków w jawne zamieniła się przeniewierstwo, i że w miejsce margrabiów Brandeburskich i Sasów, daleko zdradliwszych i zgubniejszych otrzymał nieprzyjaciół. Tem więcej też wtedy żałować począł, że napaści rzeczonych margrabiów i Sasów nie pospieszył własnym odeprzeć orężem, ale zmieniwszy swój zamiar i pierwotne postanowienie, Krzyżakom poruczył ich odparcie; ujrzał albowiem dwojakich przed sobą wrogów, a z nimi przybyłe wielorakie trudności i kłopoty. Wszelako nie przypuszczał, aby mistrz Henryk i Krzyżacy zupełnie już byli wyzuli się z wierności; mniemał owszem, że przez wzajemne układy można było jeszcze ukrócić ich przeniewierstwo: wyprawił przeto do rzeczonego mistrza Pruskiego Henryka poselstwo, z żądaniem, aby w jakie stosowne miejsce zjechał na wspólne z nim rokowanie, gdzieby o krzywdę sobie wyrządzoną przez wypędzenie Bogusza starosty Gdańskiego i innych rycerzy z zamku Gdańska w dobrem porozumieniu mógł się rozprawić. Na co gdy mistrz zezwolił, spotkali się obadwaj we wsi Kraju, inaczej Krajowicach, pod Radziejowem w Kujawskiej ziemi leżącej, dokąd przybył osobiście sam mistrz Pruski w towarzystwie kilku komturów. Tam w obecności Gerarda biskupa Włocławskiego i innych panów Polskich, tych zwłaszcza, którzy z zamku Gdańska przez Krzyżaków byli wyrugowani, książę Władysław Łokietek wynurzywszy swoje żale, wspomniawszy liczne dobrodziejstwa., tak przez siebie jako i swoich poprzedników Krzyżakom wyświadczone, o krzywdzie i obeldze doznanej w wyrzuceniu swoich rycerzy z zamku Gdańskiego długiemi słowy się rozwodził, żądając i nalegając, aby ją Krzyżacy naprawili oddaniem rzeczonego zamku. Przekładał, jak niesprawiedliwym z ich strony byłoby czynem, jak ohydną i po wszystkie wieki hańbiącą ich zbrodnią, gdyby z sprzymierzeńców stali się jego wrogami, z jałmużników prześladowcami, z przyjaciół i sąsiadów nienawistnemi jemu i jego krajom napastnikami. Mistrz zaś Pruski w mowie ułożonej chytrze do zmniejszeniu winy rzekł: " że jeżeli Bogusza i rycerzy Pomorskich wydalił z zamku, nie uczynił tego na szkodę ale owszem na korzyść książęcia Władysława Łokietka, usunął bowiem przez to sposobność do częstych sporów i zatargów między swemi a książęcemi ludźmi; że przyrzeczeń i układów zawartych z Boguszem sędzią Pomorskim wiernie dochowa i w niczem im nie ubliży; że chętnie ustąpi z Gdańskiego zamku, i odda go książeciu Władysławowi Łokietkowi, nie przecząc mu bynajmniej do niego prawa i zwierzchniej władzy, byleby jemu i zakonowi książę Władysław Łokietek zwrócił zaręczone umową nakłady. " Taką odpowiedzią ucieszony książę Władysław Łokietek, nie domyślając się w niej żadnego fałszu i wybiegu, oświadczył: że wszelkie wydatki przez mistrza poczynione wróci nawet z wdzięcznością, i układów z sędzią Boguszem, acz bez wiedzy swojej zawartych, dotrzyma, niechajby tylko oznajmił, jaka była ilość rzeczonych wydatków w jednym roku poniesionych, " Wtedy mistrz Henryk przymuszony utajoną chytrość wyjawić, odpowiedział: "że na obronę, straż i utrzymanie zamku Gdańska sto tysięcy grzywien szerokich groszy wyłożył, a przytem wielu i znakomitych rycerzy, na których nie można nawet było naznaczyć ceny, w bojach toczonych z Sasami utracił; że jednak niczego więcej prócz zwrotu nakładów nie żądał, bez którego z zamku Gdańska pod żadnym pozorem i na żadne tłumaczenie się nie ustąpi. " Lubo książę Władysław Łokietek licznemi i najoczywistszemi dowody okazywał, że ta ilość wydatków była zbyt wygórowana i przesadzona, przyrzekając, że coby słuszny jaki i bezstronny sędzia oznaczył, zapłaci; gdy wszelako mistrz upornie przy swem żądaniu obstawał, i samowolnego nie chciał przyjąć orzeczenia, gdy z słów i odpowiedzi tegoż mistrza sama tylko ukazywała się chytrość i zdradziectwo, rozjechały się z owej wsi obiedwie strony, nie załatwiwszy sprawy, i miasto pogodzenia się większą jeszcze podrażniwszy umysły niechęcią. Naostatek mistrz Pruski nie dowierzając Gdańszczanom, i chcąc upokorzyć ich hardość, już bowiem oburzeni na niesprawiedliwe i przywłaszczone rządy Krzyżaków poczynali byli podnosić głowę, postanowił zburzyć i z ziemią zrównać warownie Gdańskie, aby nie wróciły pod prawą zwierzchność i władzę książęcia Władysława Łokietka.

PAPIEŻ WYPRAWIA POSELSTWO DO RUSI W CELU ZNIESIENIA ODSZCZEPIEŃSTWA.

Klemens V papież wysłał do króla Rusi poważne poselstwo, z żądaniem i upomnieniem, aby wedle obietnicy, którą był przez swoje posły i pisma wyraził, nie odwlekał przejść do jedności wiary i posłuszeństwa kościołowi Rzymskiemu. Aliżci ten, odprawiwszy z niczem posłów Apostolskich, pozostał w swem dawnem odszczepieństwie, i błędy Greków przeniósł nad czystość katolickiej wiary.

ROK PAŃSKI 1310

MISTRZ PRUSKI, PO OPANOWANIU GDAŃSKIEGO ZAMKU, MIASTO DO PODDANIA SIĘ PRZYMUSZA, I WSZYSTKICH POLAKÓW W PIEŃ WYCINA, NIE PRZEPUSZCZAJĄC ANI PŁCI ANI WIEKOWI.

Mistrz i krzyżacy Pruscy, zagarnąwszy pod swoję władzę w ten sposób jak się wyżej rzekło zamek Gdański, gdy postrzegli, że książę Władysław Łokietek zatrudniony był i zewsząd zakłopotany wojną Litewską i Ruską i rozerwaniem wewnętrznem królestwa Polskiego, którego część jednę, to jest Wielką Polskę kto inny w swoim ręku dzierżył, i że pod ów czas koniecznością, było dla niego tak dawniej doznane jak i nowe krzywdy cierpliwie znosić, pozbierali z różnych krajów Niemieckich najemne zaciągi, i ozuchwaleni, że im przez czas niejaki opanowanie zamku Gdańska uchodziło bezkarnie, jęli myśleć o zagarnieniu całego Pomorza. Mając przeto zebrane w znacznej liczbie i potężne wojsko, i przygotowane do wojny zasoby, nagłym pochodem wtargnęli do kraju, którym, jak się wyżej powiedziało, rządzili w imieniu Władysława Łokietka Przemysław i Kazimierz książęta Gniewkowskiej i Michałowskiej ziemi, i miasto Gdańsk, zostające wtedy pod władzą książęcia Władysława, w sam dzień Ś. Dominika, w którym z powodu przypadającego jarmarku lud zazwyczaj licznie się do niego zgromadza, oblężeniem ścisnął. Wytrzymało miasto przez dni kilkanaście takowe oblężenie, gdy rycerstwo i szlachta walecznie go broniło; ale nareszcie przez zdradę niektórych mieszczan Gdańskich rodu Teutońskiego, którzy o poddanie miasto z Krzyżakami tajemnie się byli umówili, w nocy otwarte im zostało, i nieprzyjaciele wpuszczeni jedną bramą miasto opanowali. Wnet wszystkich rycerzy, panów i szlachtę Pomorską, a co większą jeszcze było niegodziwością, wszystek lud rozmaitym rodzajem kaźni wymordowali; żadnemu z Polaków nie przepuszczając, i nie szczędząc żadnego stanu, ani płci, ani wieku, wycięli bez miłosierdzia zarówno młodzież jak dzieci i niemowlęta, a to dlatego, aby rozgłos takiej srogości wszystkich przeraził, i odstręczył inne miasta i warownie od stawiania im oporu, niemniej aby po wytępieniu panów i szlachty tej okolicy snadniej im było całą ziemię owładnąć. Mało było przykładów w Polsce podobnej rzezi, rzadko kiedy przy zdobyciu jakiego miejsca warownego tyle krwi wypłynęło. Nie było żadnego rodzaju gwałtu i okrucieństwa, któregoby ręka nieprzyjacielska nie użyła na zagładę Polaków. Dwojaką Krzyżacy a najhaniebniejszą ośmielili się popełnić zbrodnię, z którą żaden czyn najsroższych nawet barbarzyńców porównać się nie może. Najprzód bowiem wezwani przez książęcia Władysława Łokietka do obrony Gdańskiego zamku, wypędziwszy z niego z największą sromotą tych, którym stać się mieli pomocą, sami zamek opanowali. Potem w niejaki czas zagarnęli i miasto Gdańsk, wymordowawszy szlachtę, która się była do niego zjechała na jarmark, i inne niewinne ofiary, tak iż Polakom znośniejby było pokonanymi być od Sasów, albo ustąpić ze swoich siedlisk, niżeli wśród pokoju i bezpiecznego wczasu, w progach swoich świątyń i ojczystych domów dać nędznie gardła obyczajem bydląt pod miecz bezbożnych sprzymierzeńców, i zostawić im łupem wszystkie majątki ruchome i nieruchome, przez długi czas zbierane, a nadto swoje żony i dzieci, na nieszczęsną przeznaczone niewolą.

DO MISTRZA PRUSKIEGO, OBLEGAJĄCEGO ZAMEK TCZEWO, KSIĄŻE KAZIMIERZ, STAROSTĄ TEGOŻ ZAMKU OD WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA USTANOWIONY, UDAJE SIĘ Z PROŚBĄ POKORNĄ ABY OD OBLĘŻENIA ODSTĄPIŁ: ALE TYLE TYLKO U NIEGO UZYSKUJE, ŻE MU DOZWOLONO WRAZ Z ZAŁOGĄ OPUŚCIĆ ZAMEK BEZPIECZNIE.

Po opanowaniu miasta Gdańska i wymordowaniu w niem wszystkich panów i szlachty, ludu i niemowląt przy piersi kwilących, mistrz Pruski Karol v. Lucerburg ruszył z wojskiem w celu zagarnienia innych zamków Pomorskich, i podstąpił pod Tczow (Tsczovo), rzezią, pożogami i łupiestwem niszcząc wszystko po drodze. O czem gdy się dowiedział Kazimierz książę Gniewkowski, z ramienia książęcia Władysława Łokietka w zamku i mieście Tczewie sprawujący rządy, pospieszył do mistrza i Krzyżaków, którzy już w bliskości Tczewa stali obozem, wziąwszy z sobą Wincentego dziekana Gnieźnieńskiego, na ów czas tamże obecnego, i dwóch przedniejszych panów. A skoro przybył na stanowisko, wprowadzony do namiotu mistrza, po wysłuchaniu mszy ś. którą właśnie mistrz był zajęty, prosił i błagał: "aby złożywszy oręż, zaprzestał niszczyć pożogami ziemi Pomorskiej, jego rządom i opiece zwierzonej; iżby przeciw prawu i słuszności nie wydzierał jej i nie przywłaszczał sobie, a z swoją i zakonu swego wieczną hańbą i sromotą nie czynił się z sprzymierzeńca większym i niebezpieczniejszym nieprzyjacielem nad tych, przeciw którym został na pomoc wezwany; aby wreszcie pomniał na swoje obietnice i wielokrotne upewnienia czynione tak jemu jak i bratu jego książęciu Przemysławowi, że jeśliby dzierżyli w swojem posiadaniu ziemię Pomorską, żadnej z jego strony nie mieli się lękać nieprzyjaźni, ale owszem spodziewać wszelkiej pomocy i obrony. " Aby zaś mistrza i obecnych komturów tem bardziej do litości mógł nakłonić, prośbę swoję do mistrza powtórzył na klęczkach i z złożonemi kornie rękami. Atoli mistrz Krzyżacki Karol wzgardziwszy tą pokorą i prośbą książęcia, i więcej uczuwszy z niej podniety do pychy niż do litości, rzekł: "Nie przeczę, że ciebie i brata twego, książęcia Przemysława, do przyjęcia rządów ziemi Pomorskiej obietnicą mojej i zakonu mego pomocy i przyjaźni zachęciłem, i obydwom jak najlepsze czyniłem nadzieje. Wolałem bowiem, żebyście wy objęli rządy tej ziemi, niżeli inny mnie niechętny a potężny jaki władca. Teraz nie cofając wcale mego przyrzeczenia, ale zmieniając je na lepsze, zwierzchnictwa nad Pomorzem więcej sobie i zakonowi memu niżeli komukolwiek innemu życzę. Tej jednak i ty i brat twój Przemysław doznacie odo mnie ludzkości, że wam z rycerstwem i wszystkiemi rzeczami waszemi wolno będzie ustąpić dokąd zechcecie, zostawiwszy mnie i zakonowi memu posiadanie zamków i ziemi Pomorskiej: co jeśli ci się nie podoba, miej się przeciw mnie do obrony. " Po takiej odpowiedzi, rzeczonego książęcia Kazimierza i wszystkich jego towarzyszów do stołu swego zaprosił. W czasie obiadu zaś wojsko mistrza ruszywszy obozem podstąpiło ku Tczewu i zamek wraz z miastem obległo. Książę Kazimierz po skończonym obiedzie oddalił się pełen smutku i żalu, a pospieszywszy pod Tczów, gdy ujrzał zamek i miasto oblężeniem ściśnione, zatrzymał się, aby nie popadł w niebezpieczeństwo śmierci lub niewoli, i natychmiast wysłał napowrót dziekana Gnieźnieńskiego do mistrza z prośbą: "aby jemu i jego drużynie zostawił według przyrzeczenia wolność i bezpieczeństwo tak osób jako i ich własności, i aby książę Kazimierz mógł bez obawy udać się do zamku Tczewa dla wyprowadzenia ztamtąd swoich ludzi i rzeczy. " Na co mistrz w odpowiedzi rzekł: "Mniemał podobno wasz pan, żeśmy spali a nie myśleli o opanowaniu zamków Pomorskich. Nie na spoczynek z tak licznem i potężnem wyszliśmy wojskiem, ale na wojnę, której póty nie zaprzestaniem, póki całej ziemi Pomorskiej pod nasze nie zagarniemy panowanie. Niechaj więc pan wasz płonną nie uwodzi się nadzieją; ale jeśli zdrowej chce posłuchali rady, niech się jak najspieszniej z swoim ludem i z swemi rzeczami wynosi, albo sposobi przeciw wojskom naszym do odporu. " Książę Kazimierz widząc, iż siłą bynajmniej mu nie wyrównywał, a zamek Tczow ani z przyrodzenia ani sztuką obwarowany, żywności nie miał podostatkiem, postanowił grożącego sobie i swoim uniknąć niebezpieczeństwa, opuścił więc zamek Tczow, i oddał w posiadanie mistrza. Ten natychmiast spalił go ze szczętem; sam zaś książę Kazimierz, odprowadzony przez rycerzy krzyżackich dla zabezpieczenia jego osoby i rzeczy, udał się do brata swego książęcia Kazimierza do zamku Świecia.

MISTRZ PRUSKI OBLEGA ZAMEK ŚWIECIE, A NIE MOGĄC SIŁĄ GO DOBYĆ, WCHODZI DO NIEGO ZA ZDRADĄ JEDNEGO SZLACHCICA Z DOMU GRYFITÓW; WODZOM WSZELAKO I RYCERSTWU DOZWALA WYJŚĆ W CAŁOŚCI, A WŁADYSŁAW ŁOKIETEK PRZYJMUJE ICH ŁASKAWIE I OBDARZA.

Mistrz Pruski Karol, zagarnąwszy pod swoję władzę zamek Tczow, posunął się z wojskiem w głębsze części Pomorza: a po zajęciu lub spaleniu niektórych pośledniejszych miasteczek i wiosek, jako to Chojnic, Nowego i innych, podstąpił pod zamek Świecie; ten jeden bowiem w ziemi Pomorskiej zostawał jeszcze w ręku Polaków i dwóch Pomorskich książąt, Przemysława i Kazimierza Gniewkowskich, którzy go trzymali z ramienia Władysława Łokietka: wszystkie inne bądź przemocą zdobyte, bądź do poddania się zmuszone, przeszły pod władzę mistrza i Krzyżaków. O tym jednym zamku tuszono, że będąc należycie w wojsko i żywność opatrzonym, zdoła nieprzyjacielowi skuteczny stawić opór, i nie dopuści Krzyżakom zaboru całkowitej ziemi Pomorskiej. Zaczem i Krzyżacy wziąwszy się z wielką pracą i usilnością do dobywania tego zamku, czterema kuszami wielkiemi (bombardae) w ściany jego pod ów czas niskie i drewniane dniem i nocą tłukli bez ustanku. Z dwóch zaś szubienic postawionych naprzeciwko zamku zapowiadali książętom Przemysławowi i Kazimierzowi, tudzież innym rycerzom zamku tego broniącym: "że jeśli go nie poddadzą, tedy po wzięciu szturmem zamku, którego się lada dzień spodziewali, na tych szubienicach powieszeni będą. " Aby zaś broniących się w zamku oblężeńców tem większą przerazić trwogą, codziennie dwóch albo trzech chłopów na wsi poimanych wieszali. W czasie tego oblężenia pewien Krzyżak nazwiskiem Sygfryd (Ziffridus), którego komturem miasta Gniewu mieniono, najzawistniejszy wróg Polaków, okazał przeciw nim barbarzyńskie prawdziwie okrucieństwo. Rano bowiem gdy wyjeżdżał z obozu, obładowawszy konia na którym siedział powrozami, ślub sobie czynił: "że póty przez cały dzień nic do ust nie weźmie, póki na tych wszystkich powrozach Polaków nie wywiesza. " Którą-to niegodziwą zbrodnią to sprawił, że wieśniacy, ubodzy i kalecy, którzy do miast, warownych nie pouciekali, przez rzeczonego komtura Sygfryda niesprawiedliwie ciągnieni byli na szubienicę, czegoby najokrutniejsi nawet nie dopuścili się barbarzyńcy. Takich niegodziwości gdy mistrz bynajmniej nie bronił, ale pobłażał im i nawet na nie zezwalał, gdy rzeczony Sygfryd między rycerstwem wielkiej używał wziętości, jak to zazwyczaj ludzie wojskowi radzi patrzą na czyny okrutników, sam zaś chełpił się i pysznił swemi zbrodniami, nagle Bóg zasłużoną spuścił na niego karę. Bo kiedy dnia jednego grzał się przy ogniu, z nagła porwany od czarta i zabity, a naostatek w ogień rzucony został. Słuszną zaiste odebrał karę ten, który innych niewinnie męcząc, i powieszonym na szubienicy odmawiając pogrzebu, sam wreszcie sprawą czarta zgładzony, nie w ziemi skalanej przezeń morderstwem niewinnych ludzi, ale w ogniu znalazł śmierć i zatratę. Widok tego wszystkiego nie poruszył wszelako rycerzy zamku broniących, którzy na to z bliska patrzyli; żaden z nich nie zadrżał w sercu, wszyscy z równą stałością i odwagą postanowili wytrzymywać oblężenie i wszelkie znosić przygody. Mistrz zatem widząc, że dłużej niżli się mógł spodziewać oblężenie się przewleka, a szturmy jego i zapędy wszystkie są daremne, aby zamiary jego nie spełzły bez skutku, zwłaszcza że i zamek z położenia samego był nader obronny (otaczała go bowiem w większej części rzeka Wisła, w tem miejscu znacznie zwiększona) i załoga miejscowa z wielką broniła go walecznością, kiedy siłą nie mógł nic zrobić, udał się do podstępu, i jednego z rycerzy zamkowych Jędrzeja Cederowicza, szlachcica z rodu herbownego Gryfów, złotem przekupił. Ten wykonywając zdradę, do której się był zobowiązał, sprężyny u kusz i wszystkie narzędzia wojenne w ciszy nocy ciemnej porwał, połamał, popsował. A tak obrońcom zamku, nie mogącym nowemi sprężynami kusz ponaciągać i ponaprawiać narzędzi potrzebnych do obrony, odjął najgłówniejszy środek rażenia nieprzyjacioł i odpierania ich zapędów. Wreszcie z towarzysza i spółobrońcy stawszy się zbiegiem, oznajmił mistrzowi, jaką mu uczynił przysługę. Tą wiadomością, ucieszony mistrz z całem swojem wojskiem, tem śmielej poczuł dobywać zamku; a zbudowawszy wieżę wyższe nad mury zamkowe, i podsunąwszy je pod zamek z tej strony, która nie była oblana rzeką, szturmował ciągle i z największa, mocą, zwłaszcza iż widział się bezpiecznym od pocisków, o czem i doświadczenie go przekonało. Oblężeńcy zaś, chociaż przez dni kilka takowemu szturmowi mężnie się opierali, wszelako widząc grożące coraz więcej niebezpieczeństwo, i obawiając się, aby Krzyżacy nie wywarli na nich swojej zemsty, gdyby im się udało zamek zdobyć, weszli w taki układ z mistrzem i Krzyżakami, iżby im wolno było posłać do książęcia Władysława Łokietka z prośbą o odparcie nieprzyjaciela: gdyby zaś po upływie miesiąca żądane posiłki nie nadeszły, wtedy ustąpić mieli z zamku, przy zapewnionem sobie bezpieczeństwie osób i majątków. O czem gdy książę Władysław Łokietek powziął wiadomość, lubo chciał natychmiast spieszyć z pomocą oblężeńcom, gdy jednakże przełożyli mu starsi panowie, że nieprzyjaciel wyższy był nierównie siłą, i że szaleństwem byłoby narażać wszystko na ostateczne niebezpieczeństwo, odesłał gońca do oblężeńców zamku Świecia z tą odpowiedzią: "żeby sobie radzili według możności, jeśli w ciągu miesiąca nie przybędą im posiłki na odsiecz. " Jędrzejowi zaś, kasztelanowi Rosperskiemu, poruczywszy dowództwo nad swojem wojskiem, kazał spieszyć czemprędzej na pomoc oblężeńcom pod zamek Świecie. Ale ten opieszały w wykonaniu rozkazów, i nie poczuwający się na siłach, iżby mógł dać pomoc oblężonym, nic nie zrobiwszy ważnego, i nie zaczepiwszy a nawet nie widziawszy nieprzyjaciela, wrócił z wojskiem do domu. Po upływie zatem miesiąca, gdy żądane i obiecane posiłki nie nadciągały, zamek Świecie, w dziesięć tygodni od początku oblężenia, poddał się mistrzowi i zakonowi Krzyżaków: Obadwaj zaś książęta, bracia rodzeni, Przemysław i Kazimierz, Bogumił starosta zamkowy, Otto Lexik, przedniejszy między panami, wielu nadto z panów i szlachty Pomorskiej, wyrzekających na swoje nieszczęście, przez los zawistny i zdradę Jędrzeja Cedrowicza zrządzone, wyszli z zamku ze wszystkiemi rzeczami swemi, nie bez żalu i łez rzewnych, do książęcia Władysława Łokietka, który ich łaskawie przyjął, i stosowne wszystkim pomieszkania i dziedzictwa powyznaczał. A tak ten zakon, który Polacy na pomoc przeciw ludom obcym i barbarzyńskim przywołali, a który z stanu ubóstwa i nędzy swoją hojnością, i nadaniami książąt podźwignęli i wzniośli, ten zakon najprzód oderwał od królestwa Polskiego ziemię Pomorską, z stratą i zagładą wielu tysięcy ludu Polskiego. Takie zaczęliśmy zbierać owoce z przyzwania i osadzenia rzeczonego zakonu w Polsce.

DOBROGOST Z SZAMOTUŁ WOJSKO HENRYKA KSIĄŻĘCIA GŁOGOWSKIEGO I WIELKOPOLSKIEGO, POD WODZĄ JANUSZA BEBERSTEIN, GROMI I ROZPRASZA.

Henryk książę Wielkopolski i Głogowski, widząc zniechęcone ku sobie i zapalone z największą nienawiścią umysły Wielkopolskich panów, z powodu pogwałcenia niektórych praw ich i zwyczajów, i usiłując przytłumić wzmagające się zarzewie buntu, wysłał do ziemi Wielkopolskiej Janusza grabię nazwiskiem Beberstein z silnem wojskiem, nie tylko z własnych krajowców ale i z Niemców złożonem. Który gdy naprzód zamek Klecko oblegać począł, Dobrogost z Szamotuł, zwany Małym (Parvus) herbu Nałęcz, syn niegdy Tomisława wojewody Poznańskiego, zebrawszy z Polaków dość znaczne wojsko, wyszedł przeciwko Januszowi Beberstein, i stoczywszy bitwę, w której wiele ludu z obojej strony poległo, rzeczonego Janusza Beberstein poraził na głowę, i wszystek obóz jego z znaczną zdobyczą opanował.

WŁADYSŁAWOWI ŁOKIETKOWI RODZI SIĘ SYN KAZIMIERZ, SŁAWNY I Z CZYNÓW WIELKI.

Dnia trzydziestego pierwszego Kwietnia, w miasteczku zwanem Kowale, w ziemi Kujawskiej, księżna Jadwiga, żona Władysława Łokietka, powiła syna Kazimierza, którego urodzenie i kolebkę osądziłem za godne osobnej wzmianki, aby ją przesłać potomnym czasom. On bowiem zniósłszy panujące w Polsce nadużycia, obdarzył nas porządnym zbiorem ustaw, a przez swoje światło i roztropność, którą już od młodości się odznaczał, podniósł do stanu błogiej i kwitnącej pomyślności. Za jego także staraniem, przemysłem i nakładem, królestwo Polskie zabudowało się murami ozdobnie i wspaniale.

PO ŚMIERCI HENRYKA KSIĄŻĘCIA WIELKOPOLANIE PODDAJĄ SIĘ RZĄDOM WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA; PRZEMEK ATOLI, OBYWATEL MIASTA POZNANIA, OBWAROWAWSZY KOŚCIÓŁ KATEDRALNY POZNAŃSKI, WYDAJE ZDRADZIECKO MIASTO KSIĄŻĘTOM GŁOGOWSKIM, ZKĄD POWSTAJĄ, MNOGIE WALKI I RZEZIE. NARESZCIE PRZYCHODZI DO ZGODY, W SKUTEK KTÓREJ POSTANOWIONO, ŻE ŻADEN Z SYNÓW OBYWATELI POZNAŃSKICH NIE MÓGŁ BYĆ DO GODNOŚCI I PREBEND KATEDRALNYCH W KRÓLESTWIE PRZYPUSZCZONYM.

Dnia dziewiątego Grudnia Henryk Wielkopolski i Głogowski umarł i w Lubeńskim klasztorze pochowany został. Miał on czterech synów, z których Henrykowi dostało się w podziale księstwo Zegańskie, Konradowi Olesno, Janowi Cieniawa (Stinavia) i Góra, Przemysławowi Głogów, z właściwemi każdemu przynależytościami. W ziemi Wielkopolskiej żaden z nich nie otrzymał udziału: prałaci bowiem i panowie Wielkopolscy po śmierci księcia Henryka odstąpili od jego synów, widząc iż ci powodowali się radami i podszeptami Niemców, którzy ich do togo wiedli, aby wszystek ród Polski wytopić i wyplenić. Jakoż na zjeździe powszechnym w Gnieźnie obrali królem swoim i panom książęcia Władysława Łokietka, usunąwszy całkowicie od rządów i zwierzchnictwa synów książęcia Henryka, aby w ten sposób znieść ów przedział zrządzony przez ich odstrychnienie się od innych części Polski, i królestwo Polskie połączyć tem snadniej w jednę całość. Atoli, pomimo tego wyłączenia i uchwały prałatów i panów Wielkopolskich, mieszczanin Poznański Przemek wydał miasto Poznań książętom Głogowskim, jakoby nieprzyjaciołom ojczyzny; kościół zaś katedralny Poznański na warownią zamienił i zbrojnym ludem osadził, przy pomocy którego wielkie wywierał srogości na prałatach i kanonikach Poznańskich; popalono im wszystkie domy, a Mikołaj zwany Szamotuła archidyakon Poznański w tej zawierusze życie utracił. Wiele prócz tego popełniono szkód i gwałtów. Potem, gdy wojsko Polskie wypędziło tę załogę i spokojność przywróconą została, na ukaranie zbrodni, której się Przemek mieszczanin Poznański dopuścił, postanowiono i uchwalono, że żaden z synów obywateli Poznańskich do żadnych godności ani probostw przy kościołach katedralnych królestwa Polskiego nie mógł być przypuszczonym.

PO JANIE WYSOKIM BISKUPIE PŁOCKIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ JAN SYN ABRAHAMA.

Jan Wysoki (Altus) biskup Płocki, przesiedziawszy na stolicy lat czternaście, umarł i w kościele Płockim pochowany został. Po nim nastąpił Jan syn Abrahama, wybrany przez prałatów i kanoników Płockich drogą tajemnego głosowania, a od Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego potwierdzony i wyświęcony; szlachcic rodem i zasługą z domu herbownego Nałęczów.

WĘGRZY, ZNIEWOLENI INTERDYKTEM POWSZECHNYM, WYBIERAJĄ NA TRON KAROLA MARTELA, I ODDAJĄ MU WSZYSTKIE KLEJNOTY KORONNE.

Po wielu rozterkach domowych, buntach i rokoszach, które skołatały królestwo Węgierskie po śmierci króla Andrzeja, inna jeszcze ucisnęła je klęska. Mnich bowiem Gentilis zakonu Ś. Franciszka, kardynał tyt. Ś. Marcina in Montibus, wysiany przez stolicę Apostolską, na której siedział w ów czas Klemens V, za staraniem Filipa króla Franków połączonego z nim bliskiemi związkami powinowactwa, do uspokojenia królestwa Węgierskiego i ustalenia tronu Karola Martela, widząc, że zbawienne jego upomnienia, któremi przez lat przeszło trzy usiłował skłonić panów Węgierskich do zwrócenia zabranych i długi czas posiadanych klejnotów koronnych, szły w pogardę i obelżenie, przedniejszych panów królestwa, tych zwłaszcza, którzy jego przestrogom z większym przeciwili się oporem, na zasadzie władzy udzielonej sobie od stolicy Apostolskiej wyklął, a na ich ziemie i posiadłości interdykt kościelny rościągnął. Z tej przyczyny wielu zmarłych panów i szlachty poza kościołami i cmentarzami w miejscach pospolitych grzebano. Dotknęło to boleśnie Węgrów: złożyli zatem zjazd w Peszcie, gdzie przedewszystkiem Władysława wojewodę Siedmiogrodzkiego, który także przez rzeczonego kardynała za to, iż z odszczepieńcem Stefanem władcą Serbskim połączył się był węzłem powinowactwa dawszy mu córkę swoję za żonę, klątwa, był obłożony, zmusili do oddania korony królewskiej, którą był zabrał po uwięzieniu jak się wyżej mówiło Ottona książęcia Bawarskiego, a wraz wszystkich baronów skłonili do wydania dóbr i własności królewskich Karolowi Martelowi, i okazywania mu należnej czci i uległości. Gdy więc w ten sposób wszystko się uspokoiło i własności królewskie zwrócone zostały, odwołano klątwę i interdykt kościelny, a rzeczony Karol wtedy dopiero w Białogrodzie stołecznym przez obecnego kardynała namaszczony i na króla Węgierskiego koronowany, po usunięciu wszystkich współzawodników i uśmierzeniu rozterek, trwałe i spokojne w Węgrzech uzyskał panowanie. Tenże po niejakim czasie pojął w małżeństwo Maryą, córkę Kazimierza książęcia Cieszyńskiego i Bytomskiego, dziewicę osobliwszej pod ten czas urody.

NIEURODZAJ I GŁÓD W TYM ROKU, ZRZĄDZONY PRZEZ NADZWYCZAJNE WÓD WYLEWY.

Tegoż roku we Włoszech, Polsce, Czechach i Niemczech wielkie panowały słoty, po których taka rozlała powódź, że wiele miasteczek, wsi i włości wraz z ludźmi i ich dobytkami pozatapiała. Było także dnia ostatniego Stycznia zaćmienie słońca, a po niem wielki nieurodzaj na wino i zboże, o jakiem nigdy nie słyszano. W niedostatku chleba i zboża, ludzie przymuszeni byli żywić się trawą i korzonkami.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ WROCŁAWSKI WYDAJE WOJNĘ HENRYKOWI KSIĄŻĘCIU GŁOGOWSKIEMU: PO KTÓREGO ŚMIERCI NASTĘPUJE PODZIAŁ DÓBR MIĘDZY CZTERECH JEGO SYNÓW, A KRÓL CZESKI NIEPRAWNIE GŁOGÓW ZAGARNIA.

Bolesław książę Wrocławski, syn Henryka V, chcąc się pomścić krzywd ojcowskich na synu Konrada książęcia Głogowskiego, podniósł przeciw niemu oręż i ziemię jego częstemi trapił najazdami. Nie brakło Henrykowi książęciu Głogowskiemu na odwadze i chęci do odporu: stoczył bój z Bolesławem, a po znacznej z obu stron stracie uległ przemocy. Tem zwycięztwem upojony Bolesław książę Wrocławski porozdawał swoim żołnierzom wsie i miasteczka, począł nadto wyprawiać na dworze uroczystości, pląsy i gonitwy rycerskie z kopijami. A gdy na odgłos takiej hojności mnóstwo zbiegało się rycerzy, uwikłał się w znaczne długi. Rzeczony zaś Henryk książę Głogowski, który starał się niemniej o osiągnienie królestwa Polskiego, wybranym będąc od prałatów i panów Wielkiej Polski na księstwo Poznańskie i Kaliskie, jako siostrzeniec króla Przemysław a po jego siostrze. Salomei, zkąd nie tylko książęciem Głogowskim ale i królestwa Polskiego panem dziedzicznym się mienił, dnia dziewiątego Grudnia umarł w Głogowie i w kościele Lubeńskim pochowany został. Miał on czterech synów, zrodzonych z Mechildy córki Alberta książęcia Brunświckiego, z których Henryk otrzymał w dziale Żegan, Konrad Olesno (Olszna), Przemysław Głogów, a Jan Cieniawę (Stinavia) i Górę. Po śmierci bowiem ich ojca Henryka, Poznańczykowie i Kaliszanie zmierziwszy sobie jego synów, że powodując się jedynie radami Niemców dawali się im we wszystkiem rządzić, odstąpili ich i przeszli pod panowanie Władysława Łokietka, aby Polska tem snadniej skleiła się w jedno ciało. Z pomiędzy synów zaś rzeczonego Henryka książęcia Głogowskiego, Przemysław obdarzony wyższemi zdolnościami umysłu, i postanawiający raczej umrzeć niż poddać się Janowi królowi Czeskiemu, który go wraz z braćmi chciał do tego przymusić, przez własnych poddanych otruty zginął marnie, żadnego nie zostawiwszy potomstwa, i w klasztorze Lubeńskim pochowany został. Henrykowi Żegańskiemu i Janowi Cieniawskiemu książęciu dostał się wspólnem dziedzictwom Głogów, Konrad zaś przestał na odkazanem sobie państwie Cieniawskim. Ale Jan książę Cieniawski połowę miasta Głogowa na niego przypadającą, nie w tym samym wprawdzie roku ale późniejszym czasem, Janowi królowi Czeskiemu sprzedał, przez co Henrykowi bratu swemu wielkie zrządził straty. Jan bowiem król Czeski, przekupiwszy datkiem starostę drugiej połowy Głogowa do Henryka należącej, przybył z wojskiem pod Głogów, i pogroziwszy mieszczanom Głogowskim, którzy go do zajęcia całego miasta dopuścić nie chcieli, wszedł do miasta wydanego sobie przez starostę książęcia Henryka, i niegodziwym sposobem całe miasto opanowawszy pod swoję zagarnął władzę. W czasie tego gwałtu i bezprawia Henryk książę Żegański umarł i w klasztorze Lubeńskim pochowany został. Syn zaś jego jedynak, tego samego imienia Henryk, krzywdę ojca tak dotkliwie uczuł, że celem odzyskania połowy miasta Głogowa, Jana króla Czeskiego i syna jego Karola, który po nim na królestwo nastąpił, ciągłemi trapił wojnami i napadami. Musiał wreszcie Karol król Czeski z znacznem przybyć wojskiem dla zasłonienia mieszczan Głogowskich, którym Henryk zbyt długo dokuczał. A uznawszy zagarnienie przez jego ojca drugiej połowy Głogowa, tak jak rzeczywiście było, za niesłuszne, zwrócił ją. Henrykowi książęciu Żegańskiemu, dopominającemu się o swoje nad nią zwierzchnictwo i prawo; w ten sposób zgodą i chwalebnem porozumieniem się długie zatargi utłumił. Po zejściu zaś Jana książęcia Cieniawskiego i wynikłym ztąd podziale miasta Góry między Konrada jego stryja, książęcia Oleśnickiego, i bratanka tegoż, Henryka, książęcia Żegańskiego i Głogowskiego, rzeczony Konrad doszedłszy lat sędziwych umarł, jednego tylko zostawiwszy syna Konrada, i w klasztorze Trzebnickim pochowany został.

ROK PAŃSKI 1311.

MISTRZ PRUSKI ZJEŻDŻA SIĘ Z WŁADYSŁAWEM ŁOKIETKIEM W CELU UŁOŻENIA SIĘ O POMORZE: GDY ATOLI MISTRZ ŻĄDA USTĄPIENIA SOBIE ALBO SPRZEDANIA TEJ ZIEMI, WŁADYSŁAW ŁOKIETEK ZAŚ DOMAGA SIĘ JEJ ZWROTU, UKŁADY NIE PRZYCHODZĄ, DO SKUTKU.

Mistrz Karol wraz z zakonem Krzyżackim, owładnąwszy zdradą i orężem całą ziemię Pomorską i leżące w niej zamki, nie szczędził zabiegów i usiłowań, aby ten zabór utwierdzili. Tym celem przez wyprawiono poselstwo i listy prosił książęcia Władysława Łokietka, "iżby zezwolił na zjazd wspólny w miejscu do tego stosownem, dla ułożenia się względem ziemi Pomorskiej i zgodnego przecięcia sporu o jej posiadanie. " Książę Władysław Łokietek, spodziewając się zwrotu rzeczonej ziemi i wynagrodzenia strat poniesionych, w przekonaniu, że przez wzajemne układy i rokowania korzystniej tę sprawę niźli orężem załatwi, zgodził się na zjazd wspólny dla porozumienia się z mistrzom i jego zakonem. Gdy więc tak książę Władysław z prałatami i panami królestwa Polskiego, jako i Karol mistrz z swemi komturami zjechali się w mieście Brześciu Kujawskim, naprzód książę Polski Władysław, wspomniawszy liczne i wielorakie dobrodziejstwa zakonowi przez książąt Polskich wyświadczono, które go z małych początków i nader poziomego stanu wzniosły do takiej zamożności i potęgi, począł użalać się na ciężkie krzywdy sobie od tegoż mistrza i zakonu wyrządzono a mianowicie: "że ziemię Pomorską, dziedzictwo jego i ojcowiznę, bez poprzedniego wypowiedzenia wojny, popaliwszy wsie i miasteczka, po nieprzyjacielsku orężem opanowali; panów przedniejszych i szlachtę i innych wiernych mu poddanych okrutnie pomordowali, albo z kraju wygnali: niechajby więc poradzili się swego sumienia, a baczyli na swe powołanie, nie zapominając świeżych dobrodziejstw jego dziada Konrada, który ich pierwszy do tej krainy sprowadził i obszernemi nadaniami uposażył: a iżby go nie odzierali niegodnie z dziedzictwa rzeczonego Pomorza, dla którego obrony byli przyzwani: inaczej kara Boża, jeśliby ludzkiej zabrakło, dosięże ich kiedyś za tyle niegodziwości i bezprawia. " Mistrz Karol, nie umiejąc ani mogąc usprawiedliwiać tego, co mu zarzucano, wszystko bowiem aż nadto było jasne, niezdolny swojej winy żadnym pozorem zasłonić, ani żadnej w rozumie ludzkim wyszukać na nię obrony, wolał już błagać raczej książęcia Władysława, prałatów i panów królestwa Polskiego, a niżeli tłumaczyć się z zarzutów. Jakoż dopraszał się z wielkiem swoich chęci wylaniem, a większą jeszcze chytrością: "aby zakonowi dozwolili zatrzymać ziemię Pomorską; a nie odmawiając przyjęcia tak za rzeczoną ziemię, jako i straty poniesione, wynagrodzenia w złocie i srebrze, jawnem pismom zeznali, że prawo i tytuł posiadania tej ziemi na zawsze im przedali i odstąpili. " Przyrzekał nadto mistrz z swemi Krzyżakami: "że klasztor, jakiegoby książę Władysław chciał zakonu, z czterdziestu mnichów złożony, dla jego i potomków książęcych zbawienia, założy i dostatecznym opatrzy uposażeniem; zamek Nieszawski z przyległemi wsiami Orłowem i Murzynowem powróci; w każdej zaś potrzebie, jemu i królestwu Polskiemu czterdziestu kopijników swoim nakładem i żołdem na wojnę dostawi. " Nie trafiła książęciu Władysławowi ta prośba do przekonania, ale przeciwnie oburzyła go największym gniewem, gdy nad wszelkie jego i radców przytomnych spodziewanie, mistrz Krzyżacki nie zwrócenie ziemi Pomorskiej ale niewczesne jakieś i zniewagi pełne przedstawił warunki. Odpowiedziawszy zatem na to żądanie, "że żadna prośba, żadna ofiara nie zdołałyby go skłonić do sprzedania ziemi Pomorskiej; że nieprawe to jałmużny, świętokradzkie i obrażające Boga ofiary, któreby mu czyniono z wydzierstwa i obelgi jemu wyrządzonej, " zasmucony i uniesiony gniewem opuścił Brzeście, i z panami swemi radził obszernie o odzyskaniu Pomorza, swojej własności i dziedzictwa. Od tego dnia aż do czasów Kazimierza III, króla Polskiego, do roku Pańskiego tysiącznego czterchsetnego sześćdziesiątego szóstego, zakon Krzyżacki dzierżył ziemię Pomorską, przemocą i niesprawiedliwie opanowaną, dłużej zaiste, niźli godność tak poważnego zakonu i religia chrześciańska dozwalały; pokąd z miłosierdzia Boskiego nie odzyskał jej i nie spoił z królestwem Polskiem Kazimierz III, który własnem rycerstwem, własnemi ludźmi i poddanemi przez lat piętnaście ciągle toczył o nią boje.

MISTRZ PRASKI, POSZUKUJĄC JAKIEGOKOLWIEK BĄDŹ PRAWA DO ZIEMI PRASKIEJ, KUPUJE JĄ OD WOLDEMARA MARGRABI BRANDEBURSKIEGO.

Mistrz Pruski Karol, widząc ze wzgardą odrzucone swoje żądania i nadzieje, pałając przecież gorliwą żądzą opanowania ziemi Pomorskiej, rozłakomiony zwłaszcza posiadaniem portu morskiego, zkąd bogato płynęły dochody, starał, się usilnie, aby na jakiejkolwiek zasadzie, chociażby pozornej i urojonej, mógł ją sobie i zakonowi swemu przywłaszczyć. Dla dopięcia więc tego zamiaru, wyprawił poselstwo do Woldemara margrabi Brandeburskiego i bratanka jego Jana, celem, umówienia się, aby mu ziemię Pomorską za dziesięć tysięcy grzywien szerokich groszy sprzedał, i na mocy takiej sprzedaży wieczystem prawem zapisał, oddał i odstąpił. Nie sromał się więc żądać ziemi Pomorskiej od tego, którego niedawno wprzódy swoim i Polaków orężem od niesprawiedliwego jej zagrabienia odpłaszał. Woldemar, margrabia Brandeburski, uradowany tak niespodziewanym a pożądanym obłowem dziesięciu tysięciu grzywien przez mistrza sobie ofiarowanych, wiedząc że ani on sam, ani rzeczony bratanek jego Jan, żadnego prawa i tytułu własności do ziemi Pomorskiej nie mieli, chętnie przystał i zezwolił na takową sprzedaż i odstąpienie, jako rzeczy nie posiadanej i nie swojej. Wziąwszy zatem od mistrza i zakonu Krzyżaków, przez posłów i zaufanych swoich, jakoto Pęczka z Leszowa i Lutka z Wel, wyliczone sobie w Słupsku, albo jak inni utrzymują w Nowym Kaliszu, dziesięć tysięcy grzywien wyliczonych sobie pieniędzy, zeznał stosownem pismem, że ziemię Pomorską temuż mistrzowi i zakonowi Pruskiemu przedał i odstąpił. Zdało mi się rzeczą godną zamieścić w tej księdze pomienione pismo, aby okazać owo łakomstwo zuchwałe, największą niepoczciwość i bezczelność tak przedającego jako i kupującego, a razem podać do powszechnej wiedzy, jak niewierni podstępy, fałszami i wybiegami mistrz i zakon Krzyżacki dążyli do opanowania Pomorskiej ziemi. Pismo więc margrabiów Brandeburskich poświadczające rzeczoną, przedaż i ugodę takiej jest osnowy: " W imię Pańskie. Amen. Ponieważ według wyrażenia Mędrca, pokolenie mija i pokolenie nadchodzi, niema nic pewnego i trwałego pod słońcem, ale wszystko zmienności i znikomości podlega: żeby więc z biegiem czasu pamięć dzieł znakomitych i pożytecznych nie zacierała się i nie ginęła, przyzwoita, jest rzeczą, sprawy ludzkiej szczodroty i wspaniałości, zwłaszcza w celach pobożnych i dla miejsc świętych podjęte, pismem uwieczniać. My przeto Woldemar, z Bożej łaski margrabia Brandeburski i Łużycki, oraz opiekun Oświeconego Jana margrabi Brandeburskiego, postanawiamy niniejszem, dla wiadomości obecnych i potomnych, oznajmić co następuje. Jawne i codzienne przekonywają dowody, jak są liczne i przeważne zasługi, które pobożni rycerze Chrystusowi, Mistrz i bracia Teutońscy Zakonu Szpitalnego Jerozolimskiego Ś. Maryi, położyli i ciągle pokładają, dla kościoła Chrystusowego, i cząstki jego społeczeństwa w Prusach, przez swe cnoty i dzieła pobożności pełne, a zwłaszcza rozszerzanie wiary Chrześciańskiej i pilną jej obronę; świadczy o tem zarówno krew rozlana tych, którzy dla imienia Chrystusowego zbroczywszy nią swoje znaki rycerskie, przeszli już na łono wiekuistego Pana, jako i żywot chwalebny innych, którzy dla wiary poświęcając jeszcze swoje tchnienia, w ciągłem oczekiwaniu męczeństwa, dla wiecznego zbawienia nie wzdrygają się oręża i pocisków niewiernych. Zaczem dla potłumienia potęgi bałwochwalców, dla zbawienia, pomyślności i pokoju wiernych Chrystusowych, ziemi Pomorskiej mieszkańców, za światłem zdaniem i zezwoleniem naszych radców, na cześć i chwałę Bogu, i Przenajchwalebniejszej Matki jego Maryi Panny, a ku odpuszczeniu grzechów nam i potomkom naszym, i abyśmy w cnotach i dobrych uczynkach rzeczonych Braci mogli także nieco uczestniczyć; tymże rycerzom Chrystusowym, których nadzieją i wsparciem jedynem jest Bóg, to jest Mistrzowi, jego Braciom i Zakonowi, dziedziny rzeczonej ziemi Pomorskiej, jako to zamki i miasta Gdańsk, Tczewo i Świecie, tudzież całą okoliczną ziemię, która do pomienionych zamków z dawna należała, za dziesięć tysięcy grzywien Brandeburskich srebra, rzetelnie, umownie i rozmyślnie sprzedaliśmy i sprzedajemy, wraz z zamkami, grodami, wsiami, i należącemi do nich dochodami z czynszów, ceł, danin i targów; z wszystkiemi gruntami tak uprawnemi jako i nieuprawnemi, drogami i bezdrożami, łąkami, lasami i pastwiskami, gajami, stawami i jeziorami, z wolnem myślistem, rybołowstwem i pszczelnictwem, z wszystkiemi płodami i użytkami, jakie z rzeczonej ziemi można zbierać, bądź-to obecnie w płodach widomych i znajdujących się na powierzchni ziemi, bądź w przyszłości z wnętrza ziemi mających się wydobyć, jako to: w soli, ołowiu, żelezie, miedzi, srebrze, złocie, lub innym jakiegokolwiek rodzaju i nazwiska kruszcu, któryby w niej mógł się znajdować, oddając im takowe na wieczne czasy z zupełnem prawem dzierżenia i posiadania, jako swoich własności. Zeznajemy, iż rzeczone pieniądze zostały nam w zupełności wypłacone, i na nasz jako też Oświeconego Jana margrabi Brandeburskiego, nad którym my sprawujemy opiekę, użytek odkazane. Ziemię zaś w mowie będącą odstępujemy zgodnie i dobrowolnie temuż Mistrzowi, jego Braciom i Zakonowi, i wprowadzamy ich w spokojne jej posiadanie, prawem i tytułem zupełnej własności, zrzekając się na zawsze za nas i przerzeczonego Jana margrabię Brandeburskiego, jako też naszych i jego następców i prawych dziedziców, wszelakiego w tej mierze działania, sporów, wybiegów, odwołań, niemniej wszelkich innych przywilejów i pism zawierających jakiekolwiek dobrodziejstwa i wyroki prawne, bądź już uzyskane, bądź mające się uzyskać, posiadane przez nas, lub jakie mielibyśmy posiadać; wszelkich zarzutów, które w przyszłości przeciw niniejszemu pismu na zasadzie prawa kanonicznego lub cywilnego, albo wreszcie jakąkolwiek drogą, mogłyby być czynione i wynoszone; żadnego sobie i Oświeconemu Janowi margrabi Brandeburskiemu, ani jego dziedzicom i następcom nie zostawiając prawa posiadania, użytkowania zwierzchności i opieki, co do rzeczonej ziemi w ten sposób od nas sprzedanej; ale owszem wszystkie prawa własności, wszystkie swobody, władzę, moc, posiadanie, na pomienionego Mistrza, jego Braci i Zakon wieczyście przelewając. Nadto wyznajomy i oświadczamy, że obecnej umowy z przerzeczonym Mistrzem i jego Braćmi od Najjaśniejszego Pana naszego Henryka z Bożej łaski króla Rzymskiego uzyskaliśmy potwierdzenie. Aby zaś takowa umowa, i wszystko co jej aktem objęte, trwało na zawsze i wiernie było zachowane, pismo niniejsze zawieszeniem naszej pieczęci postanowiliśmy obwarować. Rzeczony także margrabia Jan, gdy do lat pełnoletności dojdzie, swoją pieczęcią stwierdzić go nie omieszka. Świadkami zaś tej ugody są nasi wierni panowie: hrabia Henryk v. Regestein i hrabia Ulryk v. Lindów; Ludolf i Hassa v. Vedele, Bernard v. Ploze, Henryk i Fryderyk v. Halvensleve, Droyseko v. Crachen, Hinryk, Henning i Hinryk v. Stegeln, Bernard v. Buck i Hinryk v. Werbin, rycerze; Henryk v. Gradzon proboszcz, Slateko naszego, dworu protonotaryusz, i wielu innych godnych temu aktowi uczestniczyć. Działo się i wydano w zamku Breden. Roku Pańskiego Tysiącznego trzechsetnego jedenastego, w przeddzień Świętego Jakóba Apostoła. "

CZESI, WYPĘDZIWSZY KRÓLA SWOJEGO HENRYKA, WYBIERAJĄ NA TRON JANA HRABIĘ LUXEMBURSKIEGO.

Z wzrastającą panów Czeskich ku Henrykowi królowi swemu, książęciu Karyntyi, niechęcią, gdy i bunt między rycerstwem i rokosz między ludem wzmagać się począł, król Henryk częstemi nieprzyjacioł trapiony napadami, widząc że wielu rycerzy w jego obronie walczących wyginęło, wielu dostało się w niewolą, z wyżyn zaniku Praskiego patrzał na ważące się losy walki, i ściągał ku swej pomocy z Austryi nowych żołnierzy posiłki; nie tuszył bowiem, aby w inny sposób od zdrady Czechów nawet w własnych ścianach mógł się osadzić bezpiecznie. Panowie zaś Czescy zważając, że otwarty rokosz, i zamachy po wiele kroć na króla wymierzane, były bezskutecznomi, wzięli się do innych środków i wybiegów, i Henryka VII, króla Rzymskiego, hrabię Luxemburskiego, który dla zacnych obyczajów, cnót i dzieł znakomitych, wyżej ceniony nad innych książąt i panów, po zgładzeniu Alberta króla Rzymskiego, książęcia Austryi, zdradą i występnym czynem bratanka jego Jana, zgodnie na państwo był wyniesiony, zajechali w mieście Spirze, kędy na ów czas przebywał. A przełożywszy mu przyczyny swego przybycia, i trapiące kraj Czeski domowe rozterki, namawiali usilnie i błagali: "ażeby syna swego Jana, mającego wtedy lat czternaście, połączył związkiem małżeńskim z Elżbietą dziewicą, córką niegdy Wacława II, a siostrą Wacława III, królów Czeskich, na którą z wielu względów spadało dziedzictwem królestwo Czeskie, i mocą prawa cesarskiego, jako też tytułem posagu żony, osadził na tronie Czeskim, wypędziwszy Henryka książęcia Karyntyi, który u Czechów w powszechnej był pogardzie i nienawiści. " Henryk król Rzymski zgodziwszy się na to żądanie Czechów, Elżbietę dziewicę, lat dwadzieścia sześć mającą, sprowadził do Spiry; a po odbytych z królewskim przepychem uroczystościach weselnych, i udzieleniu rzeczonemu Janowi inwestytury na królestwo Czeskie, posłał go do Czech wraz z poślubioną małżonką i pomocą zbrojnego ludu, do którego przyłączył Piotra arcybiskupa Mogunckiego, i niektórych Niemieckich hrabiów i baronów, dla snadniejszego wyrugowania Henryka króla Czeskiego. Gdy rzeczony Jan podstąpił pod Pragę i ścisnął ją oblężeniem, król Henryk usiłował stawić mu opór, ale za zdradą mieszczan Praskich dnia piątego Grudnia otwarto mu bramy miejskie, i Jan hrabia Luxemburski z całem wojskiem swojem wszedł zwycięzko do Pragi. Henryk zaś król Czeski widząc się zewsząd utuczonym zdradziectwy i podstępami Czechów, i obawiając się większych przygód i sromoty swego stanu, cicho, pod zasłoną nocy ciemnej, wyniósł się; z Praskiego zamku wraz z żoną Małgorzatą i całym swoim dworom, postanowiwszy udać się do Karyntyi, i tani w swych ojczystych siedliskach żyć spokojnie i bezpiecznie. Za przykładem miasta Pragi poszły wnet inne miastu i wszystkie poddały się pod władzę Jana hrabi Luxemburskiego. Sam hrabia Jan, za staraniem i nalegająca, prośba, panów Czeskich, dnia czwartego Lutego przez Piotra arcybiskupa Kolońskiego w kościele Praskim namaszczony został i koronowany na króla Czeskiego, żona zaś jogo Elżbieta na królową. Od czasu tej koronacyi, z rady i namowy panów Czeskich, nie tylko Czeskim ale i Polskim mienił się, zawsze i pisał królem, chociaż do królestwa Polskiego żadne nie służyło mu prawo ani z wyboru, ani z powołania, ani też choćby najdalszego następstwa. Od tego także czasu aż do Zygmunta cesarza, Czechy przez lat prawie sto dwadzieścia były pod panowaniem książąt Luxemburskiego domu. Pod nimi, a zwłaszcza pod Wacławem IV, popadłszy w odszczepieństwo i rozmaitego rodzaju błędy, przez długie, lata i pod rozmaitemi królami, jako się niżej opowie, trwały w tych błędach wyznawały je i głosiły.

LITWINI PO DWA KROĆ ZIEMIĘ PRUSKĄ, PRUSACY ZAŚ I KRZYŻACY LITWĘ PO TRZY KROĆ NAJAZDAMI PUSTOSZĄ. PIERWSI ZNIEWAŻAJĄ BLUŹNIERSTWY NAJŚW. SAKRAMENT, DRUDZY PO ODNIESIONEM ZWYCIĘZTWIE ZAKŁADAJĄ I UPOSAŻAJĄ KLASZTOR W TORUNIU.

Witenes (Witlienen) wielki kniaź Litewski, zebrawszy ze wszystkich swoich krajów i sporządziwszy potężne wojsko, w czasie wielkiego postu wkroczył do ziemi Pruskiej, i wielką jej część pożogami spustoszył. A poimawszy pięćset łudzi w niewolą, obciążony zdobyczą i brarteami, spiesznie do kraju powrócił, gdzie za doznaną w Prusiech pomyślność bałwanom swoim składał ofiary i dziękczynienia, jak gdyby to z ich laski tak szczęśliwie mu się powiodło. Tymczasem komtur Królewiecki jednym oddziałem, a pięciu komturów drugim, rozdzieleni na różne drogi, wpadłszy z zapalczywym gniewem do Litwy, wszystko co tylko napotkali, niszczyli ogniem i żelazem, nie oszczędzając żadnego stanu, płci i wieku; i równin kniazia Litewskiego Witenesa, jak i wojsko jego, po skończonej wyprawie odpoczywające i uciechom oddane, nagłą przerazili klęską. A gdy Litwini nie śmieli z nim stoczyć bitwy, zagarnąwszy wielką liczbę jeńców, wrócili do Prus zwycięzko i bez szkody. Tego spustoszenia chcąc się na nich pomścić książę Litewski Witenes, zgromadził cztery tysiące samego wyborowego rycerstwa, z którem w wigilią Niedzieli Kwietniej wkroczył do Prus, a niszcząc wszystko mieczem i pożogą i szerząc łotrostwa swoje aż pod Brunsberg, świątynie Boże odarte znaczyli i klejnotów popalił, sam także Najśw. Sakrament na ziemie, ze wzgardą porzucony spluł niegodnie i nogami podeptał, a potem brańcom chrześciańskim przyganial z szyderstwem, że stracili Boga swego, któremu cześć oddawali. Nasyciwszy się wreszcie dopełnioną na chrześcianach straszliwą rzezią i pożogami, gdy mistrz i Krzyżacy wszędy unikali bitwy, z licznym gminem brańców i zagarnioną zdobyczą wracał do Litwy. A gdy w jednym lesie u wzgórza leżącego na granicach obu państw położył się obozem, aby przejrzeć i między swoich rozdzielić jeńców, począł naigrawać się z panien, niewiast poważnych i niewolnic, które same bez mężów prowadzone tysiąca czterechset liczbę, wynosiły, pytając: "czyli wiedziały, gdzie się ich Bóg znajdował ? " Kazawszy potem przynieść puszkę zabraną w Prusiech, w której przechowywany był Sakrament Ciała Pańskiego, rozbił ją, i wyrzucony bezbożną ręką. Najświętszy Sakrament Eucharystyi, miotał nim pod nogi panien i innych brańeów, plwał nań niegodnemi usty, i świętokradzką nogą deptał go i roztrącał po ziemi, nie szczędząc bluźnierstw i słów obelżywych: "Oto Boga, którego czcicie i w modłach wzywacie, w waszych oczach depcę i rościeram na miazgę, a on nie ma mocy oprzeć mi się, i ani sobie poradzić, ani wam swoim czcicielom dać ratunku. Już ten Bóg wasz memi nogami starty i zniweczony zginął. Bogowie moi potężniejsi są, przy ich bowiem pomocy szczęścia doznaję, za ich zezwoleniem was poimanych w więzach trzymam. Lepiej podobno im, niźli waszemu, cześć i pokłon oddawać. " Takiemi bluźnierstwy i obelgami brańcy chrześciańscy boleśnie dręczeni, nie śmieli jednak przeciw wściekłości barbarzyńskiego książęcia wyrzec ni słowa; westchnieniem tylko, płaczem i jękiem, który boleść i żal nad taką zniewagą Stwórcy z ich piersi wydobywał, modlili się w duszy, ażeby tę bezbożną pychę pospieszył skrócić i ukarać. Jakoż nie dozwolił dłużej Majestat Boski takiej linienia swego zniewagi. Nazajutrz bowiem o świcie, to jest dnia szóstego Kwietnia, we Wtorek, mistrz Pruski Henryk v. Płock, z ośmdziesięciu rycerzami swego zamku, i silnym zastępem tak swoich jako i obcych zaciężnych żołnierzy, doścignąwszy wojsko Litewskie i jego wodza, na tem samem stanowisku, gdzie tak bluźniercze lżył imię Pańskie, bitwę zaciętą stoczył. A chociaż Litwini przez czas niejaki dzielnie się opierali, w końcu jednakże pobici pierzchnęli z placu. Dopieroż uciekającym wsiedli Krzyżacy na karki, a nad poimanemi nie chcieli mieć litości: jednych wieszali na szubienicy, drugich w wodzie topili. Z tak wielkiego wojska Litwinów żaden, prócz książęcia, który sam w głowę był raniony, i dwóch jego towarzyszów, nie uszedł z bitwy. Krzyżacy otrzymawszy zwycięztwo, zdobywszy obóz i mnogie łupy na nieprzyjaciołach, uwolniwszy nareszcie swój lud z więzów, radośnie wrócili do domu; a na pamiątkę tak sławnego zwycięztwa założyli i uposażyli klasztor panien zakonnych w Toruniu. Wyprawiał się powtórnie na Litwinów komtur Brandeburski, a spustoszywszy powiat Pogrodno, wrócił spiesznym pochodem do Prus, żeby nie był zmuszony do walki z książęciem Litewskim, który miał pogotowiu lud zbrojny tak na Litwie jako i Żmudzi. Trzecia, przeciw Litwinom wyprawę przedsiębrał w tym roku Henryk Plotzke, a wkroczywszy dnia drugiego Lipca do Litwy, zniszczył mieczem i ogniem powiat Sałsonikey, przyczem trzy zamki zdobył i z dymem puścił. Po wymordowaniu wreszcie wielu rycerzy Litewskich, wziął siedmset głów jeńca; przeszedł potem rzekę Niemen, i ruszył z powrotom, straciwszy tylko dwunastu braci zakonnych, którzy na przeprawie Krzyżaków przez rzekę Niemen zdradziecko od Litwinów byli zabici.

PAPIEŻ KLEMENS V WYSYŁA LEGATÓW DO ZBADANIA PRZESTĘPSTW, JAKICH SIĘ DOPUŚCILI KRZYŻACY.

Papież Klemens V, przebywający na ów czas w Awinionie, zważywszy liczne okrucieństwa, jakich się na chrześcian różnych prowincyi dopuścili mistrz i zakon czarnych Krzyżaków (de nigra cruce) Teutońskiego domu Ś. Maryi, w Prusiech i Inflantach osadzeni, zlecił Janowi arcybiskupowi Bremeńskiemu, swemu kapelanowi, zbadaaie i rozpoznanie tak sromotnych czynów, a to listom Apostolskim, w którym wspomina morderstwa przez tychże braci zakonnych w Gdańsku popełnione, i inne najohydniejsze zbrodnio. List ten, obejmujący trzydzieści i jeden zarzutów przeciw rzeczonym Krzyżakom, którego oryginał zachowuje kościoł katedralny Ryzki, takiej jest osnowy:

"Klemens biskup, sługa sług Bożych. Przewielebnemu bratu Janowi arcybiskupowi Bromeńskiemu, i ukochanemu Synowi mistrzowi Albertowi z Medyolanu, kanonikowi Rawońskiemu, kapelanowi Naszemu, pozdrowienie i Apostolskie błogosławieństwo. Powołani do pracy i dozoru winnicy Chrystusowej, acz niegodni robotnicy, taka. w staniu ku około jej uprawy i zbawiennej nad nią pieczy winniśmy podejmować usilność, abyśmy pracując w niej bez unużonia, bacznie, troskliwie, i z całą ducha żarliwością, wykorzenianiem cierni występków i grzechowego kąkolu, które jej zasiew usiluje niekiedy zagłuszyli, a wszczepianiem ziarna cnót pobożnych, w których ukochał się Najwyższy, pielęgnowali ją i osłaniali, przed temi zwłaszcza uciskami i napaściami, co skrycie nurtując pod płaszczykiem pobożności, tem trudniej dają się, ustrzedz i odeprzeć. Jak za Poprzedników naszych Papieżów Rzymskich, tak i w tych czasach ich następstwa, dochodziły Stolicy Apostolskiej i dochodzą głośne utyski i zażalenia, że Mistrzowio i Bracia Szpitalni Świętej Maryi Teutońskiego domu, do tego wyłącznio przez tęż Stolicę w prowincyi Byzkiej, Inflantskiej i Pruskiej ustanowieni, ażeby kościoł i jego kapłanów, jako też innych wiary katolickiej wyznawców, walem obronnym swego męztwa od napaści pogan i odszczopieńców zasłaniali, i pracowali usilnie nad rozszerzaniom wiary i pobożności chrześciańskiej, sami, niestety! z ciężką Zbawiciela zniewagą, obelżeniem wszystkich wiernych, i rzeczonej wiary uszczerbkiem, stali się nieprzyjaciołmi domowomi i pomocnikami wrogów. Nie powstając w imię Chrystusa przeciw nieprzyjaciołom wiary, przeciwnie (o czem zgroza słyszeć) na ich korzyść rozmaitego rodzaju podstępami przeciw Chrystusowi walczą. I tem szczegółniej są zajęci, jak to widoczne stwierdzać mają czyny, aby wszystkie w rzeczonych prowincyach kościoły, i ich majątki, inne także wiernych posiadłości, do swoich naciągając pożytków, na łonie bogactw i wiol kości gnuśnieli. Zaczem przestawszy wojować dla Chrystusa, przeciw wiernym Chrystusowym oręż nieprawości i wojnę bezbożną podnoszą; niektórych arcybiskupów, prałatów i inne osoby na godnościach duchownych osadzono, nie bez ciężkiej ich krzywdy, zuchwale, występnie, Boga się nie bojąc, i świętokradztwo jawne popełniając, śmią wtrącać do więzienia, i inne cielesne zadawać im męki. Z czternastu kościołów suffragańskich, które kościół metropolitalny Ryzki w tych prowincyach zwykł miewać, siedm całkowicie znieśli, drugie siedm w takim zostawili stanie, że więcej z nich jest ujmy i zniewagi godności pasterskiej, niż gdyby ich wcale nie było. Albowiem z czterech kościołów pomnienionych wyrzuciwszy kanoników, prawnie w nich ustanowionych, wprowadzili w ich miejsce braci swego zakonu; zaczem tworzy odwołują kanoników jako chcą. Ci znowu spółbracia, mający się za kanoników, wybierają na biskupów takich, których im starsi (praoceptores) z grona swoich braci wybrać polecili. Tak zaś obrani, otrzymawszy fałszywe, albo raczej żadnego nie uzyskawszy potwierdzonia, każą się wyświęcać na biskupów, i nie poczuwają się bynajmniej do posłuszeństwa Ryzkiemu metropolitalnemu kościołowi. W innych zaś trzech kościołach katedralnych, na miejsca osierocono wprowadzają osoby jakie chcą, nawet mniej godne. Nadużywając swojej władzy, zarządzają wybory, a potem bez zbadania i sprawdzenia tychże wyborów, przez rzeczonych braci swego zakonu, mających się za biskupów, osobom obranym dają biskupie święcenia. Wszystkie dobra pomienionych kościołów, które zwykły miewać znakomitych biskupów i wielce poważne kapituły, a obfitują w smaczne majątki i dochody, na własne użytki, nie bez szkodliwego tychże kościołów uszczerbku, obracają. Aby zaś tem śmielej na rzeczone arcybiskupstwo i kościoły, tudzież innych prałatów i wiernych wyznawców w tych prowincyach mogli srogość swoję wywierać, ich. grody i warownie, ziemie, własności i prawa, pod swoję władzę zagarniać, łącząc się z temiż pogany przez niecne przymierza, i jawnej przeciw pomienionym wiernym dostarczając im pomocy, rady i obrony, sprzedają im od siebie albo innym sprzedawać pozwalają oręże, sprzęty wojenne, konie i innego rodzaju zasoby, żeby niemi. snadniej poganie rzeczonych chrześcian wojować mogli. A co boleśniejsza, ciż nami starsi i ich bracia, nie tylko od granic pogańskich barbarzyńców, przeciw których napadom winni byli stawić się, murem obronnym, ze szkodą wiernych odstąpili, ale nadto zamek jeden do Ryzkiego kościoła należący tymże poganom za pewną ilość pieniędzy sprzedali. Państwo Płockie (Plohech), które niegdyś król Płocki (Plohonsis) nawrócony do wiary chrześciańskiej, a nie mający prawego potomka, temuż kościołowi Ryzkiemu dla zbawienia swojej duszy darował, odstąpili rzeczonym poganom, nie bez ciężkiej straty tyłu wiernych wyznawców. Za tem poszło, że dwa tameczne katedralno kościoły, Zelowski i Ruteński (Zeloviensis, Ruthonensis), całkowicie zniesione zostały. A skoro zamek i państwo pomienione przeszły do rąk niewiernych, poganie odepchnąwszy chrześcian od ziem pogranicznych, wielką część rzeczonych prowincyj, pod ów czas mnogo przez chrześcian zaludnionych, w pustynię zamienili, i wszystek lud wiemy orężem wytępili, albo zmusili dźwigać sromotne jarzmo pogaństwa. Większej jeszcze dzieło zgrozy, że jeśli kiedy rzeczeni starsi i ich bracia pod płaszczykiem jakiego pozoru okazali chęć wojowania pogan, napaści ich wymierzane były zdradziecko w tym celu, ażeby na chrześcian tem sroższe ściągali klęski; zręczną bowiem szkodzenia sztuką drażnili pogan, iżby za zabrano im nie wielkie lupy rzucali się na plądrowanie i burzenio innych zaników okolicy Ryzkiej. Chodzi także wieść o czynie wielce niegodziwym i o ohydnej ich zbrodni: że gdy król pogan wraz z swemi poddanemi przeszedł na wiarę chrześciańską, i pozaprowadzał w całem królestwie swojem biskupów i kapłanów świeckich, mnichów zakonu kaznodziejskiego i braci niniejszych, dla wytępienia błędów pogańskich, a zaszczopiania prawej wiary i rozszerzania jej światła między ludem, ciż sami mistrzowie i ich bracia, o! zgrozo, jakby nieprzyjaciele wiary chrześciańskiej, przez swe skryto podstępy sprawili, że niektórych biskupów, księży i mnichów z ich miejsc powyrzucano a w części wymordowano: a tak owi. nawróceńcy, którzy przyjęli już byli wiarę chrześciańską, porzuciwszy jej światło, wrócili niestety! do dawnych błędów pogańskich. W taki sposób dawny w tym kraju kościół katedralny Letowski (lethoviensis) wraz z swojem miastem i dyecezyą, nic bez straty bolesnej tylu dusz wiernych, zniesiony został. Lud takie chrześciański w kraju Semigalii, mający swego biskupa i kapłanów prawowiernych, którzy mu udzielali Sakramentów świętych, ciż Mistrzowie i bracia do szczętu wytępili. Znaczniejszym panom tej ziemi, zaprosiwszy ich do siebie na biesiadę niecnem i niesłychanej srogości zdradziectwem głowy pościnali: gmin zaś wszystek rzeczonej ziemi, przeszło sto tysięcy ludzi obojej płci wynoszący, w kraje pogańskie nielitościwie pognali; zaczem owi wierni, z uszczerbkiom wiary chrześciańskiej, stali się sługami i wieczystemi pogan niewolnikami. Upadło i biskupstwo Semigalskie, które miało dyecezyą, na siedm mil drogi rozległą. Aby zaś przeszkodzić rozpowszechnianiu wiary i opowiadaniu słowu Bożego w rzeczonych prowincyach, z przyczyny iż bracia mniejsi Brunsherskiego zakonu w prowincyi Ryzkiej, między poganami apostołujący, słowo Boże ciągle rozsiewali, a jeden z mnichów rzeczonego zakonu, z gorliwością, krążąc po pogańszczyznie, i budując lud tak słowom jako i uczynkami, codziennie wielką liczbę pogan nawracał do wiary i zbawiennego przez chrzest święty odrodzenia; wypędziwszy sromotnie tychże braci z rzeczonego klasztoru, zburzyli sam klasztor do gruntu, i nie dozwolili więcej żadnemu opowiadać wiary, ani dla nowo-nawróconych stawiać kościołów i kaplic. A tak ci nowochrzczeńcy, w pierwszych zasadach wiary nałożycie nie objaśnieni, i w kościołach spółeczeństwa z wiernymi nie podzielający, ani wiarą ani sposobem życia nie są do chrześcian podobnemi. Naśladując zdrożny obyczaj pogan, swoich współbraci, jeżeli kiedy w spotkaniu albo bitwie z nieprzyjacielem zdarzy się nie którym odnieść blizny, wbrew przepisom prawej wiary, nic czekając ich zgonu, z dziką i nieludzką srogością palą tych nieszczęśliwych na stosie. Aby zaś wymienione tu i inne obrzydłe ich zbrodnie do wiadomości Stolicy naszej nie dochodziły, wszystkich wiernych duchownych i świeckich, jakiegokolwiek bądź stanu i godności, którzyby dla użalenia się na takie nadużycia, ostatecznością znagleni, do Stolicy Apostolskiej się udali, srodze prześladują, i sami albo przez kogo innego zgubić ich usiłują, jak się to pokazać miało na osobach mistrza Alexego Doktora Pisma ś. plebana i wielu innych, których z Rzymu wracających, dokąd byli jeździli ze skargami przeciw nim, okrutnie pozabijali. Nie przestając na takich niegodziwościach, ale chcąc bezkarnie złe broić, a uchodzić za dobrych pod płaszczykiem niewiadomości" wszystkie drogi i przejścia, przez które z miasta Rygi wychodzić i wracać koniecznie trzeba, strażami swemi w ten sposób poosadzali. że tym tylko osobom, którym chcą., wstępu do niego lub wyjścia dozwalają. A tak miasto rzeczone, nie mając ani przystępu ani wolnego wyjścia, zmuszone jest z wielką przykrością i szkodą cierpieć takie oblężenie. Aby zaś tem bardziej ścieśnić to oblężenie i przeciąć wszelkie do miasta drogi, opanowali samowolnie i dotąd posiadają, zamek pewien i przystań klasztoru Dynamundzkiego zakonu Cystersów, w dyecezyi Ryzkiej, w niższej części tegoż miasta stojący, nad którym kościołowi Ryzkiemu służy prawo zwierzchnictwa (jus patronatus), którego, wchodząc do miasta lub wychodząc z niego, czy lądem czy morzem, wyminąć nie można. Uczynili to zaś na mocy jakiegoś kupna nieprawego, gdy klasztorem prawami kanoniranomi zabroniona jest wszelka sprzedaż i zamiana, a nadto przywilejem ś. pamięci Grzegorza IX papieża Poprzednika naszego, klasztorowi Dynamundzkiemu z osobna udzielonym, wszelka umowa. sprzedaży lub zamiany była zakazaną. Dlaczego w tych prowincyach, kędy Zbawiciel rozszerzał swój kościół pomnażającą się liczbą nowych do wiary nawróconych synów, przez zgubny w jego łonie i złośliwe działania przewrotności, nie tylko wiara zaszczepiona i pierwotnie ugruntowana nie wzrasta, ale nawet skutkiem prześladowań domowych, jeśli się alem u spiesznym ratunkiem nie zabieży, imię chrześciańskie całkiem wyginie, Świeżo naostatek doszło do naszej wiadomości, że pomienieni Mistrzowie i bracia. Szpitalni, nawiedziwszy zbrojno i po nieprzyjacielski! ziemię Naszego ukochanego Synu., przesławnego Męża, Władysława książęcia Krakowskiego i Sandomiarskiego, w mieście Gdańsku przeszło dziesięć tysięcy łudzi orężom wytępili, i niemowlęta nawet w kolebkach kwilące, którymby sam poganin przebaczył, pomordowali. Ciż sami Mistrzowie i bracia wielu innych jeszcze, jak słyszeliśmy, niegodnych dopuszczają, się. czynów, których wyliczanie byłoby nazbyt długie, gdybyśmy je szczegółowo wymieniać chcieli. My zatem, którzy z wyroku Bożego nad tą winnicą Pańską straż i zwierzchność; utrzymujemy, z tem upragnieniem, aby w niej zbawienne cnót krzywiły się latorośle, przez podcinanie chwastu i kąkolu występków: zważywszy, że to wszystko, co nam o wspomnianych mistrzach i starszych zakonu, jako też ich braciach, z doniesień jest wiadome, jako szkodliwe i wierze naszej przeciwne, a dla wszystkich wiernych Chrystusowych gorszące i zgubne, bez obciążenia naszego sumienia lekceważonem być nie może; zważywszy nadto, że w takich okolicznościach odwlekać środki zaradcze byłoby to pobłażać występkom i ośmielać bezkarność; postanowiliśmy Uprzejmościom Waszym, na których z pełną, w Bogu ufnością polegamy, poruczyć i zalecić, jakoż niniejszym Listem Apostolskim zalecamy i ściśle przykazujemy, ażebyście do rzeczonych prowincyj, albo tych miejsc właściwych, które do załatwienia tej sprawy za najsposobniejsze uznacie, osobiście się udali; a mając przed oczyma samego tylko Boga, przeciw pomienionym Mistrzom i braciom zakonu Szpitalnego w owych prowincyach osadzonym, no do zarzutów powyżej wyszczególnionych, tudzież osobnych artykułów, które w bulli naszej zawarte, dla Was przygotowaliśmy, innych naruszcie przestępstw i nadużyć, o jakie znajdziecie ich obwinionemi, pilne przedsięwzięli badania; zbadawszy je zaś starannie i rozpoznawszy, ułożyli na piśmie dokładne o nich sprawozdanie, i takowe pod pieczęciami Waszemi postarali się wiernie nam przesłać i przedłożyć. Abyście nadto zamek i klasztor Dynamundzki, który rzeczeni Mistrzowie i bracia, jako się wyżej namieniło, pod pozorom jakiegoś kupna opanowali i w swoich ryku dzierżą, kazali im bez oporu opuścić, i aż do naszego rozporządzenia w imieniu Stolicy Apostolskiej pod swojim władzą go zatrzymali, a tymczasem troskliwą zlecili nad nim piecza, osobom zdatnym i wiernym, jakie do tego przezornie wybierzecie. A iżbyście wypełnieniem togo wszystkiego tem skuteczniej zająć się mogli, im obszerniejsze od Nas mieć będziecie upoważnienie, nadajemy Wam niniejszem pismem zupełną moc i wolność wzywania dla siebie, gdziekolwiek i ilekroć uznacie tu za potrzebne, do wykonania rzeczonych zleceń pomocy i posiłku, tak od prałatów jako i książąt i innych osób świeckich jakiego bądź stanu i godności; przeciwiących. się zaś i opornych, niemniej świadków, jakich do tej sprawy zda się Wam za przyzwoite powołać, karcenia wyrokami klątwy, suspensy, interdyktu, pozbawieniem przywilejów od Stolicy rzeczonej im udzielonych: w czem nie mają być na przeszkodzie uchwały Soboru powszechnego, zakazujące przyzywania kogokolwiek do sądów z odległości dwudniowej, albo z poza granic miasta i dyecezyi, chyba w pewnych przypadkach i to nie z dalszego miejsca jak o jeden dzień drogi od granic jego dyecezyi; ani inne jakiebżdźkolwiek postanowienia, któreby przeciwić się mogły Waszemu w tej prowincyi poruczeristwu i władzy, i wolnemu ich używaniu; chociażby nawet świadkami, których do tej sprawy wezwaćby przyszło, byli mnisi zakonu kaznodziejskiego, braci mniejszych, lub jakiegokolwiek innego, i choćby rzeczeni zakonnicy mieli przywilej od Stolicy Apostolskiej, zastrzegający, ze do zeznawania świadectwa w jakiojkolwiek sprawie i okoliczności powoływani być nie mogą; albo chociażby rzeczeni Mistrzowie i ich bracia przez tęż Stolicę wyjęci byli z pod wszelkiej klątwy, suspensy i interdyktu, listem Apostolskim nie czyniącym dokładnej i wyraźnej od słowa do słowa wzmianki o takowem uwolnieniu i innych jakichkolwiek wyłączeniach, lub pismach Apostolskich, w jakiejkolwiek słów Formie udzielonych, któreby tamować mogły wykonaniu powyższego zlecenia, niniejszem pismem nie wyrażone albo całkowicie nie objęte. A gdybyście Obadwaj tą sprawą i jej wypełnieniem zająć się nie mogli, niechaj ją jeden z was załatwi. Dan w Awinionie dnia dwudziestego Czerwca. Roku tysiącznego trzechsetnego jedenastego, a naszych rządów Papieskich piątego. "

ROK PAŃSKI 1312

ALBERT WÓJT W ZMOWIE Z MIESZCZANAMI KRAKOWSKIMI PRZYZYWA KSIĄŻĘCIA OPOLSKIEGO I WYDAJE W JEGO RĘCE MIASTO: ALE TEN NA POGRÓŻKĘ WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA USTĘPUJE WRAZ Z WÓJTEM, KTÓREGO MAJĄTEK ZABRANY NA SKARB PUBLICZNY, PODOBNIE JAK I POWIAT BIECKI, Z PRZYCZYNY NIESŁUSZNEGO OBWINIENIA BISKUPA KRAKOWSKIEGO O ZDRADĘ.

Po oderwaniu od królestwa Polskiego obszernej i znakomitej jego części, to jest ziemi Pomorskiej, co wielce trapiło i zasmucało książęcia Władysława Łokietka, druga jeszcze spotkała go niepomyślność Albowiem wójt Krakowski Albert wraz z rajcami i magistratem miasta Krakowa, niechętny rządom i panowaniu książęcia Władysława, z przyczyny iż wielkiemi uciskał ich ciężarami i podatkami na prowadzeniu ustawicznych wojen, któremi go napastowano, a nic powściągał łotrostwa złodziei i rozbójników, dla których drogi publiczne stały się niebezpiecznemi, z Bolesławem książęciom Opolskim przez tajemne poselstwa i zmowy ułożył się o wydanie mu miasta Krakowa. Ten wiodąc do skutku uknowany zamiar, przybył z znacznem wojskiem do Krakowa, gdzie zaraz otwarto mu bramy, a wójt, rajcy i mieszczanie przyjęli go z wielką czcią i przychylnością. Zaniku atoli Krakowskiego, którego załoga pozostała wierną, księciu Władysławowi, żadnym sposobem nie mogli do poddania się nakłonić. Zaczem obrawszy sobie na mieszkanie dom rzeczonego wójta Alberta, przyległy bramie Ś. Mikołaja, przez czas niejaki w Krakowie wysiadywał. Książę zaś Władysław strapiony i zakłopotany tak wielkiem niebezpieczeństwem, namyślał się co miał czynić w tej ostateczności, która ma upadkiem zagrażała. A gdy wszyscy doradzali, aby jak najprędzej odparł niebezpieczeństwo, a zebrawszy wojsko tak ze szlachty jako i wieśniaków, miasto Kraków oblężeniem ścisnął, książę Władysław usłuchawszy roztropnej rady, ściągnął niebawem znaczny silę zbrojną, w celu oblężenia Krakowa; wprzódy jednak do Bolesława książęcia Opolskiego, stojącego z wojskiem w Krakowie, umyślił wyprawić posłów, aby przez nich układać się. o zgodę, i hamować żądzę niewczesną opanowania cudzego miasta; sam zaś szedł za nimi z wojskiem, postanowiwszy obledz miasto i jego najezdnika, gdyby się mieszczanie poddać nie chcieli. Ci gdy przybyli do Krakowa i Bolesławowi księciu Opolskiemu przełożyli zlecenia książęcia Władysława, żądającego, aby z dziedzicznej jego posiadłości ustąpił; "a iżby "przestając na swojem księstwie, nimi sobie za hańbę i sromotę przybywać; do Krakowa na płocho wezwanie mieszczan Krakowskich, i przywłaszczać sobie miasto, mimo żyjącego Władysława i syna jego Kazimierzą, zrodzonego do następstwa. Aby poprawił swój błąd, i odmienił zamiar, póki jeszcze do wojny i krwi rozlewu nie przyszło: i aby sam się w podobnem stawił położeniu, jakiby uczuł w sobie gniew i oburzenie, gdyby mu ojcowizny jego wydzierano. Jeżeli zaś trwać zechce w swojem przedsięwzięciu, za większego uważać co będzie nieprzyjaciela, niżeli wójta Alberta i mieszczan Krakowskich, przez których do tej zbrodni został wciągniony. " Bolesław książę Opolski; któremu nie tajno było, jakie przedsiębrano środki do zwalczenia go i wypędzenia, dał posłom odpowiedź skromną, i pokona. Powód przybyciu swego do Krakowa i opanowania miasta składając na wójta i mieszczan Krakowskich, oświadczał, "że sam nie uczynił żadnego kroku nieprzyjacielskiego i siebie niegodnego, albowiem do Krakowa przybył za miniowa, i prośba, wójta i tamecznych mieszczan. Gdy zaś, wbrew obietnic, jakiemi go łudzono, w osiągnieniu rzadów widzi przociwności, chętnie ustąpi, nie chcąc niczyjej obrazy ani krzywdy. " Jakoż nie czekał nawet skutku odpowiedzi, obawiając się, aby go książę Władysław z swem wojskiem nie otoczył, i nie zaganiaj w niewolą. lub do haniebnej nie zmusił ucieczki; ale zabrawszy z sobą. Alberta wójta Krakowskiego i niektórych mieszczan, którzy za swojo przestępstwo lękali się. niechybnej kary, znając jak cieżko zawinili, i nie mogąc spodziewać się prze. baczenia, wrócił do Opola, gniewny i zmartwiony, że uwierzył, słowom rzeczonego wójta i mieszczan i na wstyd własny a sromoty wdał się w sprawę niewczesną, opanowania miasta Krakowa. Książę, zaś Władysław wszedłszy do Krakowa z liczniejszym niż kiedy indziej rycerstwa pocztem, wszystkie dochody wójtowstwa Krakowskiego, opłaty z młynów, jatek, sklepów, domów i innych miejsc zamożne składy mających, zabrał i do swego książęcego stołu przydzielił. Niektórych zaś z mieszczan Krakowskich, sprawców i przewodców buntu, na postrach i przykład dla drugich, aby się podobnej wystrzegali zbrodni, kazał poimać i końmi włóczyć po ulicach, a potom wieszać albo w koło wplatać. z domu zaś wójta sporządził grodek i przy bramie Ś. Mikołaja wieżę, wybudował, w której straż zbrojna, osadził, aby przy pomocy owego grodka i straży lud Krakowski w wierności i posłuszeństwie snadniej utrzymał. Posadzono także, acz nie słusznie, Jana Muskatę biskupa Krakowskiego, z przyczyny iż był Szlązakiem z Wrocławia rodem, jakoby świadomy i spółuczestnik rzeczonej zdrady, z wójtem Albertem i mieszczanami Krakowskiem i był w zmowie i zezwolił wyraźnie na usunięcie Władysława Łokietka, a wprowadzenie Bolesława książęcia Opolskiego: za co długie potem znosił prześladowaniu na osobie swojej i dobrach swego kościoła, ścigany nienawiścią a nawet więziony przez książęcia Władysława, i nie mógł już więcej odzyskać zamku i powiatu Bieckiego, które mu byli Węgrzy za rządów opata Tynieckiego zabrali, acz później z nich ustąpili. Rzeczony zaś Albert wójt Krakowski nie sądząc się nawet w mieście Opolu bezpiecznym, gdy i tam często tak od samego książęcia, jako i szlachty i mieszczan, za zdradziectwo, którego się przeciw swoimi prawemu panu dopuścił, nie tylko rozmaitego rodzaju obelgi, ale i długie wycierpiał więzienie, pełen smutku i żalu opuścił wreszcie Opole i udał się do Pragi, kędy z żoną, i dziećmi nędzne życie prowadził, biedząc się równie swym niedostatkiem jak i wyrzutami sumienia, a w częstych rozmowach potępiając zbrodnią, którą był przeciw panu i książęciu swemu Władysławowi Łokietkowi popełnił.

ZNIESIENIE ZAKONU TEMPLARYUSZÓW NA SOBORZE POWSZECHNYM, I SPALENIE NA STOSIE MISTRZA WRAZ Z KILKU BRAĆMI TEGOŻ ZAKONU.

Klemens V zwoławszy sobór powszechny w mieście francuzkiem Wiennie ( Vienna ), zniósł i rozwiązał zakon Templaryuszów, który się był lat niemal sto ośmdziesiąt cztery utrzymywał, a to dla jego niesłychanej i trudnej do wypowiedzenia przewrotności i niegodziwości; dobra zaś doczesne tego zakonu odkazał szpitalowi Ś. Jana Jerozolimskiego i innym zakładom pobożnym. W roku następnym, w obecności dwóch kardynałów do tego wyznaczonych, mistrz Templaryuszów wraz z niektórymi tegoż zakonu konturami w Paryżu dnia jedenastego Marca na stosie spalony został. Sprawę ich głoszono potem publicznie; przewinienem zaś było jawne zaprzeczenie Chrystusa i zelżenie Krzyża bluźnierstwem przeciw ukrzyżowanemu Zbawicielowi, jak to wielu z nich zeznało.

PO ZŁOŻENIU URZĘDU MISTRZA PRASKIEGO PRZEZ HENRYKA, OBEJMUJE RZĄDY KAROL, KTÓRY BUDUJE ZAMEK CHRISTMEMEL. TRZY WYPRAWY W TYM ROKU PRZEDSIĘBRANE NA LITWĘ.

Po Henryku Plocke (v. Ploczk) mistrzu Pruskim nastąpił na ten urząd Henryk z Trewiru (de Trir), zwany także Karolem. Ten zbudowawszy zamek Christmemel blisko Ragnety nad Niemnem na pograniczu Litwy, dla umocnienia go postał z statkami żywności czterysta ludzi, z których w czasie burzy wszczętej wielu wyginęło. Dwie wyprawy w tym roku przedsiębrane na Litwę, jedna przez mistrza przeciw zamkowi Bisson, drogą lądową, druga przez Bernera komtura Ragnety flotą po rzece Niemnie przeciw zamkowi Mergist, nie wiele osiągnęły korzyści: albowiem prócz małej liczby jeńców i zdobyczy obadwa wojska więcej nie zyskały. Wyprawiał się po raz trzeci jeszcze Henryk marszałek, ale z wielką stratą wojska swego i własną: nie dobywszy bowiem zamku Bissen obszedł trzy powiaty, to jest Miedniki, Krzywice (Cruwiczin) i Trzywiczony, gdzie zaledwo jednego mniej znacznego dostał zamku, a gdy ludzie tameczni rozbiegli się po lasach, pastwił się na pustych i bezwinnych domostwach przez dni trzy. Wojsko jego tymczasem, nie mogąc nigdzie znaleźć żywności, cierpiało głód wielki; który gdy się codziennie wzmagał, przymuszony cofać się z powrotom przeszło sto mil, wielu bardzo z swoich ludzi utracił. Ci nawet, którzy wrócili do domów, robiąc po dwadzieścia mil dziennie, z łakomego potem użycia strawy, której osłabiony żołądek nie znosił, pomarli. Wysłał był i książę Litewski starostę swego Surmina, męża zręcznego i obrotnego, z flotą z stu okrętów złożoną w celu oblężenia zamku Christmemel. Ten zastawszy na rzece Niemnie okręty przez Krzyżaków opuszczone, ogniem je zniszczył. Ale nareszcie zwyciężony od tychże Krzyżaków, którzy na niego z zamku uderzyli, straciwszy trzysta pięćdziesiąt ludzi, z resztą wojska na tejże samej flocie umknął do Litwy.

ROK PAŃSKI 1313.

PO UKARANIU NIEKTÓRYCH MIESZCZAN KRAKOWSKICH, WŁADYSŁAW ŁOKIETEK PRZEBACZA MIASTU, ALE ODBIERA MU PRAWO OBIERANIA RAJCÓW, KTÓRE PRZENOSI NA WOJEWODĘ KRAKOWSKIEGO. KLASZTOROWI TAKŻE MIECHOWSKIEMU, KTÓREGO OPATEM BYŁ POD ÓW CZAS BRAT WÓJTA KRAKOWSKIEGO, ODBIERA WIEŚ ŁĘTKOWICE.

Po ukaraniu należytem za zdradę i przeniewierstwo wójta Alberta i innych mieszczan Krakowskich, którzy byli sprawcami i podżegaczami buntu, resztę ludu, raczej zgorszonego złym przykładom, niż rozmyślnego uczestnika zbrodni, książę Władysław Łokietek ułaskawił; niektórzy bowiem nie pojmowali sami, jak daleko posunęli się w swojem zuchwalstwie, i na jaką przeciw swemu książęciu, przeciw ojczyznie, przeciw własnym rodzinom i dziatkom odważyli się zbrodnię. Obawiając się zaś książę Władysław, aby stłumiono zarzewie nowym kiedyś nie wybuchło płomieniom, ograniczył władzę mieszczan co do wyboru rajców i magistratu, tak iżby mniej mając znaczenia, nie mogli wierzgać zuchwale i przeciw swemu monarsze hardo podnosić głowy. Odjął mówię książę Władysław miastu Krakowowi prawo wybierania rajców z dawien dawna mu służące, a przydzielił je do władzy wojewody Krakowskiego, który z kolei ten urząd piastował, rozporządziwszy i postanowiwszy, ażeby on sam nie tylko w miejsce ubywających rajców wybierał z pomiędzy mieszczan Krakowskich, mężów odznaczających się cnotą i roztropnością, ale iżby oraz władza wydania wyroków przy nim zostawała. Wspomnieni rajcy mieli roczne w mieńcie rządy sprawować, przewodniczyć radzie i sprawy miejskie co roku załatwiać. Tym sposobem prawo wybierania rajców Krakowskich odjęto zostało miastu, a przeniesione na wojewodę Krakowskiego. Tlała gniewna uraza w sercu Władysława książęcia ku Albertowi niegdy wójtowi Krakowskiemu, która doszła do tego stopnia nienawiści, że szukał zemsty na nieobecnym, gdy zbiegłego nie mógł nią osobiście dosięgnąć. Jakoż wieś piękną Łętkowice około rzeki Szreniawy w nader żyznej glebie leżącą, a przez żonę Gniewomira i jej syna klasztorowi Miechowskiemu w pierwiastkach jego założenia nadaną, dla żadnej innej, przyczyny, tylko tej, że ją rzeczony Albert trzymał od brata swego, w ów czas proboszcza Miechowskiego, przemocą i niesłusznie od klasztoru Miechowskiego oderwał i do skarbu książęcego przydzielił. Od tego czasu klasztor Miechowski wieś Łętkowice na zawsze utracił.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ MAZOWIECKI I BOLESŁAW KSIĄŻE OPOLSKI SCHODZĄ ZE ŚWIATA.

Dnia dwudziestego piątego Kwietnia, władca surowości pełen, ale mądry i sprawiedliwy, gromca srogi i prześladowca łotrów i gwałtowników, Bolesław książę Mazowiecki, syn Ziemowita syna Konrada książęcia. Mazowieckiego, brat stryjeczny książęcia Władysława Łokietka, umarł w Wyszogrodzie i w kościele Płockim pochowany został. Trzej synowie jego i następcy, Ziemowit, Trojden i Wanko, objęli po nim księstwo Mazowieckie. Miał on dwie żony, jednę Litwinkę wielce zacną niewiastę, która zrodziła mu dwóch synów, Ziemowita i Trojdena i jednę córkę; drugą Czeskę, z której miał Wacława jedynaka, zwanego Wanko. Za nim wnet poszedł ze świata Bolesław książę Opolski, zmarły w zamku Opolskim i pochowany tamże w klasztorze Braci mniejszych: po Opolskim zaś książęciu Władysław syn książęcia Ottona, który w dniu pierwszym Stycznia zakończył życie.

HENRYK VII KRÓL RZYMSKI, UKORONOWANY W RZYMIE, OBLEGA FLORENCYĄ, ALE W POŻYWANIU CIAŁA PAŃSKIEGO OTRUTY GINIE, A SYNA JEGO CZESI WYPĘDZAJĄ Z KRAJU.

Henryk VII król Rzymski i hrabia Luxemburgski, zabrawszy drugą koronę w Medyolanie, zdobywszy szturmem dwa miasta Weronę, i Kremonę, i mury ich wraz z wieżami poburzywszy, w którym-to czasie zmarła w Genui żona jego Małgorzata, córka książęcia Brabancyi, pochowana u Franciszkanów, przybył do Rzymu, i w uroczystość ŚŚ. Apostołów Piotra i Pawła, która w tym roku przypadła w dzień Niedzielny, przez Mikołaja biskupa Ostyońskiego, tudzież dwóch kardynałów od Klemensa V papieża przysłanych z Awinionu, na cesarza Rzymskiego został pobłogosławiony, namaszczony i koronowany w kościele Ś. Jana Laterańskiego: przeciwny mu bowiem Robert król Sycylijski, ku jego zniewadze i poniżeniu, ubiegł był z przeważnem wojskiem kościół Ś. Piotra i zamek przyległy. W wam zaś dzień koronacyi, jako i w dniach następnych, przez które Henryk cesarz zabawił w Rzymie, między wojskami Henryka cesarza i Roberta króla Sycylijskiego częste ponawiały się utarczki i walki, gdy niektórzy z Rzymian stronę Roberta usilnie popierali. W tych-to zatargach biskup Leodyjski, opat Wizumbergski, i wielu znakomitych rycerzy, stronników cesarza, życie potracili; ci zaś z pomiędzy Rzymian, których ujęto w niewolą, częścią pod miecz dali głowy, częścią w wodzie zostali potopieni. Nakoniec Henryk cesarz wyszedłszy z Rzymu, ruszył do Florencyi, kędy przeciwnika swego Roberta, nie chcącego uznać go za cesarza, oblężeniem ścisnął. A gdy zajęty dobywaniem miasta, w czasie którego oblężeńcom, a zwłaszcza pospólstwu, wielki głód dojmował, w uroczystość Wniebowzięcia Najśw. Maryi Panny, w dzień Piątkowy, z zwykłem nabożeństwem chciał się zasilić Ś. Sakramentem ołtarza, trucizną podaną sobie w hostyi miasto Sakramentu, przez jednego jak wieść niesie mnicha zakonu kaznodziejskiego zgładzony, bądź jak inni z większem do prawdy podobieństwem twierdzą, z bolączki pod kolanem u prawej nogi powstałej, wrzodem zwanej, we wsi Boncouvente (Bonum Conventum) o dwanaście mil od Sienny umarł. Z śmiercią jego ustało oblężenie, a zwłoki cesarza przeprowadzone do Pizy pochowano w kościele katedralnym Pizańskim uroczyście i z godną cesarza wspaniałością. Po jego zejściu wielkie w całem państwie działy się rozruchy. Był-to mąż statecznego umysłu, którego pomyślność nigdy nie unosiła, los przeciwny nigdy nie zgnębił. Panował lat niespełna cztery, miesięcy ośm i dni ośmnaście. Syn jego Jan, król Czeski, począł od tego czasu w niezwykłą podnosić się pychę, i panom Czeskim, dostojnikom, rycerstwu i szlachcie okazywać zelżywość i pogardę, przekładając nad nich lada Niemca, a pomiatając szydersko Czechami; urzędy i dostojeństwa rozdawał Szwabom i Nadreńcom (Rinenses), a Czechów bynajmniej do nich nie dopuszczał. Tej krzywdy i zniewagi nic mogąc znieść Czesi, strącili go sromotnie z królestwa i wypędzili, zostawiwszy tylko u siebie królową, Czeską, Elżbietę w Pradze.

KLEMENS V PAPIEŻ UMIERA; PO NIM STOLICA OSIEROCONA PRZEZ LAT DWA.

Klemens V papież umarł w Roquemauere (castrum Maurum) nad Rodanem. Zwłoki jego przeniesiono do Karpentras, gdzie pod ów czas była kurya, a ztąd znowu przewieziono je do Gaskonii (Vasconia) i pochowano w kościele Ś. Maryi w Uzesta lichej wioseczce dyecezyi Basas (Vasatensis). Siedział na Stolicy papieskiej lat ośm, miesięcy dziesięć i dni piętnaście. On Piotra de Morano, niegdyś Celestyna papieża, kanonizował pod imieniem Ś. Piotra. Po nim stolica osierocona była przez lat dwa, miesięcy trzy i dni siedmnaście. Bo lubo kardynałowie w liczbie dwudziestu trzech po śmierci Klemensa w mieście Karpentras weszli do konklawe celem obrania nowego papieża, gdy atoli wszczęły się między nimi niezgody, wybór nie przyszedł do skutku, i stolica opróżnioną była przez lat dwa, miesięcy trzy. On ułożył tak zwane Klementyny.

ROK PAŃSKI 1314.

MISTRZ PRUSKI ZAKAZUJE SKŁADANIA DZIESIĘCIN SNOPOWYCH, W MIEJSCE KTÓRYCH NAZNACZA PO DWA SKOJCE Z ŁANU: SAM ZAŚ WRAZ Z ZAKONEM, ZASŁANIAJĄC SIĘ APELLACYAMI, ŻADNYCH NIE PŁACI POWINNOŚCI.

Karol mistrz Pruski i zakon Krzyżaków, nie przestając na posiadaniu świeckich zaborów Pomorza, książęciu Władysławowi Łokietkowi nieprawnie i niegodziwie wydartego, rościągnął swoję chciwość drapieżną do dóbr poświeconych Bogu i jego kościołowi, i dziesięciny snopowe od wszelkiego rodzaju zboża, które według starodawnego zwyczaju składano corocznie arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, tudzież biskupom Włocławskiemu i Poznańskiemu i innym rzeczonych dyecezyi klasztorom, prałatom i proboszczom, zniósł i zamienił na pieniężne, wynoszące ledwo dwudziestą, część tego co pierwaj przynosiły. Od każdego łanu osiadłego i uprawnego, z którego przed zaborem Krzyżackim dawano dziesięcinę snopową, nakazał płacić osadnikom tylko po dwa skojce pieniędzy (scottos usualos). Swojo zaś i wszystkich komturów i krajowców włości, uwolnił od wszelakiej nawet pieniężnej dziesięciny. Niektóre nadto wsie, należące do kościołów i klasztorów rzeczonych dyecezyj, na swoję własność zagarnął. Odtąd dochody arcybiskupów, biskupów, klasztorów i innych prebend znacznie się zmnieszyły i zostały już na zawsze chudemi. Niektóre beneficia z swemi nadaniami zupełnie upadły. A chociaż arcybiskup Gnieźnieński biskup Włocławski, w którego dyecezyi mieści się cała niemal ziemia Pomorska, biskup także Poznański, i inni rządcy klasztorów i prebend, nie omieszkali użyć oręża duchownego ku swej obronie, i tak mistrza jako i zakon, w ogólnym jego składzie i pojedynczo, a wraz właścicieli wiejskich, za tak wielką krzywdę, i uszczerbek zrządzony ich beneficyom ścigali karami kościelnemi, rościągając na niektóre miejsca interdykt duchowny; wszelako mistrz i zakon Krzyżacki bronili się ustawicznem odwoływaniem sprawy do Stolicy Apostolskiej i uchylali przed kar rzeczonych surowością. A tak pod zasłoną podobnych appelacyj ponawiając swe zuchwale napaści, coraz śmielej targnęli się na własności i prawa kościoła, gotowi dla nasycenia swego łakomstwa walczyć nie tylko z ludźmi, ale z samym Bogiem i jego Świętemi. Tego czasu także kościoł Chełmiński poniósł znaczne straty w wydartych mu przez mistrza i Krzyżaków licznych i dostatnich wioskach, któremi go hojność królów i książąt Polskich bogato uposażyła.

Z PRZYCZYNY NIEZGODY MIĘDZY ELEKTORAMI, DWAJ KRÓLOWIE RZYMSCY RAZEM OBRANI I KORONOWANI; ALE JEDEN Z NICH UWIĘZIWSZY SWEGO WSPÓŁZAWODNIKA, ZAGARNIA W CAŁOŚCI RZĄDY PAŃSTWA.

Po śmierci Henryka, elektorowie cesarstwa zebrani w celu obrania nowego cesarza w Frankfurcie nad Menem, poróżniwszy się w zdaniach, rozdwoili elekcyą. I tak, arcybiskup Koloński Henryk, Rudolf hrabia palatyn Renu i książę Saski, obrali Fryderyka książęcia Austryi, syna Alberta niegdy króla Rzymskiego; drugie zaś stronnictwo, to jest, Jan król Czeski, syn Henryka cesarza, Piotr Moguncki, Baldwin Trewirski, arcybiskupi, i Woldemar margrabia Brandeburski, wybrał i królem Rzymskim Ludwika książęcia Bawarskiego. Zaczem Ludwik książę Bawarski, przez elektorów, swego stronnictwa zaprowadzony do Akwisgranu, z rąk arcybiskupa Mogunckiego przyjął koronę; Fryderyk zaś książę Austryi przez Henryka arcybiskupa Kolońskiego koronowany był w Bonn (Bunae). Gdy w ten sposób dostojnicy państwa podzielili się na dwa stronnictwa, a każde popierało swego wybrańca, powstały ztąd rozmaite zatargi i boje. W stoczonej nakoniec bitwie między Ludwikiem książęciem Bawarskim a Fryderykiem książęciem Austryi pod Molndorf, lubo z obojej strony mężnie i przez czas niejaki z równem szczęściem walczono (obiedwie bowiem strony znaczne do boju wyprowadziły wojska), Ludwik książę Bawarski, wsparty posiłkami i osobistą pomocą Jana króla Czeskiego, otrzymał zwycięztwo tak przeważne i znakomite, że sam Fryderyk książę Austryi, współzawodnik jego, i razem królem Rzymskim obrany, dostał się jako jeniec do rąk Ludwika. Od tego czasu Ludwik książę Bawarski, objąwszy w posiadanie wszystko cokolwiek do cesarstwa należało, rządy królestwa Rzymskiego spokojnie i bezpiecznie sprawować począł: Fryderyka przytem księcia Austryi, współzawodnika swego, który zmuszony był zrzec się praw swoich do korony i ustąpić z warowni uznających jeszcze jego władzy, po odebranej od niego przysiędze na wierność i posłuszeństwo, wypuścił z niewoli.

DWIE KOMETY I TRZY RAZEM KSIĘŻYCE NA NIEBIE.

Około świąt Narodzenia Pańskiego ukazała się na niebie kometa, i odbywąjąc swój bieg w nocy około bieguna, długi swój ogon zwracała raz na zachód, drugi raz na wschód, niekiedy na południe i północ, i trwała aż do końca miesiąca Lutego. Wkrótce potem zjawiła się druga kometa w stronie wschodniej, mniejsza od pierwszej przestrzenią i długością, trwania. Nadto ukazały się na niobie trzy razem księżyce.

ROK PAŃSKI 1315.

GŁÓD STRASZNY W POLSCE.

Po uciszaniu się wojen zewnętrznych i zamieszek domowych w Polsce, sroższy nad wszystkie wojny głód nawiedził ją nową klęską. Gdy bowiem przy długiem nadzwyczaj trwaniu śniegów nadeszła chwila wiosny, zasiewy polne zakryto zimową odzieżą przed działaniem słońca, wymokły i zniszczały. Z tej przyczyny wynikły głód powszechny wielu wieśniaków utrapił i nie małą liczbę ludzi swoją srogością wytępił.

SYNOWIE HENRYKA KSIĄŻĘCIA WROCŁAWSKIEGO DZIELĄ SIĘ MIEDZY SOBĄ OJCOWIZNĄ.

Książęta Henryk i Władysław, synowie Henryka V książęcia Wrocławskiego, doszedłszy do pełnoletności, gdy widzieli, że brat ich starszy Bolesław w zwykłem sobie trwonieniu skarbów na niewczesne podarki i datki nie ustawał, wielkiem naleganiem wymogli na nim wreszcie uskutecznienie działu księstwu Wrocławskiego, ażeby rozrzutność Bolesława jemu tylko przynajmniej a nie wszystkim zrządzała uszczerbek. Według liczby zaś książąt, trzy naznaczono dzielnice, jednę Wrocławską, drugą Lignicką, trzecią Brzegską, z tem zastrzeżeniem, że kto dzielnicę Wrocławską otrzyma, zapłaci czterdzieści ośm tysięcy, kto zaś część Lignicką, trzydzieści dwa tysiące grzywien w dodatku temu, dla którego przypadnie dzielnica Brzegska, a to z przyczyny nierówności tych trzech części. Na co gdy wszyscy książęta się zgodzili, Bolesław łakomy zawsze na pieniądze wybrał sobie Brzegską dzielnicę: dwom innym, Henrykowi i Władysławowi gdy wybierać przyszło naznaczono części, Henryk wziął Wrocławską, Władysław zaś Lignicką. Poczem Henryk książę Wrocławski, pożyczywszy pieniędzy od szlachty i mieszczan Wrocławskich, brata swego Bolesława książęcia na Brzegu według umowy czterdziestu ośmiu tysiącami grzywien spłacił. Młodszy zaś Władysław książę Lignicki, który zabierał się do stanu duchownego i już był stopień poddyakona utrzymał, nie mogąc z nikąd dostać pieniędzy, miasto Lignicę dal w zastaw bratu Bolesławowi ksiązęciu Brzegskiemu za trzydzieści dwa tysiące grzywien, i osiadłszy u niego jako brata rodzonego w Lignicy, z jego stołu żył i z nim ciągle obcował.

ŻMUDZINI I LITWINI PRUSY PUSTOSZĄ. MISTRZ PRUSKI NAWZAJEM PLĄDRUJE LITWĘ.

Żmudzini, zebrawszy liczne i potężne wojsko, najechali niespodzianie Ragnetę i zbrojno obiegli. A chociaż Krzyżacy i inni zamku Ragnety obrońcy po wiele kroć usiłowali ich odeprzeć, atoli zwyciężeni zawsze i pobici od Żmudzinów, musieli zaniechać walki, a przestać na samej murów obronie. Żmudzini zaś, gdy po długiem obleganiu zamku widzieli, że trudno im go było dobyć, Krzyżacy bowiem dzielnie się w nim bronili, potłukłszy okoliczne zboża, które już dojrzewały, i wszystko do koła poniszczywszy, wrócili do swoich siedlisk. Popierając przedsięwzięcie Żmudzinów, Witenes książę Litewski z licznem wojskiem Litwinów. Żmudzi i innych narodów wtargnął do Prus i obiegi zamek Christmemel, którego chcąc dobyć, przez dni siedmnaście z wielką usilnością rzucaniem pocisków z kusz wielkich do niego szturmował. A gdy dwóchset rycerzy wysłanych od Henryka mistrza Pruskiego usiłowało na wszelki sposób wedrzeć się i dostać między oblężeńców, polegli wszyscy, wycięci od Litwinów i wytępieni do nogi. O czem gdy się mistrz Henryk dowiedział, zebrawszy sześć tysięcy ludzi zbrojnych, tak konnych jako i pieszych, wyszedł przeciw nieprzyjacielowi. Ale. książę Litewski zawiadomiony przez szpiegów o zbliżaniu się mistrza Pruskiego, porzucił oblężenie i ruszył z powrotem do swego kraju. Mistrz Henryk, acz nie mógł doścignąć uchodzącego, wkroczył atoli na ziemię nieprzyjaznej sobie Litwy, i wielu Litwinów częścią pobił, częścią pobrał w niewolą: a wróciwszy do zamku Christmemel, wszystko, co przez barbarzyńców było zburzone i zepsute, ponaprawiał.

ROK PAŃSKI 1316.

JAN XII PAPIEŻEM OBRANY. PRZECIW NIEMU LUDWIK KRÓL RZYMSKI INNEGO FAŁSZYWEGO NA STOLICY OSADZA PAPIEŻA.

Lubo po zejściu Klemensa V kardynałowie zebrani w celu obrania nowego papieża w mieście Kapentras, weszli do konklawe, dla wszczętej atoli między sobą wielkiej niezgody wnet je opuścili, i po rozmaitych miastach i wsiach dłużej niż dwu lata wysiadywali. Za gorliwem nakoniec staraniem Filipa hrabi Poitou (Pictaviensis), brata króla Francuzkiego, który nad nimi półtora roku pracował, zgromadzili sio, na nowo w Lyonie, i zamknąwszy się w klaszturze braci zakonu kaznodziejskiego w wigilią ŚŚ. Apostołów Piotra i Pawła, po dniach czterdziestu od wejścia do konklawe, to jest dnia siódmego miesiąca Sierpnia, obrali zgodnie Jakóba z Querey (do Carthurto) syna Arnolda, kardynała biskupa Portneńskiego, który Janem XXII. nazwany i dnia piątego Września w kościele Lyońskim został koronowany. Ten z Lyonu przeniósł kuryą do Awinionu, gdzie Ś. Ludwika biskupa Tuluzy, Franciszkana, syna Karola II króla (Sycylii, a stryja rodzonego Ludwika króla Węgierskiego i Polskiego, dnia siódmego Kwietnia w Awinionie kanonizował. W roku następnym ustawy poprzednika swego Klemensa kazał ogłosić i po szkołach głównych rozesłać. Roku zaś tysiącznego trzechsetnego dwudziestego, dnia ośmnastego Maja, Ś. Tomasza Erfurtskiego biskupa, teologii i praw kanonicznych doktora, kanonizował. Tego czasu Ludwik książę Bawarski obrany królem Rzymskim słał do Jana papieża poselstwo z prośbą, aby dla koronowania go zjechać raczył osobiście do Rzymu. Ale gdy Jan papież z słusznych przyczyn od tego się wymówił, Ludwik rozgniewany, za namową swoich radców i niektórych Rzymian, którzy sarkali na nieobecność papieża, obrał innego nieprawego papieża, i nazwał go Mikołajem. Tego Jan rzeczywisty papież, jako sprawcę zgorszenia i rozerwania kościoła, które było dziełom złości i niechęci osobistej, wraz z rzeczonym Mikołajem fałszywym papieżem i jego stronnikami wyklął, kraj zaś Bawarski interdyktem kościelnym obłożył.

KSIĄŻĘ WŁADYSŁAW ŁOKIETEK WYSYŁA GERARDA BISKUPA WŁOCŁAWSKIEGO DO PAPIEŻA JANA XXII Z PROŚBĄ O KORONĘ KRÓLEWSKĄ..

Po uspokojeniu domowych zamieszek, spowodowanych śmiercią Henryka książęcia Szlązkiego i Głogowskiego, i spojeniu ziem Wielkiej Polski, to jest Poznańskiej i Kaliskiej, w jednę monarchia., od której za, życia Henryka książęcia Głogowskiego przez zgubne rozdwojenie były odpadły, Władysław Łokietek pan i monarcha Polski osądził, iż przyszła sposobna a długo oczekiwana pora przywrócenia królestwu Polskiemu dawnej chwały i świetności. Przemyślając zatem troskliwie o odzyskaniu ziemi Pomorskiej, nad której oderwaniem przez braci jałmużników Krzyżaków Pruskich wielce ubolewał, po naradzeniu się z swemi prałatami i przedniejszemi panami królestwa, postanowił wysiać Gerarda biskupa Włocławskiego, rnęża celującego radą i roztropnością i gorliwego miłośnika ojczyzny, który dla jej dobra zdawał się zrodzonym i wychowanym, w poselstwie do papieża Jana XXII (na ów czas mającego stolicę swoję w Awinionie, a po dwuletniem osieroceniu tejże Stolicy z przyczyny wszczętej między kardynałami niezgody, świeżo w tym roku obranego) zwłaszcza że Gerard sam się do tego poselstwa nastręczał, celem odparcia swoich krzywd i zniewag przez Krzyżaków Pruskich ojczyznie i kościołowi wyrządzonych i ciągłe się zwiększających. Dano mu więc w przepisie to zlecenie, aby dopraszał się u papieża zezwolenia na uwieńczenie koroną królewską książęcia Władysława Łokietka, który stal się był spadkobiercą niemal wszystkich części królestwa Polskiego, a słynny z dzielności i wspaniałości serca, przomysłem, roztropnością i biegłością w rzemiośle rycerskiem wszystkich książąt spółczesnych przewyższał; dokładając, że kraj Polski z wielu względów podupadły, przez takową koronacyą odzyska dawno siły do odpierania napaści ludów sąsiędnich i barbarzyńskich. Niemniej, aby papież swoją władzą Apostolską skłonił mistrza i Krzyżaków Pruskich do oddania i opuszczenia ziemi Pomorskiej, niedawno od królestwa Polskiego wydzierczym orężem oderwanej i nieprawnie przywłaszczonej. Ta albowiem droga, do odzyskania Pomorza zdala się łatwiejszą i sposobniejszą dla Polski, która poprzedniemi wojnami osłabiona i skołatana, jeszcze nie nabyła sil męzkich i czerstwości: a gdy przemoc gwałtowna w opanowaniu rzeczonej ziemi nie mogła być pod ów czas orężem świeckim skrócona i odparta, postanowiono użyć przynajmniej oręża duchownego, ażeby ta sprawa nie przedawniała się długością czasu, i aby Krzyżacy wiedzieli, że Polacy czują dobrze wyrządzoną sobie krzywdę, i nie przestają myśleć o odzyskaniu ziemi Pomorskiej, która im zawsze leży na sercu. Obok ustnych zleceń, dano mu nadto od prałatów i panów królestwa Polskiego pisma tej samej treści do papieża i zgromadzenia kardynałów, ażeby powtórzono razem i ustnie i piśmiennie prośby poświadczały ważność poselstwa, z którem wyprawiano Gerarda biskupa Włocławskiego, i gorliwość tych, od których owo poselstwo sprawował.

TRZYKROTNA WYPRAWA NA LITWĘ, Z NIEMAŁĄ JEJ SZKODĄ I SPUSTOSZENIEM.

Marszałek Pruski Henryk Plocke, rodem Sas, wziąwszy własnego tylko rycerstwa poczet zbrojny, wkroczył do Litwy, powiat Pastow zniszczył ogniem i grabieżą, i pięciuset Litwinów uprowadził w niewolą. A gdy za powrotom do Prus zasiał znaczną liczbę, rycerzy z nad Renu zebranych przeciw barbarzyńcom, ponowił niebawem wyprawę, do Litwy, i najechawszy powiat Miedniki, zamek Bisson zdobył i spalił, ośmiudziesiąt Litwinów stojących w nim załogą wymordował, nareszcie cały powiat Miedniki złupił i w perzynę obrócił. Potem mistrz Pruski Henryk z większem jeszcze wojskiem ruszył do Litwy, a dobywszy i zniszczywszy ogniem niższą część zamku Gedemin, część bowiem wyższa dzielnie była bronioną, gdy widział, że Litwinów nie zdoła wywabić do bitwy, podzielił wojsko na cztery zastępy, i kazał wszechstronnie rozszerzyć łupiestwa i pożogi. Wtedy wiele powiatów Litewskich, dotąd jeszcze nietkniętych, uległo pożodze i spustoszeniu, i wielki gmin ludzi zagarniony został w niewolą. A gdy obciążone łupami i jeńcy wojsko chrześciańskie z Litwy wracało, marszałek Pruski wyruszywszy pieszo, aby lepiej swój zamiar utaił, przybył o świcie pod zamek Ingedin, w spodziewaniu, że niedbałe od Litwinów strzeżony snadno opanuje. Ale omyliła go nadzieja; kiedy bowiem bezskutecznie, część tylko zamku spaliwszy, wracał do domu, poszli za nim w pogoń i uderzyli nań. Litwini. Legła z obu stron znaczna liczba ludzi, a rycerstwo marszałka zaledwo pokrywszy się w gęstwinach lasu ujść zdołało rąk Litwinów. Potem znowu, gdy już zboża dojrzewały, wkroczył tenże marszałek do Litwy, a opanowawszy i zniszczywszy ogniem dwa zamki Pistgedin i Ingodin, wszystkie zasiewy potłukł i popalił. Tej krzywdy mszcząc się Dawid, starosta zamku Litewskiego Gartin, wpadł w ośmset ludzi zbrojnych do Prus, i powiat Wunstorf mordami i grabieży spustoszył, znaczną także liczbę brańców uprowadził. Ale za wracającym poszedł w pogoń komtur v. Tapiow, a stoczywszy bitwę, odbił mu zabranych jeńców, pięciudziesiąt pięciu Litwinów na placu położył, a resztę zmusił do ucieczki.

ROK PAŃSKI 1317.

MISTRZ PRUSKI DOWIEDZIAWSZY SIĘ, ŻE KSIĄŻĘ WŁADYSŁAW ŁOKIETEK WYPRAWIŁ POSELSTWO DO RZYMU Z PROŚBĄ, O KORONĘ, USIŁUJE STAWIĆ MU PRZESZKODY, I PRZEZ SWOICH POSŁÓW NAMAWIA JANA KRÓLA CZESKIEGO, ABY JAKO PRAWY KRÓLESTWA POLSKIEGO DZIEDZIC PRZESZKADZAŁ ŁOKIETKOWI DO OSIĄGNIENIA KORONY.

Mistrz i zakon Krzyżaków Pruskich powziąwszy wiadomość, że Gerard biskup Włocławski udał się do Awinionu, z prośbą do papieża o przyznanie korony księciu Władysławowi Łokietkowi, i z użaleniem się na ich niecne czyny i bezprawia, jęli zabiegać troskliwie, aby temu obojgu stawić przeszkody. Zaczem nałożywszy podatki na wszystkie prowincye przez siebie opanowane, dla uskutecznienia tego co przeciw poselstwu Gerarda uczynić zamierzyli, z jednej ziemi Pomorskiej, chociaż po świeżych klęskach wojennych wycieńczonej i osłabionej, naznaczywszy po skojcu zwyczajnym opłaty od grzywny, trzydzieści tysięcy grzywien jak mówiono wycisnęli. Temi i innemi pieniędzmi, które z portu Gdańskiego i towarów zabieranych z rozbicia okrętów na zasadzie tak zwanego prawa Rodyjskiego poczęli sobie odtąd przywłaszczać, bogactwa ich w krótkim czasie wzmogły się i do niesłychanej wzrosły zamożności. Z wzmagającą się potęgą umysł ich butny i zuchwały w coraz większą urastał pychę i zarozumiałość. Wysławszy zatem do Awinionu posłów, którzyby prośby i zażalenia. Polaków ladajaką i wykrętną zbyli odpowiedzią, inne poselstwo wyprawili do Jana króla Czeskiego z darami i upominkami znakomitej wartości, usiłując go skłonić równie datkiem jak namową: "aby nie dopuszczał osadzać na stolicy królestwa Polskiego Władysława Łokietka, w którym sobie i królestwu swemu groźnego mieć będzie nieprzyjaciela, zwłaszcza gdy sam słuszniejszem prawem niż Władysław mógł sięgać po toż królestwo, na zasadzie związków małżeńskich z Elżbietą, która była córką Wacława króla Czeskiego i Polskiego, prawnie mu przynależące. '' Dał się snadno namówić król Czeski; zaczem wysłani od niego posłowie do Awinionu, żądaniom Polaków przez Gerarda biskupa Włocławskiego wyniesionym usiłowali tak osobistemi zabiegi jako i jawnem działaniem stawiać przeszkody, a z różnych względów wywodzić, że królestwo Polskie spadało na Jana króla Czeskiego, który też słusznie aż po te czasy używał takowego tytułu; wszystko zaś, co przedstawili i przytoczyli, w swoim czasie i w swojem miejscu obiecywali udowodnić.

JAN HRABIA LUXEMBURSKI, MSZCZĄC SIĘ ZA WYPĘDZENIE SIEBIE Z KRÓLESTWA CZESKIEGO, NAJEŻDŻA CZECHY: ALE PRZECIW NIEMU WYCHODZI WILHELM ZAJĄC I ZMUSZA GO DO UCIECZKI.

Wygnany dla wielu przestępstw przez panów przedniejszych i szlachtę. Czeską Jan hrabia Luxemburski, król Czeski, mszcząc się swojej zniewagi, zgromadził znaczne posiłki Niemców a zwłaszcza Szwabów, i przy pomocy Bolesława książęcia Brzegskiego i Lignickiego wtargnąwszy do Czech, spustoszył je mieczem, łupiestwem i pożogą. Ale wyszedł przeciw niemu Wilhelm Zając, i stoczył walkę naprzód z Szwabami, a potem i Jana króla Czeskiego, pozbawionego posiłków Szwabskich, wypędził. Jan król za nieprzyjaciela Czech osądzony, że Niemcom najbardziej sprzyjał, i Czechy na wiele klęsk naraził, obudził przeciw sobie nienawiść wszystkich niemal Czechów; zewsząd zatem ścigały go obelgi i zniewagi, a panowie Czescy szarpali szydersko jego sławę. Żałowali też bardzo Czesi, że męża Niemieckiego rodu, im samym i mowie ich Słowiańskiej nienawistnego, obyczajów szpetnych i ohydnych, królem Czeskim obrali, który już wtedy dawał im się we znaki, i więcej zapewnie byłby im szkodził, gdyby temu spiesznie nie byli zapobiegli.

GŁÓD STRASZNY W POLSCE.

Tegoż roku w Polsce i w Czechach głód tak wielki panował, że matki z rozpaczy własne dzieci zjadały. Wilki także z głodu rzucały się na przechodzących, nie zważając nawet na wymierzane z ręcznych kusz pociski, i pokonanych z chciwością pożerały.

Dnia piętnastego miesiąca Grudnia, Marya, żona Karola króla Węgierskiego, a córka Kazimierza książęcia Polskiego na Cieszynie i Bytomiu, umarła w Temeswarze, i w Białogrodzie stołecznym z królewskim przepychem pochowaną została. Po jej śmierci Karol król Węgierski pojął w powtórne małżeństwo Beatę, córkę Henryka cesarza Rzymskiego, a siostrę rodzimą Jana króla Czeskiego. Ale i ta zaledwo rok jeden przeżywszy zeszła ze świata; zwłoki jej pochowano w Waradynie.

ROK PAŃSKI 1318.

WŁADYSŁAW KSIĄŻE LIGNICKI, CHCĄC OD BRATA ODZYSKAĆ SWOJE KSIĘSTWO, KTÓRE MU BYŁ W TRZYDZIESTU DWÓCH TYSIĄCACH GRZYWIEN ZASTAWIŁ, BIERZE PRZED SIĘ WYPRAWĘ: ALE ZWYCIĘŻONY, DOSTAJE POMIESZANIA UMYSŁU.

Władysław książę Lignicki. syn Henryka V książęcia Wrocławskiego, trafiony ciężkim i głębokim smutkiem, że dzielnicę swoję księstwo Lignickie, na zasadnie podziału między braćmi ustanowionego, bratu swemu Bolesławowi księciu Brzegskiemu w trzydziestu dwóch tysiącach grzywien długu zastawił, przez co sam pozostał w niedostatku i nędzy, a Bolesław posiadł razem księstwa Lignickie i Brzegskie; poduszczony namowami nieprawych doradców, postanowił wojnę wydać bratu Bolesławowi książęciu Brzegskiemu, w nadziei, że orężem zmusi Bolesława do zwolnienia mu rzeczonego długu i odstąpienia bratniej dzielnicy, księstwa Lignickiego. Począł więc z największą, jak tylko mógł gwałtownością, i własne Lignickie i Brzegskie do brata swogo należące księstwo pożogami, łupiestwy i rozmaitemi klęskami pustoszyć. Bolesław książę Brzegski, wystąpiwszy z silnym odporem, zwłaszcza iż mu nie zbywało na ludziach i orężu, wnet zamachy jego ukrócił, a po kilkokrotnych porażkach i zupełnej wojska jego rozsypce, samego Władysława poimawszy, w zamku Lignickim uwięził, i przez pól roku okutego na ręce i nogi w katuszy trzymał. Potem za wdaniem się z obu stron przyjacioł, nastąpiła między nimi ugoda, z tem zastrzeżeniem: "aby Bolesław książę Brzegski księstwo Lignickie w pieniądzach sobie przysądzonych trzymał, Władysławowi zaś bratu corocznie pięćset grzywien na jego utrzymanie płacił. " Pod takim warunkiem Władysław książę Lignicki uwolniony z więzienia, począł zaraz, wbrew zawartej umowie, nalegać na Bolesława książęcia Brzegskiego o jakieś trudne zobowiązania, twierdząc, jakoby mu Bolesław miał wielorakie i nader hojne poczynić obietnice. Czemu gdy tenże Bolesław książę Brzegski zaprzeczał, z uchwały sędziów i panów stron obydwóch przymuszony był dla usprawiedliwienia się trojaką składać przysięgę. Widząc Władysław książę Lignicki, że mu wszystko nie tak poszło jak się spodziewał, wpadł w szaleństwo, i w swem obłąkaniu połączył się z jakimś rycerzem, który miał zamek Hornsberg w górach leżący, zkąd ze zgrają wygnańców, zbiegów i potępionych dłużników począł za zdobyczą najeżdżać księstwa Lignickie i Brzegskie. Ale gdy raz po nowe łupy wpadł do wsi Jankowa i Wierzbna (Wirbin) w ziemi Brzegskiej, wieśniacy, którzy dla swego bezpieczeństwa stu ludzi zbrojnych mieli w gotowości, z dwudziestu towarzyszami schwytali go i do Bolesława księcia Brzegskiego odprowadzili. Wtrącony powtórnie do więzienia i przez rok cały trzymany w zamku Lignickim, do takiego przyszedł szaleństwa, że i siebie samego i wszystkich którzy mu posługiwali chciał zabić, przeto nikt do niego przystąpić nawet nie śmiał. Gdy wreszcie ochłódł nieco z tego pomieszania, wypuszczono go na wolność; wszelako nie postępował już trzeźwo i rozsądnie, ale jak obłąkany, z jednym lub dwoma towarzyszami, włóczył się i przejeżdżał w gościnę od księdza do szlachcica, od szlachcica do sołtysa, i trwał w takim obłędzie i pomieszaniu przez czas niejaki, poczem odzyskał znowu przytomność umysłu i zdrowie.

MISTRZ PRUSKI RZECZNIKA BISKUPA WŁOCŁAWSKIEGO WTRĄCA DO WIĘZIENIA, Z KTÓREGO DOPIERO ZA OKUPEM TRZECHSET GRZYWIEN WYPUSZCZONO GO NA WOLNOŚĆ.

Tegoż roku panowała w Polsce gorączkowa zaraza. Gdy Gerard biskup Włocławski wyniósł w kuryi Rzymskiej, pod ów czas w Awenionie utrzymywanej, zażalenia na krzywdy kościołowi swemu przez mistrza i zakon Pruski wyrządzone, i tak uchwałami i w konsystorzu Apostolskim orzeczonemi, jako też upomnieniami Stolicy Apostolskiej, nakazujacej temuż mistrzowi i zakonowi pod zagrożeniem kar kościelnych zwrócenie tego wszystkiego, co w dziesięcinach i dobrach do stołu biskupa Włocławskiego należących w ziemi Pomorskiej sobie przywłaszczyli, wymierzał na nich sprawiedliwość: rzeczony mistrz i Krzyżacy, nie mogąc mścić się na samym biskupie, wywarli złość swoję na jego przyjacioł, i Pawła zastępcę tegoż biskupa na Pomorzu we wsi Sobkowie uwięziwszy, przez długi czas trzymali pod straży i niewinnie męczyli. Ten pragnąc wybawić się z więzów i doznawanych kaźni, wszedł z mistrzem Krzyżackim w ugodę, i za uwolnienie siebie z więzienia trzysta grzywien mu wyliczył. Papież Jan XXII, tak z zeznań Gerarda biskupa Włocławskiego, jako i innych doniesień, wielką powziął niechęć ku zakonowi Krzyżackiemu, o liczne obwinionemu bezprawia, i tak dalece był nań oburzony, że go podobnie jak zakon Templaryuszów znieść zamyślał.

PO JANIE SYNU ABRAHAMA, BISKUPIE PŁOCKIM, WSTĘPUJE NA STOLICĘ FLORYAN.

Zszedł tegoż roku ze świata Jan syn Abrahama biskup Płocki, przesiedziawszy na stolicy lat ośm; pochowano go z należytą czcią w kościele Płockim. Nastąpił po nim Floryan z Kościelca, rodem Kujawianin. Umarł zaś rzeczony Jan na gorączkę, która szerząc się zarazą po całem królestwie Polskiem, wielką kraj nawiedziła klęską. Był zaś rzeczony Floryan rodem szlachcic, herbu Bróg, wybrany przez kapitułę, a za szczególnem i przychylnem zezwoleniem "Wacława czyli Wanka, księcia Mazowieckiego, od Janusza arcybiskupa Gnieźnieńskiego potwierdzony i wyświęcony.

USTANOWIENIE OPŁATY DENARA Ś. PIOTRA.

Opłata denara Ś. Piotra na lampy, przez Kazimierza I króla Polskiego kościołowi Rzymskiemu i jego Głowie przyrzeczona, którą do tego czasu niedbale uiszczano, za sprawą poborców Apostolskich (kollektorów) została wznowiona. Chociaż bowiem początkowo z każdego domu i rodziny składano po trzy tylko denary zwyczajnej monety i po przetaku owsa, uchylono wszelako ten zwyczaj, a postanowiono, aby włościanie i osadnicy od każdej głowy płacili rocznie po jednym denarze. Który-to obyczaj trwa po dziś dzień, zachowany wiernie aż do naszych czasów.

ROK PAŃSKI 1319.

PAPIEŻ, Z POWODU ZARZUTÓW WYNIESIONYCH PRZEZ JANA KRÓLA CZESKIEGO, NIE CHCĄC WŁADYSŁAWOWI ŁOKIETKOWI PRZYZNAĆ KORONY KRÓLEWSKIEJ, PISZE DO NIEGO Z WIELKIEM POCZCZENIEM.

Długo przeciągały się spory o prawa i tytuł królestwa Polskiego, przed papieżem Janem XXII i konsystorzem Apostolskim popierano przez Gerarda biskupa Włocławskiego ze strony Władysława książęcia Polskiego i monarchy, przeciw posłom Jana króla Czeskiego: a lubo wnioski wynoszone za tymże Janem królem Czeskim zbijał dowodnie i odpierał rzeczony biskup Gerard, który nawet po odjeździe z Awenionu posłów króla Czeskiego usilnie nalegał na papieża i kardynałów o przyznanie korony książęciu Władysławowi Łokietkowi; wszelako papież, nie chcąc narazić się Janowi królowi Czeskiemu (który połączony związkami powinowactwa z Filipem królem Francyi, córkę jego zaręczoną synowi swemu Wacławowi na dwór króla Francuzkiego oddał na wychowanie, gdzie tenże odmieniwszy imię, nazwany został Karolem), mimo usilnego nastawania Polaków ociągał się z wydaniem przychylnego dla nich wyroku. Wydał jednak do prałatów i panów Polskich odezwę, w której zaspokajając wątpliwe ich oczekiwania, wzywał tychże prałatów i panów do koronacyi książęcia Władysława. "Wymawiał się, że nie mógł wydać stanowczego orzeczenia; jednakże nie szczędząc oświadczeń, z których wyraźnie okazywało się, czego sobie życzył, zachęcał panów Polskich aby dopełnili koronacyi. Zaczem Gerard biskup Włocławski, gorliwie popierający tę całą sprawę, wyrozumiawszy dobrze wolą Stolicy Apostolskiej, i uczyniwszy o niej obszerne sprawozdanie, wskazał przez listy i posły książęciu Władysławowi, prałatom i panom Polskim (sam bowiem pozostał w miejscu i nie odstępował kuryi Rzymskiej, pókiby sprawy królestwa Polskiego i jego kościoła pożądanego nie osięgły celu), aby bez żadnej zwłoki przystąpili do obrzędu koronacyi, której pomyślny obiecywał skutek. Co do opanowania przez Krzyżaków ziemi Pomorskiej, papież wydał listy do arcybiskupa Gnieźnieńskiego, biskupa Poznańskiego i opata Mogilnickiego, z zaleceniem: "aby rozpoznali w ogóle stan sprawy, i jeśliby się okazało, że mistrz i zakon ziemię Pomorską nieprawnie w swoje zagarnęli posiadanie, aby ich skłonili karami kościelnemi, z przyzwaniem po mocy oręża świeckiego, do oddania rzeczonej ziemi. " Co wszystko iżby czasom potomnym było dobrze wiadome, a pod żadnym względem nie mogło wątpliwości ulegać, załączamy tu obadwa w swojej treści listy Apostolskie, na świadectwo temu o czem powiadamy:

"Jan biskup, sługa sług Bożych. Przewielebnym Braciom, Arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu i jego Suffraganom, pozdrowienie i Apostolskie błogosławieństwo. Przed niejakim czasem Przewielebny Brat nasz Gerard biskup Włocławski, Wasz zaś i ukochanych synów Waszych Opatów klasztornych, przeorów, kaznodziejów i gwardyanów Braci mniejszych i ich zgromadzeń zakonnych, tudzież kapituł, kościołów i wszystkich dostojnych mężów, książąt, hrabiów, baronów, nakoniec społeczeństw i gmin wszela kich, miast i zamków w królestwie Polskiem, posłannik, do tego z osobna wyznaczony, stawiwszy się przed nami osobiście, złożył nam Wasze i ich listy, w których Apostolstwu naszemu postanowiliście między innemi oznajmić, że z dawna, od zejścia sławnej pamięci króla Polskiego, przez wybuchłe wówczas między mieszkańami królestwa rozterki, zamięszania i wojny domowe, słuszną karą za grzechy, królestwo Polskie, które niegdyś kwitnęło bogactwy, trapione z inąd częstemi najazdami Tatarów, Litwinów, Rusi i innych pogan, którzy naród Polski, jakby nowo nawrócony do wiary, po wiele kroć zaganiając w niewolą, na sromotne wskazywali więzy, i zmuszali z obelgą, Zbawiciela porzucali światło prawej wiary a służyć bałwochwalstwu; niemniej szarpane zaborami rozmaitych części kraju i miejsc pozbawionych obrony, które obcy najezdcy gwałtownie napadali, w ciężką popadło niedolę. W kościołach zaś, klasztorach, i innych przybytkach Bogu poświęconych, dziełach ludzi pobożnych i wiernych, gdzie Wszechmocny cześć należną odbierał, nabożeństwu i chwała Boża ustała; tak iż jedno z nich stały się jaskiniami łotrów, inne pustkami zostawione poupadały i w ruinach zaległy. Dodali i to w rzeczonym liście, że jeśli Stolica Apostolska w swej troskliwości szybkiemi środkami temu nie zaradzi, lękać się potrzeba, ażeby kraj cały w wieczną nie popadł zgubę. Dlaczego równie wy przez Biskupa rzeczonego i pismo wasze, jak i sam tenże Biskup, dopraszaliście się usilnie, abyśmy z uwagi, że królestwo to Nam i kościołowi Rzymskiemu bezpośrednio podlega, a na znak podległości daninę która się zowie denarem Ś. Piotra Nam i kościołowi temuż opłaca, otworzywszy łono miłosierdzia, ulitowali się po ojcowsku nad jego klęskami i niedolą, i miłościwie opatrzyli je takim królem, któryby dał z siebie budujący przykład, jak poddanych prowadzić należy po drodze sprawiedliwości, i za łaską Najwyższego prostował nieprawych, skracał zuchwałych, i naprawiał co upadłe i zepsowane; iżby pomienione królestwo, z toni niebezpiecznej tylu klęsk, w które ustawiczne popada, za pomocą Bożą wyrwane, odzyskało dawny pokój i swobodę. Żądaliście zatem, abyście ukochanego Syna naszego, przesławnego męża Władysława, Krakowskiego, Sandomierskiego, Sieradzkiego, Łęczyckiego, Kujawskiego, Polskiego i ziemi Pomorskiej książęcia i dziedzica, a nawet posiadacza, słynnego odwagą i przezornością zasobnego w wojsko i bogactwa, potężnego wielką liczbą poddanych, twierdz i warowni, z łaski naszej Apostolskiej wynieśli na stolicę królewską, i zgodnie królem Polskim mianować i koronować zalecili. Ponieważ zaś z przyczyn powyżej wymienionych najpewniejszą mieć nadzieję, mieć nadzieję, że pomienione królestwo przez takowe stolicy obsadzenie odzyskawszy swoje siły i potęgę, skutecznie oprzeć się zdoła napadom rzeczonych pogan i snadniej zgubne ich zamachy ukrócić; a w błogim pokoju, i przy należytym wymiarze sprawiedliwości, kościoł poprzedniemi rozterkami skołatany, za łaską Bożą wróci do dawnej mocy i czerstwości, i osoby duchowne w rzeczonem królestwie wraz z swemi kościołami uwolnione od gwałtów i ucisku, oddychając swobodniej, będą mogły zajmować się pomnażaniem chwały Boskiej, wierni zaś tego królestwa wypełnianiem zakonu Bożego i przepisów. Rzymskiego kościoła, który za Matkę swoję i zwierzchniczkę, uznają, i utwierdził, w sobie ducha wiary i pobożności: przyjęliśmy łaskawie pomienionego Biskupa i złożone przezeń listy, wysłuchali z przychylnością prośbę o przyznanie korony rzeczonemu Książęciu, i rozważyli bacznie i miłościwie pisma tejże samej treści. Wprawdzie posłowie ukochanego syna naszego Jana, dostojnego króla Czeskiego, do Nas przybyli, dopraszać się u Stolicy naszej Apostolskiej z pokorą abyśmy wstrzymać raczyli przyznanie korony rzeczonemu książęciu, z przyczyny iż król Jan rościł z swej strony prawo do królestwa Polskiego, co w swojem miejscu i czasie obiecywali udowodnić: ale tenże Biskup, po przełożonych wnioskach posłów, twierdził przeciwnie i dowodził po wiele razy, że król rzeczony żadnego nie może przywłaszczać sobie prawa do królestwa Polskiego, gdy prawo to służy w zupełności samemu tylko księciu Władysławowi, jako królestwa tego prawemu dziedzicowi i panu, który je prawem przyrodzonym odebrał w spadku po swoich przodkach; a ztąd usilnie nalegał tak w waszem jak swojem imieniu o przyznanie rzeczonemu książęciu korony. My zatem, chcąc każdego przy prawach mu służących zostawić, osądziliśmy za rzecz słuszną wstrzymać się z wyrokiem takowego przyznania; przez co atoli nie myślimy bynajmniej przesądzać prawa należącego Wam i innym proszącym, którego wolno Wam będzie używać, jak i kiedykolwiek zechcecie, bez ujmy i ubliżania prawu cudzemu. Dan w Awinionie, dnia dziewiętnastego Sierpnia. Naszych rządów Papieskich trzeciego roku. "

JAN HRABIA LUXEMBURSKI, WYPĘDZONY Z KRÓLESTWA CZESKIEGO, USIŁUJE PODSTĘPEM JE ODZYSKAĆ, I NA ZGUBĘ PANÓW CZESKICH UKŁADA ZDRADĘ; ALE CI, OSTRZEŻENI PRZEZ KRÓLOWĄ, UCHODZĄ NIEBEZPIECZEŃSTWA.

Jan hrabia Luxemburski podwójnem dotknięty nieszczęściem, strąceniem ze stolicy Czeskiej i doznaną w wojnie klęską, nie wiedząc co miał począć, gdy ani siły ani zasoby mu nie wystarczały do upokorzenia zbuntowanych Czechów, udał się, do papieża Jana XXII o pomoc duchowną, i wymógł nakaz pod klątwą wydania sobie żony Elżbiety. Ale panowie Czescy klątwą i interdykt mało sobie ważyli; dopiero na prośbę duchowieństwa Czeskiego postanowili, aby królowa Elżbieta udała się do króla Jana Luxemburskiego, i pozwolili jej wyjechać, w towarzystwie przysłanych od króla Jana do jej odprowadzenia Niemców. Już przybyła do miasta Pilzna, kiedy panowie Czescy wzruszeni żalem puścili się za odjeżdżająca i dogoniwszy ją pod Tachowem odpędzili Niemców, a sami odprowadzili królową do Pragi z powrotem. Od togo czasu niczem już nie dali się do tego nakłonić, aby Elżbieta oddana była królowi, i woleli z opornym i zatwardziałym umysłem wytrzymywać kary kościelne. Jan zaś hrabia Luxemburski i król Czeski, poniechawszy oręża, wziął się, na wybiegi, do których jako człek z przyrodzenia chytry był najsposobniejszym. Za pośrednictwem więc przyjacioł obojej strony starał się pogodzić z Czechami, a przyrzekłszy im i zaprzysiągłszy poprawę w swych obyczajach i postępkach, przejednał ich sobie, i po kilkoletniej przerwie odzyskał rządy królestwa Czeskiego. Pałając atoli żądzą zemsty za doznane obelgi i klęski, gdy nie mógł jawnie, postanowił zdradziecko jej dokonać. Tym celem łąkę jednę piękną, murom otoczył, a dokoła pobudował wieże, i zapowiedział że w tem miejscu odprawiać się miały turnieje: potajemne zaś w owych wieżach ponasadzał Niemców, którzy w czasie odbywających się igrzysk zajętych niemi panów i starszyznę Czechów mieli wymordować, Zamach ten zdradziecki zmiarkowawszy królowa Czeska Elżbieta, ulitowała się nad swoim rodem i plemieniem, a dla odwrócenia nieszczęścia dała znać panom Czeskim, jaka na ich głowy zgotowana była klęska. Oni wybrali się zbrojno i przybyli na plac turniejów, a uderzywszy tak na mury jako i wieże na ich zgubę wielkim nakładem zbudowane, do szczętu je znieśli i z ziemią, zrównali. Przerażony tak niespodzianym rzeczy zwrotem Jan król Czeski, bojąc się, aby kiedyś zdrady i zamachy jego nie przyspieszyły jemu samemu zguby, nie poważył się już odtąd żadnych knować podstępów i nie szukał nad Czechami zemsty.

PO ŚMIERCI HENRYKA BISKUPA WROCŁAWSKIEGO, Z PRZYCZYNY ROZERWANIA ZDAŃ W KAPITULE, DWAJ RAZEM OBRANI BISKUPI PRZEZ LAT BLISKO SIEDM W KURYI RZYMSKIEJ ZWODZĄ Z SOBĄ SPORY.

Tegoż czasu, dnia dwudziestego czwartego Września zszedł ze świata Henryk z Wierzbna biskup Wrocławski, i w kościele Wrocławskim pochowany został. Kapituła przystąpiwszy do wyboru nowego biskupa podzieliła się na dwa stronnictwa, zkąd równie między wyborcami jako i wybranemi zgubna i zawiści polna powstała walka. A gdy żadna strona nie chciała drugiej ustąpić, Obadwaj bowiem wybrani stali upornie przy swojem prawie, wytoczono spór do sądu papieskiego, gdzie przez lat blisko siedm rozpierali się z sobą przeciwnicy, i wielkie na to a bez skutku zmarnowali nakłady. Lubo wreszcie po długich sprzeczkach Wit przemógł w sprawie, wszelako odniesionem zwycięztwem nad przeciwnikiem swoim Lutoldem ośm tylko dni się cieszył, nagle bowiem śmierć go zabrała.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ LIGNICKI, MSZCZĄC SIĘ KRZYWDY OJCOWSKIEJ, WYDAJE WOJNĘ KONRADOWI KSIĄŻĘCIU OLEŚNICKIEMU, I PRZYWIÓDŁSZY GO DO OSTATNIEJ NĘDZY, WSZYSTKIE JEGO POSIADŁOŚCI ZAGARNIA.

Bolesław książe Brzegski i Lignicki, oburzony i do żywego tknięty uwięzieniem ojca swego Henryka V, i wymuszoną na nim stratą kilku miast i miasteczek, wyzionął swój gniew przeciw synowcom Konrada książęcia Głogowskiego, prześladowcy swojego ojca, i wydał wojnę Konradów i synowi Henryka Głogowskiego, któremu dostało się było Olesno (Oleszna) i miasta na ojcu jego wyzyskane. Z taką. zaś zapalczywością wziął się do oręża, że wnet dziedzinę Konrada książęcia Oleśnickiego przeciwnika swego spustoszywszy ogniem i grabieżą;, i samego Konrada w kilku pokonawszy bitwach, przywiódł go prawie do nędzy, tak iż pomieniony Konrad jednego tylko miał konia i odziewał się płaszczem płóciennym. Ale za wdaniem się z obu stron panów przedniejszych, ukończyła się przecież ta wojna, i Konrad książę na Olesnie, na mocy zawartej wtedy ugody, przymuszony był Bolosławowi książęciu Brzegskiemu i Lignickiemu oddać Namysłów, Beroltow, Kluczbork (Kruczborg), Byczynę (Piczeen), Kuncestadt, i na zawsze z tych miast ustąpić. Olawę zaś (Volavia) i Lubiąż (Lubens), chociaż do księstwa Lignickiego należały, i od dzielnicy ojca jego Henryka V niesłusznie były oderwano, Bolesław książę Brzegski i Lignicki, litując się nad nędzą Konrada książęcia Oleśnickiego, odstąpił mu i darował. Nabytkiem tyłu dóbr zbogacony książę Szlązki sława, i znaczeniem nad wszystkiemi górował. A pragnąc więcej nią jeszcze górować, począł zbyt szczodrze wylewać swoje laski na rycerstwo, podwładnych i lenników, niezwykle wreszcie i miarę przecliodzące czynić znowu wydatki: przez co w mnogie i lichwą obciążone zabrnąwszy długi, miasteczko Niemczę (Niempcz) z obwodem Bernardowi książęciu Świdnickiemu, a Hajnowę i Złotogórę (Aureusmons) mieszczanom Wrocławskim, wierzycielom swoim, w wielu tysiącach grzywien zastawił.

GŁÓD CIĘŻKI W POLSCE ZMUSZA MIESZKAŃCÓW DO ŻYWIENIA SIĘ LUDZKIEMI CIAŁY.

Głód, który przez dwa lata poprzednie królestwu Polskiemu srodze dojmował, przedłużając się jeszcze na rok trzeci i z większą niż wprzódy wzmagając wszędy srogością, do takiej łudzi przywiódł ostateczności, że (strach powiedzieć!) rodzice dzieci, a dzieci rodziców z głodu zabijały i jadły. Niektórzy ciała wisielców z szubienicy odrywali i zjadali. Inni przy wymorzonych i słabych żołądkach dorwawszy się, zbyt chciwie jadła, padali i umierali.

ROK PAŃSKI 1320

POLACY NIE CZEKAJĄC NA NOWY WYROK APOSTOLSKI, WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA KORONUJĄ, W KRAKOWIE NA KRÓLA: W TYM CELU PO RAZ PIERWSZY SPROWADZAJĄ KORONĘ I KLEJNOTY KRÓLEWSKIE Z GNIEZNA DO KRAKOWA.

Prałaci i starszyzna, panowie i szlachta całego królestwu, posłyszawszy o odezwie papieża Jana XXII, i z wielkim rozmysłem uważywszy, co pomieniony papież w cichości doradzał, za namowo, zwłaszcza i przestrogą Gerarda biskupa Włocławskiego, nie czekali już na wyraźne orzeczenie papieża, lecz za powszechnem życzeniom, zgodą i zezwoleniem postanowili książęcia Władysława Łokietka koronować na króla Polskiego, i do dopełnienia tego obrzędu naznaczyli dzień Niedzielny ŚŚ. Fabiana i Sebastyana. Aby zaś ta koronacja odbyła się tem szczęśliwiej i uroczyściej, uchwalono, zaszczyt koronowania królów Polskich odjąć kościołowi Gnieźnieńskiemu, a przenieść go na Krakowski, który niegdyś miał także godność arcybiskupią. Za rzecz słuszną i przyzwoita osądzili panowie wszyscy i starszyzna, ażeby tym przywilejem podmień i uświetnić kościoł Krakowski i miasto, które położeniem swojem, znaczną liczbą mieszkańców, obronnością murów, i wszelakich rzeczy z okolic mu dostarczanych obfitością nad inne celowało, a rozmaitemi ozdobami, zwłaszcza Ś. Stanisława Męczennika i wielu innych Świętych ciałami i osobliwszą ku nim czcią i nabożeństwem wielce się zaszczycało. Gdy więc nadszedł dzień Niedzielny ŚŚ. Fabiana i Sebastyana, zgromadziły się do miasta Krakowa wszystkie stany, prałaci i panowie przedniejsi królestwa, i książe Władysław Łokietek w kościele Krakowskim przez Janusza arcybiskupa Gnieźnieńskiego, po odśpiewanej przezeń uroczyście mszy ś., w obec towarzyszących obrzędowi biskupów Jana Muskaty Krakowskiego i Domarata Poznańskiego, tudzież opatów Tynieckiego, Mogilnickiego, Jędrzejowskiego i Brzeźnickiego (Brzeszensis) w kapach i infułach, i licznego grona starszyzny, panów przedniejszych i szlachty, namaszczony został na króla, księżna zaś Jadwiga małżonka jego, córka Bolesława książęcia Poznańskiego, na królową Polską, i oboje koronami królewskiemi, które z Gniezna wraz z jabłkiem i berłem i innemi godłami królestwa do Krakowa przywieziono, uwieńczeni. Dzień ten cały obchodzono uroczyście i z radością powszednia. Nazajutrz zaś po koronacyi, król Władysław ubrany po królewsku, zszedłszy do miasta Krakowa w towarzystwie prałatów i panów, i zasiadłszy na przygotowanym sobie majestacie, wśród mnóstwa zgromadzonego ludu, od mieszczan Krakowskich z ochotą garnących się do swego pana, hołd i przysięgę wierności odebrał. W ów czas to kościoł Krakowski nabył po raz pierwszy prawa, zaszczytu i przywileju, iż stał się miejscem koronacyi królów Polskich, i odtąd miał już na zawsze tego prawa używali. Postanowiono oraz uchwalił powszechną, aby w zamku Krakowskim, jako grodzie najwarowniojszym, złożoną, była i strzeżoną korona i inne ozdoby królewskie, które we wsi Gnieźnie (in rure Gnesnensi), nie zdolnej zastawili się napaści nieprzyjacielskiej, bezpiecznie przechowanemi być nie mogły; a w kościele Krakowskim aby się na potem odbywały koronacye królów i królowych Polskich, gdy miasto Kraków do pomieszczenia znacznej ludności najsposobniejsze, i we wszystkie rzeczy do życia i potrzeby ludzkiej służące najlepiej opatrzone, tak swoim jak i obcym przychodniom i wygód i przyjemności i bezpiecznego a wielce powabnego użyczyć mogło schronienia. Od togo zaś czasu Władysław Łokietek król Polski od wszystkich poddanych królestwa Polskiego odbierał okazy największej czci, miłości i pełnego bojaźni poszanowania; a ci, którzy niegdyś natrząsali się. z jego nieszczęść, kiedy tułać się musiał po Węgrzech, otaczali poźniej tron jego z największą czcią i pokorą.

JAN MUSKATA BISKUP KRAKOWSKI UMIERA. JEGO NASTĘPCA NANKIER KOŚCIOŁ KATEDRALNY KRAKOWSKI, PO ZBURZENIU DAWNEGO, BUDUJE NA NOWO I ZNACZNIE ROZSZERZA.

Złożony kilkutygodniową chorobą Jan Muskata biskup Krakowski, dnia siódmego Lutego, opatrzony ŚŚ. Sakramentami, pobożnie i po chrześciańsku zakończył życie, po latach dwudziestu sześciu zarządzania kościołem Krakowskim. Zwłoki jego, stosownie do wydanego za życia rozporządzenia, przeprowadzono do Mogiły, i po prawej stronie chóru z należną czcią pochowano. Po jego śmierci, prałaci i kanonicy Krakowscy, którzy wtenczas według zwyczaju na uroczystość Oczyszczenia Ś. Maryi odprawiali kapitułę, przystąpiwszy do wyboru nowego biskupa, i przyzwawszy tym celem nieobecnych, a to z zalecenia Władysława króla Polskiego, obrali zgodnie przez tajemne głosowanie biskupem Krakowskim Nankiera kanonika Krakowskiego, szlachcica herbu Oksza (Oxa), rodem z ziemi Opolskiej, dla osobliwszych męża tego cnót i przymiotów, któremi już od dawna się odznaczał. Na ten wybór Władysław król Polski, jako zwierzchnik, proszony o to od kapituły Krakowskiej i wybranego Nankiera, dał swoje królowskie zezwolenie. Potwierdził go zaś Jan XXII papież, a Janusz arcybiskup Gnieźnieński na biskupa Krakowskiego wyświęcił. Jakiej zacności Nankier i jak pobożnym był mężem, okazał to zaraz w początkach wyniesienia swego na stolicę. Zważywszy bowiem, że kościoł Krakowski zbyt szczupło był zabudowany, gdy starodawna i według przemożności owych czasów nader niska jego budowa przez świeży jeszcze pożar wielce znikczemniała, zburzył stary, a począł z wielkim nakładem stawiaj nowy z ciosowego kamienia, rozszerzając go wzdłuż i wszerz, o ile miejsce dozwalało. Przy tem odbudowaniu dawnego kościoła wiele znakomitych grobowców książąt i biskupów zniesiono i zatracono. Na ty zaś tak kosztowną budowy kościoła katedralnego Krakowskiego nie tylko sam Nankier biskup Krakowski dwie części, a kapituła trzecią dala część nakładu, ale i duchowieństwo całej dyecezyi Krakowskiej złożyło składkę dobrowolną, i z każdego pod ów czas nieosadzonego beneficium i parafialnego kościoła królewskiej i świeckiej kollacyi dochody pierwszoroczne na wydatki rzeczonej budowy znoszone były i wybierane.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK PORUCZA SPRAWĘ SĘDZIOM APOSTOLSKIM, I ZAPOZWAWSZY MISTRZA WRAZ Z ZAKONEM KRZYŻACKIM, WYSYŁA Z SWEJ STRONY PRAWOBROŃCÓW, A SAM ZAJMUJE SIĘ WYMIERZANIEM SPRAWIEDLIWOŚCI.

Po dopełnionym obrzędzie koronacyi, zajął się Władysław król Polski sprawami rzeczypospolitej, a zwłaszcza dróg publicznych ubezpieczeniem, wytępieniem łotrów i złodziei. Znosząc się i naradzając z pomocnemi sobie prałatami i panami Polskimi, wydal różne ustawy i nakazy (constitiutiones et edicta) i spiesznego ich wykonania dopilnował. Ponieważ zaś wielce go bolała utrata ziemi Pomorskiej, zwrócił więc wszelkie jakie mógł usiłowania ku jej odzyskaniu. A naprzód, za zgodą, i uchwałą swoich radców (consiliarii) nakazał, stosownie do polecenia Stolicy Apostolskiej, danego arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, biskupowi Poznańskiemu i opatowi Mogilnickiemu, wytoczyć przeciw Krzyżakom spór sądowy, i tym celem w obecności swojej otworzyć bullę; papieską., mocą, której na nalegania Władysława króla postanowiono wydać pozew mistrzowi Fryderykowi i komturom Krzyżaków Pruskich; a wyrażeni biskupi, wezwani do prowadzenia sprawy, wszelkiego w tej mierze przyrzekli dołożyć starania i gorliwości. Tak rzecz całą urządziwszy, a biskupom i panom stosowne naznaczywszy wynagrodzenia, król Władysław wyjechał z Krakowa i wraz z dostojną królowa. Jadwiga, udał się do Sandomierza, gdzie przez cały post czterdziestodniowy wysiadywał. Tam ustanowił także Filipa kanclerza, Zbigniewa podkanclerzego królestwa i Jana z Rudy (Rudonsem), kapelanów swoich, prokuratorami i prawobrońcami w sprawie wytoczonej przeciw Krzyżakom o odzyskanie Pomorza; a zleciwszy im dopilnowaniu i popieranie tej sprawy, wysłał z Sandomierza opatrzonych stosownemi przepisami i pieniężnym zasobom. Każdemu z osobna w rozkazach swoich zalecił, ażeby sprawę tę popierając gorliwie, starali się załatwili ją jak najrychlej i do pożądanego skutku doprowadzić. Od tego czasu także począł król Władysław zajmować się wypełnieniom ślubów, któremi się był Bogu w czasie wygnania swego zobowiązał. Z ludzkością, wymierzał wszystkim sprawiedliwość, oddając co komu należało, dla wdów, sierot i przychodniów okazując się łaskawym i przystępnym. W orzekaniu wyroków w sądach jednakowy miał wzgląd na możnych jak i ubogich, i wszystkie sprawy swoje mierzył nakazami zakonu Bożego, tak iż błogosławionym nazwać było można owo wygnanie, w którem nauczył się posłuszeństwa prawom i przykazaniom Boskim. Wielkim to bywa pożytkiem dla ludzi, gdy królowie i książęta przejdą przez szkolę twardą nieszczęść, otrą się z pokorą o cudze progi, i pożyją chleba z cudzej ręki: w własnej bowiem niedoli najlepiej poznają, jakiemi okazywać się powinni Bogu i swoim poddanym.

HENRYK PLOCKE WTARGNĄWSZY ZBROJNE NA LITWĘ, PLĄDRUJE POWIAT MIEDNICKI: ALE GDY WRACA Z WYPRAWY, LITWINI PODCHODZĄ GO ZDRADZIECKO I WSZYSTEK LUD JEGO W PIEŃ WYCINAJĄ.

Marszałek Pruski Henryk v. Plocke, odkładaną dotychczas wyprawę przeciw Litwinom przywodząc do skutku, urządził wojsko tak konno jak i piesze, i z czterdziestu braćmi zakonu, którzy byli wodzami rycerstwu, wkroczywszy do Litwy, powiat Miednicki jak tylko mógł najszerzej mordami i pożogami spustoszył. Litwini tymczasem i Żmudzini, nie ustraszeni bynajmniej tą klęską, wzięli się do oręża i zasadzili w wąwozach jednego lasu, przez który Krzyżacy w powrocie przechodzić mieli; a pościnawszy dokoła wszystkie drzewa większe, naprawili zdradę na marszałka Pruskiego i jego wojsko. Gdy więc marszałek nieświadomy takowego podstępu wszedł z wojskiem swojem do lasu, z nagła obskoczony od Litwinów i jakby w sieci ujęty, najprzód sam z przedniejszem rycerstwem legł pod mieczom, a potem wszyscy częścią, wyginęli częścią dostali się w niewolą. Litwini uradowani zwycięztwem i zabraną na nieprzyjaciołach zdobyczą, niosąc bogom swoim ofiarne dzięki, ułożyli stos ogromny, i jednego z Krzyżaków, brata wójta v. Samlenth, z koniem i zbroją na ofiarę spalili. Nazywał się ten mnich Gerard Rudde.

W SPRAWIE PRUSKIEJ, GDY PRAWOBROŃCA MISTRZA DLA CZCZYCH POWODÓW WYNIÓSŁ ODWOŁANIE, SĘDZIOWIE W INOWROCŁAWIA, WYDAWSZY ZAWEZWANIA PUBLICZNE, PROWADZĄ, RZECZ W DALSZYM CIĄGU.

Po wytoczeniu w drodze sądowej sprawy przeciw mistrzowi Pruskiemu Fryderykowi, komturom i całemu zakonowi Krzyżackiemu, przez prokuratorów od Władysława króla Polskiego ustanowionych, po uchwaleniu i wyniesieniu pozwu przez wyznaczonych ku temu sędziów Apostolskich, to jest Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Domarata biskupa Poznańskiego i Mikołaja opata klasztoru Mogilnickiego dyecezyi Gnieźnieńskiej, zakonu Ś. Benedykta, po przyzwaniu nareszcie i osobistem do Brześcia przywołaniu mistrza, komturów i ich zakonu, przez Potencyana archidyakona Uniejowskiego i Wawrzyńca plebana, po raz pierwszy naznaczono im rok w Brześciu, gdzie wszyscy trzej sędziowie zasiedli do sprawy. A gdy prawobrońcy królewscy wytoczyli swoje skargi przeciwko mistrzowi i zakonowi Krzyżackiemu, Sygfryd z Papowa kapłan, w imieniu mistrza Fryderyka i zakonu Krzyżaków stawający do sprawy, ukazawszy swoje do tego upoważnienie, wniósł zarzut przeciw właściwości sądu, z której przyczyny wszystkie dalsze obmowy upadać miały, i o obecna; uciążliwość założył apellacyą do Stolicy Apostolskiej, sam zaś z Brześcia wyjechał. Ale sędziowie Apostolscy, nie zważając na wykrętne mistrza i zakonu odwołanie, postanowili, za naleganiom zwłaszcza prokuratorów królewskich, przystąpić do dalszych sprawy wywodów i roków. Sąd zaś swój przenieśli z Brześcia do Inowrocławia, gdzie przez rok prawie cały, w każdem wprowadzaniu sprawy i walnym terminie prokuratorowie królewscy występowali przed rzeczonym sądem przeciw niestawiennictwu mistrza i zakonu. Dla sprawdzenia zaś wynoszonych ze strony Władysława króla Polskiogo zarzutów przeciw mistrzowi i zakonowi Krzyżaków, stawiono na Świadki mężów znakomitych, biskupią, opacką albo szlachecką godnością zaszczyconych, i badano ich nałożycie, aby przewód sądowy, tak starannie przez sędziów prowadzony, tem większą miał za sobą pewność; przybijano wreszcie na drzwiach kościelnych w Toruniu zawezwania publiczne (edicta), któremi tak mistrza jak i jego zakon powoływano kolejno i szczegółowo do wszystkich działań w toczącem się postępowaniu sądowem.

KAROL KRÓL WĘGIERSKI PROSI O RĘKĘ ELŻBIETY, CÓRKI KRÓLA POLSKIEGO, KTÓRĄ POZYSKAWSZY, ZOSTAJE OJCEM PIĘCIU SYNÓW, CHOCIAŻ WPRZÓDY BEZDZIETNY Z DWIEMA ŻONAMI MIESZKAŁ.

Karol król Węgierski, po stłumieniu i uspokojeniu wojen domowych, które przeciw niemu nie ościenni nieprzyjaciele ale właśni podnosili baronowie, a mianowicie Maciej z Trenczyna, wojewoda Siedmiogrodzki, w owym czasie bogactwy i mnogim ludem przeważny; po uśmierzeniu rokoszan, z których jedni w wojnie wyginali, drudzy wygnani z kraju albo śmiercią, pokarani zostali, po zejściu wreszcie i samego Macieja wojewody Siedmiogrodzkiego, gdy zwycięzki i pełen chwały z pokonania swoich przeciwników ustalił się. na tronie Węgierskim, z radością wprawdzie używał zakwitającego zewsząd pokoju, trapiła go jednak i skrytym napełniała smutkiem pamięć na swoję bezdzietność. Chociaż bowiem połączył się był związkiem małżeńskim z dwiema znakomitemi niewiastami, naprzód Maryą, Kazimierza książęcia Bytomskiego i Cieszyńskiego córką, a po jej śmierci z Beatryxą, córką Henryka hrabi Luxemburskiego, króla Rzymskiego, a Jana króla Czeskiego siostrą, z żadnej jednakże nie otrzymał potomka i następcy, gdy jedna była niepłodną, a druga w połogu umarła. Pragnąc przeto tej bezdzietności plamę zagładzili, wysłał do Władysława króla Polskiego w dziewosłęby znakomitych posłów, z prośbą o córkę jego Elżbietę, urodą i pięknemi przymioty odznaczającą się dziewicę, w małżeństwo. Którą-to prośbę gdy Władysław król Polski za radą prałatów i panów królestwa łaskawie przyjął, spełniono piśmiennie i ustnie zaręczyny, i rzeczona dziewica Elżbieta, odprowadzona przez panów Polskich i przedniejszych z starszyzny z dostatnim posagiem i królewską okazałością do Budy, w dzień Niedzielny w oktawę ŚŚ. Piotra i Pawia Apostołów Karolowi królowi Węgierskiemu zaślubioną została. Po odprawionych według zwyczaju godach weselnych, kazał ją tenże Karol w Białogrodzie na królową Węgierską koronować: a Pan Bóg wkrótce taką obdarzył ją płodnością, że pięciu nadobnych synów, jako to Karola, Władysława, Ludwika, Andrzeja i Stefana, rok po roku rodząc, na świat wydala. Jak zaś słusznie pyszniła się tem mnogich dziatek błogosławieństwem, tak z drugiej strony osobliwszą serca pokorą, łaskawością i wylaną na wszystkich, a szczególniej na kościoł i sługi Boże, sieroty i ubogich szczodrotą i miłosierdziem tak sobie ludzi wszelkiego stanu zobowiązała, że wszyscy ją uwielbiali, czcili i kochali jak matkę.

PO DOMARACIE BISKUPIE POZNAŃSKIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ JAN III.

Dnia dwunastego Marca Domarat albo Domanek biskup Poznański, mąż rodom i cnotami znakomity, z domu herbowego Grzymalitów, przesiedziawszy na stolicy lat.... (dziewięć) umarł i w kościele Poznańskim pochowany został. Po nim nastąpił Jan III zwany Doliwa, szlachcic z domu Doliwczykó w, proboszcz Poznański, za przychylnem zezwoleniem Władysława króla Polskiego, od Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego potwierdzony i na biskupa Poznańskiego wyświęcony.

BOLESŁAW, KSIĄŻĘ BRZEGSKI I LIGNICKI, WDZIERAJĄC SIĘ W POSIADŁOŚĆ BRATA SWEGO HENRYKA VI KSIĄŻĘCIA WROCŁAWSKIEGO, A NIC MOGĄC JEJ POZYSKAĆ Z PRZYCZYNY OPORU HENRYKA, WYWIERA ZEMSTĘ NA JEGO RADNYCH PANACH.

Przyciśniony długami Bołesław książę Brzegski i Lignicki zwrócił swoję zawiść przeciw bratu rodzonemu Henrykowi VI, książęciu Wrocławskemu, mężowi łagodnych obyczajów i prawego sposobu myślenia, który był przez oszczędność przyszedł do zamożności; bolało go to, że Henrykowi dostała się przedniejsza część w dziale, księstwo Wrocławskie. Począł go więc przez niektórych panów nagabywać żądaniem, ażeby, jako nie mający potomków dziedzicznych płci męzkiej, zostawił sobie księstwo Lignickie, a jemu, ojcu kilku synów, odstąpił Wrocławskiego. Ale gdy Henryk VI książę Wrocławski uczynić tego nie chciał, rozkazał należące do niego księstwo Wrocławskie zdradzieckiemi napadami z Marcinkowic i innych Brzegskiego powiatu dworów i grodów łupić i pustoszyć; sam zaś udawał, że o niczem nie wiedział. Widząc wszelako, że Henryk VI książę Wrocławski napaści to bądź cierpliwie znosił i mimo siebie puszczał, bądź orężem odpierał, Bolesław książę Brzegski i Lignicki, już nie na brata Henryka ale na jego radców dworskich gniew swój wymierzywszy, Mikołaja z Bącza (Bancz) kanoniku Wrocławskiego, radcę dworu książęcia Henryka, z kościoła Ś. Idziego kazał pachołkom swoim wywlec i do Jelczy (Jelcze) zaprowadzić, gdzie go przez niejaki czas w więzach trzymał, i ledwo na prośby przyjacioł i braci uwolnił. Innego także z panów radnych książęcia Henryka, obywatela Wrocławskiego nazwiskiem Molensdorfa, z kościoła Ś. Elżbiety kazał dworzanom swoim gwałtem porwać, obwiniając go o to jako kanonika i obywatela, że udziałem swoim w radzie Henryka książęcia ściągał na siebie hańbę i sromotę. Więc gdy go wsadzono na konia, począł na mieszczan wołać o ratunek, a ci, którzy go porywali, grozili mu że go zabiją, jeżeli milczeć nie będzie. Ale kiedy mimo groźby nie przestał krzyczeć, gwałtownicy bojąc się zbiegowiska ludu, zrzucili go z konia i zamordowali, sami zaś czemprędzej z miasta umknęli, aby ich nie schwytano, i książęciu swemu Bolesławowi książęciu Lignickiemu i Brzegskiemu, który przed bramą, czekał mi ich przybycie, opowiedzieli wszystko jak się stało. A on zafrasowany, że mu się jego zamiary nie udawały, pragnął bowiem obywatela Wrocławskiego Molensdorfa żywego i zdrowego dostać w swe ręce, tusząc, że przez niego zdoła na ksiązęciu Henryku wymódz jaki układ dogodny swojej dumie i chciwości, gdy inaczej wypadło, nie przestał innych znowu szukać środków do osiągnienia skutku swych zamysłów.

ROK PAŃSKI 1321.

PO WYCZEKANIU WSZYSTKICH TERMINÓW, SĘDZIOWIE ORZEKAJĄ PRZECIW MISTRZOWI I ZAKONOWI PRUSKIEMU WYROK STANOWCZY, NAKAZUJĄCY IM ZWRÓCENIE ZIEMI POMORSKIEJ: A GDY CI, UCIEKAJĄC SIĘ DO DROGI ODWOŁANIA, WYROKOWI ZADOSYĆ UCZYNIĆ NIE CHCĄ, SĘDZIOWIE RZUCAJĄ NA NICH KLĄTWĘ I NAKŁADAJĄ INTERDYKT.

Już sprawa wytoczona o opanowanie ziemi Pomorskiej przeciw mistrzowi i zakonowi Krzyżaków Pruskich, a popierana przez prawobrońców Władysława króla, rok cały ciągnęła się w obec arcybiskupa Gnieźnieńskiego, biskupa Poznańskiego i opata Mogilnickiego, przyczem przestrzegano walnych terminów, wykazywano pisma, przywileje, dowody, wprowadzano wiarogodnych świadków. A gdy rzecz w ten sposób była należycie udowodniona i tak już wyświecona, że pozostawało tylko wydać sąd i stanowcze w tej sprawie orzeczenie, na wniosek prokuratorów królewskich sędziowie Apostolscy zawyrokowali ostatecznie, i dzień dziesiąty miesiąca Lutego naznaczono do ogłoszenia stanowczego wyroku w Inowrocławiu. Skoro zaś dzieli rzeczony nadszedł, prokuratorowie królewscy zawezwawszy sąd do stanowczego rozstrzygnięcia sprawy wytoczonej przeciw mistrzowi i zakonowi, i ogłosiwszy to wezwanie przez przybicie go na drzwiach kościoła Toruńskiego, a w innych katedrach i kościołach kollegiackich obwoływanie przez wikaryuszów i tygodniową służbę pełniących; przekonawszy się na ostatek dowodnie, że w tej mierze uczyniono co należało, zażądali niezwłocznego orzeczenia wyroku. Po długiem oczekiwaniu mistrza i zakonu, i wielokrotnem ich przyzywaniu, gdy nareszcie stawił się w ich imienin Sygfryd z Papowa, i wniósł na nowo ustnie i piśmiennie założoną, poprzednio replikę i apellacyą, sędziowie Apostolscy uznawszy je za czcze i niewczesne wybiegi, i odparłszy dowodnie, wydali swój sąd, i w obecności tegoż Sygfryda, prawobrońcy mistrza i zakonu, udali się z ogłoszeniem stanowczego wyroku do kościoła Ś. Mikołaja w mieście Inowrocławiu, kędy ustawiono sądową, stolicę. Poczem usty Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego, za wspólną uchwałą i zatwierdzeniem dwóch innych sędziów, to jest Domarata biskupa Poznańskiego i Mikołaja opata Mogilnickiego, ogłoszono wyrok naprzód po łacinie, jak był spisany, a potem po polsku przez Mikołaja opata Mogilnickiego wytłumaczony, iżby go wszyscy rozumieć mogli: mocą którego wyroku mistrz i zakon Krzyżacki, w obec duchowieństwa i mnogiej rzeszy przytomnego ludu, zobowiązani zostali do oddania zabranej ziemi Pomorskiej, a nadto skazani na zapłacenie trzydziestu tysięcy grzywien monety i wagi Polskiej, za pobierane dochody i poczynione straty, tudzież stu pięćdziesięciu grzywien szerokich groszy Czeskich, za wydatki poniosiono w obecnej sprawie. Który-to wyrok, dla lepszego wyjaśnienia togo cośmy opowiedzieli, przywodzimy tu w całej osnowie jak następuje:

"W Imię Pańskie. Amen. Z powodu wytoczonego sporu przed Nami Janisławem z Bożej i Stolicy Apostolskiej laski arcybiskupem Gnieźnieńskim, Domaratem z Bożej laski biskupem Poznańskim, i bratem Mikołajem opatem Mogilnickim dyecezyi Gnieźnieńskiej, zakonu Ś. Benedykta, delegatami Stolicy Apostolskiej, między Oświeconym Książęciem Władysławem, dostojnym królem Polskim, z jednej, a Wielebnemi mężami Mistrzem i Braćmi zakonu Teutońskiego Ś. Maryi, z drugiej strony, o ziemię Pomorską: Ojciec Święty Jan, świętego Kocioła Rzymskiego Biskup najwyższy, wydał do nas list w tych słowach: "Jan Biskup, sługa sług Bożych. Przewielebnym Braciom, arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu i biskupowi Poznańskiemu, tudzież ukochanemu Synowi opatowi klasztoru Ś. Benedykta w Mogilnie dyecezyi Gnieźnieńskiej, pozdrowienie i Apostolskie błogosławieństwo. Otrzymaliśmy bolesną skargę ukochanego Syna naszego, przesławnego męża Właysława króla Polskiego, wyrażającą, że mistrz i bracia Teutońskiego domu Ś. Maryi, których niegdyś Konrad książę Polski, dziad rzeczonego Książęcia, uważanych za prawdziwych obrońców wiary katolickiej, w tamte kraje pierwotnie na obronę tejże wiary przywołał, i dobrami ruchomemi i nieruchomemi szczodrobliwie opatrzył, i którzy tak samego książęcia Konrada jak i jego następców dobrodziejstw i laski używali, niepomni na to wszystko, rzeczonemu Książęciu stawszy się niewdzięcznymi, po własności jego chciwe wyciągnęli dłonie, i niegodziwie a nieprawnie wydarli mu ziemię Pomorską, w dyecezyi Wrocławskiej, do królestwa Polskiego należącą, opanowali ją wraz z ludźmi, poddanymi, zamkami, wsiami i wszelkiemi posiadłościami; a przywłaszczoną przeciw prawu i słuszności, przez lat przeszło ośm trzymali i dotąd trzymają, pobierając z niej i zagarniając wszystkie dochody i korzyści, a wzbraniając się oddania rzeczonej ziemi, z wielką książęcia szkodą, z wielkiem uszczupleniem królestwa Polskiego, a jawną jego ohydą i sromotą. Zaczem pomieniony książę dopraszał się u nas pokornie, abyśmy przeciw tej krzywdzie jego i napaści raczyli użyczyć mu obrony. Jakoż nie chcąc odmówić mu tego prawa, które wszystkim od Nas się nałoży, zlecamy Wam niniejszym listem Apostolskim, ażebyście bądź sami, bądź dwóch Was albo więcej, przystąpili w imieniu Naszem do rozpoznania tej sprawy porządnie i zasadnie, bez zgiełku i postawy sądowej; a jeżeli się o prawdzie przekonacie, abyście rzeczonego mistrza i jego braci skłonili do zwrócenia książęciu pomienionej ziemi, a razem ludzi, poddanych, zamków, wsi, wszelakich dóbr i posiadłości, z ich dochodami i korzyściami przez ten czas powziętemi, a to pod karą kościelną, i bez żadnego odwołania, a w razie potrzeby abyście użyli pomocy ramienia świeckiego. W czem nie mają bynajmniej być na przeszkodzie ustawy o odległościach dwudniowych na soborze powszechnym i przez ś. pamięci Bonifacego VIII papieża wydane, które zabraniają sędziom od stolicy Apostolskiej wysadzonym, poza granicami miasta i dyecezyi, z których są wyznaczeni, i gdziekolwiek bądź, wyjąwszy miasta i miejsca znakomite, z władzą i działaniem swojem występować, lub kogokolwiek z dalszej nad jednodniową odległość od granic jego dyecezyi do sądu swego pociągać; jako też wszelkie inne temu zleceniu mogące się przeciwić ustawy, byłoby z miejsc odleglejszych nad trzy lub cztery dni drogi od swojej dyecezyi nie był nikt do sądu powoływany. Nie mają również znajdować przeszkody, chociażby rzeczony Mistrz i Bracia w powszechności lub pojedynczo mieli od Stolicy Apostolskiej jaki przywilej zastrzegający, że przeciw nim klątwy, suspensy lub exkomuniki używać, i z pewnych miejsc lub poza ich zakresy wywoływać i do sądu pociągać ich nie wolno; bądź inne pismo Apostolskie, nie czyniące wyraźnej i dokładnej od słowa do słowa wzmianki o takowem uwolnieniu; bądź wreszcie jakiejkolwiek treści przywileje, zwolnienia i listy Apostolskie, temuż Mistrzowi i Braciom zakonu w powszechności lub pojedynczo udzielone, które krępowałby mogły w czemkolwiek waszą w tej sprawie władzy i działanie, a o których nie byłoby w Naszym liście szczegółowej wzmianki. Dan w Awinionin, dnia jedenastego Września. Naszych rządów Papieskich roku czwartego. My zatem, stosownie do wydanego nam bezpośrednio złocenia, rzeczonego Mistrza i Braci przed nasz sąd rozkazaliśmy przywołać. W naznaczonyin przez nas dla obu stron terminie stanowczym stawili się przed nami szlachetni mężowie, Filip kanclerz królestwa Polskiego i Zbyszek (Zbisco) kanclerz Sieradzki, na ten czas podkanclerzy, tudzież mistrz Jan z Rudy (Rudensis), prokuratorowi królu Jego Miłości, i jako prawobrońcy królewscy ukazali nam swoje pełnomocnictwo: z strony zaś rzeczonych Mistrza i Braci, brat Sygfryd z Papowa, tegoż zakonu mnich i prokurator, z podobnemże upoważnieniem. Wysłuchawszy żądania ze strony króla Polskiego i bacznie je roztrząsnąwszy, a następnie zważywszy, ze według brzmienia listu Apostolskiego można w tej sprawie bez zwykłych sporów sądowych postępować; po przywołaniu ze strony królu świadków licznych i wiarogodnych, powzięciu zeznań od każdego z osobna i w szczególności, przejrzeniu nakoniec i ogłoszeniu ich świadectw, rozpoznaliśmy sprawę co do istoty czynu i przyzwali stronę rzeczonego Mistrza i Braci do wysłuchania stanowczego wyroku; poczem w obecności ich pełnomocnika, który przed nami stawił się w terminie do tego naznaczonym, po należytym rozmyśle i wielokrotnych między sobą. naradach, i w przytomności prokuratorów królewskich, nalegających o wydanie stanowczego orzeczenia: gdy ciż prokuratorowie królewscy zdanie swoje jak najwyraźniej potwierdzili, w Imię Pańskie osadziliśmy i niniejszym wyrokiem skazali rzeczonego Mistrza i Braci zakonu Teutońskiego Ś. Maryi, jako też obecnego ich zastępcę Sygfryda, i komturów Gdańska, Gniewu i Świecia, którzy ziemię Pomorską w mowie będącą posiadają, na oddanie tejże ziemi wraz z jej przynależytościami, oraz zapłacenie trzydziestu tysięcy grzywien monety i wagi polskiej, za pobierane z niej lub mogące się pobierać dochody i krzyści, jak je prokurtorowie działający o gwałt świadkami udowodnili, oznaczyli i przysięgą stwierdzili, i na pokrycie wydatków w tej sprawie poniesionych, które oni Jego Miłości królowi Polskiemu albo prokuratorom jego zwrocie będą obowiązani, a które my oszacowaliśmy na sto pięćdziesiąt grzywien groszy Praskich, tyle bowiem mieli wyłożyć, jak to pod przysięgą zeznali. Wyrok ten wydany został w kościele Ś. Mikołaja w Inowrocławiu, dyecezyi Włocławskiej, po mszy, dnia dziesiątego Lutego, roku Pańskiego tysiącznego trzechsetnego dwudziestego pierwszego, w obecności Braci naszych, Mikołaja dziekana i Gerliba scholastyka Gnieźnieńskiego, Jana archidyakona Poznańskiego, Piotra kantora Włocławskiego, Michała proboszcza Kruszwickiego, Wacława Kaliskiego i Potoneyana Uniejowskiego kościoła archidyakonów, Wincentego i Alberta Gnieźnieńskich, Wojsława Poznańskiego, Jana Płockiego, kanoników. Oraz Wielebnych mężów, Franciszka przeora zakonu kaznodziejskiego w Poznanin, Wierzchosława kustosza prowincyalnego, Michała gwardyana Włocławskiego zakonu Braci mniejszych, i wielu innych osób świeckich i zakonnych. A na świadectwo i jawniejszy dowód tego wszystkiego, nakazaliśmy niżej podpisanemu, notaryuszowi naszemu publicznemu, wyrok pomieniony spisać i w urzędowej formie ułożyć, dla większej zaś pewności pieczęcią naszą obwarować. Ja takżo Bogusław z Sandomierza. I ja Mikołaj syn niegdy Ludwika z Granu , klerycy Poznańscy. "

KLĄTWA RZUCONA WRAZ Z INTERDYKTEM NA MISTRZA PRUSKIEGO I WSZYSTEK ZAKON KRZYŻAKÓW, Z POWODU NIEULEGŁOŚCI WYDANEMU PRZECIW NIM WYROKOWI.

Po ogłoszeniu przez sędziów Apostolskich wyroku stanowczego w sprawie wytoczonej o ziemię Pomorską, i udzieleniu go królowi Władysławowi, oraz spisaniu dla posłannika mistrza i zakonu Krzyżackiego. Sygfryda z Papowa Apostolskiej odmowy, wyrok rzeczony, któremu nie służyło już żadne odwołanie, na wniosek syndyków królewskich, sędziowie Apostolscy oddali do wykonania, i polecili dalsze kroki wykonawcze, z dołożeniom najsurowszych gromów kościelnych, i rościągnieniem interdyktu na wszystkie krainy i miejsca, w których mistrz i komturowie Pruscy przebywali. Z mocy tego wyroku, we wszystkich ziemiach i powiatach królestwu Polskiemu i prowincyi Gnieźnieńskiej podległych głoszono zebranemu ludowi w każdy dzień świąteczny mistrza i zakon Krzyżaków za wyłączonych od kościoła i wyklętych; a gdziekolwiek się pokazali, kładzione na to miejsca interdykt kościelny. Lubo zaś z powodu założenia przez nich appollacyi od wyroku, na stronę Władysława króla przez sędziów Apostolskich stanowczo orzeczonego, czynili u Stolicy Apostolskiej rozmaito zabiegi, podejmowali nakłady, używali wstawienia i pomocy rozmaitych przychylnych książąt, celem uwolnienia się od wyroku i ciążącej kary; wszelako nie zdołali nic uzyskać, albowiem opierali się temu prokuratorowie królewscy, którzy wszelkie ich wywody i przełożenia skutecznio odwracali, żądając aby się w zupełności poddali wyrokowi.

LITWINI ZIEMIĘ DOBRZYŃSKI PUSTOSZĄ.

W uroczystość Podwyższenia Krzyża świętego, Litwini ziemię Dobrzyńską, pod ówczas dzierżoną przez wdowę po książęcią Ziemowicie, najechali zdradziecko i spustoszyli: a złupiwszy i spaliwszy miasteczko Dobrzyń, i znaczny gmin ludzi obojej płici zagarnąwszy w niewolą., część ich wymordowali i spiesznym pochodem umknęli do swoich siedlisk.

Dante Alighieri, wieszcz rodem z Florencyi, umarł w Rawonnie na wygnaniu, w pięćdziesiątym szóstym roku swego wieku. Ten znakomitem dziełem swojem, w ojczystej mowie Włoskiej wydanem, gdzie przedziwnie opisuje sfery niebieskie, przybytki piekła i czysca, wprowadzając do nich osoby cnotliwe i występne, wielce wsławił się u Włochów.

W Piątek, dnia dwudziestego szóstego Lipa, było wielkie zaćmienie słońca, które od pacierzy kapłańskich tercyą zwanych (a tertiis) aż do szóstej godziny (ad soxtam horam) trwało.

ROK PAŃSKI 1322.

JAN KRÓL CZESKI, PRAGNĄC ZAGARNĄĆ KSIĘSTWO WROCŁAWSKIE, NAMAWIA BOLESŁAWA BRATA HENRYKA KSIĄŻĘCIA WROCŁAWSKIEGO DO WYDANIA MU WOJNY. HENRYK, NIE MOGĄC SIĘ INACZEJ BRONIĆ, ODSTĘPUJE ZAPISEM KRÓLOWI POLSKIEMU KSIĘSTWO WROCŁAWSKIE, KTÓRE MU POTEM TENŻE KRÓL W SPOKOJNE ODDAJE POSIADANIE. NARESZCIE CHYTROŚCIA, JANA KRÓLA CZESKIEGO UWIEDZIONY HENRYK, TEŻ SAMO KSIĘSTWO ZAPISUJE RZECZONEMU KRÓLOWI CZESKIEMU: OD TEGO CZASU WROCŁAW ODPADŁ NA ZAWSZE OD KRÓLESTWA POLSKIEGO.

Jan król Czeski i hrabia Luxemburski zważając, że książęta Polscy i Szlązcy, ci zwłaszcza, którzy z królestwem Czeskim bliskie mieli sąsiedztwo, byli ludźmi bez zdolności i mało obrotnomi, (wiedział bowiem już - to z wzajomnych stosunków, już z cudzego podania, jakie były ich przymioty i usposobienia), umyślił ich księstwa, zamki, miasta i posiadłości sobie przywłaszczyć. Tym celem wciągnął niektórych tak podarkami jak udaną przychylnością w większą z sobą przyjaźń i zażyłość, i przez chytre zabiegi potrafił ich sobie jak sąsiadów i znajomych zręcznio zobowiązać. Ludzie bowiem chytrzy z przyrodzenia ten miewają obyczaj, że w małych rzeczach udają wierność i przychylności, ażeby w wielkich tem łatwiej oszukać! mogli. Najprzód zatem Bolesława książęcia Zambickiego czyli Monsterberskiego, brata Bernarda książęcia Świdnickiego, złowił w sidła swojej zdrady, i złudzonego już - to pieniędzmi i podarkami, już hojnemi obietnicami, do swoich skłonił zamiarów. Zamek także i miasto Kłocko w królestwie Polskiem, łożące na granicy obu królestw Polskiego i Czeskiego, wyłudził na nim z łatwością, jak na człowieku płytkiego rozumu, za błaho i nader mało pieniądze. Wziąwszy je w swoje posiadanie, osadził w nich znaczny poczet ludzi nawykłych do łupiestwa i rozbojów, i kazał im przygranicznych książąt Polskich i Szlązkich niepokoić ustawnemi napady i grabieżą. Wyprawił potem zbrojno syna Karola margrabię Morawskiego, aby obiegł Frankenstein (Frankston) i Bolesława książęcia na Falkenbergu do lenności zmusił: ale gdy tego siłą dokazać nie mógł, kupił u syna jego Mikołaja za pieniądze zamek Frankenstein. Między samemi także książęty Polskiemi i Szlązkiem i zasiał ziarno niezgody, i na wzajemne walki ich uzbroił, aby osłabieni domowemi wojny byli zmuszonymi jego żądać pomocy i oręża, albo żeby on sam do sterów wezwany mógł według woli wydawać wyroki, i w niezgodzie książąt chciwości swojej szukać obłowu. Pragnąc nadto osięgnąć księstwo Wrocławskie, przemyślał o sposobach, dzień i noc łamał sobie nad tem głowy, i wszelkie wytężał starania, ażeby dojść do celu. Wreszcie Bolesława II, książęcia Lignickiego i Brzegskiego, syna niegdyś Henryka książęcia Wrocławskiego i Lignickiego, hojnemi darami, pieniędzmi, klejnotami i czem tylko chciwość ludzką ponęcić można, skłonił do wydania wojny bratu swemu Henrykowi, któremu w dziale dostało się było księstwo Wrocławskie. Ten, jak wyżej powiedzieliśmy, człowiek spokojny i do wojny nie nawykły, czując się zewsząd od Bolesława ściśnionym klęskami i orężem, a nie mogąc tyle szczupłych sił obronić swego księstwa przed napaścią brata, toczącego z nim wojnę nakładem króla Czeskiego, udał się z całem zaufaniem do Władysława króla Polskiego, z którym połączony był bliskim związkiem powinowactwa, a o którym wiedział jak dobrym i sprawiedliwym był mężom, i odstąpił mu prawem wieczystem miasta Wrocławia wraz z księstwem Wrocławskiem; wolał bowiem, aby je raczej Polacy niż Czesi posiadali. Ale chociaż król Władysław objąwszy w posiadanie księstwo Wrocławskie i jego stolicę, przez czas niejaki rządy w nich sprawował, i zapędy książęcia Lignickiego Bolesława przeważnie powstrzymał; później wszelako, litując się. nad chudobą Henryka książęcia, oddal mu miasto i księstwo Wrocławskie, ażeby swojej i brata swego Władysława, który już miał wtedy stopień dyakona, czterem sposobnym do zamęścia siostrom posagi i potrzeby życia opatrzył, a wywiązał się Henrykowi wzajemną wiernością i przychylnością. Jan król Czeski dowiedziawszy się, że Henryk książę Wrocławski odzyskał swojo księstwo, wielce się tem uradował; ciężkiem było bowiem dla niego strapionieni objęcie księstwa Wrocławskiego przez Władysława króla Polskiego. Postanowił więc użyć przeciw niemu nie już oręża ale chytrości i obłudy. Przywabił go do siebie, podejmował z wielką czcią i hojnością, i równie podarkami jak zręczmem pochlebstwem skłonił go do odstąpienia mu miasta i księstwa Wroclawskiego. Rzeczony bowiem Henryk książę Wrocławski wielką ku Bolesławowi książęciu Lignickiomu i Brzegskiemu pałając nienawiścią, pragnąc niemniej uniknąć jego napaści i zamachów, snadno zezwolił na odstąpienie i przedanie w cudze ręce miasta i księstwa Wrocławskiego, zwłaszcza iż szlachta i mieszczanie Wrocławscy sami mu to doradzali. Wziąwszy więc od Jana króla Czeskiego miasteczko Kłocko tylko dzierżawą i dożywociem, odkażał mu wieczystem prawom księstwo Wrocławskie wraz z jego stolicą, ustąpił na własność, i zapisał lubo z wielką krzywdą i strata, królestwa Polskiego, do którego całości toż miasto i księstwo Wrocławskie zawsze należało. Rzeczona zaś sprzedaż nietylko królestwu Polskiemu, ale i dwom braciom Henryka, to jest Bolesławowi książęciu Lipnickiemu i Brzegskiemu, który od króla Czeski o go pieniędzmi przekupiony godził zbrojno na jego zgubę, i Władysławowi dyakonowi, i trzem córkom, Ofce, Grycie i Elżbiecie, wielka stała się krzywdą i szkoda, zasadzała się bowiem nie na Boskiem i ludzkiem prawie, ale na niesłuszności, gwałcie i samowoli. Albowiem Henryk książę Wrocławski, nie mając żadnego potomka płci męzkiej, nie miał prawa czynić układu i zobowięzywać się jakimkolwiek sposobom do odstąpienia lub darowania na zawsze ziemi Wrocławskiej. Który - to układ że był nieprawy i występny, mogli jak najsłuszniej bracia książęcia Henryka, Bolesław i Władysław, na których po jego śmierci spadało dziedzicznie to miasto i księstwo, znieść go i rozwiązać. Od tego jednak czasu ustało książąt Wrocławskich następstwo, a dzielnica Wrocławska uznawszy nad sobą zwierzchność króla Czeskiego, oderwała się odstępczo i przeniewierczo od królestwa Polskiego, i pod obce przeszła panowanie. Alu danina S. Piotra z całej dyecezyi Wrocławskiej opłacana papieżowi, kościoł katedralny Wrocławski, przez Bolesława I króla Polskiego i ojca jego Mieszka założony, który kościołowi Gnieźnieńskiemu jako metropolitalnemu ciągle podlega, inne niemniej liczne prawa i zaszczyty, na których zagładę targniono się nie raz ale napróżno i z większem jeszcze ich utwierdzeniem, głośno wołają i dowodzą, że Wrocław był częścią królestwa Polskiego, i za łaską Bożą wróci kiedyś i złączy się z swoją całością, a zrzuci z siebie nieprawne i wdziercze panowanie, skoro Bóg dobrotliwy ulituje się nad narodem Polskim, a Polacy godnemi ofiarami zmyją grzechy i występki swojo, dla których królestwo Polskie takiemu umniejszeniu uległo.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ, BRZEGSKI I LIGNICKI ODZYSKUJE U JANA KRÓLA CZESKIEGO KSIĘSTWO WROCŁAWSKIE: ALE TENŻE KRÓL PODSTĘPEM WRACA JE ZNOWU POD SWOJE WŁADZĘ.

Bolesław książę Brzegski i Lignicki, usiłując znieść nieprawą i lekkomyślną księstwa Wrocławskiego przedaż i wywłaszczenie, na zasadzie przewrotnej, przeciw wszelkiemu prawu i słuszności dopełniono, którem on szczególniej czuł się ukrzywdzonym, upominał i błagał Jana króla Czeskiego, na łączące go z nim związki powinowactwa, (dwie albowiem siostry rodzone mieli za sobą w małżeństwie): "aby nie zagarniał niesłusznie jego ojcowizny i części dziedzicznej, to jest księstwa Wrocławskiego i jego stolicy, które po śmierci Henryka VI książęcia Wrocławskiego jemu i synom jego w spadku należały; a iżby pomniał na przysięgę, którą zaklął się był na Najświętszy Sakrament, że po ziemie i posiadłości w jakikolwiek sposób jemu przynależące nigdy nie posięgnie, a raczej bronić go będzie swoją pomocą przeciw wszelkim osobom duchownym i świeckim. Aby nadto stawił sobie w pamięci dawne czasy, kiedy w trudnych i niebezpiecznych okolicznościach, przeciw zbuntowanym Czechem, na życie i prawa Jego godzącym, wspierał go i bronił znacznemi posiłkami wojska, własnym nakładem, i z narażeniem siebie samego, a żadnego za to nie otrzymał wynagrodzenia; kiedy go z Czech z wielką sromotą niemało wygnanego, swoją osobistą i ludzi swoich pomocą przywrócił. Aby więc za tyle przysług nie wyrządzał mu przynajmniej tak ciężkiej i zelżywej krzywdy. " Ale Jan król Czeski wszystko co Bolesław książę Brzegski przypomniał zbywszy milczeniem, na jedno tylko odpowiedział: "Prawda, rzeki, że przeciw każdemu przyrzekłam ci pomoc, ale nie przeciwko sobie, który sam obietnica, się opisałem. " Gdy więc rozdrażnieni raczej niżeli pojednani, z większy jeszcze ku sobie nienawiścią rozłączyli się Jan król Czeski rozkazał mieszczanom Wrocławskim, którzy już byli nad sobą uznali jego zwierzchność: "aby mu wydali Hajnowę i Goldberg (Aurous Mons) trzymane w zastawie od Bolesława książęcia Brzegskiego, grożąc, że jeśli rozkazu tego nie usłuchają, odbierze je przemocą.. " Tymczasem Władysław subdyakon, książę Lignicki, brat Bolesława książęcia Brzegskiego, wrócił z Mazowsza, gdzie pojąwszy dla bogatego posagu w małżenstwo podstarzałą już pannę, córkę Bolesława książęcia Mazowieckiego, przez niejaki czas zabawiał, pokąd nie stracił posażnych pieniędzy i nie zbrzydził sobie swej połowicy. Ten także udawszy się do króla Czeskiego, oświadczył, że mu sprzedać chce księstwo Lignickie, które był Bolesławowi książęciu Brzegskiemu w trzydziestu dwóch tysiącach grzywien zastawił, twierdząc, że pomienione księstwo Lignickie jest jego dzielnicą, na co i pisma urzędowe mieszczan Lignickich pokazał. Król Czeski Jan, zawsze chytry i podstępny, wziął do siebie pisma Ligniczan, a książęciu Władysławowi odpowiedział, że się namyśli; Bolesława zaś książęcia Brzegskiego z kilku świadkami zaprosiwszy z sobą do komnaty, ukazał mu pisma mieszczan Lignickich, i upomniał, aby naśladując przykład brata swego Henryka książęcia Wrocławskiego, przeszedł także pod jego i królestwa Czeskiego panowanie; w przeciwnym razie, sam ran Lignickie księstwo odbierze. Zatrwożony Bolesław książę Brzegski takiem oświadczeniem, zważywszy, że majątek jego przez hojność i wystawność życia znacznie był uszczuplony, i że nie miał dość siły do obrony, lękając się nadto większego jeszcze niebezpieczeństwu, sprzedaży księstwa Lignickiego, poddał się pod władzę Jana króla Czeskiego. A tak ten, który cudzego żądał, utracił swoje, i równie sobie jak synom, braciom i potomkom sporządzi! jarzmo i więzy ohydnego poddaństwa.

WYPRAWA JEDNA CHRZEŚCIAN PRZECIW LITWINOM WIĘCEJ SZKODY ZRZĄDZA NIŻ KORZYŚCI, ALBOWIEM LITWINI PO CZTERY KROĆ ZA TO POWTÓRZYLI SWOJĘ NAJAZDY NA CHRZEŚCIAN, NIE BEZ WIELKIEGO KRWI ROZLEWU.

Bernard książę Świdnicki z swoim ludem, książę Szwabski i dwaj hrabiowie Bonu, w znacznej sile zbrójmy z królestwa Polskiego, Czech i Misnii ściągnęli do Prus celem wojowania barbarzyńców: zkąd wojsko chrześciańskie pod dowództwem Krzyżaków wkroczywszy w okolico Litwy i Żmudzi, naprzód powiat Warkon, a potem dwa inne, Russigen i Erlogen spustoszyli i zamek Pisten opiniowali. A gdy barbarzyńcy chytrze i zdradziecko powiaty rzeczone poddali pod ich władzę, i sami ich rozkazom przyrzekli posłuszeństwo, zaprzestano morderstw i zabierania ludu do niewoli, i nie pustoszono więcej ich włości. Pod tenże sam czas książę Litewski wyprawiwszy się zbrojno do Inflant, biskupstwo Dorpackie i inne powiaty splądrował i ogniem zniszczył, i pięć tysięcy chrześcian zabranych z Inflant z wielką, mnogością zdobyczy uprowadził do Litwy. Tak srogiej klęski chcąc się pomścić wojsko chrześciańskie, lubo w czasie nastającej już zimy przedsięwzięło drugą na Litwinów i Żmudzinów wyprawę, ściśnione jednak ostrością pory, nic ważnego nie zdziaławszy cofnęło się do Prus z powrotem. Atoli Dawid dowódzca zamku Litewskiego Gartin, nie zważając na mroźną porę, wtargnął z licznem wojskiem do Prus, i powiat Rewelski w Inflantach spustoszył: a wymordowawszy znaczną liczbę chrześcian, popaliwszy kościoły, pozabierawszy naczynia święte, kapłany i sługi Boże częścią wytępił, częścią poimał w niewolą, i z pięciu tysiącami jeńców, mnogim obciążony łupem wrócił do kraju. Tejże samej zimy, Litwini i Żmudzini zdobyli i opanowali miasto Kłajpedę (Memel) tudzież trzy inne w pobliżu leżące zamki; a nazabijawszy wiele chrześcian i gmin znaczny zagarnąwszy brańców, unieśli z sobą mnóstwo zdobyczy, miasto zaś i zamki ogniem zniszczyli. Wkrótce potem najechali powiat Wilow, roznieśli w nim rzezie i pożogi, zgładzili komtura Tapiowa (Tapyow), nakoniec poraziwszy jego wojsko, z licznym tłumem jeńców i mnogą zdobyczą powrócili do Litwy. Dawid także, dowódzca Litewskiego zaniku Gartin, splądrował Mazowsze, a spustoszywszy i popaliwszy wsie, kościoły i miasteczka, i miejscami pomordowawszy ludzi, gmin wieśniaków do Litwy uprowadził.

ROK PAŃSKI 1323.

LITWINI ZIEMIE PRUSKĄ I DOBRZYŃSKĄ NAJEŻDŻAJĄ I ŁUPIESTWEM PUSTOSZĄ: ALE W POWROCIE DO KRAJU WIĘKSZĄ CZĘŚĆ ZDOBYCZY ODBITEJ SOBIE UTRĄCAJĄ.

Po zmarłym mistrzu Pruskim Karolu obrany został Worner v. Orselen (Orszele). Książęta Litewscy widząc, że pustoszące na krainy Polskie wyprawy uszły im bezkarnie, a splądrowanie ziemi Pruskiej powiodło się nader pomyślnie, zebrawszy wojsko z swoich i obcych rycerzy, ukrytemi drogami i potajemnie wtargnęli do ziemi Dobrzyńskiej, którą, pod ów czas książę Władysław, syn Ziemowita, Władysława króla Polskiego bratanek, dzierżył w swem posiadaniu: a w dzień Nawrócenia Ś. Pawia, albo jak inne utrzymują kroniki, w dzieli Podwyższenia Ś. Krzyża, wpadłszy do stolicy tej ziemi, miasta Dobrzynia, którego mieszkańcy nie przewidywali tak nagiego napadu, opanowali je i ogniem zniszczyli, poczem w ciągu dni kilku całą ziemię Dobrzyńską napełnili rzeziami i pożogami, nie oszczędzając nawet starców i dzieci. Nakoniec, obyczajem swoim, szybko i na wyścigi, temi samemi lasami i manowcami, przez które przechodzili, Tuszyli z powrotem do Litwy, zabrawszy z sobą gmin liczny brańćów, do dziewięciu tysięcy ludzi wynoszący, winie bydła i innej zdobyczy. Atoli Krzyżacy i rycerze, którzy z nad Renu i Czech do Prus byli nadciągli, uderzywszy mi nich dwoma oddziałami, a nie dozwoliwszy nawet sprawić hufców do bitwy, wielką zadali im klęski rzucono się na barbarzyńców z wściekłością., a jednych pomordowawszy, drugich rozpędziwszy w pogoni, znaczna, część zdobyczy i zabranych niewolników do Prus odprowadzono.

GERARD BISKUP WŁOCŁAWSKI W KURYI RZYMSKIEJ UMIERA: PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ NAZNACZONY OD PAPIEŻA MACIEJ PAŁUKA.

Gerard biskup Włocławski, obecny w kuryi Rzymskiej za Jana XXII utrzymywanej podówczas w Awinionie, gdzie przez lat siedm wytrwale i z wielkomyślna. odwaga, bronił praw swego Włocławskiego biskupstwa, przeciw mistrzowi i zakonowi Krzyżaków Pruskich usiłujących je poderwać i zniweczyć, ciężko zachorował, a gdy się słabość wzmogła i ostatnia przyszła nań godzina, dnia pierwszego miesiąca Listopada oddal ducha Bogu, i w kościele Dominikańskim Ś. Jana Ewangelisty pochowany został, przesiedziawszy lat dwadzieścia trzy na stolicy biskupiej. Rzeczony Jan papież nie czekając mi wybór kapituły, gdy osadzenie biskupstwu Włocławskiego, na mocy zastrzeżenia w księdze praw umieszczonego, zostawiona było wyłącznie Stolicy Apostolskiej, Macieja Golanczewskiego dziekana Włocławskiego, który pod ów czas obecnym był w Awinionie, dnia trzeciego Grudniu, a siódmego roku papiestwa swego, przeznaczył na biskupstwo i na stolicy "Włocławskiej osadził. Ten z polecenia papieża od Piotra kardynała biskupa Penestryńskiego dnia siódmego Stycznia roku następnego wyświęcony, wrócił do Polski na objęcie swego biskupstwa, i za przychylnemu zezwoleniem Władysława króla Polskiego, który ten wybór zatwierdził, od duchowieństwa i ludu uroczyście przyjęty, objął spokojnie rządy swego kościoła. Rzeczony biskup Maciej, przezwiskiem Pałuka, był szlachcicem herbu Topor, rodom ze wsi Rozniatawy. Ojca miał Sławnika kasztelana Nakielskiego. Matka jego, jak mówią, niesłychanem zdarzeniem dwunastu synów razem na świat wydala; a gdy wszyscy tegoż samego dnia zrodzeni i ochrzczeni pomarli, jeden z nich tylko Maciej pozostać miał przy życiu.

LUDWIK KRÓL RZYMSKI, PO ODNIESIONEM ZWYCIĘZTWIE NAD WSPÓŁZAWODNIKIEM SWOIM KSIĄŻCIEM AUSTRYI PRZYBYWSZY DO RZYMU, OBIERA INNEGO FAŁSZYWEGO PAPIEŻA, KTÓRY GO NA CESARZA KORONUJE, GDY TYMCZASEM JAN XXII PAPIEŻ PRZEBYWA W AWINIONIE. NARESZCIE Z SWOIM PAPIEŻEM I WYBRANEMI PRZEZ NIEGO KARDYNAŁAMI WRACA DO NIEMIEC, GDZIE NĘDZNIE ŻYCIE ZAKOŃCZA.

Ludwik książę Bawarski, król Rzymski, współzawodnika swego do korony Rzymskiej Fryderyka książęcia Austry i przy pomocy Jana króla Czeskiego zwyciężywszy, a potem zgodziwszy się z nim i pojednawszy, przybył do Rzymu, gdzie od ludu z wielka, radością był przyjęty. Wnet na zniewagę papieżowi Janowi XXII, który przeciw niemu popierał stronę Fryderyka książęcia Austryi, mnicha Piotra de Corbario (Cronaria) zakonu braci niniejszych ubrał papieżom. Ten zaś, dopełniając miary szaleństwa, nowych kardynałów potworzył, i Ludwika króla Rzymskiego w kościele Ś. Piotra na cesarza koronował. Od tego dnia powstało wielkie w kościele Bożym rozerwanie, w czasie którego -Tan papież z swoja, kuryą przebywał w Awinionie. Ludwik zaś cesarz Rzymski, bacząc na zmienni) i płoche umysły Włochów, i obawiając się od Rzymian zdrady (Jan bowiem papież mądrą wiedziony radą dwóch obrał kardynałów, jednego z domu Kolumnów, drugiego z domu Ursynów), opuściwszy Rzym i Włochy wrócił do Niemiec, dokąd zabrał z sobą swego papieża i mianowanych przez niego kardynałów, i panując przez lat czterdzieści dwa nie zważał na klątwę Apostolskiej stolicy, aż wreszcie na polowaniu spadł z konia i kark skręciwszy został na miejscu.

ROK PAŃSKI 1324.

WŁADYSŁAW KSIĄŻE DOBRZYŃSKI, NIE MOGĄC SIĘ OPRZEĆ NAJAZDOM LITWINÓW I PRUSAKÓW, NADAJE ZIEMI; DOBRZYŃSKĄ WIECZNEM PRAWEM KRÓLOWI POLSKIEMU.

Gdy Litwini i Krzyżacy Pruscy ustawicznemi na ziemię Dobrzyńską najazdami, i już-to jawnie już skrycie ponawianemi łupiestwy ciągle ja, niepokoili, nękali i do szczytu prawie spustoszyli, Władysław książę Dobrzyński, króla Polskiego Władysława bratanek, widząc, że przeciw tak możnym nieprzyjaciołom ziemi rzeczonej obronić nie zdoła, a co większa obawiając sie, aby jej Krzyżacy nie zagarnęli pod swoje panowanie, usłuchał roztropności głosu, i do Władysława króla Polskiego, który pod ów czas przebywał w Krakowie, udawszy się osobiście, błagał go i zaklinał: "ażeby jemu i matce jego Anastazyi, wdowie po Ziemowicie niegdyś książęciu Dobrzyńskim, w trudnem nader i niebezpiecznem podłożeniu użyczył swej opieki, i wyznaczył mu jaką dziedzinę, w którejby wraz z matką stosownie do swego stanu uczciwie mógł mieszkać, a która po jego śmierci, gdyby zszedł bezpotomnie, do niego i do królestwa Polskiego powrócićby miała: ziemię, zaś Dobrzyńską z jej zamkami i warowniami aby przyjął od niego zupełnem prawom, iżby sie. nie dostała w ręce barbarzyńców albo Krzyżaków. " Wyznał bowiem, że nie miał dosyć sił do jej obrony. Władysław król Polski, po zasiągnieniu zdania swoich radnych panów, tknięty prośbami rzeczonego Władysława książęcia Dobrzyńskiego, i względny na prawa i związki pokrewieństwa, uczynił mu więcej niż żądał, ziemię bowiem i księstwo Łęczyckie, żyznością roli, dochodami i wielu ważnemi korzyściami znacznie Dobrzyńską ziemię przewyższające, jemu i matce jego Anastazji prawem dożywotniem nadał, odkazał, zapisał i w zupełne puścił posiadanie; sam zaś wziął od niego księstwo Dobrzyńskie. A litując się niedoli i upadku tego księstwa, zajął się gorliwie tenże Władysław król Polski jego obroną, podźwignieniem ludności i jej zapomożeniem, na co mnogich nie szczędził nakładów; osobliwsze bowiem miał przywiązanie do tej ziemi, przeto iż od dziada dziedzicznym spadkiem jemu przynależała.

POSŁOWIE PAPIESCY USIŁUJĄ KSIĄŻĘCIA LITWY; NAWRÓCIĆ, A ON POD TENŻE SAM CZAS NAKAZUJE PLĄDROWAĆ MAZOWSZE I INFLANTY.

Do zagodzenia sporów już od lat kilku między arcybiskupem i mieszczanami Ryzkiemi z jednej, a mistrzem Inflantskim i braćmi zakonu z drugiej strony, z wielką toczących się zawiścią;, przybyli do Rygi dwaj Apostolscy posłannicy: którzy udawszy się do Gedymina książęcia Litewskiego, namawiali go do porzucenia bałwochwalstwa a przyjęcia wiary chrześciańskiej; jednakże wszystkie ich usiłowania były bezskutecznemi. Pod tenże sam czas Dawid starosta zamku Grodzieńskiego (Gartin) z rozkazu rzeczonego książęcia Gedymina najechawszy ziemię Mazowiecką, miasteczko Pułtusk (Polthowsko) do biskupa Płockiego należące, i sto trzydzieści wsi okolicznych w dzień Ś. Elżbiety rzezią, łupiestwy i pożogami spustoszył, trzydzieści kościołów parafialnych spalił, i cztery tysiące dusz zabrał w niewolą. Inne także wojsko Litewskie wtargnąwszy do Inflant, rozniosło po wielu miejscach spustoszenia, nabrało jeńców, i zdobyczy obciążone wróciło do swego kraju.

ROK PAŃSKI 1325.

WŁADYSŁAW KRÓL POLSKI, BACZĄC NA POTĘGĘ, LITWY, ZAŚLUBIA CÓRKĘ KSIĄŻĘCIA JEJ GEDYMINA SYNOWI SWEMU KAZIMIERZOWI, A W POSAGU ODZYSKUJE WSZYSTKICH BRAŃCÓW WOJENNYCH.

Trapił się ciągle i zajmował tą myślą Władysław król Polski, że wiele krain Polskich przez skryte i zdradzieckie Litwinów napady, uprowadzenie mieszkańców i osadników, zniszczało i prawie pustyniami zaległo, i że Litwini nie chcieli nigdy zmierzyć się w polu orężem, ale unosząc zdobycz obyczajem wilków cofali się do swoich siedlisk, gęstemi lasami, bagnami i jeziorami obwarowanych; dokąd gdyby dla odparcia napaści chciał za nieprzyjacielem pogonić, obawiał się, iżby wojsko jego dla braku żywności z głodu nie wyginęło (nie siano tam bowiem pod ów czas zboża, gdy Litwini przestając na rybach i zwierzynie, zaniedbywali rolnictwo i nie starali się bynajmniej o wygody i przyjemności życia), albo żeby sromotnie i z większą swoich niż nieprzyjaciół strutą, nie było przymuszone uchodzić z Litwy, bądź wreszcie poddać się lub ginąć z niesławą, gdyby je nieprzyjaciel poraził, albo w lasach nieznajomych otoczył. Po długich więc z prałatami i panami swemi narodach, gdy trudno było wynaleźć środek przeciw napaściom barbarzyńskiej Litwy, uchwalono, aby z nimi sprzymierzyć się związkami powinowactwa, gdyby czemkolwiek lud dziki i zwierzęcy można do łagodności i ludzkości obyczajów nakłonić. Wysławszy więc do Gedymina, pod ów czas wielkiego książęcia Litwy, dziewosłębów, prosił Władysław król Polski o córkę jego synowi swemu Kazimierzowi w małżeństwo, które nie złoto, nie srebro, obce na ów czas Litwinom, miało przynieść w posagu, ale wszystkich jeńców nabranych poprzedniemi laty Polakom i uprowadzonych do Litwy. Kniaź Litewski Gedymin wdzięcznie i z radością przyjąwszy to poselstwo, zezwolił pod warunkami obustronnie umówionemi na żądane powinowactwa związki; a oddawszy córkę swoję posłom królewskim, wszystkich brańców Polskich, wszelakiego stanu, płci i wieku, uwolnił i do Polski, ojczystego ich kraju, zdrowo i bez szkody odesłał. Gdy więc narzeczona, posażna zwrotem niewolników do Krakowa przybyła, od Nankiera biskupa Krakowskiego objaśniona w wierze, porzuciwszy błędy pogaństwa i dawno barbarzyńskie imię, przyjęła chrzest w kościele Krakowskim w przeddzień ŚŚ. Piotra i Pawła, i nazwaną została Anna, Poczem Kazimierz królewic Polski, który już wtedy miał blisko lat szesnaście, w obecności obojga rodziców, tudzież prałatów i panów Polskich, w tymże kościele Krakowskim, w czasie nabożeństwa odprawionego uroczyście przez Nankiera biskupa Krakowskiego, rzeczona. Annę zaślubił. Gody weselne odbywały się w Krakowie z królewskim przepychom i radością, powszechna,. Po zawarciu w ten sposób między Polską i Litwą sojuszu, ci których Litwini wypuścili na wolność, i inni mieszkańcy Polski, uzyskawszy swobody i bezpieczeństwo, wzięli się do uprawy ziemi, którą długo gardzono jako niepłodną, i dziwnym prawie sposobem, w krótkim przeciągu czasu, nie tylko dawne ale i nowe na świeżo wykarczowanych gruntach osadzono wioski dogodnemi uczynili siedliskami, tak iż niebawem zaludniły się znaczną, liczbą osadników, którzy przy pomocy Bożej, bogactwie i obfitości płodów, skoro ucichły wojny, któremi Polska i Litwa nawzajem się dawniej prześladowały, poczęli żyć spokojnie, w wielkiej między sobą i miłości.

POLACY MAZOWSZE PUSTOSZĄ ZA TO, IŻ WACŁAW KSIĄŻĘ MAZOWIECKI KRZYŻAKOM W WOJNIE Z POLSKĄ, POMAGAŁ.

Rycerstwo Krakowskie i Sandomierskie z rozkazu Władysława Łokietka wkroczyło zbrojno do Mazowsza, splądrowało je po nieprzyjacielsku, a zdobywszy i złupiwszy miasto Płock, pożarem je zniszczyło. Wacław albowiem, inaczej Waniek, książę Mazowiecki niepomny swego stanu i obowiązku, a trapiony pomyślnością królestwa Polskiego, związał się był przymierzem z Krzyżakami, i oręż ich nieprzyjacielski wszelkiemi sposoby i siły przeciw Polsce wspomagał. Dla pomszczenia się, przeto takowej krzywdy przedsięwziętą była rzeczona wyprawa, z obrazą rodu własnego i krwi bratniej.

ROK PAŃSKI 1326.

WŁADYSŁAW KRÓL, POMNY NA KRZYWDY KRÓLESTWU POLSKIEMU PRZEZ MARGRABIÓW BRANDEBURSKICH WYRZĄDZONE, CAŁĄ MARCHIĄ PLĄDRUJE I PUSTOSZY, I Z WIELKĄ ZDOBYCZĄ ZWYCIĘZKO DO POLSKI POWRACA.

Po uśmierzeniu nieprzyjacielskie i łotrowskich na Polskę Litwinów napaści, które nie dozwalały użyć oręża przeciw innym nieprzyjaciołom i buntownikom, Władysław król Polski wspomniawszy na mnogie krzywdy i zniewagi, których królestwo Polskie dawniejszemi czasy doznało od margrabiów Brandeburskich już-to w zdradzieckiem zamordowaniu króla Przemysława, już w splądrowaniu ziemi Pomorskiej i nieprawem jej sprzedaniu, zapowiedział na to lato wyprawę przeciw marchii Brandeburskiej i jej margrabi Waldemarowi. Tym celem zebrał liczne tak swoje jak posiłkowe, od narodów sąsiednich, jako to Rusinów, Wołochów i Litwinów zaciągnione wojska, i nazajutrz po święcie Ś. Jana Chrzciciela wkroczywszy do marchii Brandeburskiej, z tej strony Odry i za Odrą leżącej, od Brandeburga aż po Frankfurt rozniósł jak tylko mógł najszerzej spustoszenia. Nie kusząc się bynajmniej o zdobywanie miast i zamków, wsie tylko wszystkie i włości wydał na łupiestwa i pożogę. A gdy w ten sposób całą przemierzył marchią, i nie doznawszy nigdzie oporu napełnił ją mordami, płomieńmi i grabieżą, poubezpieczał pieszym żołnierzem stanowiska, a konne rycerstwo wypuszczał na powiaty jeszcze klęskami nie dotknięte. Zgromadziwszy wreszcie różnego rodzaju łupy, bez żadnej od nieprzyjaciół przeszkody (nie śmieli bowiem margrabiowie Brandoburscy wystąpić w pole i z przeważną jego potęgą skosztować boju), zbogacony ogromnemi zabory i zdobyczą, rad z upokorzenia i zwojowania Sasów, których znaczną liczbę zagarnął jeńcem, syty zemsty i zwycięztwa, z wojskiem ochronionem od wszelkiej straty, zdrowo i szczęśliwie wrócił do Polski. Wielu haniebnych w tej wyprawie dopuścili się gwałtów barbarzyńcy razem z Polakami wojujący, znieważając świątynie Boże, klasztory i sługi kościoła, niewiasty i dziewice, gdy Władysław król Polski bynajmniej tak bezbożnych nie zabraniał czynów. Mordowano starców i niemowlęta, brańców zaś na smutną skazanych niewolą Polacy i Litwini przeszło sześć tysięcy uprowadzili. Zakonnica jedna, chcąc się barbarzyńcowi wyprosić od cielesnej sromoty, obiecała mu, "że jeśli jej oszczędzi, nauczy go takiej tajemnicy, że mu żaden oręż szkodzić nie potrafi; aby się zaś o tem przekonał, kazała mu sobie pierwszej ciąć w kark mieczem. " Czego gdy barbarzyniec chciał doświadczyć, oszukany zabił dziewicę, i poznał dopiero, że ta dla ochronienia swojej niewinności powiodła go do takiego czynu. Śmierć jej stała się nauczającym przykładem, że dla duszy cnotliwej i Bogu poświęconej wstyd droższy jest niż życie samo. Rycerz pewien, Polak, Jędrzej z Mazowsza, chcąc się pomście krzywd, sobie i narodowi swemu przez Dawida Litwina starostę Gartyńskiego wyrządzonych, wmieszał się między wojsko Litewskie, już wtedy z królem Polskim zjednane, i rzeczonego Dawida w obecności wszystkich zabił, sam zaś przed ścigającymi go Litwinami ujść potrafił. Spalono wtedy sto czterdzieści wsi i tyleż kościołów, dwa klasztory Cystersów (Griseorum) i dwa. panien zakonnych.

BERNARD KSIĄŻĘ SZLĄZKI I ŚWIDNICKI UMIERA. PO NIM NASTĘPUJE SYN JEGO BOLESŁAW, KTÓRY POLAKOM DOTRZYMUJE WIERNOŚCI.

Dnia szóstego Maja, Bernard książę Szlązki i Świdnicki, zięć Władysława króla Polskiego, mający za sobą jego córkę, zszedł ze świata. Po nim nastąpił syn jego jedynak Bolesław, stały i niezachwiany w wierności dla Polski; bo kiedy wszyscy inni książęta. Szlązcy poodrywali się od królestwa Polskiego i przyjęli jarzmo Czeskie, on sam tylko pozostał wiernym królowi Polskiemu i królestwu, uważając to za głupotę i szaleństwo, żeby własnych porzucić, a przekładać raczej Czeskich królów.

NANKIER BISKUP KRAKOWSKI PRZENOSI SIĘ DOBROWOLNIE NA BISKUPSTWO WROCŁAWSKIE, DOKĄD GO WZYWAŁA KAPITUŁA; PAPIEŻ ZAŚ NA BISKUPSTWIE KRAKOWSKIEM OSADZA JANA GROTA, MIMO JEGO WIEDZY.

Tegoż roku i w tymże czasie Nankier biskup Krakowski od Jana XXII papieża na stolico Wrocławską osieroconą po zejściu Henryka z Wierzbny (Wirbna) a potem Wita, przeniesiony został. Przeniesienie zaś takowe z tej przyczyny szczególniej nastąpiło, że gdy kościoł Wrocławski przez śmierć Henryka z Wierzbny biskupa Wrocławskiego pasterza był pozbawiony, trwały w kuryi Rzymskiej przez siedm łat przeszło spory między dwoma niezgodnie obranemi Witem i Lutoldem.

A lubo Wit otrzymał w końcu przewagę, jednakże ośm tylko dni przeżywszy, jak to już powiedzieliśmy, niedługo cieszył się swojem zwycięztwem. Aby więc kościoł Wrocławski, sporami poprzedniemi znękany, nowym nie uległ niezgodom i klęskom, Nankier biskup, powołany przez kapitułę Wrocławską, która tuszyła, że on swoim rozumem i troskliwością, najskuteczniej poratować i podźwignąć mógł kościoł Wrocławski, zezwolił na jej prośby. Skłoniła go do tego i obelga doznana od Władysława króla Polskiego, który za śmiałe obstawanie przy prawach kościoła i sprawiedliwości dał mu był policzek, acz zniósł ją ten biskup cierpliwie. Siedział zaś na biskupstwie Krakowskiem lat siedm i pół. Po przeniesieniu zaś Nankiera biskupa Krakowskiego na stolicę Wrocławską, następca jego Jan syn Grota ze Słupcy, szlachcic z domu Rawitów, uzyskał od Jana XXII papieża na biskupstwo Krakowskie potwierdzenie. Wprawdzie Władysław król Polski kogo innego, to jest Ottona proboszcza Gnieźnieńskiego, kanclerza królestwa Polskiego, zamierzał wynieść na biskupstwo Krakowskie, i w tym celu umyślnych do Rzymu wyprawił posłów; wszelako Jan papież, wypytawszy się o Jana Grota, czy żył i jak mu się powodziło, (miał z nim bowiem znajomość i zaprzyjaźnienie jeszcze z Bononii, gdzie razem byli na naukach) gdy posłowie królewscy z wielkiemi pochwałami opowiedzieli mu o jego zacnych przymiotach, roztropności i nauce, nie przewidując, że tem zaszkodzą swojej sprawie; Jan papież, bez względu na prośby Władysława króla Polskiego, naznaczył i mianował biskupem Krakowskim tegoż Jana syna Grota ze Słupcy, jako dawnego znajomego i współucznia, z własnego jedynie popędu i bez wiedzy nawet Jana, który w roku następnym dnia ośmnastego Czerwca przez Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego na biskupa Krakowskiego wyświęcony został. Był to szlachcic herbowego domu Kawitów, urodzony z ojca Grota i matki Anny.

ROK PAŃSKI 1327.

WSZYSCY KSIĄŻĘTA SZLĄZCY, OKROM ŚWIDNICKIEGO, URAŻENI NA WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, ŻE SIĘ PISAŁ KRÓLEM POLSKIM, ODSTĄPILI GO I PODDALI SIĘ KRÓLOWI CZESKIEMU, A WYKONAWSZY KRÓLOWI JANOWI PRZYSIĘGĘ WIERNOŚCI, ZMIENILI NAWET SWOJE HERBY KSIĄŻĘCE, AŻEBY Z POLAKAMI NIE MIELI NIC WSPÓLNEGO.

Książęta Polscy, prawem następstwa dziedziczący na Szlązku, a najbliżsi Czech sąsiedzi, jako to: książę Opolski, Cieszyński, Głogowski, Lignicki, Żegański, Oleśnicki, Cieniawski (Stinaviensis), Falkennberski i Brzegski, zazdrosnem i niemiłem na to patrząc okiem, że Władysław Łokietek, mimo ich wiedzy i chęci, przywdział koronę Polską, mienił się i pisał królem, gdy znaczniejsze powiaty Polskie mieściły się w ich księstwach, a część rządzona przez Władysława królu Polskiego zdawała się mniejszą, i pośledniejsza, od tej. która pod ich władza, zostawała. Dlatego nie chcieli go nasywać królem Polskim, aby ta nazwa nie czyniła im ujmy i nie uwłaczała ich dawnemu znaczeniu i świetności, ale tylko królem Krakowskim, i tak go poddanym swoim nazywać kazali. Obawiając się zaś, aby Władysław król Polski, albo jaki dzielny jego następca, urosłszy w potęgę, nie poczynił ich samych, bądź synów ich lub wnuków poddanymi i lennikami, naradzali się z sobą. często, i przemyślali, coby należało przedsięwziąść, aby uniknąć jarzma z rąk równego sobie dawniej książęcia, który i obecnie ledwo połowę, i to pośledniejsza, królestwa Polskiego posiadał. Z zazdrości zaś, że naród Polski większy niż inne narody kwitnął pomyślnością, jak to na początku dzieła się powiedziało, wspomnieni książęta i ich radcy do takiej przyszli nienawiści, że za wspólna, namową poddali się pod zwierzchność i władzę Jana króla Czeskiego, który sam przez się nieprzyjaznym był Władysławowi królowi Polskiemu, żadna, inną przyczyną, tylko zazdrością., jako się wyżej wspomniało, powodowani. Zarażeni w sercach tą zgubna, trucizną, zrzekłszy się własnej udzielności i znaczenia, jakiego dotychczas używali, i napiętnowawszy hańbą tak ród swój starodawny i sławny, który od królów Polskich prowadzili, jako i przyszłych swoich potomków, udali się do Pragi, do rzeczonego Jana króla Czeskiego, który datkami hojnemi i upominkami skłonił ich do tego co sobie zamierzyli; a niepomni na swój ród, godność i powołanie, zaprzedali się w jarzmo obcego lennictwa, i wraz z swemi panami i szlachta, złożyli królowi Czeskiemu przysięgę stałej wierności i posłuszeństwa, Nie przestając wreszcie na tak niecnym postępku, innej jeszcze dopuścili się niegodziwości: orła bowiem białego, który jest godłem powszechnem Polskiego królestwa, i który za herb i znamię swoje książęce zawżdy nosić byli zwykli, zamienili ohydnie, jedni na czarnego, drudzy na błękitnego, z odmiana, pola i barwy, ażeby z królestwem Polskiem nie zdawali się nie mieć wspólnego. A za sprawą nieprzyjaciela rodu ludzkiego, który na najlepszej niegdyś roli rad dziś posiewa kąkól, książęta i rycerze Szlązcy taką ku Polakom poczęli tchnąć nienawiścią, że nad ich szczęściem, powodzeniem i chwalą najcięższym smutkiem boleją, a przeciwnie cieszą się ich przygodami i niedolą. I z pomiędzy narodów sąsiadujących z królestwem Polskiem żadnego niema podobno nienawistniejszego Polakom i niebezpieczniejszego nad Szlązaków. W czem zaiste okazują, że się się samych siebie zaparli, trawiąc i pożerając łono wspólnej ojczyzny, z której wyszli, chociaż ona pełna miłości nie uchyla nigdy swej macierzyńskiej piersi, ilekroć książęta Szlązcy i inni wychowańcy tej ziemi uciekają się do niej w swych uciskach i niebezpieczeństwach, i równie jak własnym synom użycza im wsparcia i pociechy, w nadziei, że pogrążeni w tak grubej ślepocie, kiedyś za łaską Boża. poznawszy swój błąd wrócą znowu na jej łono. Tylko Bolesław, dostojny książę. Świdnicki, syn książęcia Bernarda, brzydząc się tak nikczemnym odstępstwem, roztropnemi namowy odwodził od niego innych książąt Szlązkich, i sam hojnemi obietnicami króla Czeskiego nie dał się wciągnąć do tego grzechu; oświadczał głośno, że jest Polskim książęciem, i że od jedności i całości królestwa Polskiego nigdy nie odstąpi, a jak w ciągu życia jak i przy zgonie zaklinał braci, krewnych swoich i bratanków, żeby nie zezwalali na taki rozdział i odłączenie.

WANKO KSIĄŻĘ MAZOWIECKI WRAZ Z KRZYŻAKAMI PUSTOSZY KUJAWY.

Dnia ostatniego miesiąca Lipca, wojsko Krzyżaków pod dowództwem Ottona prowincyała Krzyżackiego, i Wanko książę. Mazowiecki, który tymże Krzyżakom osobiście przybył w posiłku, wtargnąwszy zbrojno do Kujaw, spustoszyli je mieczem i pożogą; zamek Kowale oblegli, i zdobyty ogniem zniszczyli. Nie sromał sie rzeczony Wanko czyli Wacław książę Mazowiecki, jaszczurcze plemię, podnieść oręż nieprzyjacielski wraz z swoim ludem Mazowieckim na własny ród i ojczyznę, i sromotnym, zgrozy pełnem przeniewierstwem, którego żaden wiek nie zmaże, ohydzić przed potomnością równie siebie jak i Mazowszan; nie zważali na wspólność krwi, rodu i języka, tak sam książę, który był Władysława na ów czas króla Polskiego bratankiem, z ojca Bolesława, brata stryjecznego, książęcia Mazowieckiego zrodzonym, jak i Mazowszanie, którzy klęski królelestwa i narodu Polskiego powinni byli tak troskliwie jak własnej zguby przestrzegać.

LITWINI ZIEMIĘ SASKĄ ŁUPIESTWEM BEZKARNIE PUSTOSZĄ.

Dnia dziewiątego Marca, książęta Litewscy, zebrawszy z własnych i pogranicznych ludów znaczne wojsko, skrytemi drogami i manowcami wpadli do Saxonii, a rozłożywszy obozy swoje około Frankfurtu nad Odrą, całą krainę Saską, acz w roku poprzednim przez Władysława króla Polskiego już zgnębioną i skołataną, do reszty barbarzyńskim mieczem zniszczyli i Sasów część wymordowali, część uprowadzili w niewolą. A gdy nikt nie stawił im oporu, zabrawszy zdobycz, spiesznym pochodem umknęli do Litwy.

ROK PAŃSKI 1328.

NA KRZYŻAKÓW GARDZĄCYCH KARAMI KOŚCIELNEMI WŁADYSŁAW KRÓL POLSKI UDERZA Z LICZNEM WOJSKIEM, GROMI ICH I ROZPĘDZA WRAZ Z WANKIEM KSIĄŻĘCIEM MAZOWIECKIM, A ZNISZCZYWSZY OGNIEM I MIECZEM ZIEMIĘ CHEŁMIŃSKĄ, ZWYCIĘZKO DO KRAJU POWRACA.

Władysław król Polski widząc z niemałem strapieniem, że zacięci w swojem zuchwalstwie mistrz i zakon Krzyżaków Pruskich klątwę Apostolska, i kary kościelne szyderczo lekceważyli, i ziemię Pomorską., dziedzictwo jego i ojcowiznę, już od lat blisko dwudziestu opanowaną, wytrzymywali, a pobudowawszy w niej silne, murowane zamki i warownie, z wszelakich praw Boskich i ludzkich, któremi Władysław król Polski do oddania rzeczonej ziemi Pomorskiej usiłował ich nakłonili, zuchwale się naigrawali; zważając zgoła, że użyta pomoc rózgi Apostolskiej była dla nich bezskuteczną, gdy Krzyżacy woleli ją cierpieć bezbożnie, niżeli zabraną oddać własność, a pełni ducha buntowniczego, coraz hardziej podnosili głowę: zapowiedział przeciw nim wyprawę, i tym celem ściągnąwszy posiłki od zięcia swego Karola króla Węgierskiego i innych książąt pogranicznych, postanowił orężem dochodzić swój krzywdy i występną Krzyżaków zuchwałość ukrócić. A gdy zebrano licznie wojska tak z własnych jak i posiłkowych rycerzy urządził należycie do boju, z groźną, potęga, wkroczył do ziemi Chełmińskiej. Nie kusząc się bynajmniej o zdobywanie miast i zamków, wszystek kraj aż po Ossę spustoszył, włości i dwory okoliczne zniszczył pożogą.. A splądrowawszy i w perzynę obróciwszy całą ziemię. Chełmińską, gdy nikt mu nie stawił oporu (Krzyżacy bowiem przestając na obronie samych twierdz i warowni, nie chcieli nigdzie przyjąć bitwy i otwarcie do walki wystąpić, wszystek kraj zatem nie mający obrony wystawionym był na pastwę łupieży) z zagarniona. zdobyczą, zwycięzko i bez szkody wrócił do Polski i stanął szczęśliwie w Krakowie. Tu porozdawał nagrody rycerzom, którzy z nim byli na wyprawie, a zwłaszcza obcym posiłkowym, z których każdego w miarę zasługi i okazanego męztwa uczcił i udarował, a potem do domów odprawił. Mając zaś słuszny żal i urazę do książęcia Mazowieckiego Wacława, czyli Wanka, że nieprzyjaciołom jego Krzyżakom jawnie i skrycie w wojnie pomagał już - to zbrojnym ludem już dostarczaniem żywności, wysłał przeciw niemu wojsko i wszystko Mazowsze ogniem i grabieżą zniszczył. Nawzajem Krzyżacy wraz z rzeczonym Wankiem, książęciem Mazowieckim, niszcząc się poniesionej klęski, wpadli zbrojno do Kujaw, i kraj cały łupiestwem i pożogami spustoszyli. Ale na odparcie tego najazdu wyszło wojsko Polski o, i stoczyło bój krwawy, w którym Krzyżacy i Mazowszanie na głowę zostali pobici, sam Wanko książę Mazowiecki ratował się ucieczka., komtur Toruński, dowódzca Krzyżaków, z całym niemal pocztem swego rycerstwa legł na placu, i wszystko wojsko nieprzyjacielskie wyginęło prawie do szczętu.

ROK PAŃSKI 1329.

JAN KRÓL CZESKI POSIŁKUJĄC KRZYŻAKÓW ZAJMUJE NAPRZÓD ZAMEK I ZIEMIĘ DOBRZYŃSKĄ, POTEM WŁOCŁAWEK, A SPALIWSZY TAMECZNY KOŚCIOŁ KATEDRALNY, SAMEGO KSIĄŻĘCIA MAZOWIECKIEGO POD SWOJĘ WŁADZĘ NACHYLA; NARESZCIE MIENI SIĘ KRÓLEM POLSKIM, I PRZEKUPIONY PIENIĘDZMI KRZYŻAKÓW DAJE IM ZIEMIĘ POMORSKĄ

Gdy zaś Władysław król Polski wrócił z ziemi Chełmińskiej i odpoczywał w Krakowie, Jan król Czeski hrabia Luxomburski, ujęty rozmaitemi Krzyżaków darami i obietnicami, zebrawszy liczne wojsko z Czechów i Niemieckich zaciężnych żołnierzy, przybył do Prus, aby nieść pomoc Krzyżakom w zamierzonej przeciw Władysławowi królowi Polskiemu wyprawie. Przyjściem i połączeniem się jego Werner v. Orselen mistrz Pruski, który potem od jednego z braci zakonu nędznie ze świata był zgładzony, i wszyscy Krzyżacy nadęci i ozuchwaleni, wespół z Janem królem Czeskim i jego wojskiem, nie czekając lata, na wiosnę w czasie czterdziestodniowego postu do ziemi Dobrzyńskiej szykiem bojowym wkroczyli: a obsaczywszy zamek Dobrzyński, działami wojennemi i miotaniem z kusz kamieni przez kilka tygodni dniem i nocą do niego szturmowali, gdy załoga królewska wszędy dzielną i wytrwałą stawiła obronę. Nareszcie po zburzeniu przedmurzy i zasieków, wzięli Krzyżacy zamek wydany im przez Pawła z Spicymierza zwanego Ogon, wojewody Łęczyckiego, który pod ów czas sprawował w nim urząd starosty, a z którym poddała się załoga królewska, nie mogąc już dłużej zamku utrzymali. Mistrz Krzyżacki zagarnął całą ziemię Dobrzyńska, a powyrzucawszy z niej starostów, dzierżawców królewskich, i tych z pomiędzy szlachty, którzy łamać wiarę poprzysiężoną królowi mieli sobie za zbrodnią, pod swoje objął panowanie. Staczali rycerze królewscy z Krzyżakami wielokrotne walki, i wiele pojedynczych oddziałów, a zwłaszcza wybiegających za żywnością i paszą, znosili i zwyciężali. Nadto statki, w których dla wojsk króla Czeskiego i Krzyżaków sprowadzono Wisłą zapasy żywności, chwytali, a ludzi strącali do wody. Wiele w ten sposób urywali sił Krzyżakom. Ci zaś nie przestali na opanowaniu ziemi Dobrzyńskiej i jej zamku; brat bowiem zakonu Korstan, który trzymał zamek Dobrzyński, dnia dwudziestego czwartego Kwietnia wypadłszy niespodzianie z tegoż zamku do miasta Włocławka, złupił kościół katedralny, miasto i domy kanoników; sam nakoniec kościół, którego nie raz barbarzyńcy oszczędzili, z miastem i domami kanoników podłożonym ogniem zniszczył; przechowywano w kościele szczątki Świętych, nowym i niesłychanym rodzajem bezbożności, z wszystkiemi przyborami i ozdobami kościelnemi, niektóre nawet osoby żyjące, kościoły i wsie okoliczne popalił, a na cmentarzu rzeczonego kościoła wiele ludzi okrutnie pomordował. Maciejowi zaś biskupowi i kanonikom Włocławskim, tudzież innym duchownym i świeckim, mieszkańcom miasta Włocławka, po jego spaleniu, zakazali wyraźnie pod karą śmierci albo obcięcia członków, aby swoich i jakichkolwiek domów nie ważyli się stawiać albo odbudowywać na nowo. Opanowawszy wreszcie przyległą ziemię Ciechocińską (Czechoczin) do stołu biskupiego należącą, czynsze, daniny i podatki przykazali nie komu innemu tylko mistrzowi i zakonowi oddawać i we wszystkiem ich zwierzchności podlegać. Poprowadzili potem Jan król Czeski i Werner mistrz Pruski swoje wojska do Mazowsza, obiegli miasto Płock, a szturmując do niego przez dni kilkanaście, szerzyli do koła łupiestwa i pożogi. Dopiero gdy książę Mazowiecki zobowiązał się Janowi królowi Czeskiemu, że mu będzie tak jak Polskiemu królowi podlegał, zaniechano oblężenia. Mistrz i zakon Krzyżaków, z jawną i srogości pełną występując przeciw Polakom nienawiścią, gdy nie tylko ludzkie domy, ale i świątynie Boże i przybytki tej Najchwalebniejszej Panny, której zakonnikami obłudnie się wyznawali, niszczyli ogniem i grabieżą; wiedząc nadto, że przemocą przywłaszczona ziemia Pomorska kiedyżkolwiek mogłaby im być zaprzeczoną, wyjednali sobie za wielkie pieniądze w złocie i srebrze u Jana króla Czeskiego, który, jak wyżej wspomnieliśmy, nie tylko Czeskim ale i Polskim królem mienił się i pisał, że im ziemię rzeczoną, jako niby król Polski, i zupełne do niej prawo mający, na nowo nadał, sprzedał, odkazał i zapisał; dawną Waldemara i Jana margrabiów Brandeburskich sprzedaż, o której mówiło się poprzednio, uznawszy jak była rzeczywiście za nieważną, i żadnej mocy prawej mieć nie mogącą, gdy raczej dowodziła braku wszelkiego prawa. Rzeczony zaś król Czeski Jan, chytrem spowodowany łakomstwem i zazdrością, jaką pałał ku Władysławowi królowi Polskiemu, ziemię Pomorską, do której żadnego nie miał prawa ani tytułu, pomienionemu mistrzowi Pruskiemu Wernerowi i zakonowi Krzyżackiemu nadał, przyznał, odstąpił i zapisał. Pośmiewiskiem zostanie na zawsze u potomnych ta śmiała i nikczemna króla Jana bezczelność, który prośbami i przekupstwem dał się do tego nakłonić, ażeby cudze ziemie i państwa prawem niecnie sobie przywłaszczonym przedawał, a niepoczciwą kupujących namową i szczodrotą ujęty, dziedzictwa i posiadłości do kogo innego należące dowolnie w cudze ręce przelewał i przekazywał. Godna uwagi i ta duma Krzyżaków, którzy chcąc ubezpieczyć sobie posiadanie ziemi Pomorskiej, śmieli żądać od Jana króla Czeskiego nadania tejże ziemi, o której wiedzieli, że była niewątpliwą i prawą ojcowizną króla Władysława i jedną z znaczniejszych części królestwa Polskiego, i takowem nadaniem usprawiedliwić na pozór nieprawe posiadanie Pomorza, zasłaniając je przed ludźmi ale nie przed Bogiem, który widzi nie tylko czyny ludzkie lecz i myśli, i sprawiedliwie za nie płaci. Ale iżby ci, którym ta sprawa nie jest w źródle swojem wiadoma, nie mniemali, że tu wymysły jakie tworzymy z przywiązania do ojczyzny, załączamy poniżej na świadectwo prawdy odpis rzeczonego nadania Jana króla Czeskiego, które takiej jest osnowy:

"My Jan z Bożej łaski król Czeski i Polski, hrabia Luxemburski, i Elżbieta z tejże samej Boga łaski królestw rzeczonych królowa, hrabina Luxemburska, małżonka nasza, oznajmujemy niniejszem pismem naszem wszystkim obecnym i potomnym: Że gdy między innemi pobożnemi uczynkami, przez które osięga się królestwo Niebieskie, tę sprawę dla dusz ludzkich uważamy za najzbawienniejszą, kiedy dla przybytków świętych albo kapłanów i ludzi służbie Bożej poświęconych czyni się co ku ich wzrostowi i podźwignieniu; wielebni zaś mężowie, brat Werner de Orselen (Orzela) wielki mistrz zakonu Teutońskiego szpitala Ś. Maryi Jerozolimskiej, tudzież bracia jego, posiadacze ziemi Pruskiej, chwalebni swojem życiem świątobliwem i pobożnemi sprawami, w rozkrzewieniu wiary chrześciańskiej i jej obronie przeciw Litwinom i innym nieprzyjaciołom chrześciaństwa stawiąc się murem niezłomnym, jak to sami widzieliśmy, wielkie trudy i dotkliwe podejmują ofiary; My przeto pragnąc, iżby rzeczony mistrz i bracia zakonni prace swoje, starania i nakłady tak sami przez się jak przez pomocników i poddanych swoich tem skuteczniej podejmować i nieprzyjaciołom wiary chrześciańskiej opierać się mogli, i chcąc być ich pobożnych czynów uczestnikami, abyśmy za doczesne otrzymali niebieskie dobra i zasłużyli na żywot wieczny w społeczeństwie Króla królów, dla korzyści zbawiennej naszych poprzedników, pierworodzców i następców, dla zbawienia dusz naszych i zgładzenia grzechów, temuż Mistrzowi, jego braciom i całemu Zakonowi, za wspólnem porozumieniem się, wolą i uchwałą., nie spowodowani żadnym podstępem ani chytrością, ale z dobrej woli, szczerze i niewzruszonem między żyjącymi postanowieniem, darem czystej i pobożnej jałmużny, dla miłości Boga i na cześć Przenajchwalebniejszej Dziewicy Maryi, z naszej królewskiey szczodroty i wspaniałości, a za zgodą naszych wiernych radców, dajemy, darujemy i odstępujemy ziemię Pomorską i cokolwiek w tym kraju, bądź w jego całości, bądź w części, do nas, dziedziców i natępców naszych, Czeskich i Polskich królów lub królowych, z prawa własności i zwierzchnictwa obecnie należy, albo w przyszłości należeć może; nadając temuż Mistrzowi i braciom, następcom ich i całemu Zakonowi moc posiadania tej ziemi, dzierżenia, zarządzania, używania jak swej własności, prawem wieczystem, swobodnie i bez przeszkody; dozwalając im i ich następcom czynić co im się będzie podobało ze wszystkiemi rzeczami, które się na powierzchni tej ziemi, w jej łonie, nad nią lub pod nią znajdują, z wszystkiemi jej użytkami, jako to prawami, imionami, przynależytościami, i cokolwiek w niej jest miast, miasteczek, zamków, wsi, folwarków, ról uprawnych i odłogów, łąk, ogrodów, gór, dolin, płaszczyzn, zarośli, pustek, gościńców i manowców, rzek, wybrzeży, potoków, stawów, jezior, spławów, młynów wodnych lub wiatraków, łowiectwa, ptasznictwa, rybołówstwa, rozmaitych praw i zwierzchnictw, ceł, patronatów kościelnych, lennictw, poddaństw, drużyn rycerskich, podwładnych, czynszowników, rolników, służebników, danin jakiegokolwiek bądź nazwiska, czynszów, podatków, przychodów, i z wszelkiemi zgoła użytkami, jakie znaleźć można na tej ziemi, albo nad nią, albo pod nią, albo w jej wnętrzu, jako to kruszcami, złotem, srebrem, miedzią, cyną, ołowiem, żelazem, bądź też kamieniami, solą i innemi rzeczami, któreby do nas albo następców naszych w jakikolwiek bądź sposób należeć mogły. Z czego wszystkiego nic sobie ani dziedzicom naszym i następcom prawem własności lub zwierzchności nie zostawiamy ani wyłączamy. Aby zaś to nadanie nasze, szczerze i z miłości ku Bogu, dobrowolnie i rozmyślnie uskuteczniono, miało moc trwałą i obowiązującą, przyrzekamy naszem, tudzież dziedziców i następców naszych imieniem, że nigdy przeciw niemu ani przemocą ani prawem, ani jawnie ani skrycie, sami przez się ani przez kogo innego działać i występować, ani go za życia lub przy śmierci z przyczyny niewdzięczności albo potomstwa tak obecnego jako i przyszłego odwoływać nie będziemy. Dla większego zaś tego aktu upewnienia, zażądaliśmy, aby dostojny i pierworodny nasz syn Karol przyrzekł i w miejsce uroczystej przysięgi zaręczył rzeczonemu Mistrzowi i jego braciom, za siebie i swoich następców, że zwrotu pomienionej ziemi, czy-to przemocą czy prawem, czy w całości czy w części, nigdy żądać ani poszukiwać nie będzie, ale owszem to nadanie we wszystkich jego szczegółach uważać za prawe i niewzruszone. Zrzekamy się przytem wyraźnie i dobrowolnie, przez siebie i naszych następców, wszelkiego w tej mierze odwołania, podstępu, wybiegu prawnego, cofania się do pierwotnego stanu rzeczy, tudzież zwyczajów wszelkich niniejszemu aktowi przeciwnych, pism i przywilejów Apostolskich, cesarskich, od królów Rzymskich uzyskanych lub uzyskać się mogących, wreszcie ucieczki do prawa kanonicznego lub cywilnego, któreby nam, dziedzicom albo następcom naszym mogły w tej mierze posługiwać, a Mistrzowi, jego braciom i Zakonowi szkodzić lub w jakikolwiek sposób uwłaczać. A gdyby nawet o tę ziemię, albo jakową część Pomorza, dostojna pani nasza Elżbieta, niegdy Czeska i Polska królowa, wdowa po Wacławie sławnej pamięci królu Czeskim i Polskim, teściu i poprzedniku naszym, albo też jej dziedzice spór wytaczali, przyrzekamy od wszelakiego wdzierstwa i napaści bronić jej naszą pomocą i nakładem. Ku czemu na świadectwo i dla należnej rękojmi, rozkazaliśmy pisma niniejsze sporządzić i pieczęcią naszą obwarować. Działo się i pisano w Toruniu, roku Pańskiego trzechsetnego dwudziestego dziewiątego, w Niedzielę pierwszą postu (Invocavit). W obecności szlachetnych i przesławnych mężów, nam wiernie życzliwych, Godfryda (Jofridus) hrabi de Lunigi, Henryka hrabi de Wilnow, Ulryka pana na Hanowie, Piotra v. Rezombergk, Henryka v. Lippa młodego, Wilhelma v. Lankstein, Kunona v. Kolurz, Ottona v. Bergaw, Bernarda v. Sunneburg, i innych wiary godnych przez nas powołanych świadków, którzy o tem wszystkiem sprawę dać mogą. ".

ROK PAŃSKI 1330.

WERNER MISTRZ PRUSKI ZDOBYWA I PALI ZAMKI NAKŁO, WYSZOGROD I RACIĄŻ, A WSZYSTEK LUD ORĘŻEM WYTĘPIA. MACIEJ ZAŚ BISKUP WŁOCŁAWSKI, CHCĄC W BISKUPSTWIE SWOJEM POKÓJ PRZYWRÓCIĆ, TUDZIEŻ BRATA POIMANEGO Z WIĘZÓW WYBAWIĆ, I DOBRA ZABRANE PRZEZ KRZYŻAKÓW ODZYSKAĆ, WCHODZI Z MISTRZEM W UKŁADY, I ZEZWALA, ABY MIASTO DZIESIĘCIN SNOPOWYCH PŁACIŁ PO SZEŚĆ GROSZY Z ŁANU.

Około dnia świętego Jana Chrzciciela, gdy z przyczyny mocnych słońca upałów zboża wcześnie dojrzały, Werner v. Orselen (Orzela) mistrz Pruski, zebrawszy zaciężne z Czechów i Niemców wojsko, ośmielony namową i posiłkami Jana króla Czeskiego, ruszył zbrojno w celu opanowania innych części królestwa Polskiego, i z licznym a potężnym zastępem podstąpiwszy pod zamek Nakło (Nakel), zdobył go i ogniem zniszczył, przyczem i starostę jego Henryka rycerza z całą i zamku załogą poimał w niewolą. Ztamtąd przeszedłszy do ziemi Kujawskiej, zamek Wyszogrod zdobył i spalił. Aby zaś nie opanował Radziejowskiego zamku i z niego nie czynił łotrowskich na kraj wycieczek, załoga królewska, uprzedzając przybycie mistrza, sama podłożonym ogniem spaliła go dnia siódmego Lipca. Potem z wojskiem posunął się pod zamek biskupa Włocławskiego Raciąż, i przez dni kilkanaście z największem wysileniem szturmował do niego kuszami i innemi statkami wojennemi. A lubo wiele znakomitych obojej płci osób, które tam złożyły swoje majątki i ruchomości, dzielnie zajmowały się obroną zamku, nie tak z troskliwości o zamek, jak raczej o siebie, dzieci i dobytki swoje; gdy jednakże nieprzyjaciel ciągłem z kusz miotaniem pocisków wszystkie strażnice i przedmurza pogruchotał i posłabił, tak iż oblężeńcy nie mogli się w nich dłużej opierać, a nadto Krzyżacy opanowali studnią, z której ludzie zamkowi czerpali zwykle wodę, i wielu tak starców jako i dzieci umierało prawie z pragnienia, dnia czternastego miesiąca Czerwca, przez poczynione zewsząd wyłomy mistrz z wojskiem wpadł do zamku Raciąża, i wielką ilość pieniędzy, oręża, bogactw i rozmaitych sprzętów zabrał w zdobyczy; nie mały także gmin ludzi, tak szlachty jak i pospólstwa zagarnął jeńcom. Nad tych niedolą ulitowawszy się Maciej biskup Włocławski, wykupił ich z rąk mistrza Krzyżackiego za czterysta grzywien Polskich i wyswobodził z niewoli. Ponieważ zaś Krzyżacy przy dobywaniu zamków wielu znakomitych rycerzy utracili (nie przyszło im bowiem zwycięztwo bez znacznego krwi rozlewu, i gorzko je okupili klęskami, straciwszy dwa razy więcej ludzi niż przeciwnicy) zaczem rozjuszeni gniewem, w ofierze swoim poległym, wszystkich Polaków, tak starców jako i młodzież, mężów dojrzałych i niewiasty, a co zgroza wspomnieć, kapłanów i sługi Boże, dzieci i niemowlęta przy piersi okrutnie wymordowali. Nie przestając wreszcie na takiej rzezi i łupiestwie, wywarli złość swoję nawet na bezwinne domy i wsie okoliczne, z których po dawniejszych pożogach nie wiele było ocalało, i ledwie co dźwigać się poczynały z popiołów. Tyle nabroiwszy, acz z niemałą swoich stratą, powrócili do domów, zbogaceni wielkiemi łupami i stadami bydła. W czasie zdobycia rzeczonego zamku dostali się w niewolą: Świętosław, brat Macieja biskupa Włocławskiego, Wincenty kasztelan Starogrodzki, Mikołaj Zabłotny, Mikołaj z Woli, i innych wielu. Polegli zaś: Paweł z Kroszyna sędzia Gniewkowski, Zyra z Kłobi syn Dymitra, podkomorzy Brzeski, Boguta syn Krystyna sędziego Włocławskiego, Wojciech z Trzaskowa, Czoło z Smarzowic, Jakób z Raciąża i bardzo wielu innych. Dnia piętnastego miesiąca Września ciż sami Krzyżacy zamek Gniewkowski zdobyli i spalili. O wykupienie zaś brata swego Świętosława i innych jeńców, tudzież odzyskanie zamku Raciąża i innych dóbr na Pomorzu przez Krzyżaków opanowanych, Maciej biskup Włocławski tak dalece był troskliwy, czy-to z słabości umysłu czy z przywiązania do krwi swojej, że bez wiedzy i rozkazu Władysława króla i jego radców, zjechawszy się z mistrzem Pruskim Wernerem w Toruniu w dzień Ś. Bartłomieja, ohydną zawarł umowę, przez niego i kapitułę Włocławską pismem stwierdzoną, mocą której wszystkie dziesięciny snopowe z ziemi Pomorskiej, jemu i duchowieństwu jego, według starodawnego w królestwie Polskiem i prowincyi Gnieźnieńskiej zwyczaju, z każdego ziarna w snopach składane, spuścił na sześć tylko groszy, obowiązawszy się im to zwolnienie naprzód u arcybiskupa Gnieźnieńskiego a potem u stolicy Apostolskiej w ciągu roku jednego wyrobić potwierdzenie; przez co swemu stołowi biskupiemu i duchowieństwa swego beneficium wielki zrządził uszczerbek.

PO POWROCIE MISTRZA DO PRUS, WŁADYSŁAW KRÓL, WSPARTY POSIŁKAMI WĘGRÓW I LITWINÓW, CAŁE NIEMAL PRUSY PUSTOSZY. MISTRZ WIDZĄC, IŻBY MU W SIŁACH NIE SPROSTAŁ, PRZYRZEKA ZWRÓCIĆ ZIEMIĘ DOBRZYŃSKĄ I ROZEJM DO ROKU PRZEDŁUŻA; W SPRAWIE ZAŚ O ZIEMIĘ POMORSKĄ OBADWAJ ZDAJĄ SIĘ NA SĄD POLUBOWNY KAROLA KRÓLA WĘGIERSKIEGO I JANA KRÓLA CZESKIEGO.

Skoro Krzyżacy weszli do Prus z powrotom, Władysław król Polski, który w czasie ich nieprzyjacielskiego na swój kraj napadu z wielkiem staraniem i skrzętnością ściągał własne i obce posiłkowe wojska, chcąc się z nimi zbrojno rozprawić, gdyby spiesznie byli nie umknęli, wsparty pomocą Węgrów, pod dowództwem Wilhelma książęcia Austryi, przysłanego od Karola króla Węgierskiego, tudzież Gedymina, książęcia Litwy, który przybył osobiście z posiłkami Litwinów i Żmudzinów, w znacznej sile zbrojnej wkroczył do krainy Krzyżaków, i ziemię Chełmińską jął mieczem i ogniem pustoszyć: a mszcząc się swoich ludzi, tak okrutnie przez Krzyżaków pomordowanych, kazał nawzajem rozszerzyć rzezie i morderstwa, nie oszczędzając żadnego stanu, ani płci, ani wieku. Tymczasem Krzyżacy zamknęli królowi Władysławowi drogę i obadwa brzegi rzeki Drwęcy, najeżywszy je na kilka mil ostrokołami, a pozawalawszy kłodami, wiciną i chróstem, w miejscu gdzie mistrz Pruski Werner v. Orselen i mistrz Inflantski znajdowali się osobiście, i czekali na nadejście króla, zaufani w swoich siłach, odwadze i obwarowaniu rzeki, i pewni, że wyrzucaniem z kusz pocisków i staczaniem walki nie dopuszczą mu przeprawy. Jakoż król Władysław przybywszy do rzeki Drwęcy zmuszony był przez dni kilkanaście zatrzymać się w pochodzie: w którąkolwiek bowiem stronę wyruszył z wojskiem, Krzyżacy zastępowali mu drogę, i na płytszych zwłaszcza brodach, gdzie chciał rzekę przebywać, z największą siłą i natarczywością razili go wypuszczaniem z proc wielkich pocisków i grotów. Dopiero gdy jeden z wieśniaków ukazał mu mieliznę, cofnął wojsko do rzeki Drwęcy, udając jakoby miał dążyć ku Brodnicy, aby nieprzyjaciół odwiódł od brzegów których bronili; w lasach zaś i miejscach ukrytych zasadził kilka tysięcy dobranych rycerzy, i tym przykazał, aby jak najspieszniej, skoro tylko nieprzyjaciel od brzegu odstąpi, bród ów przebyli, i dali mu znać wypuszczeniem dymu. A kiedy wszystko według rozkazu królewskiego utajniono, Krzyżacy zaś ruszyli ku Brodnicy, sądząc że tam król z wojskiem pociągnie, rycerstwo Polskie wypadłszy z zasadzki przebyło rzekę Drwęcę bez żadnej przeszkody, i królowi, który o trzy mile drogi odszedł był ku Brodnicy, dali znak wypuszczonym dymem podług umowy. Co król obaczywszy, zwrócił się natychmiast i szybkim pochodom pobiegł ku rzece Drwęcy na wczorajsze swoje stanowisko, gdzie około młyna Lubicz rzekę pomienioną z łatwością przebył, młyn spalił, a ludzi którzy tam osadzeni byli na straży wymordował, niektórych zabrał w niewolą; poczem sporządziwszy hufce do boju, z wielkim zapałem i niecierpliwością, oczekiwał spotkania z nieprzyjacielem. Mając bowiem rycerstwo dobrze ubrane w zbroje, ludzi pieszych i konnych należycie ćwiczonych w boju, niczego bardziej nie pragnął jak stoczenia bitwy z Krzyżakami, żeby albo zaszczytne nad przeciwnikiem tak zgubnym i niepoczciwym odnieść zwycięztwo, albo poledz śmiercią chwalebną, jeżeliby tak chciały losy. Ale Krzyżacy ujrzawszy nad wszelkie spodziewanie swoje, że wojsko królewskie, pełne rycerskiej ochoty, znacznie ich siłą i sprawnością przewyższało, gdy sami mieli wojsko z najemnego żołnierza, nowych i różnego płomienia ludzi złożone, któremu nie wiele można było ufać, spotkanie się w otwartym boju osądzili za niebezpieczne; zwinąwszy zatem polowe hufce, cofnęli się do zamków i warowni. Król zawiedziony w oczekiwaniu pożądanej bitwy, kazał roznieść jak najszerzej po kraju spustoszenia: co wypełniając jego rycerstwo, całą ziemię Chełmińska, w ciągu dni piętnastu ogniem, mieczem i grabieżą, zniszczyło, niektóre także miast dzielnice i przedmieścia nawiedziło pożogą. Zaufany w siłach swoich, wysłał wiele pojedynczych oddziałów do Prus, aż po ostatnie krańce tego kraju, za zdobyczą, i zabrane ztamtąd znaczne łupy i stada bydła po kilka kroć odsyłał do Polski, pustosząc włości, paląc wsie, burząc i z ziemią równając miasteczka. Wiele w tej wyprawie dokazywał odwagą., wiele włości nieprzyjacielskich splądrował i nakształt burzy zniszczył prawie do gruntu. Ruszył potem do ziemi Dobrzyńskiej, a usiłując przemocą lub wybiegiem jakim opanować zamek Dobrzyń, dobywał go przez dni kilka; lecz gdy widział, że go silnie broniono, wrócił do ziemi Chełmińskiej, a zatrzymawszy się nieco przy Schoensee (Schonsee) i Lipnie, zamierzał pójść z wojskiem w głębsze części kraju. Alić mistrz i Krzyżacy wysławszy z Grudziądza, gdzie pod ów czas przebywali, heroldów z prośbą o pokój, wielkiemi obietnicami odwiedli króla od dalszych jego przedsięwzięć. Chociaż więc mógł tak potężnem wojskiem nawet Prusy za Ossą leżące, jak sobie był układał, zniszczyć i splądrować, i pomścić się należycie za swojo krzywdy, a ziemię Dobrzyńską, tudzież wszystkie zamki i warownie przez Krzyżaków poosadzane odebrać, wolał jednak zezwolić na ich żądania; zwinął chorągwie, i wstrzymawszy dalsze spustoszenia, przyjął i podpisał zawieszenie broni, które aż do dnia Ś. Trójcy roku przyszłego trwać miało; a to pod takim warunkiem, aby w sprawie opanowania Pomorza i szkód przezeń zrządzonych, Karol król Węgierski ze strony Władysława króla Polskiego, a Jan król Czeski ze strony Krzyżaków, obrani za pośredników i sędziów, podczas trwającego rozejmu mieli moc orzeczenia stanowczego wyroku i zmuszenia obydwóch stron do poddania się takowemu wyrokowi. Tego rodzaju umową spowodowany Władysław król Polski, złożył oręż i zezwolił na zawieszenie kroków wojennych, tusząc, że zdoła bez rozlewu krwi chrześciańskiej odzyskać w ten sposób swoje dziedzictwo i ojcowiznę. A tak przez pokój obustronnie w dzień Ś. Jana Chrzciciela zawarty ukończoną została sroga i mordercza wojna, Władysław król Polski z całem wojskiem swojem radośnie i bez szkody do kraju swego, a Gedymin książę Litewski do Litwy powrócił.

KAROL KRÓL WĘGIERSKI I ELŻBIETA KRÓLOWA NIESPODZIEWANIE PRZY OBIEDZIE OD PEWNEGO SZLACHCICA FELICJANA, KTÓRY ICH OBOJE WRAZ Z SYNAMI CHCIAŁ ZAMORDOWAĆ, MSZCZĄC SIĘ ZA WYDANIE CÓRKI SWOJEJ KAZIMIERZOWI KRÓLEWICOWI POLSKIEMU NA SROMOTĘ, ODNOSZĄ RANY: POCZEM FELICJAN Z CAŁĄ RODZINĄ SWOJĄ GINIE ŚMIERCIĄ OKRUTNĄ. OD TEGO CZASU DOPIERO WSZYSTKIE KLĘSKI ZWALIŁY SIĘ NA WĘGRÓW, A KAZIMIERZ ZSZEDŁ Z ŚWIATA BEZPOTOMNIE.

Już od lat wielu Karol król Węgierski, wolny od wojen zewnętrznych i domowych, używał w Węgrzech błogiego i pomyślnego stanu, bowiem i urodą rzadką między ludźmi celował, i darem roztropności wszystkich dawniejszych królów przewyższał, i zarówno od swoich jak i obcych wielbiony był i poważany; kiedy nagła burza przeciwności o mało wraz z synami nie strąciła go ze szczytu powodzenia w najokropniejszą niedolę, od czego tylko Opatrzność Boska go uchowała. Był albowiem między baronami Węgierskimi pewien mąż znakomity, nazwiskiem Felicyan, który wyszedłszy z ubogiego stanu, przebywał z razu na dworze Macieja z Trenczyna wojewody Siedmiogrodzkiego, który go podniósł na wyższy stopień znaczenia i godności. Potem udał się na dwór króla Karola, a wsparty jego względami i hojnością, stanął między najcelniejszymi baronami. Wnet sprawnością i gorliwością wysług tak dalece królowi przypadł do serca, że najskrytsze tajnie umysłu zarówno jak podwoje królewskie stały dla niego otworem. Powziąwszy zatem myśl szaloną opanowania królestwa, postanowił króla, królową i ich dzieci zdradziecko wymordować, i namyślał się w duchu, jakiby czas sposobny i miejsce do wykonania tak zuchwałej zbrodni miał obrać. Jakoż gdy król Karol we wtorek po oktawie Wielkiejnocy dnia ośmnastego Maja w dworcu królewskim pod zamkiem Wyszegradem z żoną swoją Elżbietą królową i dwoma synami, Ludwikiem i Andrzejem, obiadował, nie mając przy sobie nikogo z rycerstwa i straży, prócz małej liczby domowników usługujących do stołu; Felicyan wraz z synem i kilku pachołkami, korzystając z zwykłego sobie zaufania, wpadł podczas obiadu, i z największą gwałtownością, jaką nadzieja tak wielka lub ostateczna rozpacz sprawiać może, wymierzył sztylet na króla i królową. Ci przerażeni tak nagłym niebezpieczeństwem, gdy dla zasłonienia głowy przed grożącym ciosem ręce podnieśli, król Karol w rękę otrzymał krwawą jednakże nie bardzo szkodliwą ranę, Elżbieta zaś królowa u ręki prawej, którą zwykła była sieroty i ubogich żywić, nędzarzów wspomagać, szaty i ozdoby kościelne wyszywać i inne pobożne wypełniać uczynki, cztery utraciła palce. Potem jakby zwierz wściekły rzucił się morderca na dwóch braci królewiczów, poprawiając cios omylnie na głowę rodziców wymierzony, i niosąc im śmierć niechybną: ale ochmistrze i nauczyciele królewskich synów zasłoniwszy ich sobą z własnem niebezpieczeństwem, udaremnili zamach Felicyana. Gdy nareszcie wzmagać się zaczął zgiełk i hałas, Jan syn Alexandra z komitatu Potoken, młodzieniec szlachetnego rodu, który na ów czas sprawował urząd stolnika, na Felicyana usiłującego zgładzić dzieci królewskie pierwszy śmiało uderzył, i zadał mu raz tak silny między szyją i łopatką, że omdlały upadł na ziemię; a wnet poskoczyli inni słudzy królewscy, i spiesząc z dowodami swojej przychylności, ciało zbrodniarza zbite i srodze poranione rozsiekali na sztuki. Schwytano zaraz i syna Felicyana, który sam jeden, gdy już przerażeni wielkością zbrodni i niebezpieczeństwa wszyscy pachołcy jego pouciekali, nie dał się do tego nakłonić, aby odstąpił ojca. Pochwytano wreszcie w ucieczce i owych siepaczów, drużynę Felicyana, których wraz z synem jego poprzywięzywano do ogonów końskich, i po ulicach i przedmieściach póty włóczono, póki z nich kości i dusze nie powychodziły: naostatek ciała ich porozrzucane po różnych miejscach, albowiem jako niegodnym odmówiono im pogrzebu, od psów rozszarpane zostały i zjedzone. Czaszkę z głowy Felicyana posłano do Budy, ręce zaś, nogi i inne ciała części porozsyłano do znaczniejszych miast królestwa Węgierskiego, i dla zgrozy powszechnej i rozsławienia tak wielkiej zbrodni na bramach poprzybijano. Zaciekłe w swoim gniewie rycerstwo, mszcząc się zamierzonego morderstwa i ran królewskich, pobiegło wreszcie szukać nieszczęsnej córki Felicyana, świetnej imieniem Klary, ale smutnego losu cieniem omroczonej. Przebywała ona wówczas na dworze królowej Elżbiety w koło panien zacniejszych, a pięknością lica i kształtną urodą wszystkie towarzyszki przewyższała. Ale zapaleni zemstą rycerze nie zważali na wdzięki: wywlekli ją z grona rówienniczek, przeto iż się domyślano, że świadomą była spisku, poobcinali jej nos, wargi i u rąk obydwóch palce, a obwożąc nieszczęśliwą i na pół martwą po wsiach i miasteczkach dla urągowiska, zmuszano aby głośno wyznawała swoję i ojcowską zbrodnią: że słusznie ukarano ją za występny zamach przeciw królowi, królowej i dzieciom królewskim. Po umęczeniu tej, drugą córkę Felicyana, imieniem Zebę, starszą laty, wraz z mężem jej Kopajem, stracono, a synów Kopaja z kraju wygnano. Inni nadto wygnańcy schroniwszy się do Polski zamieszkali w niej na zawsze, i zwani są Amadejami, a mają za herb szlachectwa orła białego bez nóg; Ich potomkowie, chociaż z niskiego i ledwo znanego rodu, dotąd się utrzymują. Twierdzą niektórzy, jakoby Felicyan rycerz z tej przyczyny w taką wpadł złość szaloną, że Elżbieta królowa Węgierska córkę jego Klarę, na swoim dworze bawiącą, bratu swemu Kazimierzowi, synowi Władysława króla Polskiego, który na ów czas w Węgrzech przebywał, a któremu Klara wielce do serca przypadła, wydała na sromotę, albo przynajmniej wstydu pozbawić dozwoliła: a to w ten sposób, że Kazimierz pragnący swojej chuci dogodzić, udał chorego i położył się w łóżku; poczem królowa Węgierska Elżbieta, która go więcej nieco niż brata miłowała, wiadoma dobrze, iż to była choroba serca a nie ciała, bo pochodziła z miłości ku dziewicy Klary, przybywszy do niego niby w odwiedziny, powyprawiała z pokoju usługujących choremu domowników, pod pozorem jakoby coś tajemnego mówić z nim miała, a sama tylko pozostała z rzeczoną Klarą, która z nią razem przybyła; potem wymówiwszy jakieś słowa pozorne, wyszła, a dziewicę Klarę u książęcia Kazimierza zostawiła na zgwałcenie, uważając je za niewielki występek, i mniemając że nawet nikt o nim wiedzieć nie będzie, i że bynajmniej nie nadweręży dobrej sławy Klary. Ale Bóg, który się brzydzi sromotą takiego występku, zrządził, że wszystko inaczej wypadło. Dziewica bowiem Klara od książęcia Kazimierza zgwałcona i do sytu użyta, zwierzyła się ojcu Felicyanowi swojej przygody, prosząc go i zaklinając, aby się pomścił jej krzywdy. Jakoż Felicyan tknięty nią do żywego, postanowił zgładzić króla i pana swego Karola, wraz z Elżbietą królową i ich dziećmi, wiedząc że książę Kazimierz z Węgier uszedł do Polski, a morderstwo spełnione w sposób powyżej opisany, jemu i całemu jego domowi największe zrodziło nieszczęścia. Utrzymują panowie Węgierscy, że od czasu dokonania tej zbrodni, ich i królestwo całe odstąpiła wszelka pomyślność, a niezliczone klęski i najazdy barbarzyńców, dotąd jeszcze trwające, obarczyły kraj cały. Elżbieta królowa Węgierska, zmuszona w życiu i przy śmierci znosić za swój postępek hańbę i obelżenie, zwana była królową Kikutą (Kiktawa), co w języku Polskim znaczy bez ręki. Książęcia zaś Kazimierza, potem króla Polskiego, potomstwo krótko trwające pomsta Boża wygubiła. O podobnym ale w skutkach sroższym jeszcze występku czytamy w dziejach Hiszpańskich. Gdy bowiem Rodryk król Gotów córkę Juliana Spartańskiego hrabi na dworze swoim bawiąca, pogwałcił, od tegoż Juliana przy pomocy Arabów w walce nad rzeką Wetelak przez ośm dni ciągle trwającej pokonany i zabity został, przyczem Arabowie całą prawie Hiszpanią opanowali: a tak naród Gotów, wsławiony zwycięztwami w Azyi, Europie i Afryce, przez jednego człowieka przestępstwo do upadku i zagłady przywiedziony, przeszedł pod jarzmo Arabów.

KAROL KRÓL WĘGIERSKI NAJECHAWSZY BEZ PRZYCZYNY WOJEWODĘ WOŁOSKIEGO, GDY PODANYCH NAWET PRZEZ NIEGO SŁUSZNYCH WARUNKÓW ZGODY PRZYJĄĆ NIE CHCE, PODSTĘPEM ZWYCIĘŻONY TAKĄ PONOSI KLĘSKĘ, ŻE SAM ZALEDWO Z KILKU TOWARZYSZAMI RATUJE SIĘ UCIECZKĄ.

Karol król Węgierski, uniknąwszy przypadkowego i nader wielkiego nieszczęścia, popadł z własnej woli i rozmysłu w inne, równie wielkie, acz nie tak jemu samemu, jak jego krajowi grożące niebezpieczeństwo. Za radą bowiem i namową dwóch baronów, Tomasza wojewody Siedmiogrodzkiego i Dyonizyusza, pragnących zagarnąć rządy nad Wołoszą, wydal wojnę Bazaradowi wojewodzie Wołoskiemu, żadnego nie mając do niej powodu. Po zdobyciu miasteczka Szöreny (Severinum), które poddało się Dyonizyuszowi, przybyli do Karola posłowie Bazarada z prośbą: "aby zaniechał wojny, obiecując, że Bazarad zapłaci mu siedm tysięcy grzywien srebra, i Szöreny zostawi pod jego władzą, na co syna własnego dawał za zakładnika, a ostrzegając, że dalsza w głąb kraju wyprawa dla króla i jego wojska mogła być niebezpieczną. " Ale król Karol tak słusznemu i pokornemu poselstwu dumnie odpowiedziawszy, pogroził: że Bazarada jak jednego z skotaków i pastuchów swoich z chałupy za brodę wywlecze. " A lubo radcy królewscy prosili go: "aby łagodniejszą dał odpowiedź, a przyjął co mu dawano, " nie chciał wszelako ani postanowienia ani odpowiedzi swojej zmienić, lecz ruszywszy dalej z wojskiem bez wywiedzenia się o drodze i zaopatrzenia się w żywność, zaszedł w Alpy, bezdrożne lasy i pustynie, gdzie błądził przez dni kilka, a nim wydobyć się z nich zdołał, już głód zaczął wojsku dobrze doskwierać. Chcąc przeto takiej klęsce zapobiedz, i lękając się większych doznać; niebezpieczeństw, przymuszony był żądać od Bazarada zawieszenia broni, które uprosił raczej niż wymusił, a to z tem zastrzeżeniem, aby mu Bazarad dał wiernych i świadomych drogi przewodników, którzyby króla i jego wojsko krótszą, drogą do Węgier wyprowadzili. Szedł zatem król Karol z wojskiem za przewodnikami od Bazarada przysłanemi, którzy mu drogę pokazywali, po zawartej umowie i pokoju żadnej z strony nieprzyjaciela nie domyślając się zdrady. Aliści przewodnicy, według danego im od Bazarada potajemnie zlecenia, króla i jego wojsko zawiedli w ciasne gór wąwozy i ostępy, gdzie Wołosi nagle z przodu i z tyłu na nich natarli, inni zaś z góry miotając głazami i pociskami na zamkniętych w wąwozie i nie mogących ani walczyć ani się bronić, sami bezpieczni od nieprzyjaciół zadali im morderczą klęskę. Dopieroż król Karol żałować począł, że tak dumną posłom dał odpowiedź, pogardził ich ofiarami i przestrogą swoich radców; a widząc, jak najdzielniejsi rycerze w oczach jego bez bitwy nędzną śmiercią ginęli, zrzucił z siebie dla niepoznaki szaty i ozdoby królewskie, a włożył je na syna Dyonizyusza, imieniem Desowa, który wnet potem, wzięty za króla, poległ pod nawałem głazów i pocisków; sam zaś z kilku towarzyszami ratował się ucieczką, aby uniknął ohydnej śmierci albo sromotniejszej jeszcze niewoli. Reszta wojska jego bądź wyginęła, bądź zabraną została jeńcem. Wołosi opanowawszy bez bitwy wszystkie zasoby, jakie prowadzić z sobą zwykło tak znaczne wojsko, pozostałe szczątki niedobitków okrutnie wymordowali lub do haniebnych zmusili układów. Król Karol z szczupłym pocztem rycerzy ocalony ucieczką, w lichej i pospolitej odzieży umknął do Wyszegradu, jęcząc i rzewnie opłakując tak sromotną klęskę i utratę swojego wojska. Przykład to nauczający dla spółczesnych i potomnych, jak zgubną jest rzeczą gardzić pokornemi ofiary i z pychą odrzucać warunki niesione przez nieprzyjaciela.

Dnia szesnastego Maja, Wacław, inaczej Wańko, książę Mazowiecki, młodszy syn Bolesława książęcia Mazowieckiego, z Czeszki urodzony, srogi i surowy na rycerzy swoich i poddanych, umarł w Wyszogrodzie; zwłoki jego pochowano w kościele Płockim. Zostawił syna jedynaka, Bolesława, zrodzonego z córki Gedymina książęcia Litewskiego.

BRACIA ZAKONU TENTOŃSKIEGO Ś. MARYI, CZARNI KRZYŻACY, BIORĄ MIASTO RYGĘ.

Za papiestwa Jana XXII, kiedy arcybiskup Ryzki w kuryi Rzymskiej przebywał, bracia Teutońskiego zakonu Ś. Maryi, czarni Krzyżowce, po wielu gwałtach, krzywdach i niesprawiedliwościach ustanowicielom swoim biskupom Inflantskim i ich poddanym wyrządzonych, miasto Rygę, od pierwszego jej założenia w rzeczach świeckich z wszelkiem prawem zwierzchnictwa do Ryzkiego kościoła należące, naszli zbrojno, obiegli i opanowali, taką arcybiskupowi Ryzkiemu ustanowicielowi swemu wywiązawszy się wdzięcznością, jak Krzyżacy Pruscy królom i książętom Polskim, podobnież ustanowicielom swoim, opanowaniem ziemi Pomorskiej.

WERNER MISTRZ PRUSKI ZABITY. PO NIM OBEJMUJE RZĄDY LUDER.

Dnia dziewiętnastego Października, w zamku Maryenburgu Werner v. Orselen mistrz Pruski, od jednego z braci Krzyżaków, Jana v. Gindorff, w wieczorniku mnogiemi ugodzony razami zginął, i za opanowanie ziemi Pomorskiej słuszną poniósł karę. W jego miejsce nastąpił Luder książę Brunświcki (Lutherus v. Brunszwik).

PAPIEŻ FAŁSZYWY, USTANOWIONY PRZEZ LUDWIKA CESARZA, DOSTAJE SIĘ DO WIĘZIENIA I W NIEM UMIERA.

Pizańczykowie mnicha zakonu braci mniejszych, Piotra z Corbario, fałszywego papieża, którego cesarz Ludwik odchodząc do Niemiec w Pizie był zostawił, uwięzili i do Jana papieża, pod ów czas mieszkającego w Awinionie, odesłali. Przed nim rzeczony Piotr winę swoję wyznawszy, prosił tylko pokornie, aby mu życie darowano. Z rozkazu papieża osadzono go w przystojnem więzieniu, gdzie trzy lata wysiedziawszy nędznie życie zakończył. Pomieniony bowiem Ludwik cesarz, z zawiści ku papieżowi Janowi XXII, że nań wymierzył klątwę, rzeczonego Piotra z Corbario wyniósł nieprawnie na stolicę papieską i rozerwawszy jedność kościoła, dwudzieste pierwsze wprowadził odszczepieństwo, które jednakże niedługo trwało, po zejściu uwięzionego Piotra z Corbario.

WŁADYSŁAW KRÓL POLSKI PRZEZ WYPRAWIONYCH DO PAPIEŻA POSŁÓW DOPRASZA SIĘ O WOJNĘ KRZYŻOWĄ I PIENIĄDZE NA WYPRAWĘ PRZECIW NIEWIERNYM, A UZYSKAWSZY JUBILEUSZ ZGROMADZA WIELKIE SKARBY.

Władysław I król Polski przez wysłanych do papieża Jana XXII, na ów czas przebywającego w Awinionie, znakomitych posłów, przełożywszy Stolicy, jakie wojny, napaści i spustoszenia królestwo jego cierpiało od barbarzyńskich Tatarów i Litwinów, którzy niekiedy w połączeniu, niekiedy pojedyńczemi hordy i zdradziecko najeżdżając Polskę, kraj pustoszyli, a zabrawszy łupy, wymordowawszy starców i dzieci, młodzież zaś w smutny zagarnąwszy niewolą, spiesznym odwrotem uciekali do swego kraju; prosił, aby mu Jan papież udzielił swej pomocy ogłoszeniem wojny Krzyżowej przeciw Tatarom i Litwinom, i zaliczeniem kilku tysięcy czerwonych złotych, aby mógł snadniej stawić czoło barbarzyńcom. Atoli papież złożywszy się jakiemiś wymówkami, odmówił obojga. Żeby jednak posłów królewskich nie odprawił bez wszelkiego zaspokojenia i pociechy, pozwolił w kościele katedralnym Krakowskim odprawiać jubileusz na uroczystość Ś. Stanisława w Maju przez trzy dni, a w jesieni na Przeniesienie Ś. Stanisława także przez trzy dni, pod tym warunkiem, aby każdy z pragnących dostąpić odpustu po dwa czerwone złote wrzucił do skarbony, a to jako zasiłek, którego król Polski Władysław miał użyć na obronę przeciw Tatarom, Litwinom i innym barbarzyńcom. Jakoż odprawiał się w Krakowie na oba te święta jubileusz: a gdy nań wielkie zgromadziło się ludzi mnóstwo nie tylko z całego królestwa Polskiego, ale i z Węgier, Szlązka i innych okolic przyległych, zebrano przeto nie małą ilość pieniędzy, których pomieniony król Polski Władysław rzetelnie użył na obronę swego kraju.

ROK PAŃSKI 1331

WŁADYSŁAW KRÓL POLSKI, USUNĄWSZY WINCENTEGO Z POMORZAN WOJEWODĘ POZNAŃSKIEGO OD ZWIERZCHNICTWA WIELKIEJ POLSKI, ODDAJE JĄ, W ZARZĄD SYNOWI SWEMU KAZIMIERZOWI. OBURZONY TYM CZYNEM WINCENTY PRZECHODZI NA STRONĘ KRZYŻAKÓW, A ZA JEGO RADĄ I PRZEWODNIĄ KRZYŻACY WIELE DZIEDZIN POLSKICH PUSTOSZĄ.

Wojna przez Władysława króla prowadzona z Krzyżakami Pruskimi, chociaż w roku przeszłym, jako się wyżej rzekło, przez rozejm i inne układy, mające stały pokój zapewnić, została odroczona.; gdy atoli Krzyżacy warunków umową zastrzeżonych nie dopełniali, Jana króla Czeskiego według zobowiązania swego nie wzywali do rozstrzygnienia i załatwienia sporu o ziemię Pomorską, i tak warunkom jak i obietnicom rzeczonym nie czynili zadosyć, pomimo że Władysław król Polski wierny umowie Karola króla Węgierskiego sprowadził na dzień oznaczony; ponowiono wyprawę, i z wielkiem króla Polskiego niebezpieczeństwem (bo gdyby nie Opatrzność Boska, mógłby był nachylić państwo do upadku) wojna zapaliła się na nowo. Wszczęta, jak zwykle bywa, z małej przyczyny, wnet strasznym wybuchnęła pożarem. Władysław bowiem król Polski, do prowadzenia rozpoczętej wojny i zajmowania się sprawami publicznemi, które osobistej króla wymagały obecności, czując się dla wieku sędziwego za ciężkim i mniej sposobnym, nakazał na uroczystość Ś. Trójcy, dnia czternastego miesiąca Czerwca, w mieście Chęcinach zjazd walny wszystkich ziem swoich: gdzie naradziwszy się z swemi prałatami i panami o wojnie przedsięwziętej z zakonem Krzyżackim i o sprawach swego królestwa, wydał pewne rozporządzenia i nakazy (ordinationes et edicta). Pomiędzy innemi, syna swego Kazimierza książęcia, mającego na ów czas lat dwadzieścia jeden, młodzieńca takich zdolności, że już wtedy znać dawał, jak znacznie wywyższyć miał to królestwo, na które po ojcu spodziewanym był następcą, przełożył nad Wielką Polską, i powierzył mu rządy tej ziemi, z zwierzchnią i zupełną władzą, aby sprawy jej domowe szczegółowo i troskliwie miał na pieczy, sam zaś król aby wolny od starunku około ziem odleglejszych królestwa pozostawać mógł w Krakowie. Tym celem Wincentemu wojewodzie Poznańskiemu nakazał złożyć rządy Wielkiej Polski. Syna zaś Kazimierza mnogiemi i surowemi przestrogami upomniał: "aby dla poddanych sprawiedliwym był rządcą i panem, a o odzyskanie ziemi Pomorskiej i innych pogranicznych ziem królestwa, opanowanych przez Krzyżaków, Sasów i Czechów, starał się z wytężeniem wszystkich sił, zabiegów i środków; wdzierstwa napastniczych Prusaków, tych dojrzewającyh w swojem gnieździe jaszczurek, aby idąc za przykładem ojca orężem gromił i odpierał. " Przyczem ostrzegał go: "że jeżeli w sercu zachowa stateczną miłość i bojaźń Boga, doznawać będzie od poddanych wiernej zawżdy przychylności, a we wszystkich sprawach swoich szczęścia i powodzenia. " Takiemi zaleceniami syna oświeconego i utwierdzonego, który ojcowskie powinności wypełnić przyrzekał, z poczesnym rycerstwa zastępem, nie bez rzewnego łez wyłania, wysłał do Wielkiej Polski; sam zaś pozostał w Krakowie, aby lata sędziwe spędzał na łonie słodkiego pokoju. Ale co w jego rozporządzeniu miało być utwierdzeniem królestwa, to wkrótce stało się źródłem wielkich nieszczęść. Wojewoda bowiem Poznański, Wincenty z Pomorzan, rodem szlachcic, z domu, który w herbie nosi opaskę, w polskim języku zwaną Nałęcz, rozżalony i zjątrzony srodze odjęciem mu starostwa Wielkiej Polski i płynących z niego korzyści, które wysoko podniosły były jego znaczenie i wziętość, pełen gniewu i oburzenia, jak gdyby własne jakie utracił dziedzictwo, chociaż rzeczona godność udzielać się zwykła jedynie z łaski, jak ją rzeczywiście i on pozyskał; przewidujący przytem z obawą, że niektóre jego złe sprawki po ustąpieniu z wielkorządztwa wyjdą na jaw i uzbroją przeciw niemu nienawiść i zemstę: uknuł w myśli występny zamach na ojczyznę, szczęściem nie zamierzający jej ostatecznej zguby; czyn nieprawy, a jedynie duchem zemsty spowodowany. Nie radził się w jego wykonaniu ani własnego rozsądku, ani żadnego z swoich wiernych przyjaciół; ale bez namysłu i zwłoki, z największą jak tylko mógł szybkością, zapalony żądzą buntu, chciwości, śmiałej i wyuzdanej pychy, pobiegł do mistrza Pruskiego Ludera. A zjechawszy się z nim w Marienburgu, namawiał go szerokiemi słowy i obietnicami: "ażeby wziął się do oręża i Wielką Polskę najechał; ze nie było nigdy i nie będzie sposobniejszego czasu, w którym i mistrz i jego zakon, jeżeli sami tej pory nie zaśpią, mogą najobfitszych użyć szczęścia darów i zakonu swego panowanie rozszerzyli, gdy i on i cała jego rodzina, nad którą pod ów czas nie było w Wielkopolsce potężniejszej, mistrzowi i zakonowi najusilniej z swą pomocy pospieszą. Oświadczał się, że sam będzie wodzem wyprawy, o wszystkiem się wywiadywać, wszystko co do wojny potrzebne sprawować nie omieszka; że nakoniec zamki i miasta Wielkiej Polski, jeszcze pod władzą jego będące, i syna królewskiego, książęcia Kazimierza, wyda w jego ręce. " Uznał mistrz Pruski Luder, że nie należało mu bynajmniej zaniedbywać tak ponętnych obietnic i sposobności pomyślnego prowadzenia wojny, która, właśnie miał z Polską rozpocząć: zebrawszy zatem liczne i dość potężne wojsko, świeżo z Niemiec za pieniądze przybyłe, i zleciwszy nad niem dowództwo dwom starostom, to jest marszałkowi Teodorykowi z Altenburga i Ottonowi z Luterborgu, którzy z uchwały komturów i Wincentego wojewody Poznańskiego wszystkiem mieli kierować, w największej tajemnicy wysłał do Polski; sam zaś mistrz w czasie wyprawy pozostać miał w Toruniu. Wojsko zatem Krzyżackie, przebywszy u Torunia rzekę Wisłę, pod wodzą Wincentego z Pomorzan wojewody Poznańskiego, naprzód w dzieli Ś. Maryi Magdaleny podstąpiło pod zamki i miasta Brześć i Inowrocław; a gdy mieszczanie straż niedbale trzymali, i nieprzyjacioł wzięli mylnie za swoich, otwartemi bramami poczęło się wdzierać do miasta. O kęs że Krzyżacy obydwóch zamków i miast nie opanowali: ależ przecie poznawszy nieprzyjaciół po znakach i orężu, mieszczanie i żołnierze załogą tamże stojący uderzyli na przednie hufce, które się najbliżej do bram i murów podsunęły, i odparli najezdców z wielką ich klęską i sromotą. Krzyżacy, poniósłszy pod Brześciem i Inowrocławiom nie małą w ludziach stratę, ruszyli spiesznym pochodem, i ukrytemi drogami wtargnęli w głąb Wielkiej Polski, wprzód nim się dowiedziano o ich napadzie, i zanim król Władysław mógł pozbierać swoje wojsko. Ukazywał im drogę i do pognębienia ojczyzny przewodził Wincenty wojewoda Poznański. Wnet niespodziewanym napadem zdobyli miasteczko Słupcę, do biskupa Poznańskiego należące, które żadnej nie spodziewało się napaści: a złupiwszy je i zniszczywszy ogniem, celniejszych zaś z mieszczan uwięziwszy, pospieszyli pod Pyzdry, kędy, jak wojewoda Wincenty wywiedział się był od szpiegów, przebywać miał książę Kazimierz królowie; tuszyli zatem, że pomienionego książęcia Kazimierza, bynajmniej nie spodziewającego się ich przyjścia i napada, schwytają. Gwałtownie więc uderzywszy na miasteczko Pyzdry, które słabo było strzeżone, z łatwością, je opanowali. Ale książę Kazimierz ostrzeżony nieco wcześniej o grożącem niebezpieczeństwie, wymknął się z miasta z drużyną wiernych rycerzy i schronił w leśne ustronia, a tak przy pomocy Bożej zawiódł nieprzyjaciół nadzieję. Krzyżacy rozgniewani, że im się zdobycz tak znakomita z rąk wysunęła, z tem większą rzucili się zemstą na Pyzdrzańskich mieszczan; a znaczną, liczbę zagarnąwszy w niewolą, nie małą część wytępiwszy mieczem i rozmaitemi męczeństwy, spalili miasto Pyzdry wraz z kościołami i klasztorami, i zabrali z nich bogato łupy. Po zrabowaniu zaś i spaleniu tego miasta, całą okolicę przyległą z obojej strony Warty splądrowali i ogniem zniszczyli, do czego sam Wincenty wojewoda Poznański trwożnych i lękających się podobnego odwetu Krzyżaków ośmielał. A gdy już mnóstwo wiosek i miast popalili i z ziemią zrównali, nie doznawszy żadnego oporu, tak jak ich Wincenty wojewoda Poznański o tem upewniał, wrócili do Torunia w towarzystwie rzeczonego wojewody, obciążeni mnogiemi łupy, zabranemi z miast i wsi Wielkopolskich. Krzyżacy bowiem z zwykłą umysłom ludzkim ułomnością, im więcej przez nieprawe zabory nabywali, tem chciwszą zapalali się posiadania żądzą; nie przestając zatem na opanowaniu Pomorza, zapragnęli posiąśdź całe królestwo Polskie; albo przynajmniej zniszczyć je i zagładzić, aby komu innemu nie dostało się w korzyści; lub wreszcie osłabić, z obawy, żeby kiedyś nie pomściło się, na nich swojej krzywdy, gdy zwłaszcza przewidywali, że nie długo utrzymają się w posiadaniu tych krain, które gwałtami i krwi rozlewem zdobyli.

MISTRZ PRUSKI, ZGROMADZIWSZY OGROMNE WOJSKO POD WODZA, WINCENTEGO Z POMORZAN CZYLI SZAMOTUŁ, ZIEMIE ŁĘCZYCKĄ, SIERADZKĄ I WIELKĄ POLSKĘ Z NAJWIĘKSZĄ SROGOŚCIĄ, PUSTOSZY I POŻARAMI NISZCZY, TAK IŻ NIGDY PRZEDTEM PODOBNEJ POLSKA NIE DOZNAŁA KLĘSKI.

Mistrz Pruski, Luder książę Brunświcki, uradowany pomyślnym skutkiem wyprawy przedsiębranej do Polski i zagarnionemi z niej łupami, pochwaliwszy Wincentego z Szamotuł, wojewodę Poznańskiego, że mu tak szczerze dochował wiary, i wykonał wszystko co mu było poruczone, większe jeszcze zamysły, śmielsze powziął nadzieje, które w nim wzmagał sam wojewoda Wincenty, już-to okazanej wierności dowodami, już obietnicą dalszej przychylności. Zebrawszy zatem liczne z krajów Reńskich zaciągi najemnych Niemców, a nadto wojska złożono z własnego ludu i posiłków Inflantskich od Inflant przysłanych, urządził je stosownie i przełożył nad niem dowódzcami: rzeczonego marszałka Teodoryka z Altenburga, Ottona prowincjała, Zygarda Koprzywnickiego (Egilporgensis), Jana Dobrzyńskiego, i wszystkich ziem komturów, jako to ziemi Chełmińskiej, Michałowskiej, Pruskiej i Pomorskiej, które poprzedniemi laty zdradą i chytrością był pozagarniał; dla pomnożenia wreszcie wojska, przyłączył do nich rycerzy i wojowników z wszystkich zakonów, i pod wodzą Wincentego wojewody, ujętego wprzódy darami i obietnicami, aby tem pewniej dochował wiary, posłał na łupiestwo i plądrowanie Polski. Mniemał bowiem, że się nadarzyła rzadka i godna skrzętnego chwytania pora, w której można było królestwo Polskie bezkarnie złupić i spustoszyć, a króla Polskiego zmusić, aby się zrzekł swoich praw do ziemi Pomorskiej. Mając zatem potężny rycerstwa konnego, nie mały i piechoty zastęp, żołnierzy ćwiczonych i do boju wprawnych, którym przewodził Otto Luxemburski komtur prowincyał Krzyżacki, przeszedł mistrz Pruski Wisłę pod Toruniem: a wstrzymawszy się od pustoszenia ziemi Kujawskiej dla zachowania w niej żywności (tę bowiem ziemię postanowił przywłaszczyć sobie i pod swą władzę zagarnąć w powrocie) wtargnął do ziemi Łęczyckiej, i główne w niej miasto Łęczycę, której zamek dzielnie był przez załogę królewsku broniony, opanował; zkąd potem rozpuszczając w koło zagony, wszystkie wsie i miasteczka tej ziemi popalił. Z Łęczyckiego zwrócili się następnie Prusacy pod Kalisz i zdobyli tameczny zamek; od miasta atoli z wielką stratą odparci, przez pięć dni stali obozem, czekając na Jana króla Czeskiego, który im z posiłkami Czeskiem i przybyć był obiecał. Zawiedzeni jednak w oczekiwaniu, od Kalisza ruszyli pod Znin i Gniezno, i rozszerzywszy na okół spustoszenia, kościoł metropolitalny Gnieźnieński z należącem do niego miasteczkiem Zninem, tudzież Nakło, Środę, Pobiedziska, Kiecko, Kostrzyń, wsie i miasteczka wszystkie ogniem zniszczyli. Pragnęli także z wielką, usilnością ciało Ś. Wojciecha w Gnieźnie odszukać i ztamtąd uprowadzić. Najprzód więc napadli na kościoł Gnieźnieński, ale omyleni w nadziei, gdy ciała świętego naszukawszy się długo znaleźć nie mogli, inne kościoła Gnieźnieńskiego ozdoby, naczynia święte i klejnoty obyczajem barbarzyńców złupili i zabrali. Z Gniezna, za przewodem Wincentego wojewody, który im drogę wskazywał, obrócili się ku Uniejowu i ziemi Sieradzkiej, roznosząc wszędy łupiestwa i pożogi, gwałcąc i sromocąc niewinne panny i niewiasty, i wnet główny zamek Sieradz i Uniejów z przyległemi im miastami opanowali. Niemniej miasteczka Wartę, Szadek, Staw, jako też włości okoliczne, klasztory i kościoły znajdujące się w rzeczonych wsiach i miasteczkach, odarte z wszelakich ozdób i sprzętów, jakich tylko dopadli, i które chciwość ich nęcić mogły, w perzynę obrócili. A gdy przeor klasztoru Sieradzkiego, Mikołaj, kaznodziejskiego zakonu, przed Hermanem komturem Elblągskim, z którym dawniej, kiedy był przeorem w Elblągu, zabrał był dobru znajomość, padłszy na kolana, błagał go: aby się wstrzymał od mordowania niewinnych ludzi, a zwłaszcza rabowania i palenia klasztoru i kościoła, do którego wielu schroniło się z swemi dobytkami i majątkami, i aby przynajmniej domów Bożych oszczędził: " on, okrutnik, wzgardziwszy prośbami przeora, Pruską mową dla okazania większej dumy odpowiedział: "ne prest", to jest, "nie rozumiem. " A wpadłszy do klasztoru, wszystkie naczynia Bogu poświęcone, jako to kielichy, krzyże, ornaty, i inne ozdoby i majątki ludzkie, porozbijawszy skrzynie i skarbony, pozabierali. Zakonników Ś. Dominika, ilu ich było w klasztorze, z habitów mniszych, ludzi obojej płci z odzieży aż do naga nie sromali się poodzierać. Splądrowawszy i zniszczywszy ogniem ziemię Sieradzką, znowu wrócili pod miasto Kalisz, do którego przez dni kilka natarczywie bez skutku jednak szturmowali; miejsce to bowiem rzeka, Prosną, która z wielu stron zalewa, obwarowane i z położenia samego nieprzystępne, snadno opierało się ich zapędom i z wszelkich urągało wysileń; wielu z rycerstwa, którzy dla pokazania swojej śmiałości odważyli się pod same mury i bramy miejskie podsunąć, słuszną zuchwalstwo swoje przypłacili śmiercią. Krzyżacy mszcząc się za nich, wywarli srogość swoję na miasto Konin, tudzież okoliczne wsie i miasteczka, martwe i bezwinne domy; a podzieleni na liczne zastępy, roznieśli wszechstronnie łupiestwa, rzezie i pożogi, raczej z włościami i siały niżeli z ludźmi bezbożną prowadząc wojnę, paląc wszystko do koła i pustosząc. Nigdyby nie odważyli się byli na tyle srogości i niegodziwych czynów, gdyby nie Wincenty z Szamotuł wojewoda Poznański, zdrajca ojczyzny, który zacięty w swojej zemście sam ich do tego wiódł i zapalał. Przeklęta złość tego niecnoty, w której trwał z taką zawziętością! przeklęty gniew, w którym tak się zatwardził! Szalony w swem uniesieniu, zapędny w swoim gniewie, niepomny na wiarę, uczciwość i Boga, samemu sobie wróg srogi, morderca własnych braci, zdrajca swojego pana, nieprzyjaciół swego domu i rodziny, ciemiężca ojczyzny, winowajca w obec wszystkich, w sercach Polaków pamięć obrzydłą po sobie zostawił, i tak siebie jak i potomstwo swoje wieczną skalał hańbą.

RYCERSTWO I SZLACHTA POLSKA ZROBIWSZY OKOPY NA MIL SIEDM, W NICH POSTANAWIAJĄ, SIĘ BRONIĆ, A WIEŚNIACY SPROWADZAJĄ, IM BYDŁO I INNE ZASOBY. DOWIEDZIAWSZY SIĘ O TEM PRUSACY, POSYŁAJĄ, NA NICH TRZY TYSIĄCE ZBROJNYCH LUDZI, KTÓRYCH POLACY W PIEŃ WYCINAJĄ.

Przerażeni tak Strasznemi klęskami szlachta i rycerze Polscy, którzy nad jeziorem Niezamyślem i do koła mieszkali, usiłując powstrzymali nieprzyjaciół, aby i na nich nie wpadli, wysypali wał na ośm mil długi, począwszy od wsi Zwolnej i Kępy aż do miasteczka Głuszyna, i pociągnęli przy nim rów głęboki, który spuszczona, z przyległego jeziora napełnili wodą, w spodziewaniu, że nieprzyjaciół poza ten przekop nie poważy się postąpić. Atoli Prusacy dowiedziawszy się, że nad rzeczone jezioro ściągnęła znaczna liczba rycerzy i włościan, i mnóstwo pospędzano w to miejsce bydła z powiatów wojną nawiedzonych, wysiali tam trzy tysiące konnicy, aby tak znakomitą zdobycz zagarnąć. Rycerze i szlachta Polscy, którzy siedzieli w tem schronieniu, uwiadomieni przez chłopów o nadciąganiu Prusaków, pchnęli czem prędzej gońców do Władysława króla Polskiego, który niebawem przysłał im swego marszałka i kilku set dworzan w posiłku. Ich pomocą wsparci, wyszli za przekop na spotkanie się z nieprzyjacielem. A gdy ich wojsko powiększyła jeszcze gromada wieśniaków, taką klęskę zadali nieprzyjaciołom, że mała ledwo liczba ujść zdołała morderczej śmierci; nikogo bowiem nie brano w niewolą i chłopstwo rozjuszone żadnej nie oszczędzało głowy. Klęskę wtedy zadaną Krzyżakom po dziś dzień jeszcze poświadcza mnóstwo kości ukazujących się na polu bitwy.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK KRÓL POLSKI, CHOCIAŻ JUŻ WIEKIEM ZGRZYBIAŁY, ZAMIERZAJĄC WOJNĘ PRZECIW KRZYŻAKOM PRUSKIM, GODZĄCYM NA OPANOWANIE ZIEMI ŁĘCZYCKIEJ, Z KRAKOWA IDZIE DO WIELKIEJ POLSKI: ALE ZWAŻYWSZY, ŻE GO KRZYŻACY PRZEWYŻSZALI SIŁĄ, NIE KWAPI SIĘ DO STACZANIA BITWY, LECZ WPRZÓDY POSYŁA DO WINCENTEGO Z SZAMOTUŁ WOJEWODY POZNAŃSKIEGO, KTÓRY BYŁ ZDRADZIECKO PRZESZEDŁ NA STRONĘ KRZYŻAKÓW, Z PRZEŁOŻENIEM, ABY SIĘ ZLITOWAŁ NAD OJCZYZNĄ, TYLU KLĘSKAMI I ŁUPIESTWY PRZEZEŃ UCIŚNIONĄ: CZEM TAK GO UJĄŁ I ZNIEWOLIŁ, ŻE ZA JEGO RADĄ I POMOCĄ KRZYŻAKÓW POD WSIĄ PŁOWCAMI PO DWA KROĆ POKONAŁ I ZNIÓSŁ DO SZCZĘTU; LEGŁO ICH TRUPEM PRZESZŁO CZTERDZIEŚCI TYSIĘCY, A NIE WIELU TYLKO ZNACZNIEJSZYCH DOSTAŁO SIĘ W NIEWOLĄ; POLAKÓW ZAŚ ZGINĘŁO ZALEDWO PIĘCIUSET RYCERZY.

Wkrótce dowiedział się Władysław król Polski o nowym Krzyżaków na królestwo swoje napadzie; a lubo podeszły już w latach chyliłsię pod ciężarem starości, która studząc krew i miarkując zwykły zapał stroni od dzieł rycerskich i wojennej wrzawy; lubo starzec przeżyły, z pooranem zmarszczkami czołem, ustawał już na siłach, i ciało oddając śmiertelności czuł się poprzedniemi trudami i laty znużonym, wyczerpanym i do wojny niesposobnym; wszelako duch męzki pokonywał w nim słabość wieku, żądza sprawiedliwej zemsty krzepiła i ożywiała siły, dodawała hartu do znoszenia trudów i podejmowania spraw wojennych. Jakoż z zebranym licznie wojskiem z ziem Krakowskiej, Sandomierskiej i Wielkiej Polski ruszył przeciw nieprzyjaciołom Krzyżakom, którzy pod ów czas najeżdżali ziemię, Łęczycką, postanowiwszy jak najrychlej zmierzyć się z nimi orężem, i tak srogie królestwo, swego spustoszenie powściągnąć i odeprzeć. Chociaż bowiem obciążony wiekiem nie tylko od rycerskich ale i domowych usuwał się już zatrudnień, jednak w ciele zgrzybiałem kwitnął w całej czerstwości umysł dzielny i pełen zdrowej rady. Widząc atoli, że nieprzyjaciel przewyższa! go znacznie swojemi siły, że liczne w pogotowiu stały konnego rycerstwa hufce, od których, gdyby przyszło do walki, mogłoby jego wojsko być pokonanym, czując się za słabym do stawienia czoła takiej potędze, nie chciał narażać swej sprawy na los stanowczej bitwy, jak był wprzódy układał lecz krążąc za nieprzyjacielskiem wojskiem wszędy gdziekolwiek się ruszyło, a za każdą sposobnością z ukrytych zasadzek wypadając, ciągłemi trapił je klęskami; tych zwłaszcza, którzy za żywnością albo roznoszeniem po wsiach rabunków i pożogi wybiegali, urywał i znosił. Krzyżacy zatem wracający zatrzymawszy się pod Koninem postanowili uderzyć na wojsko królewskie, i sprawili swoje szyki, w spodziewaniu, że króla wciągną do walki. Ale król, mierząc roztropnie swoje siły, cofnął się z pośpiechem ze stanowiska i nie przyjął bitwy. A tak nieprzyjaciel zagrożony jego napadem nie śmiał zapuszczać się dalej z rozszerzeniem pożogi, bo ile kroć wysunął się doznawał klęski; i nie mogło już wojsko Krzyżackie popełniać bezkarnie takich łotrostw, powściągane obawą i wzajemnemi szkody. Król Władysław trapił się tymczasem na ciele i w duszy, że musiał patrzeć na tak srogie królestwa swego spustoszenie, gdy dymy i popioły często jego i wojsko królewskie w oczy i twarze gryzły, a serce rozdzierały krzyki i jęki poddanych, nie tak słowy jako raczej piachem wzywających jego ratunku. Staczać jednakże walki nie dozwalała i szczupła liczba wojska, i rada przezorna, i widok jawnego niebezpieczeństwa. Wahając się zatem w duszy, nie pewien co miał czynić w tak trudnem położeniu, powziął nareszcie myśl szczęśliwą, którą mu natchnęło długie doświadczenie, aby w niedostatku sił uciec się do sprawiedliwych podejść, i takim orężem pokonać nieprzyjaciół, jakim oni najwięcej w obecnej wojnie dokazywali. Jakoż do Wincentego z Szamotuł wojewody Poznańskiego, który był wodzem nieprzyjacielskiego wojska i kierował całą wyprawy, wysyła tajemnie gońców, z upomnieniom: "aby ochronił przynajmniej szczątków skołatanej i nieszczęśliwej ojczyzny, która on swoją zdradą, do takiej przywiódł niedoli, że się nad nią sami nieprzyjaciele litowali; a iżby swoje rady i usiłowania, dotychczas zgubę jej niosące, zwrócił raczej ku jej zbawieniu i utwierdzeniu. Jeżeli nie sromał się wydać zdradziecko ojczyznę, nieprzyjaciołom, aby tem mniej wahał się zdradzić dla ojczyzny nieprzyjaciela. Przyczem miał być pewnym, że zdrada przeciw królowi i Ojczyznie popełniona będzie mu przebaczoną, jeżeli zbrodnię mażąc zbrodnią, Krzyżaków doprowadzi do zguby i słusznej podda ich zemście. " Wzruszyła ta namowa zdrajcę Wincentego: już bowiem gniew jego, spowodowany utratą Wielkopolskiego starostwa, nasycił smutny widok ojczyzny pogrzebionej w rumach i popiele; uczuł żal i zgryzotę sumienia, wyrzucającego mu tak niecne i sromotne czyny, które jemu i potomstwu jego wieczna, przynieść miały hańbę. Oświadczył zatem, "że do wszystkiego, coby ojczyznę ratować mogły, wierną chce być pomocą, i słuchać we wszystkiem rozkazów króla Władysława. " Jakoż w sposobnej porze, nocą, udawszy przed Krzyżakami jakoby wychodził na wzwiady, przybył do króla, a z nie wielu świadkami przypuszczony do tajemnej rozmowy, prosił naprzód króla i syna jego książęcia Kazimierza, ażeby mu to wszystko, czego się przeciw królowi i jego synowi dopuścił, przebaczono. Co gdy bez wahaniu się wyjednał, oznajmił zaraz, "że wojsko nieprzyjacielskie, jakkolwiek znaczne liczbą, w rzeczy samej było słabe i nikczemne, raczej w tabory wielkie niżeli siłę zamożne; że gdyby kto odważył się. na nie uderzyć, snadnoby je zwyciężył, pochopniejsze bowiem było do ucieczki niżeli do walki, a dla mnogich łupów i juków z ciężkością się poruszające i zawsze trwożne o ich utratę; że gmin tak wielki i przeważny liczbą małej garstce rycerstwu niezawodnie ustąpi. " W ten sposób obszernemi i dowodnemi słowy umysły Polaków pokrzepił. Aby zaś o tem co twierdził powątpiewać nie chciano, oświadczył się sam gotowym do stoczenia bitwy i uderzenia z przodu na nieprzyjaciela, zapewniając, że wstrzyma pierwsze jego natarcia, które zwykle bywają najżwawsze i najsilniejsze. Mowa ta wielce uradowała króla i rycerstwo, wlała w ich serca nadzieję zwycięztwa, i ku wielkim czynom ożywiała dzielność. Bo nigdy przydatniejszym nie bywa przyjaciel, jak kiedy udaje nieprzyjaciela; a nawzajem, nigdy szkodliwszym nieprzyjaciel, jak kiedy za przyjaciela uchodzi. Władysław król Polski osięgnąwszy, czego najbardziej sobie życzył, powziął dobrą otuchę, i umyślił, skoro szczęśliwa nadarzy się pora, uderzyć śmiało na wroga. Z tą nadzieją i wzajemną umową Wincenty, złożywszy uroczyste przyrzeczenia, upomniany raczej niżeli proszony, aby szczerze dotrzymał tego co przyobiecał, wrócił do obozu Krzyżaków, oznajmując, że jak się osobiście wywiedział, "wszędzie panowała cisza i spokojność. " Władysław zaś król Polski, chociaż dobrze rozumiał, że ani potęgą ani liczba nie mógł sprostać przeciwnikowi, postanowił jednak doświadczyć szczęścia i nazajutrz bój stoczyć z nieprzyjacielem: osądził bowiem, że lepiej było na wszelką, narazili się ostateczność, niżeli unikać bitwy z najezdnikom, który kraj cały pogrzebał w gruzach i popiołach. Synowi wszelako Kazimierzowi z pośrodku szeregów kazał ustąpić do jednej z twierdz warowniejszych, zleciwszy nad nim straż i opieki Grzegorzowi Nokandzie, rycerzowi z rodu Toporczyków, aby w przypadku, gdyby nieprzyjaciel odniósł zwycięztwo, miał kto ratować królestwo i ojczyznę. Już wojsko Krzyżackie do Prus wracało, już stanęło było pod Płowcami, dziedzina, królewska" zwaną, inaczej Blewo, wioską licha, ale z przyszłej klęski Prusaków mającą w dziejach zasłynąć, blisko miasteczka Radziejowa, kędy rozległa się płaszczyzna obszerna i sposobna do rozwinięcia bojowych szyków, miejsce otwarto, żadną do koła nie zasłonione zarośla, i w dalekie strony podające widok. Tam nieprzyjaciel położył się obozem, gdy z nagła król, o którym mniemano że już cofnął się był w odwrocie, dnia dwudziestego siódmego Września, o brzasku wschodzącego słońca, ukazał się z swojem wojskiem, hufcami sprawionemi do boju, i w gotowości do stoczenia walki. Krzyżacy długo byli w niepewności i nie mogli zrozumieć, czy tylko udawał tę ochotę, czy rzeczywiście kusił się o spotkanie; aż dopiero gdy wzmagający się szczęk oręża i rżenie koni usunęły wszelką wątpliwość, powstał w obozie Pruskim nadzwyczajny popłoch i zamieszanie, i taka trwoga opanowała umysły, że z wielkim krzykiem i wrzawą napróżno spieszyli zebrać się i ustawić szyki. Aby zaś Polacy na spłoszonych i nieprzygotowanych nagle nie wpadli, opasawszy swe obozowisko łańcuchem żelaznym, raczej kupą gromadna, niżeli w porządnych stanęli chorągwiach. Wnet wziąwszy się do broni i sporządziwszy jak mogli swojo hufce, wyszli na spotkanie z królom i jogo wojskiem. Władysław król, dla gęstej mgły, która tak świat była zamroczyła że mąż męża zaledwie mógł widzieć, wstrzymał nieco swoje wojsko, a tymaczasem krótką, ile czas pozwolił, lecz żwawą przemową upomniał je i zachęcił: "Jakichże - to, rzekł, widzicie nieprzyjaciół? oto niewdzięczników, którzy dziada mego Konrada wytuczeni laskami i dary, aż do tego przychodzą zuchwalstwa, że na zgubę naszego królestwa i ostateczną was wszystkich powstają zagładę; którzy niepomni na doznane od narodu Polskiego dobrodziejstwa, nie przestając na zagarnieniu niesłusznem ziemi Pomorskiej, i wymordowaniu w niej moich i waszych braci, ojczyznę naszą, z której powstali i wzrośli, łupiestwy i pożogami zniszczyć usiłują, i mają sobie to za sromotę, że między nami żyje pamięć pierwotnego ich gniazda i zaprowadzenia. Których gdyby występna nie unosiła pycha i chciwość niesyta pochłonienia reszty ziem naszych, pomniećby powinni, jeśli nie na Boga i jego wszechmocność, nie na swój zakon, który sama tylko odzieżą zachowuj to zaiste na dobrodziejstwa doznane, i cel dla którego od dziada mego Konrada książęcia Polskiego w te kraje zostali przywołani; powinniby zajrzeć w owo umowy, któremi się zobowiązali po zawojowaniu Prus ustąpić z ziemi Chełmińskiej, i połową zdobytych krajów Pruskich dzielić się z Polską, a w wojnach z barbarzyńcami swojej nam użyczać pomocy. Ale oni na to wszystko niepomni, szlachetne dziewice i niewiasty i inne rodu naszego kobiety lubieżną swawolą kazić, przybytki Bogu poświęcone znieważać, ludzi niewinnych obojej płci mordować, wszelkie prawa Boskie i ludzkie nie sromali się deptać i gwałcić. Jest w nich żądna niepohamowana zagarniania albo niszczenia naszych krain, rozlewania krwi naszej. Słusznie więc przeciw ludziom tak bezbożnym podniósłszy oręż, walczmy z największym jak tylko można zapałem. W miejscu tem, gdzieśmy stanęli, nikt już nie może rąk opuszczać: przetoczy nieprzyjaciel krew twoję, jeżeli ty jego krwi oszczędzać będziesz. Niech każdy z nas pamięta, że nie za siebie tylko, ale za żonę, dzieci, ojczyznę i wszystko co mu jest drogie walczy: a niechaj to ma na myśli, że z jakiem w obecnej bitwie okażemy się męztwem, taki będzie los naszej ojczyzny, naszych dzieci, domów i majątków. Ja was upewniam, że w sprawiedliwej naszej walce, Bóg, który zawsze słuszniejszą wspiera sprawę, użyczy nam pomocy, a występnemu wrogowi za jego niegodziwe czyny, jakich się dopuścił w tej bezbożnej wojnie, okaże swój gniew, i ręką waszą wymierzy nań zasłużoną karę. "Wreszcie inaczej my, inaczej nieprzyjaciele nasi wojują: oni bowiem wychodzą na nas z najętem za pieniądze żołdactwem, a parając się grabieżą i morderstwy, niesprawiedliwą wojnę mim przynoszą; my, nie tak wojnę prowadzim! jako ją raczej odpieramy, a rozlicznemi krzywdy zmuszeni do walki, za całość utrapionej ojczyzny, za żony i dzieci naszę, za świątynio i domy Boże walczymy. Nieprzyjaciele wyzywają nas do boju napaścią i zaczepką: my spieszym na ratunek poddanych naszych i przyjaciół, których glosy płaczliwe zda mi się iż słyszę. Obóz nieprzyjacielski, to stek rozmaitego narodu ludzi, kupa łotrów obciążonych łupieżą, splamionych zbrodniami i bozbożnością: zyskacie dwojaką korzyść, jeżeli nad niemi odniesiecie zwycięztwo. " Wzywał nakoniec niektórych po imieniu: "aby mu w boju pomagali, a za swoję i ojczyzny krzywdy, za pobrano i popalone włości pomścili się na nieprzyjaciołach; nigdy bowiem większej jak obecnie nie mogli pozyskać chwały, a dzień ten miał wyświecić każdego z nich odwagę i dzielność. " To wyrzekłszy, gdy widział rycerstwo mową swoją do bitwy zagrzano, kazał wydać hasło bojowe. I zaraz pierwszy hufiec, jeden z pomiędzy pięciu, złożony z dworzan i wysłużonych rycerzy, którzy mu przyrzekli wszędzie i w każdej sprawie pomoc gotową, poprowadził w sam środek nieprzyjaciela. Zwarły się obie strony z zaciętością nieprzyjaciel liczbą, Polacy męztwem przemagali, dając rozliczne dowody siły i odwagi: zaczem wielu z Krzyżaków padało albo odnosiło rany; mało kogo brano w niewolą, nie myśleli bowiem Polacy oszczędzać ani litować się swoich wrogów; wszyscy pałali żądza, zwycięztwa albo zemsty. Długo wątpliwy był los bitwy; Krzyżacy bowiem, mający podostatek wojska, w miejsce poległych albo rannych świeżo podsuwali szyki. Ale Polacy, słusznym obostrzeni gniewem, po bohatersku walcząc, zawzięli się ostatecznie zwyciężyć! albo zginąć. Nie cofnęli zatem kroku, ale skupiwszy się jakby w jeden nierozerwany węzeł, po trupach poległych postępowali naprzód. Obecności też króla nie tylko mężnym dodawała serca, ale i gnuśniejszym nie dozwalała zostawali w tyle. Już się było i słońce przetarło ze mgły, która w jesiennej porze często powstawać zwykła, i dzień zajaśniał pogodny, który i sposobność ułatwiał do walki, i ochotę rycerską wlewał w serca walczących. Niepokoiła tymczasem tak króla jak i rycerstwo niestatecznośc! umysłu Wincentego z Szamotuł wojewody Poznańskiego, żeby ten, który ojczyznę pogrzebał w perzynie, zdradziectwem swojem wojska Polskiego nie naprowadził kędy na ukryto zasadzki. Ale rzeczony Wincenty z Szamotuł wojewoda Poznański, który aż do tego dnia w obozie Krzyżaków przebywał, nie zawiódł Władysława króla Polskiego: uderzywszy bowiem z własnym ludem i rycerstwem na nieprzyjaciół, przychylniejszy królowi i Ojczyznie po zdradzie, niżeli mistrzowi i Krzyżakom po doznanych dobrodziejstwach, wielką zadał im klęskę, i dla zmazania i zagładzenia swojej hańby wielkie w obec króla i całego wojska dał dowody swojej wierności i odwagi. Jakoż walkę w kilku miejscach słabiejącą, głośnem wołaniem i zachętą, już - to rycerza już wodza pełniąc powinności, podtrzymał, i jawnemi czyny stwierdził co był obiecał. Tknięty zgryzotą sumienia, które mu wyrzucało zdradę ojczyzny, i usiłujący obmyć się z tej winy, a odzyskać straconą u swoich cześć i przychylność, postanowił odważyć się na największe niebezpieczeństwa, nie szczędzić bynajmniej życia i zdrowia, i śmiercią chwalebną zetrzeć szpetnych czynów niesławę, które im więcej miały w sobie okrucieństwa, tem piękniej było nagrodzić je nowemi cnoty. Po rozbiciu zatem i zniesieniu przedniejszych hufców nieprzyjacielskich, którym rycerze zakonni albo najemni przywodzili, a między którymi komturowie Herman Elblągski i Albert Gdański z znaczną liczbą Krzyżaków na placu legli, gdy wojsko Polskie dotarło do innych chorągwi, mniej mających siły i odwagi, przerażone klęską swoich zaledwo zdolnemi były do odporu, a za śmielszem natarciem Polaków ustąpiwszy i raz tył podawszy, w coraz większym cofały się popłochu. Już więc król Władysław o zupełnym tuszył zwycięztwie, kiedy nowe nadeszło wojsko, któremu wielki komtur Russv. Plawen przywodził, a które wracało od oblężenia miasteczka Brześcia. Król dowiedziawszy się od szpiegów o jego nadciąganiu, marszałka Teodoryka z Altenburga, komtura Ottona v. Bunsdorf i pięciudziesiąt sześciu innych znaczniejszych Krzyżaków, w poprzedniej bitwie poimanych, kazał trzymali pod straży: sam zaś upomniał na nowo swoje rycerstwo, aby w trudach nie ustawało, ale tem mężniej popierało walkę, zapewniając, że z podobnąż korzyścią i podobnem szczęściem spotkają się w powtórnej co i w pierwszej bitwie. Skoro więc nadciągło wojsko wielkiego komtura Russa v. Plawen, poczęła się walka na nowo, w której naprzód sam wielki komtur, jakby już w ręku miał zwycięztwo, przykazywał swoim, aby żadnego z Polaków nie zostawiali przy życiu. Ale gdy z obu stron zacięcie walczono, a najpierwej sam wielki komtur Otto v. Bunsdorf, który innych mordowali kazał, potem drudzy komturowie, Herman Elblągski i Albert Gdański z wielu innymi polegli; Krzyżacy, mimo gmin wielki, rozbici i pomieszani poszli w rozsypkę, a Polacy zupełne odnieśli zwycięztwo. Za uciekającymi Krzyżakami puszczono się w pogoń, a wtedy nie już bitwa ale rzeź powstała krwawa: Polacy bowiem mszcząc się swoich braci, których zgładził nieprawy oręż Krzyżaków, więcej usiłowali ich wytępiać niż zabierali w niewolił. Król osądziwszy, że pobitym i pierzchającym nie należało dawali żadnego wytchnieniu, upominał wielkim głosem żołnierzy, aby na uciekających z tylu ciągle nacierali, a gdy szczęście otwierało im sposobność do świetnego zwycięztwa, aby korzystając z szczęścia nie przestawali wrogów w ucieczce chwytać i mordować. Oni, choć wielką pracą strudzeni, o ile im jednak siły wystarczały do ścigania, a ręce znużono do cięcia, raźni i na wszystkie trudy gotowi, a posłuszni rozkazom króla, pędzili co tylko tchu było w koniach a władzy w rękach, goniąc za nieprzyjacielem. Tkwiło bowiem Polakom w pamięci, jak w obecnej i poprzedzających wojnach Prusacy sromocili swem wszeteczeństwem kobiety, jak srodze pożogami kraj ich niszczyli; żadnej więc, nie chcieli mieć nad nimi litości, ale poddających się nawet zabijali bez miłosierdzia. Trwała walka od wschodu słońca aż do pacierzy kapłańskich zwanych noną (ad nonarum horam), tak zacięcie obie strony wydzierały sobie zwycięztwo. Przeszło czterdzieści tysięcy nieprzyjaciół legło w tej bitwie; nie wielu wzięto w niewolą, woleli bowiem Polacy uciekających tępić i mordować; w zapale słusznej zemsty nie mało krwi przelano. Z Polaków dwunastu tylko znakomitszej szlachty, między którymi Żegota z Morawicy chorąży Krakowski, Krystyn z Ostrowa chorąży Sandomierski, syn Prandoty kasztelana Krakowskiego, i Jakób z Szumska kasztelan Żarnowski, a pospolitego żołnierza pięciuset zginęło: i dziwna rzecz a niemal do prawdy niepodobna, jak małą stratą tak wielkie okupiono zwycięztwo. Nie można wątpić, że je otrzymali Polacy z łaską Bożą i przyczyną Ś. Stanisława, patrona i głowy Męczenników Polskich, gdy cudowne owo zwycięztwo zdarzyło się w sam dzień Przeniesienia tego Świętego, i Polaków tak małą liczba zginęła. Wojsko Polskie opanowawszy obóz nieprzyjacielski, zasobny w różnego rodzaju zdobycze, znalazłszy w nim niezmierne bogactwa i dostatki, wielce się spanoszyło. Wszyscy jeńcy znakomitsi, między innymi Russ v. Plawen, który się był odgrażał, że wojsko swoje aż pod bramy Krakowa powiedzie, wraz z chorągwiami nieprzyjacielskiemi przyprowadzeni do Krakowa: a tak ów dumny komtur zdążył dokąd zamierzał, ale przeciwnym wcale losem. Wtedy dopiero Krzyżacy uczuli, ze wojowali z Polakami. Dawniejszemi bowiem czasy tak mało ważyli sobie rycerstwo i oręż Polski, że im się zdawało, jakoby nigdy od nich zwyciężonymi być nie mogli.

RYCERZ FLORYAN SZARY, W BITWIE STOCZONEJ Z KRZYŻAKAMI TRZEMA WŁÓCZNIAMI PRZESZYTY, OTRZYMUJE HERB JELITA W MIEJSCE DAWNEGO KOŹLEROGI. GORLIWOŚĆ CHWALEBNA KRÓLA WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, JAKĄ OKAZAŁ W BITWIE TAK ZWYCIĘZKO STOCZONEJ.

Gdy wieść o tem zwycięztwie gruchnęła w Krakowie i po innych miejscach królestwa Polskiego, radość niezwykła ożywiła umysły, zasmucone poprzednio klęskami kraju, i troskliwe o wypadek bitwy, aby się nie skończyła nowem nieszczęściom. Nazajutrz, jak tylko dzień rozświtał, król udał się na pobojowisko, dla pozbierania ciał rycerzy poległych, i przypatrzenia się tak sromotnej a strasznej nieprzyjaciół klęsce. A gdy oglądał i rozpoznawał zwłoki pobitych, natrafił na jednego z szlachty, który w walecznej rozprawie skłóty włóczniami ległszy żywo między trupy, wyciekające z łona swego wnętrzności wpychał rękami obiema. Byl - to Floryan, nazwiskiem Szary. Król zastanowiwszy się nad nim, tknięty litością, rzeki do towarzyszącej mu drużyny: "Jak ciężką mękę ponosi ten nasz rycerz!" Na co on, zebrawszy siły, odpowiedział: "Sroższa jest nierównie męka znosić złego w jednej wsi sąsiada, jakiego ja wycierpiałem. " Zaczem król: "Bądź, rzecze, dobrej myśli; jeżeli się z tej rany wyleczysz, uwolnię cię moją łaską od tak złego sąsiedztwa. " A gdy go podjęto i troskliwem staraniem do zdrowia przywrócono, król dal mu hojne opatrzenie, a domowi jego, noszącemu w herbie trzy włócznie, przydał od owego zdarzenia nową nazwę (proclama) Jelita, zarzuciwszy dawną Koźlerogi. Kupy kości ludzkich ogromne, które po dziś dzień jeszcze pod Płowcami widzieć się dają, świadczą o wielkości tej klęski. Maciej biskup Włocławski kazał je przykryć uczciwie, i zbudował na tem miejscu kaplicę. Tę bitwę tak wielką i sławną kronikarze polscy, juk wszystkie niemal inne, w krótkich opisach potomności podali. I ja nie byłbym jej szeroko opisywał, gdybym nie miał o niej dokladnej wiadomości od niektórych, jeszcze do mego czasu żyjących, którzy się w tej bitwie znajdowali. Więcej jak czterdzieści tysięcy nieprzyjaciół zginęło, powiadają, w tej przygodzie; z Polaków tylko pięciuset. Władysław król Polski odznaczył się w niej niezwykła, i godną, bohatera dzielnością: od najważniejszych bowiem aż do najdrobniejszych powinności wszystkie sam wykonywał. Nie tylko układał i rozporządzał co było potrzebnem, ale po większej części osobiście wypełniał; w trudach wytrwały i czujny, podejmował z skrzętnością wszystkie sprawy wojenne; niemniej dzielny rycerz, jak wódz przezorny i biegły, tak się w tem obojgu sprawiał, że żołnierze ochoczo i z ufnością pełnili swe powinności. Wszystkich oczy były wtedy na, niego zwrócono, z tem większem podziwieniem, że starzec sędziwy i zgrzybiały, któremu dość było patrzeli z daleka na toczącą się walkę, sam na największe narażał się trudy i niebezpieczeństwa, i dokazywał prawie cudów waleczności. Jakie duszę tego króla ożywiało męztwo, jaki zapał w obronie ojczyzny z żądzą pomszczenia się za jej krzywdy, ztąd można brać miarę, że kiedy starością wyziębiono krzepły już jego członki, gdy w ciele krew stygła i siły prawie całkiem upadały, on niepomny na swoję słabość, chwycił oręż do tak niebezpiecznej walki. Tem większą zatrem pozyskał chwalę, im cięższe pokonawszy trudy, krwią nieprzyjacioł zgasił niszczące ojczyznę pożary, i klęską straszliwą pomścił się straty swoich ziomków. Od wschodu słońca aż do wieczora wytrzymał w boju bez znużenia, a gdziekolwiek groziło niebezpieczeństwo, nacierał na nieprzyjaciela, w prawej ręce szablę, w lewej unosząc tarczę, strudzonym i osłabionym spiesząc na pomoc, i w miejsce rannych świeże podstawiając posiłki. Nie widziano nigdy na twarzy jego smutku i pomieszania, spokojne owszem i wypogodzone ciągle czoło podnosił. A to wszystko było w późnej starości. Jej niedołężność i niemoc ciała pokonywał umysł dzielny, któremu i trudy wojenne snadno ustępowały. Chętnie i z roskoszą wylałby był krew swoję, byleby dokonał dzieła zemsty. Nie poddawał się nigdy gnuśności i niedbalstwu. W wieku sędziwym nie stracił nic z dawnej ducha czerstwości i rycerskiego zapału, chociaż zwątlony na ciele, był już słaby i ciężki. Nie niniejsza i Krzyżaków, tych zwłaszcza, którzy w wojsku sprawowali dowództwo i pojedyncze prowadzili zastępy, a nawet wszystkich zaciężnych rycerzy, ożywiała gorliwość i żądza pozyskania zwycięztwa. Nie tylko bowiem ci, którzy pierwszy tworzyli zastęp, ale i dalsze składający hufce, zapobiegając, aby ich Polacy nie rozbili, i żeby żołnierze nie rozbiegali się i nie opuszczali bitwy, długiemi łańcuchami powiązali się za swe pasy rycerskie, i tak sprzężeni z sobą walczyli. Ale męztwo Polaków, słusznym obostrzono gniewem, za łaską Bożą i przyczyną Ś. Stanisława snadno to wszystkie ich zabiegi i wysilenia przemogło i zniweczyło.

JANA KRÓLA CZESKIEGO, KTÓRY PODSTAWIWSZY POD MIASTO POZNAŃ USIŁOWAŁ JE OPANOWAĆ, WŁADYSŁAW ŁOKIETEK GROMI I ODPĘDZA, PRZYCZEM PIĘCIUDZIESIĄT Z JEGO RYCERZY TRUPEM KŁADZIE, A STATKI WOJENNE ZABIERA.

Gdy Jan król Czeski, pod ów czas przebywający w Wrocławiu, dowiedział się u tej klęsce, równio z dolatujących wieści jak i od gońców przez mistrza Pruskiego wysianych, zabolał wielkim smutkiem nad taką przygodą i losem Krzyżaków; a obawiając się, iżby król Polski po tak walnem zwycięztwie nie wymierzył na nich zgubniejszego ciosu, i nie pomyślał o zagładzie zupełnej zakonu, a odzyskaniu krajów przezeń opanowanych, postanowił wydać mu powtórną wojnę i w ten sposób wstrzymać jego zamachy. Z największym przeto jak tylko mógł pośpiechem ściągnąwszy zewsząd swoje siły zbrojne, ruszył do Polski i miasto Poznań oblężeniem ścisnął. O czem gdy Władysław król Polski powziął wiadomość, wycofał zaraz z Prus swoje wojsko, dokąd był poszedł na splądrowanie kraju, i pospieszył pod Poznali, dla rozprawienia się z królem Czeskim. Ale król Jan, uląkłszy się zwycięzkiego oręża, z świeżej nieprzyjaciół krwi jeszcze nie ociekłego, i znacznej wojska Polskiego przewagi, wolał przestać na tem że odwrócił od Prus klęskę zniszczenia, o co najwięcej mu chodziło: a utraciwszy pięciuset z swoich ludzi, porzuciwszy kusze i inne statki oblężnicze, spiesznym pochodem, do ucieczki raczej podobnym, pełen obawy iżby go nie napadnięto, powrócił do Wrocławia.

KIEDY KRÓLOWIE WĘGIERSKI I CZESKI USIŁUJĄ POGODZIĆ KRZYŻAKÓW Z KRÓLEM POLSKIM W ZATARGACH O ZIEMIĘ POMORSKĄ, KRZYŻACY TYMCZASEM KUJAWY OGNIEM PUSTOSZĄ.

Zapobiegając dalszym klęskom i bojom między Władysławem królem Polskim a Krzyżakami, dwaj królowie, Karol Węgierski i Jan Czeski, zjechali się społem w dzień Ś. Marcina i usiłowali pogodzić Władysława króla z Krzyżaki. Lecz gdy król Polski pod żadnym warunkiem nie chciał odstąpić ziemi Pomorskiej, rzeczonych królów usiłowania pozostały bez skutku. Krzyżacy zaś, zaciągnąwszy z Niemiec najemnych rycerzy, między któremi celniejsi byli hrabia v. Bergow i Poppo v. Kokorzic, około dnia Ś. Elżbiety wpadli do ziemi Kujawskiej, którą ogniem i grabieżą spustoszyli, i po czternastu dniach plądrowania wrócili do Prus z zdobyczą,

BOLESŁAW KSIĄŻE MAZOWIECKI POJMUJE W MAŁŻEŃSTWO CÓRKĘ KSIĄŻĘCIA LITEWSKIEGO.

Bolesław, książe Mazowiecki i Ruski, syn książęcia Mazowieckiego Trojdena, pojął za żony córki; Gedymina kniazia Litewskiego, pogankę, ciemną i bezwiernią. Po obmyciu jej chrztem ze zmazy bałwochwalstwa, odprawiono w Płocku gody weselne.

ROK PAŃSKI 1332

KRZYŻACY ZEBRAWSZY WOJSKO, ZAJMUJĄ ZIEMIE KUJAWSKĄ I DOBRZYŃSKĄ: SAM TYLKO WOJCIECH Z KOŚCIELCA STAWIA IM ZBROJNO OPÓR.

Krzyżacy rozmyślając w smutku i goryczy serca o klęsce pod wsią Płowcami poniesionej, i trapiąc się ciągle tuk dotkliwą a głośną w świecie przygodą, która zdawało się że sławę ich u postronnych narodów przyćmiła i wytępiła kwiat ich rycerstwa, przez wysłane do niższych Niemiec posły i listy zaciągają nowe posiłki w miejsce tych, które w ostatniej klęsce wyginęły, i na zawojowanie ziemi Kujawskiej, tudzież zdobycie tamecznych miast warownych, zaraz po święcie Obrzezania Pańskiego wyprawiają wojsko i miasto Brześć oblegają. A gdy je wytrzymali w oblężeniu aż do dnia Ukrzyżowania Pańskiego, tusząc, że je głodem do poddania się przymuszą, zawiedzeni w nadziei i rozgniewani, w sam Wielki Piątek, bez względu na dzień tak uroczysty, który nawet gmin pospolity nabożeństwem święci, szturm przypuściwszy, silnem miotaniem z kusz pocisków w przeciągu dni pięciu skłonili oblężeńców do poddania miastu, które wraz z zanikiem opanowali. Osadziwszy je załogą, wnet i miasteczko Inowrocław bez oporu zajęli, i podobnież silną załogą opatrzyli. Podstąpili potem pod zamek Gniewków, na ów czas przez Kazimierza książęcia na Gniewkowie dzierżony, a wytężywszy siły na jego zdobycie, taranami i gęsto z kusz miotanemi pociskami jęli kruszyć i wywalać mury. Książę Kazimierz widząc, że się oprzeć nie zdoła, przystąpił do ugody, na tuj zasadzie, aby mu wolno było wyjść z zamku z wszystkiemi ludźmi i dobytkami, i zamek ogniem zniszczyć. Jakoż, stosownie do takowego układu, w obec nieprzyjaciela opuścił zamek, jedyny jaki pod swem zwierzchnictwem posiadał, i podpaliwszy go w perzynę obrócił; a Krzyżacy opanowawszy tak Kujawską jako i Dobrzyńską ziemię, w miejscach celniejszych i samem położeniem warownych poczęli budować z cegieł zamki, miasta i miasteczka, ażeby ziemie rzeczone tem snadniej i trwałej przyjęły ich władzę i panowanie. Rycerze zaś i szlachta ziem pomienionych, wyzuci naprzód z swoich włości i majątków, a potem powyganiali, wyniósłszy się w Krakowskie z swemi żonami i dziećmi, poszli do Władysława króla nie tak z prośbami jako raczej z płaczem i jękiem, aby ich wziął w opiekę. Król Władysław ulitowawszy się nad ich niedolą porozdawał im królewskie wsie, miasteczka i folwarki. Jeden tylko znalazł się między nimi, Wojciech z Kościelca, wojewoda Brzeski, który dzielnym umysłom chroniąc się od podobnej klęski, zawarł się w zamku Pakości, i broniąc się odważnie, a po wiele kroć odpłaszając nieprzyjaciół, nie dał się pokonać i zmusić do poddania. Krzyżacy zaś zważywszy, że miasto Brześć z położenia swego było słabe i mało obronne, zburzyli je i z ziemią zrównali, aby król Polski w sposobnej porze nie podchwycił go i nie opanował; a w innemi dogodniejszem miejscu zbudowali zamek i miasto, i murami z cegieł tudzież rowami głębokiemi obwarowali, jako je widzim po dziś dzieli jeszcze trwające.

WŁADYSŁAW KRÓL POLSKI, CHCĄC SIĘ POMŚCIĆ DOZNANEJ KRZYWDY, WKRACZA Z WIELKIEM WOJSKIEM DO ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ, KTÓRĄ SRODZE PUSTOSZY: POTEM NA PROŚBĘ KRZYŻAKÓW, OBIECUJĄCYCH ZWRÓCIĆ ZIEMIĘ KUJAWSKĄ, PRZYJĄWSZY ZAWIESZENIE BRONI, Z POMOCĄ, TEGOŻ SAMEGO WOJSKA KARZE PRZENIEWIERSTWO WODZÓW POLSKICH, PIĘĆDZIESIĄT ZAMKÓW BIERZE IM PRZEMOCĄ, I MIASTO KOŚCIAN ODZYSKUJE.

Władysław król Polski, bolejąc ciągle i z wielkim jak przystało żalem nad opanowaniem ziemi Kujawskiej i niesprawiedliwem tylu rycerzy i szlachty wypędzeniem z ich dziedzin i majątków, zwłaszcza, że między innemi prowincyami królestwa to była jego kolebka i pierwiastkowo posiadana dzielnica, zkąd do niej osobliwsze miał przywiązanie; postanowił ku jej odzyskaniu wytężyć wszystkie siły, z gorliwością i zapałem wiek jego przechodzącym. Jakoż ściągnąwszy tak własne jak i posiłkowe wojska, gdy i zięć jego król Węgierski, Karol, przez wzgląd na doskwierającą konieczność, w jakiej teścia swojego widział, przysłał mu był kilka tysięcy ludzi na rzeczoną wyprawę, około święta Wniebowzięcia Ś. Maryi ruszył do ziemi Mazowieckiej z wojskiem, któremu sam osobiście przywodził, mając oraz przy sobie książęcia Kazimierza, już pod ów czas dochodzącego lat męzkich, którego do spraw wojennych tak dla własnej posługi, jako i ćwiczenia młodzieńca w rycerskiem rzemiośle, i skarbienia mu miłości między swoim ludem używał. Ale gdy nieprzyjaciel, zrażony poprzednią klęską, unikał starannie bitwy, spustoszył łupiestwem i pożogami ziemię Chełmińską, i wszystkie w tym kraju wsie i włości popalił. Tknięty nakoniec tylu klęskami mistrz Luder, wyprowadził wojska w pole, i rozjuszony gniewem postanowił stoczyć bitwy. Wszelako zganili mu to niektórzy z komturów i zaciężnych rycerzy, że tak skorym był do rozlewu krwi chrześciańskiej, a nie pomniał, że chociażby obie strony z jednakiem walczyły męztwem, król potęgą i liczbą wojska przemoże. Aby więc w dalsze okolice nie zapuszczano pożogi, wysłani zostali od mistrza i zakonu posłowie z prośby o pokój i obietnicą: "że mistrz pod słusznemi warunkami chętnie przystąpi do zgody, i to co w wojnie zabrał powróci. " Takiem przyrzeczeniem król uwiedziony raczej niżeli spowodowany, zezwoliwszy na zawieszenie broni, aż do uroczystości Ś. Trójcy roku przyszłego trwać mające, ruszył z całem wojskiem do Wielkiej Polski, niosąc oręż przeciw książętom Polskim, którzy odstrychnąwszy się od niego przystali do Jana Czeskiego króla, i Polskę skrytemi i zdradzieckimi trapili najazdami; chciał bowiem korzystać jeszcze z reszty lata i jesieni, ażeby wyprawa tak znaczna nie zdawała się daremną. Zdobywszy zatem i spaliwszy przeszło pięćdziesiąt twierdz i warowni rzeczonych książąt, a dziedziny ich i posiadłości ogniem i grabieżą zniszczywszy, zwrócił się następnie pod zamek i miasteczko Kościan, dzierżone przez załogę króla Czeskiego, i obiegł je swojem wojskiem. A gdy Czesi, Ślązacy i Niemcy, którzy trzymali straż w zamku, bagnami i stawiskami zewsząd otoczonym, zaufani w tak warownem położeniu, naśmiewali się z tego oblężenia, królewic Kazimierz zachęciwszy tak własnych jak i cudzoziemskich żołnierzy, sam, bez wiedzy i rozkazania ojca, wybiegł do szturmu. Którego gdy ujrzano na czele, wszystko wojsko z wielką ruszyło skwapliwością, i póty nie przestało nacierać i szturmować, póki nie dostało się na mury; zkąd mężnie i z pogardą śmierci uderzywszy na straż zamkową, dokonało zwycięztwa, i zamek z dziwną szybkością opanowało. Po zdobyciu twierdzy, nie wahało się długo i miasto; obywatele bowiem miejscy, skłonni do wrócenia pod zwierzchność króla Polskiego, którego nad sobą i tem miastem pamiętali rządy, poddali się bez zwłoki. Ale książę Kazimierz mszcząc się za tych, którzy przy dobywaniu zamku polegli bądź rany odnieśli, żadnemu z obrońców twierdzy nie kazał życia oszczędzać. Z jego zatem rozkazu, na ofiarę poległym, wszystkich wycięto. Po tak chwalebnym czynie, książę Kazimierz głośno w kraju zasłynął, uwielbiano go powszechnie, rokując, że będzie kiedyś mężem wielkim w pokoju i wojnie. Od tego zaś czasu zamek i miasteczko Kościan, przywrócone królestwu Polskiemu orężem króla Władysława i jego syna Kazimierza, pozostało wiernie pod jego władzą i panowaniem. Władysław król, spełniwszy to ostatnie i jakby złowieszcze na polu rycerskiem dzieło, i wróciwszy z wyprawy szczęśliwie i bez szkody, rozpuścił wojsko, sam zaś z konnym pocztem Węgrzynów i Krakowian, w towarzystwie syna swego, książęcia Kazimierza, do Krakowa powrócił. Kiedy przybywał, z wszystkich kościołów duchowieństwo i wszystkie stany wyszły przeciw niemu w processyi, i ze czcią witały go wracającego szczęśliwie z wyprawy. Poczem rozdawszy żołnierzom, zwłaszcza posiłkowym, stosowne do ich zasług nagrody, starzec latami i wojennemi trudy złamany, począł Władysław król słabieć i w coraz większą zapadać niemoc; przeto usunął się od rządu i kierunku wszelakich spraw publicznych.

SUSZA NADZWYCZAJNA I UPAŁY W POLSCE.

W tym roku panowały w Polsce tak wielkie upały, że przed dniem Ś. Jana Chrzciciela zboża podochodziły i zupełnie były do użycia zdatne; wody powysychały i rzeki poopuszczały swoje łoża. Starzy ludzie nie pamiętali podobnego gorąca i posuchy, a ztąd uważali je za jakieś dziwy.

WINCENTY Z POMORZAN CZYLI SZAMOTUŁ, WOJEWODA POZNAŃSKI, GINIE ŚMIERCIĄ MORDERCZĄ I ODBIERA KARĘ ZA SWOJE ZDRADZIECTWO.

W dzień narodzenia Ś. Jana Chrzciciela, Wincenty z Szamotuł czyli Pomorzan, wojewoda Poznański (o którego zdradzie wyżej się powiedziało), gdy według danego mu słowa królewskiego, w tej ojczyźnie, którą swojem zdradziectwem i przewrotnością zniszczył i w popiele zagrzebał, ubezpieczony od napaści królewskim zakazem, puszczającym w niepamięć jego zbrodnię, spokojnie przebywał, za nic albo przynajmniej mało ważąc swój postępek; od tych, którzy przez jego łotrostwa i zrządzono przezeń pożary cierpieli niedostatek, a ztąd potajemnie się na niego zmówili, pobity na śmierć i zakłóty, godną poniósł karę za najohydniejszą zdradę ojczyzny, popalenie świątyń i ołtarzy, wyniszczenie majątków swych współobywateli i braci, niecne łupiestwa i pożogi. Zostawił on po zgonie wątpliwość, czy więcej zrządził szkody ojczyźnie przez swe zdradziectwo, czy usłużył przez danie jej pomocy. Poźną lecz zasłużoną zginął kaźnią, ten, który życie swoje i zaszczyty od ojczyzny wziąwszy, użył ich na jej klęskę i niedolę; który kościoły i przybytki Boże świętokradzką ręką popalił; na domy niewinne, majątki swoich braci i spółziomków targnął się grabieżą i pożogą; który ludziom wszelakiego stanu przez swe wydzierstwa i rabunki najzelżywsze poczynił krzywdy; wreszcie dla nasycenia swej drapieżnej chciwości, pogwałciwszy Boskie i ludzkie prawa, na zdradę i zgubę ojczyzny związał się haniebnie z jej nieprzyjacielem. Zbrodnia jego niesłychana i z srogości swojej pamiętna, bezbożna i zgubna, na którą wzdryga się przyroda i ludzkość, jak była czynem ohydnym, tak i koniec miała sromotny. Zgon Wincentego godnym był zakresem jego życia, i czynów.

ROK PAŃSKI 1333.

WŁADYSŁAW ŁOKIETEK KRÓL POLSKI, POLECIWSZY NARODOWI SWEGO SYNA KAZIMIERZA, PEŁEN CHWAŁY UMIERA. ZWŁOKI JEGO POCHOWANO W KRAKOWIE.

Z wzmagającą się słabością Władysława Łokietka króla Polskiego, stopniami opuszczały go żywotne siły; a gdy się zbliżył początek Marca, czas, który dla wszystkich starców bywa zwykle niebezpieczny, choroba stawała się coraz groźniejszą, niosąc smutne oznaki niezawodnej śmierci. Gdy więc zbliżający się swój koniec sam król po upadku sił swoich przeczuwał, przyzwawszy do siebie mnicha Eliasza, kaznodziejskiego zakonu, męża pobożnego, i równie życia świątobliwością jak i nauką znakomitego, w skrusze i pokorze serca wyspowiadał się przed nim swoich grzechów. A z mocy szczególniejszej łaski Apostolskiej, udzielonej mu na ostatnią godzinę śmierci, rozgrzeszony, przyjął Najświętszy Sakrament i ostateczne olejem świętym namaszczenie, w obec stojących do koła prałatów i panów, którzy go płaczem i smutnemi westchnieniami żegnali. A gdy to wszystko, co do zbawienia duszy było potrzebnem, pobożnie wykonał, zbliżyli się ku niemu Spicymierz kasztelan, i Jarosław z Skotnik archidyakon, Krakowscy, którym król zupełną dawał wolność czynienia sobie przestróg, i w te słowa do niego przemówili: "Jak wierne, królu, i przychylności pełno miałeś ku sobie serca rycerzy twych i poddanych, świadczą to i poświadczać będą jawne dowody, a pewno sam o tem nie wątpisz. I słusznie zaiste. Rozlicznemi bowiem dziełami cnoty twojej i łaskawości zasłużyłeś sobie na to, aby cię zarówno bogaci jak i ubodzy, starcy jak i młodzieńcy, przychylnem sercem czcili i miłowali, a dla dobra twego i obrony nie szczędzili zdrowia i majątków. Lecz kiedy ich masz opuścić, Syna twojego, Oświeconego książęcia Kazimierza, ich wierności i przychylności racz polecić, a razem ich upomnieć, aby następcę, którego po sobie zostawiasz, obrali swoim królem i panem, i aby tę miłość i wierność, z jaką byli ku tobie, jemu odtąd ślubowali. " Król, acz ciężką osłabiony chorobą, tak iż zaledwo duch się w nim plątał, uznawszy jednak tę przestrogę za potrzebną i pożyteczną, głosem chrapliwym przemówił jak mógł do obecnych prałatów i panów i do zgromadzonego ludu, temi słowy:

Nie tajna mi była wasza ku mnie przychylność, panowie i współtowarzysze moi; i teraz więc, kiedy to życie opuszczam, bynajmniej nie wątpię, ale owszem z pociechą tuszę, i przewiduję, że ją równie dochowacie dla syna mojego Kazimierza; który wiem, iż nie tylko tę samę, miłości i łaskę, z jaką ja dla was byłem, wiernie wam poświęci, ale większe jeszcze wam i ojczyźnie wyświadczy przysługi. Wykształciłem go memi przykładami i nauką: niechaj więc nikt nie wątpi, że w moje ślady wstępować będzie; wszak dał już nawet liczne dowody swej dla was i dla ojczyzny miłości i gorliwości. Tego więc, jako spodziewanego następcę na królestwo, które ja barkami memi dźwigałem, a w obronie jego nie szczędziłem sobie trudów i niebezpieczeństw, wam obecnie polecam; a mając świeżo dowody waszej przychylności, błagam was i zaklinam, abyście przytomnego tu syna mego Kazimierza na stolicę moję królewską wynieśli, i nie odmawiali mu waszej wierności, przychylności i posłuszeństwa. Będzie on, jak tuszę, urastał w cnoty, jeżeli mnie miłość rodzicielska nie zwodzi. Ciebie zaś synu, Kazimierzu upominam, abyś naród Polski, którego cię królem i zwierzchnikiem zostawiam, z czułą troskliwością i sprawiedliwym prawem rządził, nad jego dobrem czuwał, starał się o nie i zabiegał, a o tem przedewszystkiem pamiętał, iżbyś dziedzictwa i ziemie Polskie przez Krzyżaków zabrano, a zwłaszcza ziemię Pomorską, świeżo a zdradziecko mi wydartą, odzyskał. Nie daj się skłonić ani układami, ani żadną koniecznością do jej odstąpienia: czeka cię bowiem albo chwała wiekuista, jeśli to co ci zalecam wypełnisz, albo wieczna niesława, jeżeli tego zaniedbasz. " A gdy równie syn jak i rycerze obecni przyrzekli, że jego upomnień i nakazów wiernie przestrzegać będą, król pośród uroczystych modłów, na rękach żony swojej królowej Jadwigi, niewiasty wielce zacnej i pobożnej, nad którą zdał już opiekę synowi, tudzież obecnych prałatów i panów, pobożnie, tak jak na katolickiego książęcia przystało, w zamku królewskim Bogu ducha oddawszy, zasnął dnia drugiego Marca, który wtedy przypadał w Niedzielę drugą postu. Zalecały tego króla szczególniej cnoty, które nawet w pospolitych ludziach podziwiamy: pokora, łaskawość i cierpliwość. Przystępny dla wszystkich, nikogo ani w mowie ani w obejściu swojem dumą nie obraził. Dla winowajców swoich i krzywdzicieli takim się okazywał, jakby sam raczej był winowajcą. Zaczem Bóg, który wszystkim cnoty nagradza, ciało jego już martwe taką łaską obdarzył, że przez dni kilkanaście leżąc niepogrzebane, bynajmniej się nie psuło, ale z podziwieniem powszechnem zachowywało tęż sarnę postać i świeżość jak za życia. Skoro zaś wieść o śmierci królewskiej gruchnęła, i do Krakowa zjechała się znaczna liczba rycerstwa i szlachty, naprzód w zakonnych i parafialnych kościołach, a potem w katedrze Krakowskiej odbyły się z królewską okazałością żałobne obrzędy, i jak przystojność wymagała, tak znakomitemu książęciu i sławnemu królowi oddano cześć pogrzebową. Nie tylko bowiem pamięci jego, ale nawet popiołom należała się ta cześć od Polaków, dla których dobra i obrony król ten mnogie podejmował trudy i walki, i ani ciągłych wojen naciskiem, ani klęskami i szkody, jakie ponosił od Krzyżaków, ani rozlicznemi ofiarami nie dał się pokonać i skłonić do zrzeczenia się dziedzicznej ziemi Pomorskiej. Jak dotkliwie czuł utratę i niesprawiedliwe wydarcie sobie Pomorza, ztąd można braci miarę, że na śmiertelnem łożu i bliski już skonania upominał syna Kazimierza, aby idąc za przykładem ojca, nigdy o odstąpienie tej ziemi nie wchodził z Krzyżakami w układy. Zwłoki jego pochowano w kościele katedralnym Krakowskim, naprzeciw ołtarza wielkiego po lewej stronie, i pokryto grobowcem z kamienia białego ozdobnie rzeźbionego, przed ołtarzem Ś. Władysława króla, który on sam za życia wystawił i uposażył. W tym bowiem kościele królowie Polscy według przyjętego zwyczaju koronują się i grzebią, i niema w Polsce drugiego kościoła, któryby mógł poszczycić się taką liczbą grobowców królewskich. Panował lat dwanaście, miesiąc jeden, i dni szesnaście, nie licząc w to czasu, jaki upłynął przed jego koronacyą, kiedy był jeszcze książęciem i prywatne życie pędził. Mąż dzielny umysłem i czynem, którego nie należy oceniać z szczupłej jaką wziął od przyrodzenia postawy, ale z bohaterskiej duszy, co w niedużym lecz krzepkiem mieszkała ciele. Od młodości aż do zgrzybiałego wieku zachował czerstwość umysłu i ciała. Gdyby kto o nim sądzić chciał z jego wzrostu, nie znalazłby nawet postawy godnej rycerza: ale ciało jego szczupłe i drobna postawa, dla której nazwano go Łokietkiem, jakby łokieć ledwo trzymającym miary, uzacniała dusza wielka, nagradzając wzrost niski bohaterskiemi umysłu przymiotami.

KAZIMIERZ, SYN WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, OBRANY KRÓLEM I KORONOWANY, JAŚKA Z MELSZTYNA DODANEGO MA ZA PRZEWODNIKA; MATKA ZAŚ JADWIGA, USUNĄWSZY SIĘ DO STAREGO SĄCZA, PROWADZI ŻYCIE ZAKONNE.

Dla obrania nowego króla w miejsce zmarłego Władysława Łokietka, prałaci, panowie przedniejsi i szlachta Polska, niepokojeni zwłaszcza grożącą od Krzyżaków wojna, złożyli zjazd wszystkich ziem w Krakowie, gdzie miano przyszłego króla obierać. A gdy się tym wyborem zajęto, przybyli z Węgier posłowie od króla Karola. Zaproszeni do izby obrad dla opowiedzenia swego poselstwa, prosili Polaków i namawiali: "aby książęcia Kazimierza, syna królewskiego, bez żadnego wahania się i zwłoki osadzili na ojcowskiej stolicy, gdy żadnego nie było książęcia, któryby zdatniejszym był do rządów i większe do tronu dziedziczył prawo, zwłaszcza że i król umierający ostatniem woli swojej rozporządzeniem jego następcą po sobie naznaczył, i Kazimierz takie posiada przymioty, że gdyby nawet nie mieli względu na ojca i prawo dziedzictwa, jemu a nie komu innemu powinniby berło powierzyć. " Aby zaś ich wstawienie się było skuteczniejsze, oświadczyli, że Karol król Węgierski powinowatemu swemu książęciu Kazimierzowi w każdej potrzebie użyczy posiłków, na jakie tylko będzie się mógł zdobyć, w ludziach, koniach i orężu. A chociaż wszystkich Polaków umysły skłonne się okazały do uwieńczenia książęcia Kazimierza koroną królewską, i wszyscy z zapałem tego pragnęli, odłożono jednak rzecz do dalszego namysłu i źralszej narady. Gdy zaś powtórnie zebrano i obliczono zdania, tak panowie przedniejsi jako i szlachta, stosownie do zalecenia ojcowskiego, jednostajnym nie już głosem ale okrzykiem oświadczyli, że nie kogo innego chcieli mieć królem, jedno książęcia Kazimierza, jako przyrodzonego następcę. Poczem dzień Ś. Marka Ewangelisty, który przypadał w Niedzielę, naznaczono do koronacyi króla i jego małżonki Anny, córki Gedymina książęcia Litewskiego. Tymczasem starsza królowa, wdowa po królu Władysławie, a matka książęcia Kazimierza, podniosła spór i wielkie stawiła trudności do koronacyi Anny żony Kazimierza, utrzymując: "że nie godziło się za jej życia i z ujmą jej powagi zdobić innej niewiasty królewską koroną. " Alić przebłagana prośbami syna, rzeczonego książęcia Kazimierza, którego więcej niż macierzyńską miłością kochała, nie tylko zezwoliła na koronacyą jego żony, ale za szczęśliwą się poczytując, że ujrzeć mogła na tronie syna uwieńczonego ojcowską koroną, wstąpiła do klasztoru panien zakonnych w starym Sączu; gdzie przywdziawszy szatę mniszą i przyjąwszy regułę Ś. Franciszka, spędziła resztę życia w pobożności na postach i modlitwie. Kiedy zaś nadszedł dzień Ś. Marka, książę Kazimierz na dworze książęcym w szaty królewskie przez biskupów przybrany i do kościoła Krakowskiego odprowadzony, z wielką uroczystością i chwałą namaszczony i koronowany został na króla Polskiego, żona zaś jego Anna na królową, przez sprawującego ten obrządek Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego i towarzyszących mu Jana Krakowskiego i Jana Poznańskiego, Macieja Włocławskiego i Stefana Lubuskiego, biskupów, a w obecności licznego grona przychylnych temu wyborowi książąt, panów i szlachty Polskiej. Dzień ów, podobnie jak następne, przepędzono w wielkiej radości i wesołości, na tańcach, gonitwach rycerskich i biesiadach. Że zaś Kazimierz nowo obrany król Polski nie miał jeszcze lat sposobnych i dojrzałego wieku, przydano mu więc za przewodnika Jaśka z Melsztyna kasztelana Krakowskiego, męża prawego, roztropnego, i wielkiego miłośnika kraju, pod którego sterem i rządem szły szczęśliwie wszystkie sprawy królestwa. Za jego także staraniem wkrótce zebrane zostały wielkie bogactwa i napełnił się skarb Rzeczypospolitej.

PO FLORYANIE Z KOŚCIELCA BISKUPIE PŁOCKIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ KLEMENS.

Floryan z Kościelca biskup Płocki, przesiedziawszy na stolicy lat piętnaście, życie zakończył. Nastąpił po nim Klemens, proboszcz Płocki, obrany prawnie dnia dwudziestego piątego miesiąca Lipca. Umarł zaś rzeczony biskup Floryan w Pułtusku (Polthowsko) dnia dwudziestego pierwszego Czerwca, pochowany w dzień Ś. Jana Chrzciciela w kościele Płockim. Był zaś Klemens, rodem Polak, szlachcicom herbu Pierzchała, który ma za godło marszałka szachowego inaczej Rocha. Potwierdzony został i wyświęcony w Gnieźnie przez Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego, za otrzymanym od króla Polskiego Kazimierza acz nie bardzo chętnym zezwoleniem, życzył sobie bowiem król Kazimierz jednego z swoich dworzan osadzić na biskupstwie Płockiem.

ROK PAŃSKI 1334.

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI PRZEDŁUŻA ROZEJM Z KRZYŻAKAMI, A SPRAWĘ O ZABRANE PRZEZ NICH ZIEMIE ZDAJE NA SĄD POLUBOWNY KRÓLÓW WĘGIERSKIEGO I CZESKIEGO, I KRAJ Z ŁOTROSTW OCZYSZCZA.

Osiągnąwszy i podjąwszy rządy królestwa Polskiego, król Kazimierz dwa sobie przedewszystkiem zamierzył dzieła, celem pomnożenia i utwierdzenia swego państwa. Naprzód, aby królestwo poprzednią wojną i klęskami przez Krzyżaków znękane i niemal do zguby przywiedzione, w pokoju odetchnąć mogło. Powtóre, aby kraj oczyścić z złodziejów i rozbójników, których przez powolność króla Władysława wielka była namnożyła się liczba, i gościńce tak publiczne jako i prywatne i wszelkie inne drogi ubezpieczyć. Pierwsze chcąc uskutecznić, wojnę zamierzoną z Krzyżakami w Prusach, w czasie kiedy z wszystkich innych stron panowała cisza, odroczył i zawiesił przez potwierdzenie i przedłużenie rozejmu aż do dnia Ś. Jana Chrzciciela roku przyszłego. Aby zaś upewnić pokój i kraje przez Krzyżaków opanowane snadniej odzyskać można, dwom sędziom polubownym (z których jednego, to jest Karola króla Węgierskiego król Kazimierz ze swojej, a drugiego Jana króla Czeskiego mistrz i zakon Krzyżacki ze swojej także obrali strony) poruczono wszystkie sprawy i rozstrzygnienie wszelakich sporów, do czego zupełną otrzymali władzę. Przydany jednak był ten warunek, aby w czasie trwającego rozejmu zamek i miasto Brześć zostawały w ręku Ziemowita książęcia Mazowieckiego, albo gdyby ten nie chciał, pod władzą Macieja biskupa Włocławskiego; w razie zaś, gdyby pomienieni królowie, sędziowie polubowni, pokoju zjednać nie mogli, aby je oddać mistrzowi i Krzyżakom. Jeszcze bowiem Kazimierz król Polski nie czuł się dość silnym, aby z Krzyżakami, mającemi tak znaczne wojska, i wspartemi pomocą Jana króla Czeskiego, otwartą mógł toczyć wojnę, kiedy królestwo jego tlało jeszcze zgliszczami i popiołami wypalonych miast i włości. Drugie zaś dzieło, które od niego samego zależało, wkrótce przywiódł do skutku, i wielką liczbę swawolników, tak z pomiędzy szlachty, jako i panów i pospolitego gminu, dopuszczających się rozboju, wydzierstw i łupieży, i z dawna nawykłych do podobnego łotrostwa, szubienicą, ćwiertowaniem, wplataniem w koło, topieniem, wyłupianiem oczu, obcinaniem członków, wygnaniem albo katowskim mieczem pokarał i wytępił; nie wielu tylko mniej winnych, na usilne prośby prałatów i panów, zyskało przebaczenie. W taki sposób wygubiono on stek łotrostwa, a, puste miasta zapełniły się ludom miejscowym i przychodniami, i kraj w krótkim czasie zakwitnął; król Kazimierz zaś, ukazując w sobie wzór dobrego rządcy, we wszystkich budził bojaźń i uwielbienie.

ŚNIEGI W DZIEŃ Ś. WOJCIECHA SPADŁE W WIELKIEJ ILOŚCI SPRAWIAJĄ NIEZWYKŁY W POLACH URODZAJ.

W dzień Ś. Wojciecha ogromne śniegi z mroźnem oziębieniem w królestwie Polskiem spadły, a trwając przez dni pięć, wielką w ludziach zwłaszcza rolnikach wznieciły obawę, żeby nie zniszczyły zasiewów; nakoniec piątego dnia stopniawszy, swoją wilgocią takiej zbożom i roli użyczyły płodności, jakiej i z nawozu nie można się było spodziewać.

JAN XXII PAPIEŻ UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ BENEDYKT XII.

Jan dwudziesty drugi papież, przesiedziawszy na stolicy lat ośmnaście i miesięcy cztery, w Niedzielę dnia czwartego Grudnia w Awinionie umarł, i w tamecznym kościele katedralnym pochowany został. Osieroconą była stolica przez dni szesnaście. Po jego śmierci kardynałowie wszedłszy do konklawe, obrali papieżem Jakóba z Tuluzy czyli z Furno, mnicha Cysterskiego zakonu, mistrza teologii, kardynała, prezbitera tyt. Ś. Pryski, którego nazwano Benedyktem XII. Umarł zaś rzeczony Jan biskup Rzymski w dziewięćdziesiątym roku wieku swego, i zostawił w swoim skarbie ogromną ilość złota i srebra; liczono je na dwadzieścia pięć tysięcy drachm złotych, (aurearum dragmarum), to jest, tysiąc kroć dwadzieścia pięć tysięcy, co zdaje się prawie bajecznem i do wiary niepodobnem. Niema pamiętnika, żeby kościoł Rzymski był kiedy tak bogaty.

ROK PAŃSKI 1335.

GDY SIĘ ZBLIŻAŁ DZIEŃ POLUBOWNEGO SĄDU, PORUCZONEGO KRÓLOM WĘGIERSKIEMU I CZESKIEMU, KAZIMIERZ KRÓL POLSKI UDAŁ SIĘ NA WĘGRY DO WYSZEGRADU, GDZIE SIĘ ZJECHALI OBADWAJ KRÓLOWIE, KTÓRYCH WYROKIEM ZIEMIE KUJAWSKA I DOBRZYŃSKA PRZYSĄDZONE KRÓLOWI POLSKIEMU, POMORZE ZAŚ KRZYŻAKOM.

Zbliżał się czas naznaczony do załatwienia sporu i wojny o ziemię wydarte królestwu Polskiemu przez zakon Krzyżaków, w czem Karol król Węgierski i Jan król Czeski mieli być sędziami i rozjemcami. Ułożyli zatem między sobą ci dwaj królowie, aby w dzień Ś. Elżbiety zjechali się w Węgrzech w zamku Wyszegradzkim, i tam rozpoznawszy prawa obydwom stronom służące, wydali sąd stanowczy. Król Polski Kazimierz, troskliwy o swoję sprawę, lubo warunek zastrzeżony w rozejmie co do wydania zamku i miasta Brześcia w ręce trzeciego, to jest Ziemowita książęcia Mazowieckiego albo Macieja biskupa Włocławskiego, przez Krzyżaków nie został dopełniony, udał się dla kierowania tejże sprawy osobiście do zięcia swego Karola króla Węgierskiego; dokąd gdy i Jan król Czeski osobiście także przybył, skargę wyrażającą doznane krzywdy, w jaki sposób i z których powodów mistrz i zakon Krzyżacki naprzód ziemię Pomorską., potem Kujawską i Dobrzyńską opanowali i od królestwa Polskiego oderwali, nie bez klęsk i zatraty wielu ludzi, i zniszczenia innych ziem Polskich, sam własnemi usty i przez swoich rzeczników dokładnie wyłuszczył, i wszystkie jej części i wywody piśmiennie ułożono obecnym królom przedstawił. Mistrz także i zakon z swojej strony nie zaniedbali stawiennictwa według umowy. Wysłali bowiem Henryka Rusina (Ruthenum) prowincyała Chełmińskiego, tudzież Markwarda v. Sparemberg Toruńskiego, i Konrada v. Brunigsheim Świeckiego komturów, którzy przybywszy w towarzystwie Jana króla Czeskiego, podali na piśmie swoje wywody, gdzie pozorami raczej niż dowodną obroną usiłowali przybarwić i usprawiedliwić swoję sprawę. A gdy rzecz całą jęli roztrząsać królowie i ich radcy, których sobie obadwaj do pomocy przybrali, okazało się, że Jan król Czeski, raczej rzecznika sprawując powinność niżeli sędziego, chytremi wybiegami i zręczną nader wymową starał się popierać sprawę Krzyżaków, których był rozjemcą i sędzią, a którzy go zjednali dla siebie hojnemi darami i upominkami. Szczególniej zaś ten wzgląd nim powodował, ażeby darowizna czyli sprzedaż dokonana w Toruniu, mocą której on, jako król Polski, odstąpił był mistrzowi i zakonowi Krzyżackiemu ziemi Pomorskiej, a za którą wziął jak mówiono znaczną, ilość pieniędzy, złota i srebra, nie upadła swą nieważnością: tej-to ziemi odzyskanie miało być starań jego przedmiotem. Zaczem i Karola króla Węgierskiego i jego radców snadno namówił, aby z nim wspólnie zgodzili się na to, co on w Czechach z Krzyżakami uprządł i podziałał, a przysądziwszy królowi Polskiemu ziemie Kujawską i Dobrzyńską, aby prawo własności do ziemi Pomorskiej, która od tamtych dwóch nierównie była bogatszą i korzystniejszą, przyznali mistrzowi i Krzyżakom. Kazimierz król Polski, chociaż wiele na tem cierpiał, że go takim wyrokiem pozbawiono dziedzicznej ojcowizny, ziemi Pomorskiej, wszelako, czując się w siłach zwątlonym, a gdyby do wojny przyszło, przewidując większe osłabienie, zwłaszcza, że inny jeszcze groził nieprzyjaciel, sam zaś zamierzał wojnę wydać Rusinom, niepomny na zalecenia ojcowskie, chęcią odzyskania ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej, i namowami usilnemi obu królów ujęty, przystał na owe warunki i oderwanie ziemi Pomorskiej. Zastrzeżono prócz tego, że zamek Nieszawa (Nyeschow), jakkolwiek należący do obwodu ziemi Kujawskiej, zostać miał w posiadaniu mistrza i Krzyżaków, aby mogli rościągać władzę nad obu brzegami Wisły i z wolnej korzystać żeglugi. Zaczem dnia dwudziestego miesiąca Listopada, w obecności Kazimierza króla Polskiego, który stawał za siebie, i przerzeczonych Henryka prowincyała Chełmińskiego, tudzież komturów Toruńskiego i Świeckiego, stawających w imieniu mistrza i zakonu, wydano w zamku Wyszegradzkim na zasadach wzwyż przytoczonych wyrok, którego osnowa dla wiadomości czasów potomnych tu się zamieszcza:

" W Imię Pańskie, Amen. My Karol i Jan, z Bożej miłości królowie Węgierski i Czeski, oznajmujemy niniejszem pismem, ku wiecznej pamięci, wszystkim i każdemu z osobna, komu o tem wiedzieć należy: Że gdy Oświecony książę Kazimierz z łaski Bożej król Polski z jednej, a Wielebni mężowie, Mistrzowie wielcy, komturowie i bracia wszyscy zakonu Krzyżackiego, Teutońskiego domu, z drugiej strony, w sporze toczącym się z dawna o ziemie, prowincye czyli powiaty, Chełmiński, Dobrzyński, Kujawski, Pomorski i Toruński, naprzód między Oświeconym książęciem i panem Władysławem, niegdy królem Polskim, a po jego szczęśliwem zejściu, między rzeczonym królem Kazimierzem a Krzyżakami, zdali się na nas królów Węgierskiego i Czeskiego, jak na życzliwych pośredników, rozjemców i sędziów, i pragnąc wzajemnego pokoju, nam ku temu wybranym, a w właściwe opatrzonym dowody i pisma, poruczyli się szczerze i dobrowolnie: My przedewszystkiem zjechawszy się około uroczystości wszystkich Świętych w starym zamku Wyszegradzie w Węgrzech dla rozpoznania pomienionej sprawy, w obecności dostojnego króla Kazimierza, stawającego osobiście, tudzież brata Henryka Rusina, prowincyał zakonu Krzyżackiego z ziemi Chełmińskiej, Markwarda v. Sparemberg Toruńskiego i Konrada v. Brunigsheim (Brunnyesheym) Świeckiego, stawających w imieniu Mistrza, komturów i wszystkich braci Krzyżackich, a mających właściwe i zupełne do tego na piśmie upoważnienie, przybrawszy sobie wzajemnie prałatów i panów, jakich chcieliśmy mieć do rady, i w ciągu dni kilku roztrząsnąwszy pilnie i należycie prawa obydwom stronom służące; za łaską Boga, który zdania nasze i rozumy ku słuszności kierować raczył, tak osądziliśmy między stronami i taki stanowimy wyrok: Aby Oświecony Kazimierz król Polski ziemie Kujawską i Dobrzyńską, z ich prowincyami i poświatami, tudzież wszelkiemi użytkami i przynależytościami z dawna im służącemi, w ich starodawnych zakresach i granicach, z prawem i tytułem wyłącznej własności, tak jak wiemy, iż do przodków i poprzedników jego niegdyś należały, a zatem i do niego słusznie należą, osobliwie zaś z prawami i przynależnościami ziemi Kujawskiej, jako dzielnicy przypadłej na książęcia Kazimierza, spokojnie, bezsprzecznie i wieczyście posiadał, i dziedziczył w synach synów swoich, i spadkobiercach potomków swoich, z zastrzeżeniem atoli, iż wszelkie dobra i posiadłości, które Krzyżacy w ziemiach Kujawskiej i Dobrzyńskiej przed wybuchnieniem wojny prawnie i spokojnie posiadali, jak przedtem tak i nadal z wszystkiemi prawami, zwierzchnictwami i przynależytościami mają dzierżyć i posiadać, w zakresach i granicach z dawna przyjętych. Mistrz zaś wielki i bracia Krzyżacy Teutońskiego domu, ziemię Pomorską, z jej obwodem i w starodawnych jej granicach, z wszystkiemi podobnież użytkami i przynależnościami tej ziemi, którą król Polski Kazimierz rzeczonym braciom z wymiaru Boskiej sprawiedliwości, na zbawienny pożytek dusz swoich przodków, i ku własnemu zbawieniu, jako wieczystą jałmużnę, a wraz rękojmią wzajemnego pokoju, dobrowolnie odstąpił, zrzekłszy się w obec nas wszelakiego do niej prawa, wszelkich ku odzyskaniu jej działań, obron i odwoływań, jakie temuż królowi Polskiemu z dawna służyły lub służyćby mogły; na mocy naszego stanowczego orzeczenia i sądu, takimże prawem i w taki sposób, w jaki ziemie Chełmińska i Toruńska rzeczonym braciom przez jego poprzedników były nadane i odkazane, a które-to nadania i zapisy w pierwotnej ich mocy potwierdzamy, podobnież bez sporu, spokojnie i wiecznie dzierżyć i posiadać mają. Stanowimy nakoniec wyrokiem naszym, że wszelkie krzywdy, szkody i uciążliwości, w jakikolwiek sposób królowi Polskiemu lub jego poddanym wyrządzone, mają pójść w niepamięć, tak iż żadna o nie podnoszoną być nie może skarga ani działanie. Aby zaś jacykolwiek poddani i lennicy króla Polskiego albo braci Krzyżaków, czy-to z ziemi Kujawskiej lub Dobrzyńskiej, czy z Chełmińskiej albo Pomorskiej, którzy w czasie toczącej się między obiema stronami wojny majątki swoje przymuszeni byli opuścić, nie zdawali się z tej naszej uchwały wyłączeni, stanowimy podobnież i orzekamy, że wszyscy tego rodzaju wygnańcy przywróceni być mają do swych majątków i do łaski swych panów, tak iż im wolno będzie do swoich dziedzin powrócić, albo takowe sprzedać i udać się dokąd zechcą. Co wszystko aby tem większą miało pewność i wiarę, pismo niniejsze zawieszeniem pieczęci naszych stwierdzamy. Działo się w Wyszegradzie w Węgrzech, w obecności Wielebnych w Chrystusie Ojców i Dostojnych a Przesławnych Mężów niżej podpisanych, jako to: Chanadina arcybiskupa i dożywotniego hrabi Strygońskiego, brata Władysława arcybiskupa Koloceńskiego i nadwornego kanclerza króla Węgierskiego, Willerina Druzkiego, wojewody królestwa Węgierskiego, Dymitra tawernika wielkiego, Tomasza wojewody Siedmiogrodzkiego i hrabiego v. Zunnen, Mibeth grabi i bana całej Slawonii, Pawła najwyższego sędziego królewskiego. Tudzież Withgona Miśnieńskiego i Jana Ołomunieckiego, biskupów, Rudolfa książęcia Saskiego, Karola margrabi Morawskiego, Bolesława książęcia Szlązkiego i pana na Lignicy, Tymona v. Coldichz, Henryka v. Lippa, i wielu innych wiary godnych, a do niniejszego aktu z osobna zaproszonych i wezwanych. Roku Pańskiego Tysiącznego trzechsetnego trzydziestego piątego, w Niedzielę pierwszą po święcie Ś. Elżbiety. " Po zawarciu w ten sposób pokoju i upewnienia wieczystego przymierza, uczciwszy się nawzajem wspaniałemi upominkami, wrócili do swoich domów.

PO JANIE DOLIWCZYKU BISKUPIE POMAŃSKIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ JAN ŁODZIA.

Dnia siedmnastego miesiąca Marca, Jan Doliwa biskup Poznański, mąż szlachetnego rodu Doliwczyków, cnotą i pobożnością znakomity, umarł i w kościele Poznańskim pochowany został. Siedział na stolicy Poznańskiej lat blisko piętnaście, zawsze wesół i dobrej myśli. Po nim kapituła Poznańska wyborem prawowitym naznaczyła Jana nazwiskiem Łodzia, szlachcica mającego w herbie Łódź, od której pochodziło jego nazwisko, męża urodnej ciała postaci i nauki wielkiej; a to za przychylnem zezwoleniem króla Kazimierza.

Dnia dwudziestego ósmego miesiąca Marca, Anastazya, wdowa po Ziemowicie książęciu Łęczyckim, bracie rodzonym Władysława króla Polskiego, zmarła w Łęczycy, zostawiwszy w spadku dzielnicę która posiadała Kazimierzowi królowi Polskiemu.

ZAŁOŻENIE KLASZTORU ZAKONU BRACI MNIEJSZYCH W BRZEGU.

Dnia trzynastego miesiąca Lipca Bolesław, książę Polski i pan na Brzegu, w mieście swojem książęcem Brzegu założył klasztor zakonu braci mniejszych, który w roku następnym Nankier biskup Wrocławski dnia dwudziestego dziewiątego Czerwca za upoważnieniem Jana XXII papieża potwierdził.

SZARAŃCZA W KRÓLESTWIE POLSKIEM SPADŁA NA ZIEMIĘ W TAKIEJ MNOGOŚCI, ŻE SIĘ W NIEJ CHOWAŁY KOPYTA KOŃSKIE: POTEM NASTAŁ WICHER STRASZLIWY.

Poniosło królestwo Polskie w tym roku ciężką klęskę, jakich mało bywa przykładów. Niesłychane bowiem mnóstwo szarańczy, podzielonej na osobne ćmy i roje, nawiedziło Polskę, wtenczas gdy zboża i zasiewy już się były wysypowaly w kłosy; a pojawiła się w takich chmurach, tak mnogo i gęsto, że słońce swoim cieniem zakryła; tak zaś grubą warstwą zaległa ziemię, że się w niej końskie kopyta chowały. Wszędzie zatem, gdziekolwiek padła, nie tylko zboża i rośliny, ale nawet ziarna i korzenie żarłocznie pojadła. Po szarańczy zdarzył się znowu dnia dwudziestego dziewiątego Września wicher nadzwyczaj gwałtowny, który wiele domów i drzew powywracał, a trwając czas długi, ludziom wielu chorób stał się przyczyną. Straszne pod ów czas burze i wiatry prawie całą Polskę utrapiły.

Po śmierci Ludera z Brunświku mistrza Pruskiego, marszałek Teodoryk z Altemburga, już wtedy z niewoli, którą był w Polsce wysiadywał, uwolniony, objął urząd mistrza.

ROK PAŃSKI 1336.

TEODORYK Z ALTENBURGA MISTRZ PRUSKI NIE CHCE ZWRÓCIĆ ZIEMI KUJAWSKIEJ I DOBRZYŃSKIEJ WEDŁUG UGODY, POKĄDBY TA PRZEZ PANÓW POLSKICH PIŚMIENNIE NIE BYŁA STWIERDZONĄ.

Po wydaniu i orzeczeniu wyroku sądu polubownego w Wyszegradzie w Węgrzech, gdy obie strony uznały go, potwierdziły i przyjęły, wysłańcy zaś i prawobrońcy mistrzu, i zakonu Krzyżaków, stosownie do tegoż orzeczenia, przyrzekli i wielokrotnie zaręczyli oddanie ziem Kujawskiej i Dobrzyńskiej, królowie obadwaj opuścili Wyszegrad; Kazimierz jednak król Polski, zatrzymany przez świekra swego Karola króla Węgierskiego i Elżbietę siostrę rodzoną, królową Węgierską, pozostał tam aż do świąt Narodzenia Pańskiego, i z niemi święta te w Budzie obchodził. Po czem świekra Karola pożegnawszy wrócił do Polski, i wnet zaczął przez listy i posły dopominać się u mistrza Pruskiego Teodoryka z Altenburga i zakonu Krzyżackiego, aby wedle uchwały i orzeczenia królów Węgierskiego i Czeskiego opuścili ziemie Kujawską i Dobrzyńską i ustąpili z ich posiadania. Ale mistrz i zakon, jak zwykle chytrzy i wykrętni, lubo pojmowali, że ów wyrok wydany był na ich stronę, obawiając się wszelako, aby kiedykolwiek nie podano go w wątpliwość, gdy zwłaszcza prałaci, panowie, szlachta i wszystek lud królestwa Polskiego wyraźnie na potwierdzenie jego nie zezwalali, a bez ich zezwolenia wszelka przedaż lub zamiana ziem królestwa byłaby nieważną i bezskuteczną, odpowiedzieli: "że orzeczonej uchwale chętnie uczynią zadość, byleby król wraz z prałatami, książętami, panami, szlachtą i obywatelami królestwa Polskiego, urzędownie i piśmiennie, z dołożeniem uroczystej przysięgi zrzekli się ziem Pomorskiej, Chełmińskiej i Michałowskiej, i zaręczyli podobnież na piśmie, że tej uchwały królów dotrzymają. Bez takowego pisma ani Kujawskiej i Dobrzyńskiej ziemi, orężem i mocą, swoją nabytych, ani zamków, które w tych ziemiach wielkiemi nakłady zbudowali i wymurowali, nie oddadzą. " Mierząc bowiem swoje i króla Kazimierza siły, mniemali, że już szczyt osięgli pomyślności i że szczęście mieli w swych ręku. Zważając nadto, że król Kazimierz skłonnym był przedewszystkiem do pokoju i gorąco go pragnął, narzucali mu wszelkie trudności i warunki dla niego najprzykrzejsze, dla siebie zaś dogodne i korzystne, aby się utwierdzić w posiadaniu ziem zagarnionych przemocą, w nadziei (która się potem ziściła), że król Kazimierz wszystkie ich żądania wypełni.

KSIĄŻĘTA LITEWSCY MAZOWSZE PUSTOSZĄ.

Dnia szesnastego Października, Olgerd, Kiejstut, Korybut, Patrykij, Lubard, Surywil, Butaw, książęta Litewscy, synowie Gedymina, i Patrycy syn Daniela, książę Ruski, z zebranemi poczty Litwinów i Rusi, potajemnie i zdradziecko najechawszy księstwo Mazowieckie, chociaż z książętami Mazowsza połączeni byli związkami powinowactwa i sojuszem wiecznej przyjaźni, splądrowali je, spalili i zniszczyli, i przeszło tysiąc dwieście brańców chrześciańskich z zdobyczą zabranego bydła uprowadzili do Litwy.

KSIĄŻĘ PRZEMYSŁAW ZAKŁADA KLASZTOR MNISZEK ZAKONU KAZNODZIEJSKIEGO W RACIBORZU.

Przemysław, książę Raciborski i Opawski, z pobudek rzadkiej pobożności, założył klasztor mniszek zakonu kaznodziejskiego przy kościele Ś. Ducha w Raciborzu, i odkazał im posagiem wsie książęce, młyny i inne dochody, nadawszy takowe wielkiemi przywilejami, i pogroziwszy klątwą Bożą tym wszystkim, którzyby je naruszyli. Późniejszym zaś czasem Ofka księżna Mazowiecka przykupiła dla tegoż klasztoru miasteczko Baworów z siedmiu wsiami, które Mikołaj książę Raciborski, syn Janusza, przemocą opanowawszy, niepoczciwie sobie przywłaszczył. Jego synowie, Wacław i Janusz, podobnie jak on występni, podzielili między siebie rzeczone dobra, wzgardziwszy klątwami Apostolskiemi, które na nich wymierzono.

BOLESŁAW KSIĄŻE LIGNICKI STRACIWSZY PRZEZ MARNOTRAWSTWO SWOJE DOBRA, NIE SROMA SIĘ W KOŃCU SYNÓW SWOICH DAĆ W ZASTAW: ALE PO ŚMIERCI PIERWSZEJ ŻONY POŁĄCZYWSZY SIĘ Z DRUGĄ, STAN SWÓJ NIECO POPRAWIA.

Bolesław, książę Brzegski i Lignicki, rozproszywszy płocho i nierozważnie swój majątek, przez nadzwyczajne wydatki i szczodrze sypane dary, gdy już i Lignicę, główną siedzibę swoję i celniejszą część swego państwa, tudzież Hajnowę i Złotoryję (Aureus mons) za wielką ilość pieniędzy, kilkanaście tysięcy grzywien wynoszącą, wierzycielom swoim zastawił, wyzuty z wszystkich dóbr ziemskich i dziedzicznych, przymuszony był wreszcie dwóch synów swoich, Wacława i Ludwika, z Małgorzaty córki króla Czeskiego zrodzonych, za wielkie bardzo długi, nie bez hańby imienia swojego, dać w zastaw kupcom Wrocławskim. Do takiej nakoniec przyszedł nędzy, że wszystko prawie straciwszy i pozastawiawszy, nie miał się gdzie podzieć, ani żyć z czego. Tymczasem umarła żona jego Małgorzata, a on po skończonej żałobie pojąwszy w małżeństwo inną, Katarzynę z Krakowa, i za wniesiony przez nię posag wykupiwszy z zastawu Brzeg i Olawę, obrał sobie stałe siedlisko w Brzegu. Synom zaś swoim, Wacławowi i Ludwikowi, ziemię Lignicką, mnogiemi długami obciążoną, wieczystem prawem odstąpił, aby sobie radzili jak mogli. Oni zażądawszy pomocy i otrzymawszy ją od szlachty i ziemian, ziemię Legnicką. wykupili i oswobodzili, gdy niektórzy z wierzycieli litując się nad ich losem pozniżali im należące się wypłaty.

KRZYŻACY ZAMEK LITEWSKI PULLEN, ACZ DZIELNIE BRONIONY, BIORĄ PRZEMOCĄ.

Skoro do Prus, dla dania mistrzowi i zakonowi Krzyżackiemu pomocy przeciw barbarzyńcom, nadeszły liczne z Niemiec i Austryi posiłki, między któremi przedniejsze prowadzili margrabia Brandeburski, hrabia v. Namen, i hrabia v. Hennenberg, ruszono do Litwy i dobywano naprzód przez dni kilkanaście zamek Pullen, do którego schronili się byli z czterech powiatów Litwini z swemi żonami, dziećmi, majątkami i stadami bydła, z powodu iż zamek ten i położeniem swojem i sztuką silnie był obwarowany. Zamknęło się w nim do czterech tysięcy ludzi. A lubo ci broniąc się i miotając na nieprzyjaciół kamienie i głazy dzielny stawiali opór, gdy jednakże zamek w wielu miejscach taranami poburzono i poczyniono wyłomy, widząc, że nieprzyjaciel bliski był wtargnienia, ułożyli w środku zamku stos, i spalili na nim wszystkie swoje dobytki i majętności, żeby się nie dostały wrogom, a żony i dzieci swoje pozabijawszy, sami staroście swemu poddali pod miecz głowy, aby żywcem nie wpadli w ręce nieprzyjaciół. Tymczasem chrześcianie zamek opanowali: a gdy żołnierze rzucili się na oblężeńców, z małej liczby pozostałych jedni wyginęli, drudzy poszli w niewolą. Po spaleniu zaś i zburzeniu zamku ze szczętem, a splądrowaniu całej okolicy, wojsko chrześciańskie do Prus wróciło.

ROK PAŃSKI 1337.

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI SKŁADA ZJAZD WALNY Z POWODU ŻĄDANEJ PRZEZ KRZYŻAKÓW UGODY NA PIŚMIE: LECZ GDY POLACY NA TAKOWĄ ZEZWOLIĆ NIE CHCĄ, POSYŁA DO PAPIEŻA Z PROŚBĄ O POMOC PRZECIW KRZYŻAKOM.

Kazimierz król Polski widząc, iż z polubownego sądu i orzeczenia dwóch królów żadnego nie osięgał skutku, że owszem mistrz i zakon w większej utwierdzili się dumie i zuchwałości, złożył zjazd walny wszystkich ziem królestwa, aby się wspólnie naradzić, czyli na żądane przez mistrza i zakon Krzyżaków zrzeczenie się ziem Pomorskiej, Chełmińskiej i Michałowskiej, wykonanie na to przysięgi i wydanie stosownego pisma miano zezwolić, i coby czynić należało. Gdy więc rzecz wzięto pod rozwagę, wszyscy prałaci i panowie osądzili i najdowodniej okazali, że w żaden sposób na żądanie Krzyżaków, przechodzące uchwałę królów, któreby potem stać się mogło zobowiązaniem i koniecznością, i pociągnąć za sobą zrzeczenie się zupełne prawa do ziem rzeczonych, Pomorskiej, Chełmińskiej i Michałowskiej, królestwu Polskiemu służącego, nie można było zezwolić; że ztąd najgorsze wyniknęłyby skutki, a zgubniejszych jeszcze lękaćby się trzeba, gdyby pokój przyszło zawierać pod tak twardemi warunkami, dumnie narzuconemi nie przez królów pośredników, co zawsze byłoby uciążliwem, ale przez nieprzyjaciół uważających się za zwycięzców, co nie tylko trudnem jest do zniesienia, ale nawet sromotnem; pokój nie tak ofiarowany jak raczej wymuszony. Niewola to, wołali wszyscy, a nie pokój; źródło późniejszych bojów, zażega nienawiści i podnieta do wojny, a nie przymierze. Uchwalili więc: "że żadną miarą na te warunki nie przystaną. " Lecz gdy radzić poczęto o prowadzeniu wojny, która z przyczyny, iż do zawarcia pokoju nie przyszło, zagrażała, postanowiono aby nie działać zaczepnie, ale gdyby wojna wydaną była, odpornym walczyć orężem; do stolicy zaś Apostolskiej wynieść zażalenie i zażądać pomocy. A gdy do takowego poselstwa, szukano męża, któryby tak ważnemu sprostał powołaniu, wybór padł na Jana syna Grota ze Słupcy, biskupa Krakowskiego, dla wielu względów, a zwłaszcza rzadkich umysłu jego przymiotów, zręczności, roztropności i wielkiego w sprawach publicznych doświadczenia. Ten zatem należycie w pisma i dowody opatrzony, wybrał się do Benedykta XII papieża do Awinionu, aby krzywdy wyrządzone królestwu Polskiemu, a oporne zuchwalstwo mistrza i zakonu Krzyżackiego, i pogardy pełne lekceważenie kar kościelnych, najwyższemu biskupowi i zgromadzeniu kardynałów przedstawił. Podróż tę i poselstwo tem chętniej i bez omieszkaniu przedsięwziął, że miał nadzieję, iż za osobistem staraniem snadniej dla kościoła Krakowskiego odzyska godność arcybiskupią, którą przez obojętność i niedbałość jego poprzedników biskupów Krakowskich rzeczony kościół utracił, zwłaszcza gdy sam Kazimierz król Polski przyrzekł swego w tej sprawie użyć działania i wpływu.

JAN KRÓL CZESKI ZAGARNIA NALEŻĄCY DO BISKUPA WROCŁAWSKIEGO ZAMEK MIELIC: A GDY MIMO UPOMNIEŃ ZWRÓCIĆ GO NIE CHCE, NANKIER BISKUP RZUCA KLĄTWĘ OSOBISTĄ NA JEGO RADCÓW, A POTEM WSZYSTKO DUCHOWIEŃSTWO Z WROCŁAWIA WYPROWADZA, CO I PAPIEŻ SWYM WYROKIEM ZATWIERDZA.

Jan Luxemburski, król Czeski, podbiwszy częścią, zdradziectwem, częścią pochlebstwy i obietnicami książąt Polskich w okolicach Ślązka siedzących, opanowawszy nadto niesłusznie i nieprawnie miasto i księstwo Wrocławskie, tudzież niektóre zamki, miasteczka i warownie, które na książąt Ślązkich prawem dziedzictwa spaśdź miały, targnął się wreszcie na złupienie Wrocławskiego kościoła, od książąt Ślązkich zwykle opatrywanego w różne zapisy i ozdoby. A naprzód rozkazał biskupowi Wrocławskiemu i jego kapitule wydać sobie zamek Mielicki (Melycz). A gdy rzeczony biskup, jako mąż niezłomniej duszy, rozkazem króla pogardził, Jan król Czeski zebrawszy silne wojsko, zwiększone nadto przyłączeniem się mieszczan i rajców Wrocławskich, począł dobywać zamku Mielica, który pod ów czas Henryk z Wierzbny archidyakon i kanonik Wrocławski dzierżył i posiadał. Atoli widząc, że dobywanie to byłoby długie i trudne, z przyczyny warowności zamku (rzeka bowiem Barycz oblewająca go dokoła utrudniała do niego przystęp), uwiadomiony przytem od swoich, że Henryk z Wierzbny archidyakon i kanonik Wrocławski rad pijał wino, do którego nałogowo był skłonnym, posłał kilku z szlachty Ślązaków, jemu dobrze znajomych, a mających z sobą zapas wina różnego smaku, ażeby niem Henryka archidyakona spoili, i bądź groźbą bądź pochlebna, namową skłonili go do poddania zamku. Ci gdy celem dopełnienia rozkazów przybyli, Henryk archidyakon, mąż bojaźliwy i małego serca, a pogróżkami równie jak winem zdurzony, zamek Mielicki bez żadnej potrzeby i konieczności poddał i z ludem swoim z niego ustąpił. Nankier zmartwiony takowem zamku opanowaniem, nalegał na Jana króla naprzód przez listy i posły: "aby zamek kościołowi zabrany oddał. " Ale gdy ten odmawiał, całą dyecezyą Wrocławską kościelnym obłożył interdyktem. Za przybyciem do Wrocławia króla Jana, czyniono w celu odzyskania zamku Mielica różne układy; lecz gdy widział biskup Nankier, że to na niczem się kończyły, zalecił prałatom i kanonikom swoim: "aby z nim razem udali się do króla, i jeśliby zamku oddać nie chciał, osobiście go wyklęli. " Gdy jednak wszyscy prawie lękali się gwałtownika, izby na nich jakiej srogości się nie dopuścił, z czterema tylko, którym Bóg stałością utwierdził serca, to jest Apeczkiem scholastykiem, poźniej na Lubuskie biskupstwo wyniesionym, Ottonem z Donina, Kunckiem z Szalkowa i Piotrem z Bytkowa, kanonikami Wrocławskiemi, poszedł do klasztoru Franciszkanów Ś. Jakóba, a zbliżywszy się śmiało do króla, znajdującego się w ów czas w celi małej obok refektarza, począł głośno do drzwi kołatać. Gdy zaś król kazał mu odpowiedzieć: "że jest czem innem zajęty, i nie może dać mu posłuchania, " on nie przestał pukać we drzwi dopóty, aż wreszcie książęta Ślązcy, panowie przyboczni i rajcy Wrocławscy, którzy tam byli obecni, namówili króla, aby mu wejść pozwolił. Skoro więc wszedł do komnaty królewskiej, mając na szyi stułę a w ręku krzyż: "Upominam cię, rzeki, Miłościwy królu, po raz pierwszy, po drugi, po trzeci i ostatni, abyś zamek Mielic, nieprawnie przez ciebie opanowany, mnie i kościołowi memu Wrocławskiemu oddał. " Czego gdy król odmówił, twierdząc: "że go słusznem prawem nabył i słusznie posiada, " biskup Nankier, wziąwszy w rękę krzyż z cząstką drzewa Chrystusowego, rzekł: "Mocą Wszechmocnego Boga, ciebie jako gwałciciela dóbr kościelnych wyklinam i za wyklętego ogłaszam, w imię Ojca i Syna i Ducha Ś". Posłupieli wszyscy książęta Ślązcy i panowie radni królewscy; a gdy żaden nie śmiał ani pisnąć, Jan król rozgniewany srodze, rzecze: "Szalony i zuchwały pop! (to jest ksiądz), chce sam jak widzę śmierci. Szuka dla siebie mordercy, aby pozyskał wieniec męczeński. Sam mnie słowy wyzywa: lecz ja wstrzymam się od rozlania krwi jego. Niech sobie innego szuka zabójcy i tyrana, jeśli chce zostać męczennikiem. " Gdy biskup Nankier od króla wychodził, obstąpili go rajcy Wrocławscy, i przyganiali mu, że nie używszy łagodniejszych środków, króla w jego obecności wyklinał. Biskup Nankier odpowiodział im na to: "Starajcie się raczej króla waszego nakłonić, aby wrócił kościołowi to co mu wydarł nieprawnie, albowiem i wy sami popieraliście ten zabór waszą obecnością i bronią. " A gdy oni się wymawiali, że nie mają nad królem tyle mocy, podniósł głos na nowo biskup: "Otóż ja was radców królewskich i jego pomocników, tąż samą mocą Wszechmocnego Boga razem z królem waszym wyklinam i za wyklętych ogłaszam. A niechajby ten wasz król nie chełpił się że jest królem, bo raczej uważany być może za królika. " Słowa to mocniej jeszcze niżeli klątwa dotknęły króla, skoro mu o nich donieśli książęta Ślązcy i panowie radcy tak Czescy jak i Wrocławscy, zwiększając przed nim doznaną zniewagę. Posłał więc do biskupa Nankiera, aby mu wytłumaczył, z jakiej-to przyczyny mniema, że król Czeski nazywać się może ledwo królikiem. Odpowiedział biskup: "Prawdę wyrzekłem oczywistą, której zaprzeczyć nie można. Niegodny jest bowiem nazwiska króla, ale chyba królika, ten, który w swojem państwie nie mając arcybiskupa, do swój koronacyi z prośbą i pieniędzmi musi u innych narodów szukali arcybiskupów. Wszyscy królowie katoliccy i z nami sąsiadujący, Polscy, Węgierscy, Duńscy, maju arcybiskupów: wasz tylko król, pozbawiony togo zaszczytu, do koronacyi swojej, jak o tem sami przekonaliśmy się, po Mogunckicgo albo Kolońskiego arcybiskupa z prośba, posyła. Ten uszczypliwy docinek, wtedy mu uczyniony, tak dalece dotknął i obraził Jana króla Czeskiego, ze późniejszym czasom, dla zmazania tej hańby, postarał się o podniesienie Praskiego kościoła i Mogunckiej sufraganii na metropolia.. Nankier zaś biskup widząc, że od króla Czeskiego żadnej słuszności i sprawiedliwości nie uzyska, po trzech dniach opuścił Wrocław, i z wszystkiem duchowieństwem tak zakonnem jako i świeckiem, które król z przyczyny, iż założonej przezeń appollacyi nie słuchało, wypędzili kazał, udał się do Nissy, a wszystkie kościoły pozamykał. Potem z nakazu króla dla mieszczan Wrocławskich pootwierano gwałtem kościoły Ś. Maryi Magdaleny, Ś. Elżbiety i Ś. Bucha, a księża włóczęgi i ladaco poczęli w nich odprawiać nabożeństwa. A gdy lud prosty nie chciał chodzić do kościołów, wpychano go za pomocą miejskich drabów; tych zaś, którzy się wzbraniali, odzierano z szat i łupiono. Nankier przeto biskup osądziwszy, że tak na króla jako i jego radców i mieszczan Wrocławskich należało surowsze jeszcze rościągnąć kary, zalecił, aby ich jako wyklętych i gardzących klątwą wszyscy chronili się w obcowaniu, aby im odmówiono wszelakich Sakramentów kościelnych, i aby wszystkich zgolą, którzy byli w klątwie, uważano za wyłączonych z społeczeństwa kościoła. Co gdy króla srożej jeszcze oburzyło, pozajmowal wszystkie dobra duchowne, tak do biskupa, jako i zakonów i wszelakich kościołów należące, i Szlązkim książętom podobnież zajmować je kazał. Ale gdy wszyscy inni nakazem tym pogardzili, sam tylko Bolesław książę Brzegski, ratując się, w swojem ubóstwie i niedostatku, usłuchał króla, i wszystkie wsie duchowne, miasteczka, dziesięciny, czynsze i dochody w księstwie swojem Brzegskiem pozajmował i zagrabił. Za co potem i on sam i jego państwo obłożono zostało ciężkim interdyktom, który przez długi czas ponosiło. Skoro zaś Nankier biskup Wrocławski oznajmił Stolicy Apostolskiej przez posły i listy o wyrządzonych sobie i całemu duchowieństwu przez Jana króla Czeskiego krzywdach, obelgach i gwałtach; papież Benedykt XII, na ów czas przebywający w Awinionie, pochwaliwszy Nankiera biskupa i zaleciwszy mu spokojność umysłu i wytrwałość, wyroki przezeń na króla Jana i obywateli Wrocławskich wydano potwierdził i obostrzył, i rzucił na nich klątwę. A lubo rzeczony Jan król Czeski po wiele kroć dopraszał się u papieża uwolnienia od klątwy, papież atoli odpowiedział: "że nie pierwej go rozgrzeszy, aż gdy król z Mielca ustąpi, i wszystko co kościołom i duchowieństwu Wrocławskiemu zabrał, wróci i należycie wynagrodzi. " Ale gdy król przez lat kilku trwał upornie w swojem postanowieniu, kościoł Wrocławski wraz z duchowieństwem wystawiony był na łupiestwo, obdzieranie majątków i dochodów kościelnych, a Jan król Czeski z Wrocławskimi mieszczany wytrzymywał klątwę.

LITWINI OKOLICE MAZOWSZA PUSTOSZĄ: ALE NARESZCIE DOŚCIGNIENI OD MAZURÓW ZDOBYCZ WSZYSTKĘ OTRĄCAJĄ..

W dzień Ś. Jadwigi Litwini, najechawszy tajemnemi drogami ziemię. Mazowiecką, miasta Pułtusk i Ciechanów tudzież przyległe okolice spustoszyli, i wiele ludu obojej płci w niewolą do swego kraju pognali. Ale rycerstwo Mazowieckie puściwszy się za nimi w pogoń, odbiło jeńców i zabrane łupy; gdy zaś Litwini bitwy przyjąć nic chcieli, zwykłym obyczajem ratowali się ucieczką, aż wreszcie na rzece Narwie, gdzie się im przeprawiać przyszło, a w pośpiechu jeden tłoczył się na drugiego, wielu, z tych zwłaszcza, którym nie chciało się swoich juków u trącać, potonęło.

ROK PAŃSKI 1338.

BENEDYKT XII PAPIEŻ, PO WYSŁUCHANIU ZAŻALEŃ KRÓLA POLSKIEGO, WYPRAWIA PEŁNOMOCNIKÓW DO POLSKI, KTÓRZY ZASIADŁSZY W WARSZAWIE DO SPRAWY, OGŁASZAJĄ SIĘ ZA SĘDZIÓW WŁAŚCIWYCH, KRZYŻACY ZAŚ PRZECIW NIM ZAKŁADAJĄ, APPELLACYĄ,.

Papież Benedykt XII, wysłuchawszy skargi króla Polskiego Kazimierza i całego królestwa Polskiego, przez Jana Grota biskupa Krakowskiego rozsądnie i należycie przełożonej, zaledwo mógł temu dać wiarę, aby mistrz i zakon Krzyżaków dopuścić się mogli tak srogiego krwi chrześciańskiej rozlewu i zaboru ziem chrześciańskich, o jakim mu opowiedziano; ten mistrz i zakon, który do czego innego wcale był przeznaczony. Ale Jan biskup Krakowski zażalenia swoje jawnemi przed papieżem i kardynałami stwierdził dowody, wszystko w szczególności wy łuszczy wszy, i okazawszy, że większe jeszcze mistrz i zakon popełnili okrucieństwa. Wtedy papież, przekonany o prawdzie tego wszystkiego, z tem gorliwszą chęcią i żywszem współczuciem postanowił skrócić przestępstwa zakonu, i klęskom królestwa Polskiego zapobiedz. Wysławszy zatem do Polski dwóch wytycznych legatów Apostolskich, jako to, Galarda de Carcoribus proboszcza Tytuleńskiego, dyecezyi Koloceńskiej, i Piotra syna Gerwazego, kanonika kościoła w Puy (Aniciensis), opatrzonych w stosowne listy i zlecenia Apostolskie, nadające im jak najobszerniejsza, moc i wolność działania, włożył na nich ton obowiązek, aby mistrzowi i zakonowi Krzyżackiemu, tudzież wszystkim ich zwolennikom, udzielającym temuż zakonowi pomocy, rady albo opieki, jako przestępcom i gwałtownikom, w imienin stolicy Apostolskiej, we wszystkich krajach królestwu Polskiemu podległych i z niem sąsiadujących, ogłosili albo ogłosić kazali: że za tak wielkie przestępstwa, przed stolicę Apostolską wniesione i udowodnione, zostali wyklęci. Nadto, aby po szczegółowem sprawdzeniu zajęcia prowincyj królestwa Polskiego, i szkód przez nie zrządzonych, skłonili mistrza i zakon Krzyżaków do zwrócenia tychże ziem i należytego strat wszelkich wynagrodzenia, a to pod karą exkomuniki i suspensy na osoby, a interdyktu mającego się rościągnąć na prowincye, kościoły, bractwa wszelakie i społeczeństwa: a gdyby mimo tego okazali się opornemi i zuchwalomi, aby ich bądź osobiście, bądź przez edykta zapozwali przed sąd Apostolskiej stolicy, kędy za wzgardę i nieposluchanie jej upomnień surowsze ponieść mieli kary. Skoro zatem Galard i Piotr, legaci papiescy, zjechali do Polski, przystąpili zaraz do wykonania zleceń Apostolskich, prawnym i należytym porządkiem. Ustanowiwszy sąd w Warszawie, w miejscu bezpiecznym, a dla Krzyżaków bliskiem i przystępnem, aby mistrz i Krzyżacy nie mogli uskarżać się na niewłaściwość miejsca i sądu, zapozwali Dytrycha (?) z Altenburga, pod ów czas mistrza Pruskiego, i zakon Krzyżaków, na dzień czwarty Lutego, odezwą stosownej treści i odyktem, w kościele katedralnym Włocławskim i w Inowrocławiu, przez Mikołaja proboszcza Ś. Krzyża w Opolu, dyecezyi Wrocławskiej. A gdy dzień naznaczony, to jest czwarty Lutego, nadszedł, mistrz Burtol d, syn Wojciecha z Raciborza, z strony Kazimierza króla Polskiego, podał sędziom prośbę na piśmie. Ze strony zaś mistrza i zakonu Krzyżaków stawił się mistrz Jakób, pleban z Arnoldondorf (Arnoldi villa) biskupstwa Chełmińskiego, który sędziom Apostolskim z urzędu działającym wręczył appolłacyą przeciw niewłaściwości ich sądu. i zostawiwszy ją odjechał. Sędziowie zaś Apostolscy widząc, że takowa apellacya założoną była jodynie dla wybiegu i uchylenia się dla fałszywych a pozornych przyczyn od sądu, w obecności Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Jana biskupa Poznańskiego, tudzież innych osób poważnych, dawszy odpowiedź na zarzuty prawobrońcy zakonu, orzekli, że byli sądem właściwym;. a potem w rzeczonem mieście Warszawie przyjąwszy wyniesione z strony Kazimierza króla Polskiego skargi i zeznania, półtora roku prawie zajmowali się ich sprawdzaniem i udowodnieniem przez badania i wywody słowne z świadków.

ROK PAŃSKI 1339.

SĘDZIOWIE APOSTOLSCY WYDAJĄ, WYROK NA STRONĘ KRÓLA POLSKIEGO, A MISTRZA I ZAKON KRZYŻACKI SKAZUJĄ NA ZWRÓCENIE ZIEMI POMORSKIEJ, KUJAWSKIEJ, BRZESKIEJ, DOBRZYŃSKIEJ, CHEŁMIŃSKIEJ I MICHAŁOWSKIEJ, TUDZIEŻ WYNAGRODZENIE SZKÓD I NAKŁADÓW.

Po zachowaniu z wielką ścisłością i dokładnością przez sędziów i kommissarzy Apostolskieli, Galarda i Piotra, w Warszawie terminów prawnych, w sprawie toczącej się między Kazimierzom królem Polskim z jednej, a Teodorykiem z Altenburga mistrzom i zakonem Pruskim z drugiej strony, o ziemie królestwa Polskiego przez mistrza i zakon Krzyżaków opanowane, sędziowie i kommissarze wzwyż rzeczeni widząc, że sprawa cala tak wykazaniem stosownych pism i przywilejów, jako toż zeznaniami wiarogodnych świadków należycie była uzasadnioną i popartą, i ie przyszedł czas rozstrzygnienia sprawy, orzekli naprzód sąd, a potem do wydania stanowczego wyroku naznaczyli stronom dzień piętnasty miesiąca Wrzośnia w Warszawie. Co aby tem większą miało pewność i wiarę, Kazimierz król Polski postarał się, iżby w tym czasie byli tam obecnemi Janisław arcybiskup Gnieźnieński, Jan biskup Poznański, Klemens Płocki i (Stefan Lubuski, tudzież wielu znakomitych mężów duchownych i świeckich. A gdy nadszedł dzień piętnasty Września, sędziowie i kommissarze Apostolscy przystąpili do ogłoszenia wyroku, zawezwawszy wprzód do tego aktu prawnie i z osobna mistrza i zakon Krzyżaków, i w kościele parafialnym Ś. Jana Chrzciciela złożyli wyrok swój na piśmie, mocą którego Kazimierzowi królowi i królestwu Polski om u przysądzili ziemie Pomorską, Chełmińską, Michałowską, Kujawską i Dobrzyńską, jako prawe dziedzictwa temuż królowi i królestwu Polskiemu należące; na wynagrodzenie zaś szkód zrządzonych, mistrz i zakon wyliczyli im mieli sto dziewięćdziesiąt cztery tysiące pięćset grzywien monety i wagi Polskiej, a około tysiąca sześćset grzywien za poniesione wydatki, juk to obszerniej czytać można w odpisie tegoż wyroku, który takiej jest osnowy:

"W imię Pańskie, Amen. Oznajmujemy wszystkim, iż my Galard de Carceribus, proboszcz Tytuleński, dyecezyi Koloceńskiej, i Piotr syn Gerwazego, kanonik kościoła w Puy (Aniciensis), Stolicy Apostolskiej posłannicy i kommissarze, a obecnie sędziowie do załatwienia sprawy toczącej się między Dostojnym i Oświeconym księciem i panom Kazimierzom, z Bożej łaski królom Polskim z jednej, a Wielelbnemi i pobożnemi mężami, Mistrzom i braćmi zakonu Tontońskiego Ś. Maryi w prowincyi Pruskiej, z drugiej strony, od Stolicy Apostolskiej z osobna wyznaczeni, otrzymaliśmy niedawno pismo Apostolskie, jako się na pierwsze wejrzenie okazało, prawdziwe i nienaruszone, żadnej nie ulcgające wątpliwości, pieczęcią ołowianą Ojca świętego, naszego najwyższego Pasterza i Pana, Benedykta XII, z Bożej miłości biskupa Rzymskiego, na sznurku konopnym, obyczajem kuryi Rzymskiej właściwym opatrzono. Które od nas pokornie i ze czcią, jak nałoży, przyjęto, wyrażało od słowa do słowa co następuje: Benedykt biskup, Sługa sług Bożych. Ukochanym synom, mistrzowi Galardowi do Carcoribus, proboszczowi Tytuleńskiemu, dyecezyi Kołockiej, i Piotrowi synowi Gorwazogo, kanonikowi kościoła w Puy (Aniceńskiemu), Legatom Stolicy Apostolskiej, pozdrowienie i Apostolskie błogosławieństwo. Wysłuchaliśmy żałobliwej skargi, ze strony Najmilszogo w Chrystusie syna naszego, Kazimierza, Oświeconogo króla Polskiego, w konsystorzu naszym Nam i braciom naszym przełożonej, a mianowicie: ze niegdyś Mistrz i Bracia Toutońskiego domu Ś. Maryi, którzy na ów czas w prowincyi Pruskiej zamieszkali, pewno ziemie i posiadłości w granicach królestwa Polskiego położono, jako to, ziemio Chełmińską i Pomorską, a niedawno znowu, Mistrz pod ten czas zwierzchnictwo sprawujący i Bracia rzeczonego zakonu, ziemie Włocławską, Brzeską, Dobrzyńską i Michałowską, do króla i przodków jego z prawa należące, a w obrębio królestwa Polskiego położone, nie licz wielkiego krwi wiernych Chrystusowych rozlewu i spustoszenia, do stu czy więcej kościołów pogwałciwszy, przemocą opanowali i dotąd rzeczywiście dzierżą, z niemałem ich dusz niebezpieczeństwom, nie mają stratą króla, do którego rzeczone złomie, jako się wyżej powiedziało, stanowiące część jego królestwa, niewątpliwie należą, co już z dawna uznano być miało wyrokiem w sprawie toczącej się o ziemię. Pomorską, wydanym przez sędziów Apostolskich, od świętej pamięci Jana XXII papieża, poprzednika naszego, jeszcze za życia jego zesłanych, na usilną prośbę sławnej pamięci Władysława króla Polskiego; z ciężką krzywdą rzeczonego królestwa, które kościołowi Rzymskiemu składa daninę, a po Bogu żadnej nad kościoł wyższej na ziemi nie uznaje władzy; krzywdą nakoniec i samego kościoła Rzymskiego, który przez to daniny zwanej denarem S. Piotra, tomuż kościołowi z królestwa Polskiego nałożnej, po wiele kroć był pozbawiony. Zaniesiono przeto do nas od Króla prośbę, abyśmy w tej mierze stalli się złemu zaradzić. My chcąc się u Stolicy Apostolskiej wywiedzieć, czyli rzeczony Mistrz i bracia są, juk wyżej powiedziano, winni grzechu i niesławy, wybranemu synowi naszemu Piotrowi, kardynałowi presbiterowi tyt. Ś. Praxedy, i świętej pamięci Janowi, kardynałowi dyakonowi tyt. Ś. Toodora, daliśmy ustne zlecenie, ażeby o tem u Stolicy Apostolskiej dokładniej się wywiedzieli, i nam stosowne złożyli sprawozdanie. A po zasięgnioniu przez nich w tej sprawie objaśnienia, gdy rzeczony Jan z woli Bożej ten świat opuścił, Piotr zaś kardynał, za szczogólnem zleceniem naszem, dla załatwienia pewnej ważnej sprawy z kuryi Rzymskiej się oddalił, dopiero Wielebny brat nasz Jan biskup Portueński, z osobnego poruczenia ustnie mu przez nas danego, roztrząsnąwszy wywody przez rzeczonych kardynałów sporządzone, których akta kazaliśmy mu otworzyć!, złożył w konsystorzu nam i braciom naszym dokładne i wionie sprawozdanie. Gdy więc z takowego sprawozdania przekonywamy się, że pomieniony Mistrz i bracia są rzeczywiście pod zarzutom; My nie chcąc i nie mogąc, jeśli to wszystko jest prawdą, bez narażenia naszego sumienia, patrzeć na ich winy przez szpary, i przeciw najezdnikom, zaborcom, łupieżcom, bezbożnikom i złoczyńcom, działając z powinności naszej, jak wielkość ich przestępstw wymaga, iżby tak bezkarne czyny nie stawały się dla innych przykładom gorszącym, z rady rzeczonych Braci naszych zlecamy i poruczamy mniejszem pismem Apostolskiem Uprzejmości Waszej, abyście Obadwaj lub jeden z was, sami przez się lub przez inne osoby, gwałcicieli rzeczonych kościołów, jakiegokolwiek stanu, godności i powołania, z mocy naszej Apostolskiej, w kościołach i innych miejscach, które za stosowne uznacie, ogłosili za wyklętych i drugim ogłosić polecili. Uwolnienie od takowej klątwy postanowiliśmy samej Stolicy Apostolskiej zachować. Potem zaś zajmiecie się zbada-nieiu i ocenieniem rzeczonych najazdów, zaborów, pożarów i szkód przez nie zrządzonych, a to w sposób prosty i łagodny, bez zgiełku i postawy sądowej, przywoławszy do sprawy tych, którzy będą potrzebni. A gdy się dokładnie wywiecie o rzeczonych najazdach, zaborach, pożogach, i szkodach przez nie zrządzonych, jako też osobach, które były ich sprawcami, ogłaszać będziecie tychże sprawców po imieniu jako wyklętych, publicznie, w dni niedzielne i świąteczne, i innym w miejscach za stosowne przez was uznanych ogłaszać polecicie, zakazując wszystkim bliższego z niemi obcowania, a samymże gwałtownikom, zaborcom i krzywdzicielom zalecając odbudowanie kościołów, które przez nich albo z ich przyczyny zostały zburzone, i wynagrodzenie szkód poczynionych w innych dobrach ruchomych; nie mnie zwrócono w całości ziem które sobie przywłaszczyli, wraz z korzyściami z nich powziętemi i uwiezionemi ruchomościami, albo zapłacenie takowych jeżeli je potracili, i nagrodzonie szkód przez ich utratę zrządzonych, a to za poprzedniem przez was oszacowaniom rzeczonych dóbr ruchomych, bądź zabranych, bądź spalonych lub zagubionych, z stosownym względom na osoby i na wartość rzeczy. A gdyby takowa wartość dóbr ruchomych inaczej udowodniony być nie mogła, tedy ma być zaprzysiężona przez króla i inne osoby, która szkodę poniosły, i według ich zeznania wynagrodzona; w czem pomienionym najeźdźcom, zaborcom, niszczycielom, łupieżcom i sprawcom jakiejkolwiek szkody żadne nie ma służyć odwołanie, lecz co pod tym względom na nich orzeczenie, ma być należnie wykonane. Tych, którzyby się wyrokowi waszemu opierali lub śmieli poczynać sobie zuchwale, karać będziecie wymierzaniem klątwy albo susponsy na osoby, a rościągnieniem intordyktu na prowincye i znajdująco się w nich kościoły, tudzież gminy i społeczeństwa, lub użyciem innych środków prawnych, jakie uznacie za stosowne, przyczem w razie potrzeby wezwać możecie ramienia świeckiej pomocy. Bynajmniej zaś działaniom waszym nie ma być na przeszkodzie ustawa świętej pamięci poprzednika naszego Bonifacyusza VIII papieża, która zastrzega, iż nikt poza granicę swojego miasta i dyecezyi, chyba w pewnych oznaczonych wypadkach, a i w tych dalej nad odległość dnia jednego od granic swojej dyecezyi, do sądu nie może być pociągany; i że podobnież sędziowie od Stolicy naznaczeni nic mogą, działać przeciw osobom znajdującym się poza granicami miasta i dyecezyi, do której są zesłani, ani działania swego komu innemu zlecać i powierzać, ani kogożkolwiek z większej odległości nad jeden dzień drogi do sądu swego pociągać. Nie ma przeszkadzać i ustawa soboru powszechnego o dwóch dniach odległości, i inne jakiekolwiek ustawy od poprzedników naszych paniczów Rzymskich wydano, tak o wysyłaniu sędziów, jako też pociąganiu do sądu większej liczby osób nad stu, ani żadne zgoła uchwały, któreby w jakikolwiek sposób władzę i działania wasze krępować lub wstrzymywać mogły. Chociażby nawet tenże Mistrz i bracia, lub inni do sprawy należący, bądź pojedynczo bądź w powszedniości mieli udzielony sobie od Stolicy Apostolskiej przywilej, że ich klątwą i susponsą karać, ani poza granice pewnych miejsc do sądu pozywać, a na ich kościoły, zamki i posiadłości intordyktu kościelnego nakładać nie można, lub ukazywali list Apostolski, któryby wyraźnej i dokładnej od słowa do słowa o takowym przywileju, jako toż o ich osobach, miejscach, urzędach i imionach własnych nie czynił wzmianki; chociażby wreszcie odwoływali się do innych jakich wyłączeń, przywilejów i listów Apostolskich, bądź ogólnych bądź szczególnych, i jakiejkolwiek treści, któreby tamowały wykonanie tego, co w niniejszem piśmie nie jest wyraźnie wspomniano, albo wcale nie zamieszczono, a o których w piśmie naszem co do treści i od słowa do słowa powinnaby być wzmianka. Stanowimy nakoniec, i władzą naszą Apostolska, zastrzegamy, iż każdemu z was wolno będzie prowadzić dalej rzecz przez kogo innego zaczętą, chociażby ton drugi nie był w swem działaniu wstrzymany żadną kanoniczną przeszkody; że nadto wam i każdemu z was od czasu wydania niniejszego pisma służyć ma we wszystkich wzwyż wymienionych sprawach zupełna moc i władza, która taka mieć będzie we wszystkiem skuteczność i wagę, jak gdyby rzeczono sprawy w oboe nas były poczęto, a działania wasze w tych wszystkich sprawach przedłużono pozwom lub innym jakim sposobem prawnym, ku czemu żadna ustawa przeciwna nie ma być na przeszkodzie. A gdyby rzeczony Mistrz i bracia działaniom waszym w tym względzie nie chcieli skutecznie i z powolnością, się poddać, zapozwiecie ich w imieniu naszem stanowczo, rokiem zawitym, aby w przeciągu pół roku od waszego pozwu tenże Mistrz i bracia, których z pomionionego objaśnienia uznacie za głównych sprawców rzeczonych nadużyć, bądź osobiście, bądź przez zdolnych zastępców, prawne i pełnomocne od nich upoważnionie mających, do poddania się. w ich imieniu i z swojej strony w sprawie wzwyż pomienionej, z całą uległością Apostolskim rozporządzeniom, wyrokom i nakazom, stawili się przed tymże sadem Apostolskim, z wszystkiemi, jakie mieć mogą i oni sami i ich zakon, przywilejami i dowodami jakichkolwiek wyłączeń; a z gotowością do uznania i przyjęcia tego wszystkiego, cokolwiek w tej sprawie bądź wyrokiem bądź zgodną umową na nich włożonem i postanowionem będzie; co wreszcie Stolica uchwali i orzecze, aby to przyjęli i wykonali. Jeżeli się zaś nie stawią i pomienionych przywilejów dla okazania Stolicy Apostolskiej nic przyniosą., wtedy my zatrzymujemy moc tych przywilejów, im zaś zwyczajnym prawom podlegać tymczasem nakazujemy. I bez względu na ich nieobecność, działać przeciw nim będziemy, to co za sprawiedliwe i stosowne uznamy. Jeżelibyście zaś rzeczonych Mistrza i braci nie śmieli w ich domach i mieszkaniach pozywać, albo jeśliby oni sami czynili przeszkody do pozwu, stanowimy i uchwalamy, aby wam lub komukolwiek działającemu w waszem imieniu wolno było w dni niedzielno i świąteczne, gdy ludzie poschodzą się na nabożeństwo, a ztąd można będzie wnosić, że pozew dojdzie do ich wiadomości, pozwać ich publicznie albo zalecić ogłoszenie pozwu w kościołach miejskich lub celniejszych i najbliższych, gdziebyście mogli bezpiecznie przebywać i przeciw nim działać sądownie; a czyli w ton sposób pozwani, mając zakreślony i służący sobie z prawa termin stanowczy, stawią się przed wami lub nie, uważani będą za prawnie pozwanych. Takowego sposobu pozywania wolno wam będzie używać i względem innych osób, które winny stawić się przed wami, jak wyżej powiedziano. Rzeczono zaś pozwy, mocą niniejszej uchwały naszej, tak mają obowiązywać pozwanych, jak gdyby je osobiście przyjęli i jakby w ich obecności były głoszone, i żadna przeciwna ustawa nie ma w tej mierze stawiąc przeszkody. Dzień wreszcie pozwu, którym pomieniony Mistrz i bracia będą powołani, iżby się przed wami stawili, jak wyżej rzeczono, sposób zapoznania, i co dalej w sprawie wzwyż pomieninej czynić postanowicie, stosownem pismom czyli instrukcyą urzędową, to wszystko obejmującą, postaracie się nam oznajmić. Dan w Awinionie, dnia czwartego Maja, naszych rzutów papieskich roku czwartego. — Z mocy przeto niniejszego listu Apostolskiego, na zadanie rzeczonego króla, czyli jego prokuratora, zaleciliśmy, pomienionych Mistrza i braci rzeczonego zakonu, a w szczególności ich adwokatów i komturów, jako to komtura wielkiego, wójta Chełmińskiego, tudzież komturów Toruńskiego, Grudziądzkiego, Lubawskiego, Radzyńskiego, Koprzywnickiego (Egilpergensis), Gołbskiego, Brodnickiego (Stroszbergensis), Papowskiego, Węcsławskiego i starego zamku Torunia; a w ziemi Kujawskiej Nieszawskiego, Orłowskiego, Murskiego, Brzeskiego, Kowalowskiego, Radziejowskiego i Przedeckiego ( Mosburgensis); w ziemi zaś Pomorskiej Świeckiego, Gdańskiego, Tczewskiego i Kamieńskiego; w ziemi nakoniec Pruskiej Malborskiego, Sztumskiego, Łaszyńskiego, Elbląskiego, Łęskiego (do Lesk), Ryzkiego, i wszystkich jacy są rzeczonych ziem patronów i komturów; przed nasz sąd, stosownie do zlecenia Apostolskiego, w miejsce pewne i na czas oznaczony zapozwać. A gdy w naznaczonym stanowczo miejscu i czasie stawił się do sądu przed nami Bartold z Raciborza, mistrz prawa, pełnomocnik Jego Miłości króla Polskiego, jako prawobrońca królewski, który na dowód swego upoważnienia złożył nam list wierzytelny, pisany i stwierdzony ręku pisarza publicznego i opatrzony pieczęcią rzeczonego króla Jego Miłości Polskiego; po uznaniu jego stawiennictwa jako prokuratora, podał nam tenże prokurator skargę na piśmie, z żądaniem, abyśmy przeciw rzeczonemu Mistrzowi, jego braciom i komturom, albo innej osobie w ich imieniu prawnie stawającej, złożyli sąd stosownie do treści zadania i brzmienia Apostolskiego listu. A po złożeniu i przedstawieniu tej prośby, stawił się podobnież sławetny mąż, Jakób pleban z Arnoldendorf, dyecezyi Chełmińskiej, pełnomocnik rzeczonego Mistrza i braci, który upoważnienie swojo udowodnił również listom wierzytelnym, sporządzonym i podpisanym ręką pisarza publicznego, a stwierdzonym przywieszoną pieczęcią Mistrza. Którego stawiennictwo gdy podobnież uznanem zostało, rzeczony prawobrońca założywszy z góry protestacyą, że nie uznawał nas bynajmniej za sędziów mogących orzekali w jego sprawie, czyli w sprawie jego panów, ani czuł się obowiązanym do stawania przed naszym sądem z przyczyn błahych i bezzasadnych, wniósł z swej strony odwołanie do Stolicy Apostolskiej, i z przed oblicza naszego natychmiast i samowolnie się usunął. My następnie zważywszy, ze w rzeczonej sprawie Mistrza i jego braci wolno nam było, bez względu na ich nieobecność, z mocy i upoważnienia Stolicy Apostolskiej działać i orzekać, na żądanie prawobrońcy rzeczonego Króla i Pana, który również nalegał, abyśmy do sprawy pomienionej przystąpili, żądanie to ze strony Królu wyniesiono przyjąć postanowiliśmy. A po takowem przyjęciu, i wykonaniu przez prokuratora królewskiego, w celu popierania sprawy, przysięgi na rzetelność obmów, w zaocznym przeciw nieobecnej stronie działaniu; po przedstawieniu głównych części skargi, wprowadzeniu i wybadaniu świadków, ogłoszeniu ich zeznań, nieniniej okazaniu aktów, jakich użyć chciał rzeczony prokurator; tenże prawobrońca, zamykając sprawę, wyrzekł w końcu z strony Jego Miłości króla Polskiego swój wniosek, i my z przyczyny niestawiennictwa drugiej strony stanęliśmy na tym wniosku. Po przejrzeniu więc i wysłuchaniu należnem rozpraw, dowodów, i innych w tej sprawie powołanych pism i aktów, zasady tej sprawy rozebrawszy pilnie i zważywszy na szali sprawiedliwości, naradziwszy się sami z sobą. i biegłymi w prawic, a rzeczonych Mistrza, braci i komturów przyzwawszy na dzień obecny do wysłuchaniu naszego stanowczego wyroku, w przytomności mistrza Bartolda pełnomocnika rzeczonego króla Polskiego, który do tego przez nas powołany stawił się obecnie i żądał abyśmy stanowczy wyrok wydali, a w nieobecności pomienionych Mistrza, braci i komturów, upornie uchylających się od sądu, a których sam Bóg niechaj przytomnością swoją zastąpi; położyliśmy przed sobą księgę świętej Ewangelii, aby sąd nasz wychodził z przed oblicza Pańskiego, i aby oczy nasze widzieć mogły sprawiedliwość, i zasiedliśmy na stolicy sądowej, w miejscu dla stron obydwóch naznaczonym; a nakoniec wezwaliśmy pomocy Pana Boga naszego, który nakazał synów ludzkich sądzić sprawiedliwie, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, Amon. Ponieważ wiadomo nam z poprzedniego wywodu sprawy, dokładnie i pilnie przedstawionego, niemniej z wykazanych nam w rzeczonej sprawie właściwych świadectw, zoznań i dowodów, ze strony Oświeconego Króla Jego Miłości Polskiego, i jego zastępców, że Brat Teodoryk z Altenburga, na teraz Mistrz zakonu Teutońskiego Szpitala Ś. Maryi, pod ów czas Marszałek brata Ludera z Brunświku Mistrza rzeczonego zakonu, tudzież komturowie i adwokaci Chełmiński, Toruński, Grudziązki, Lubawski, Radzyński, Koprzywnicki (Egilpergensis), Strasburski czyli Brodnicki, Papowski, Węcsławski, i starego zamku Torunia; niemniej z ziemi Kujawskiej, Nieszawskiej, Orłowskiej, Murskiej, Brzeskiej, Kowalowskiej, Radziejowskiej i Mosburskiej, inaczej zwany z Przedecza; nakoniec z ziemi Pomorskiej, Świeckiej, Gdańskiej, Tczewskiej, Kamieńskiej, i z ziem Pruskiej, Malborskiej, Sztumskiej, Elblągskiej, Leskiej i Ryzkiej, jako też bracia rzeczonego zakonu, z pomienionych miejsc i rzeczonych prowincyj, jacy na ów czas byli, z potężnem wojskiem, po nieprzyjacielsku, z rozwiniętemi chorągwiami, Boga się nie bojąc, a słuchając podszeptów szatana, królestwo Polskie najechali, kościoły w Nakle, Warcie, Szadku, Bałdrzychowie, Koninie, Słupcy (Słup), Pobiedziskach, Kaczewie, niemniej kościoł Franciszkański Ś. Krzyża w Pyzdrach, ogniem zniszczyli, a pozabierawszy z nich poprzednio księgi, kielichy, klejnoty i inne rzeczonych kościołów ozdoby, wraz z ołtarzami, relikwiami i obrazami Świętych popalili ze szczętem: przeto my rzeczonych braci Teodoryka z Altenburga wielkiego mistrza, w szczególności, tudzież komturów, adwokatów i braci pomienionego zakonu, wszelakich miejsc i prowincyj, którzy rzeczone kościoły podpalali bądź ogniem zniszczyli, albo spalenia ich przyczyną, się stali, mocą udzielonej nam do tej sprawy od Stolicy Apostolskiej władzy, ogłaszamy niniejszem pismem za wyklętych, i biskupom, prałatom, tudzież rządcom kościołów w miastach i dyecezyach Gnieźnieńskiej, Poznańskiej, Włocławskiej, Płockiej, Krakowskiej Lubuskiej, Wrocławskiej i Chełmińskiej, zalecamy pod karą zawieszeniu w powinnościach kapłańskich, aby w kościołach swoich, w dni niedzielne i świąteczne, kiedy lud poschodzi się na nabożeństwo, ogłosili ich publicznie za takowych. Uwolnienie zaś od klątwy rzeczonego brata Teodoryka z Altenburga Mistrza zakonu, komturów i braci, którzy wzwyż wymienione lub inne kościoły popalili, zachowane jest wyłącznie Stolicy Apostolskiej. Skazujemy oraz niniejszem pismem rzeczonego Mistrza, komturów i braci zakonu Teutońskiego Ś. Maryi w Prusach na odbudowanie, naprawienie i wynagrodzenie pomienionych kościołów, przez nich albo z ich przyczyny popalonych, jako też innych dóbr nieruchomych. Nadto, wiadomo nam z poprzedniego tej sprawy i nader dokładnego objaśnienia, niemniej z przedstawionych dowodów i wykazów z strony króla Jego Miłości Polskiego przez jego prokuratora, ze ziemie Chełmińska, Pomorska, Włocławska, Brzeska, Dobrzyńska i Michałowska, ze swojemi miastami, zamkami, miasteczkami i wsiami, tudzież prawami i wszystkiemi przynależnościami, położone są w obrębie królestwa Polskiego i w samem królestwie, a jako części tegoż królestwa, od królów i książąt Polskich, przodków Oświeconego królu Jego Miłości Kazimierza, w swoim czasie dzierżone były i posiadane. Wiadomo nam prócz tego z rzeczonej informacyi, przedstawionych oraz pism i dowodów, iż rzeczony Mistrz, komturowie i bracia rzeczonego zakonu Teutońskiego S. Maryi w Prusach, jacy na ów czas żyli, ziemie tyle kroć; wzmiankowane, Pomorską., Brzeską, Włocławską i Dobrzyńską, jako też zamki i wsie do rzeczonego Króla i Pana po Przodkach jego należące, a położone w granicach królestwa Polskiego, z wielką klęską wiernych i obrazą Boga, krzywda nakoniec ciężką i dotkliwą samego króla Jego Miłości Kazimierza i sławnej pamięci Ojca jego króla Władysława, po nieprzyjacielsku najechali i opanowali, i dotąd jeszcze rzeczony Mistrz, obecnie władający, komturowie i bracia zakonu, ziemie Chełmińską i Michałowską, wraz z ich miastami, zamkami i wsiami, prawami i przynależytościami, w królestwie Polskiem położone i do króla jego należące, prawem przemocy, niesłusznie i niesprawiedliwie dzierżą. Wiadomo nam wreszcie, że tenże Mistrz, komturowie i bracia rzeczonego zakonu, ziemię Wielkiej Polski, do króla Polskiego należącą, z silnem wojskiem, po nieprzyjacielsku, i w bojowej postawie najechawszy, ziemię tę, zamki, wsie, miasta i miasteczka ogniem do szczętu zniszczyli, splądrowali, spustoszyli; a zwłaszcza miasto Gniezno, stolicę arcybiskupią królestwa Polskiego, Żnin, Nakło, Łęczycę, Uniejów wraz z zamkiem, Sieradz także z zamkiem, Wartę, Szadek, Baldrzychów, Chartłupią, wszystkie wsie w okręgu czyli powiecie Kaliskim, Pyzdry z zanikiem i klasztorem braci mniejszych, nadto Konin, Słupcę (Słup), Kleczow, Pobiedziska z zamkiem, oraz Kościan, miasta czyli miasteczka warowne, z wszystkiemi wsiami przyległemi, ich okręgami i obwodami, złupili i popalili; a obnażając i gwałcąc kobiety, nazabijali wiele ludzi, siła zabrali w niewolą, i liczne inne szkody królowi Polskiemu, jego państwu i poddanym poczynili. Zaczem skazujemy ich na zwrócenie rzeczonemu królowi Polskiemu w całości i zupełności pomienionych ziem, Pomorskiej, Kujawskiej (Włocławskiej), Brzeskiej, Dobrzyńskiej i Michałowskiej, jako też korzyści i dochodów z nich pobieranych, rzeczy zabranych, spalonych lub zatraconych; niemniej, nagrodzenie szkód zrządzonych w dobrach nieruchomych, według rzetelnej ich wartości, którą my w ogóle szacujemy na dziewięćdziesiąt cztery tysiące i pięćset grzywien Polskiej monety i wagi, tak jako sam rzeczony król Polski te szkody oszacował, złożywszy na to przed nami przysięgę przy dotknięciu Ś. Ewangelii. Nakoniec, skazujemy ich na zapłacenie wydatków w rzeczonej sprawie albo z jej przyczyny przez króla, Jego Miłość Polskiego, bądź jego zastępcę poniesionych, które szacujemy na tysiąc sześćset grzywien takiejże monety i wagi, tak jako rzeczony prokurator zeznał przed nami i zaprzysiągł przy dotknięciu Ś. Ewangelii, że je król Jego Miłość poniósł. Przyczem pomienionych Mistrza wielkiego, komturów i braci zakonu Teutońskiego Ś. Maryi, jako nieprawych przy właściciel i ziem rzeczonych i sprawców szkód wyżej opisanych, w obecności prokuratora króla Jego Miłości Polskiego, niniejszem pismem i stanowczym wyrokiem naszym uznajemy za winnych i potępiamy. Dla większej zaś wiary, pewności i dowodności tego wszystkiego, niniejszy wyrok stanowczy, z załączeniem mandatu Apostolskiego i wniosków obu prokuratorów wraz przywiedzionych i spisanych, poleciliśmy notaryuszom publicznym i pisarzom naszym niżej wyrażonym ułożyć na piśmie, w niniejszej urzędowej formie, i pieczęcią naszą opatrzyć. Za pewność zaś i wiarogodność odpisu rzeczonego listu Apostolskiego i wniosków obu prokuratorów wyżej pomienionych, aby je w każdym sądzie i poza obrębem sądów za, prawdziwe i jakby za pierwopisy uważano, za pewność także wszystkich wyżej wymienionych pism i podali, my sadową naszą powagą, i cechą zaręczamy. Działo się w Warszawie, dyecezyi Poznańskiej, w kościele Ś. Jana Chrzciciela, roku od Narodzenia Pańskiego tysiącznego trzechsetnego trzydziestego dziewiątego, indyktu (piętnastolecia) siódmego, rządów papieskich naszego Ojca świętego i Pana, z Bożej miłości Papieża Benedykta XII, roku piątego, dnia piętnastego miesiąca Września, około godziny wieczornej. W obecności Najprzewielebniejszych w Chrytusie ojców i panów, Janisława arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Klemensa Płockiego, Jana Poznańskiego i Stefana Lubuskiego, biskupów; tudzież Wielebnych ojców, brata Gwillina Sulejowskiego i brata Jana Mogilskiego, opatów; Mikołaja Jagierskiego, Grzegorza Czesneńskiego, dyecezyi Zagrzebskiej (Zagobrensis), i Piotra Łęczyckiego, proboszczów; i wielu innych tak duchownych jako i świeckich mężów wiary godnych, a do powyższego aktu powołanych i zaproszonych. I ja Piotr de Montilio, kleryk dyecezyi Puy (Anicionsis), z upoważnienia Apostolskiego i Cesarskiego Notaryusz publiczny, przy wydawaniu niniejszego wyroku ostatecznego, gdy przez pomienionego Pana Galarda de Carceribus, za, zgodą i wyraźnem zezwoleniem jego kolegi, rzeczonego Piotra syna Gerwazego, czytany był i głoszony, osobiście byłem przytomny, wraz z niżej podpisanym Notaryuszom publicznym, i świadkami niżej wyrażonemi, i z ich polecenia oglądałem i miałem w ręku przerzeczony list Apostolski, z prawdziwą pieczęcią ołowianą na sznurku konopnym zawieszoną, nie pomazany, nie pofałszowany, ani w żadnem miejscu nie uszkodzony, tudzież podanie prokuratorów, i skargę, której osnowę od słowa do słowa w tym wyroku stanowczym umieściłam i wpisałem, nic nie dodając ani ujmując, przez coby rzecz traciła na prawdzie, i sam ją pilnie rozważyłem wraz z niżej podpisanym notaryuszem publicznym. A gdy po należytem roztrząśnieniu uznałem, że zgodne są z pierwopisami i obecnym aktem publicznym, tu się podpisałem i położyłem znak mój zwykły referendarski (requisitus); a panowie Sędziowie, ku stwierdzeniu tego ostatecznego wyroku, i wszystkiego co wyżej wyrażono i spisano, obwarowali go swoją sądową powagą i cechą, i ku większej pewności i dowodności zawieszeniem swoich pieczęci opatrzyli zalecili. I ja także Albert, syn Krystyna, kleryk dyecezyi Krakowskiej, z upoważnienia Apostolskiego i Cesarskiego Notaryusz publiczny, przy wydawaniu tego ostatecznego wyroku, gdy przez rzeczonego pana Galarda de Carceribus, za zgodą i zezwoleniem jego kolegi czytany był i głoszony, wraz z Notaryuszem publicznym i świadkami wzwyż pomienionemi byłem obecny, z ich polecenia rzeczony list pełnomocniczy, (literas commissionis) oglądałem i miałem w ręku, z prawdziwa, pieczęcią (bulla) ołowianą, na sznurku konopnym zawieszoną, nie pomazany, nie sfałszowany, nigdzie nie uszkodzony, ani pod żadnym względem nie podejrzany, i to wszystko wraz z pomienionym Notaryuszem publicznym pilnie zbadałem. A gdy po dokładnem zbadaniu uznałem, że z swemi oryginałami i niniejszym aktem były zgodne, tu się podpisałem i znak mój zwykły pisarski położyłem."

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI, NIE MAJĄC POTOMKA PŁCI MĘZKIEJ, ZA RADĄ SWOICH PANÓW NAZNACZA PO SOBIE NASTĘPCĄ LUDWIKA, SYNA KAROLA KRÓLA WĘGIERSKIEGO, SWEGO SIOSTRZEŃCA, I SAM W TYM CELU UDAJE SIĘ DO WĘGIER.

Kazimierz król Polski, widząc się niepłodnym i bezdzietnym, i nie spodziewając się zostawić po sobie płci męzkiej potomka, troskliwy o los królestwa Polskiego, ażeby po jego śmierci nie poszło na szarpaninę, złożył zjazd wszystkich ziem swego królestwa w Krakowie, w Maju, w uroczystość Ś. Stanisława. A gdy nań zebrała się wielka liczba prałatów i panów królestwa, i przez dni kilka w obecności króla rokowano i w rozmaity sposób radzono, ktoby po tak chwalebnym królu miał na stolicę państwa nastąpić, wielu z radców zalecało Ziemowita książęcia Mazowieckiego, inni Janusza, także książęcia na Mazowszu, inni Władysława Opolskiego książęcia zachwalali, jako godnych korony i pochodzących ze krwi starodawnych królów Polskich. Uważali to bowiem za sromotę i wielce się na to użalali, że gdy ród królów Polskich na Mazowszu i Szlązku tak się szeroko rozkrzewił, nad swoich przenoszono obcych, i miasto krajowców brano cudzoziemców. Tego zdania była większa część panów radnych i wszystek lud, który nie chciał mieć króla obcego rodu. Król Polski Kazimierz, a z nim w znacznej liczbie panowie radni, odrzucali ze wstrętem książąt Szlązkich, którzy bez żadnej potrzeby i konieczności, pogardziwszy własnym królem, poddali się pod władzę króla Czeskiego, a przez to stali się niegodnymi takiego zaszczytu, jako odstępcy swojego rodu, zaprzańcy swojej mowy i ojczyzny. Od książąt zaś Mazowieckich, jako lenników i hołdowników królestwa Polskiego, nie można się było spodziewać żadnego dla kraju nabytku i powiększenia. Należało raczej szukać takiego króla i następcy, z którego kraj miałby jakową korzyść i obronę. Zaczem król Kazimierz, zgodnie ze zdaniom swych panów radnych, wybrał Ludwika, syna Karola III, króla Węgierskiego, który był jego siostrzeńcem, jako z siostry urodzonym, i królewicem. Ten wybór gdy potem od wszystkich panów Polskich pochwalony został i przyjęty, król Kazimierz, wziąwszy z sobą. dwóch biskupów, Jana Krakowskiego i Macieja Włocławskiego, oraz kilku panów świeckich, jako to Jana kasztelana Krakowskiego, Jędrzeja wojewodę Krakowskiego, Mścigniewa kasztelana Radomskiego, Pawła sędziego Sandomierskiego, Zbigniewa proboszcza Krakowskiego, Jana kanclerza królestwa Polskiego, i innych, udał się osobiście do Węgier, i dnia siódmego Lipca przybył do Wyszegradu, do świekra swego Karola króla Węgierskiego, gdzie za umówieniem wzajemnego przymierza, pod stosownemi i dla kraju korzystnemi warunkami, rzeczonego Ludwika siostrzeńca swego naznaczył królem Polskim, który po jego śmierci miał na państwo nastąpić. Przymierze to zatwierdzono z obu stron i uświęcono aktom publicznym i przywilejami wydanemi na piśmie.

KAZIMIERZ KRÓL PRZENOSI KLASZTOR KALISKI BRACI MNIEJSZYCH DO NOWEGO MIASTA KALISZA.

Kazimierz król Polski, mając osobliwsze nabożeństwo do Ś. Stanisława biskupa Krakowskiego, założył w mieście swojem królewskiem Kaliszu klasztor braci niniejszych, pod wezwaniem i na cześć rzeczonego Męczennika Ś. Stanisława, który z cegieł wymurował, albo raczej dawny klasztor przeniósł i odnowił. Był bowiem klasztor rzeczonych Franciszkanów w starem mieście Kaliszu z dawna fundowany. Ale po przeniesieniu starego miasta w inne dogodniejsze miejsce, to jest w ramiona rzeki Prosny, przeniesiono także i klasztor.

ANNA KRÓLOWA POLSKA, ŻONA KAZIMIERZA, UMIERA W KRAKOWIE.

Dnia dwudziestego ósmego miesiąca Lipca, królowa Anna, żona króla Polskiego Kazimierza, a córka Gedymina książęcia Litewskiego, złożona ciężką chorobą, umarła w zamku Krakowskim, a po odprawionym z przystojnością pogrzebie, pochowaną została w kościele Krakowskim, jedyną tylko wydawszy na świat córkę Elżbietę, z króla Kazimierza spłodzoną. Niewiasta uczciwa, z mężem i królem w zgodzie żyjąca, dla ludzi pobożnych i biednych łaskawa i dobroczynna; ale tańcom, zabawom i uciechom światowym nazbyt oddana. Do tych bowiem próżności w domu rodziców pogańskich z dzieciństwa nazwyczajona, nie opuściła ich bynajmniej po przyjęciu wiary chrześciańskiej. A gdy król Kazimierz nie tak zezwalał jako raczej obojętnie na nie patrzał, zazwyczaj gdy konno albo w powozie jechała, poprzedzały ją bębny, piszczałki, skrzypice, (fiolae) rozmaitego rodzaju granie i śpiewanie. Zaczem na ohydzenie jej postępków, z jakich znana była za życia, mówiono, że zeszła ze świata śmiercią osobliwą i straszną.

NANKIER BISKUP WYSYŁA DO WROCŁAWIA INKWIZYTORA BŁĘDÓW KACERSKICH, KTÓRY ATOLI NIC NIE ZDZIAŁAWSZY POWRACA.

Nankier biskup Krakowski, postanowiwszy zaciętość i zatwardziałość rajców i mieszczan Wrocławskich, nawet karami kościelnemi nieukróconych, surowsza, dotknąć chłosta., zwłaszcza gdy ich zuchwałość codzień wzrastała i kościołowi Wrocławskiemu wielkie przynosiła strapienie i szkodę, wezwał do siebie do miasteczka Nissy inkwizytora kacerzów swojej dyecezyi, brata Jana v. Schwenkenfold, zakonu kaznodziejskiego, mistrza teologii, męża zaleconego czystością, i nieskazitelnością życia, i oznajmił mu o owej zaciętości rajców i mieszczan Wrocławskich, prosząc, aby z nimi jako szydzącemi z kar kościelnych i podejrzanymi o odszczepieństwo z urzędu swego postąpił. Ten znając dobrze wszystko, w czem rajcy i obywatele Wrocławscy zawinili, i co od nich mąż Boży Nankier wraz z swojem duchowieństwem cierpiał, oświadczył z zwykłą powolnością, że na nich władzy swojej użyje. Przybywszy zatem do Wrocławia, i w dzień Niedzielny przed wietnicą wstąpiwszy na mównicę, jął kazać do zgromadzonego w wielkich tłumach ludu, karcąc szerokiemi słowy rajców i mieszczan Wrocławskich, tak o znieważanie rzeczy świętych, jako i zakamieniałość serca, i namawiając ich, aby z posłuszeństwem wrócili na łono kościoła. Wymieniał w końcu mowy wszystkich w szczególności rajców Wrocławskich i przysiężników, nakazując: "aby w dniu następnym stawili się przed nim i "uczynili wyznanie artykułów, jakie im z urzędu przełożono będą. " Lecz gdy ci stawić się nic chcieli, rzeczony Jan inkwizytor, przyodziany zbroją Ducha świętego, udał się osobiście aż do wietnicy, i zgromadzonych tam rajców i przysiężników Wrocławskich powtórnie upominał: "aby nie zwłaczali dłużej powrotu na łono kościoła; czego jeżeli nie uczynią, wkrótce doznają, pomsty Bożej i ludzkiej za taką hardość serca i za popełniono przestępstwa. Że postanowił święcie, użyć z powinności swojej wszelakich środków, ażeby ich pychę i zuchwałość coraz więcej wzrastającą ukrócić. " A lubo rozprawiali z sobą długo inkwizytor i rajcy, wszelako pierwszy widząc, że próżne były jego usiłowania, opuścił ratusz, zkąd wielu ścigało go z złorzeczeniem, obelgami i zgrzytaniem zębów, i o kęs nie dopuszczono się morderstwa albo gwałtu na mężu takiej stałości i odwagi

MISTRZ PRUSKI PO PIERWSZEJ WYPRAWIE, KTÓRA MU SIĘ NIE UDAŁA, PRZEDSIĘBIERZE POMYŚLNIEJ TRZY INNE NA LITWĘ

Teodoryk z Altenburga, mistrz Pruski, zgromadziwszy potężne wojsko, w towarzystwie hrabiego palatyna Renu i z przydzielonym sobie posiłkiem Niemców, wtargnął zimową, porą do Litwy, zamek Wielonę (Wyolunya) oblężeniem ścisnął i wielokrotnym szturmem dobyć go usiłował. ale widząc, że się o to daremnie kusił, zamek bowiem z położenia samego silnie obwarowany i od barbarzyńców dzielnie był broniony, gdy i mrozy tęgie wojsku dokuczyły, musiał do Prus powracać. Za nadejściem jednak lata, z licznem tak miejscowem jako i posiłkowem wojskiem trzy kroć ponawiał wyprawę na Litwę, i wszystkie niemal jej powiaty splądrowawszy, wielki gmin Rusinów i Litwinów uprowadził w niewolą. Nadto trzy wały obronne, i tyleż kanałów wodnych, dla powstrzymania nagłych i zdradzieckich na ziemię Pruską napadów, sporządził.

ROK PAŃSKI 1340

PO ZGŁADZONYM TRUCIZNĄ BOLESŁAWIE, WIELKORZĄDCY RUSI, KAZIMIERZ KRÓL POLSKI BIERZE PRZEMOCĄ MIASTA LWÓW I WŁODZIMIERZ, A POBURZYWSZY W NICH ZAMKI, UZBRAJA JE SILNEMI ZAŁOGAMI.

Kiedy Bolesław syn Trojdena (zrodzony z Litwina i matki Rusinki, księżny Maryi, córki Gedyminowej) książę Mazowiecki, Litwą zarządzał (po śmierci bowiem Lombard a książęcia Rusi, to jest Lwowskiego i Włodzimierskiego, syna książęcia Litwy Gedymina, wuja swojego, za zgodnem zezwoleniem panów Ruskich, dla bliskiego pokrewieństwa zwierzchnią osięgnął władzę) powstały przeciw niemu groźne niechęci przedniejszych panów Rusi, a następnie spisek i zawzięte na jego zagładę sprzysiężenie. ale chociaż ich zamach codziennie wzrastał i nabierał siły, wiele jednak okoliczności nie dozwalało im jawnego podnieść rokoszu i śmiało godzić na życie książęcia. Postanowili zatem użyć zdrady, i zadawszy mu w napoju truciznę, w święto Zwiastowania N. Maryi, czyli dnia dwudziestego trzeciego Marca zgładzili go ze świata. Tej zaś nienawiści i zemsty różne naznaczają przyczyny: już-to, że zamierzał znieść schizmę, a wprowadzić prawe obrządki wiary katolickiej i posłuszeństwo kościołowi Rzymskiemu; już, że ich obciążał częstemi podatkami i daninami; już wreszcie, że żony i córki ich wszeteczeństwem swojem sromocił, a starostom swoim i dworskim urzędnikom, z Polaków, Czechów i Niemców złożonym, dozwalał ich krzywdzić i znieważać. Która jednakże z tych przyczyn podnieciła ich do zgładzenia książęcia, z pewnością twierdzić nie można. Mnie najgłówniejsza przyczyną zdaje się różność wiary i obrządku, która szałem religijnym zapaliła umysły Rusinów, mimo tego niechętnych, i z przyczyn, które się wyżej namieniły, przeciw książęciu oburzonych, że go postanowili zgubić, aby ich nie zmuszał do przejścia z greckiego na łaciński obrządek, a to w przekonaniu, że miłą przez to uczynią Bogu ofiarę. Król Polski Kazimierz, gdy się o jego śmierci dowiedział, zebrawszy z swoich dworzan i panów jakie takie wojsko, spiesznym pochodem wtargnął na Ruś po oktawie Wielkiejnocy, i miasto Lwów obległ. Mieszkańcy Lwowa przez czas niejaki wytrzymywali oblężenie, ale poźniej przyciśnieni głodem, wraz z przedniejszymi panami Rusi, którzy obu zamków, wyższego i niższego, tudzież miasta bronili, posiali do króla z oświadczeniem, że gotowi mu się poddać, byleby król przyrzekł, że wiary ich i obrządku znosić i odmieniać nie będzie. A gdy król zgodził się na ten warunek (wiedział bowiem, że gdyby go odrzucił, Rusini z zaciętością wytrzymywaliby oblężenie i bronili się do ostatka) otwarli bramy i króla przyjęli z całem wojskiem; a poddawszy obadwa zamki, złożyli mu hołd wierności i przysięgę posłuszeństwa. Król po zajęciu zamków i miasta Lwowa, znalezione w nich mnogie i wielkiej wartości po dawnych książętach Rusi skarby, w złocie, srebrze, perłach, kamieniach drogich i klejnotach, między któremi pokazywano dwa krzyże złote z znaczną cząstką drzewa Chrystusowego, i dwie korony ozdobne kamieniami drogiemi i perłami ogromnej ceny, tudzież szatę i krzesło przepyszne, od złota i kamieni, do swego zabrał skarbu. Podstąpił potem pod Włodzimierz, i tak zamek jako i miasto, a wnet i całą ziemię Wołyńską, pod swoje zagarnął panowanie. Nareszcie zamki Lwowski i Włodzimierski, pod ów czas drewniane, a do których strzeżenia i obrony potrzeba było znacznej liczby ludzi i oręża, spaliwszy, iżby po jego ustąpieniu nie dawały potuchy do rokoszu, a w ziemi i stolicy Lwowskiej osadziwszy swego starostę i zostawiwszy część rycerstwa załogą, aby lud świeżo zhołdowany przynajmniej bojaźnią w wierności utrzymać, zbogacony ogromnemi łupy i darami Rusinów, wracał do Polski zwycięzko i bez szkody, spiesząc z ochotą, aby w Krakowie złożył zdobyte skarby i większą potęgą zajaśniał.

MACIEJ BISKUP ZAKŁADA NA NOWO KOŚCIOŁ W WŁOCŁAWKU.

Dnia dwudziestego piątego miesiąca Marca, Maciej biskup Włocławski założył w starym Włocławku na górze w samym środku miasta główną, nawę kościoła, do której potem przybudował i resztę gmachu; a tak kościoł wspaniały i ozdobny, godny nazwiska katedry, w całości wystawił.

KAZIMIERZ KRÓL W CIĄGU JEDNEGO LATA CAŁĄ. NIEMAL RUŚ POD SWOJĘ WŁADZĘ PODBIJA.

Niedługo Kazimierz król Polski w Krakowie zabawiwszy dla ułożenia przeprawy wojsk swoich na Ruś w porze sposobnej, z ludom o wszystkich ziem swoich zebranym, w dzieli Narodzenia Ś. Jana Chrzciciela ruszył ku ziemi Ruskiej, i wnet miasta i zamki Przemyśl, Halicz, Łuck, Włodzimierz, Sanok, Lubaczów, Trębowlę, Tustań (Tusztan) i inne twierdze Ruskie i warownie, których część dobrowolnie mu się poddała, pobrał, i w jednym roku, w ciągu jednego lata i za jedną wyprawą, mając po sobie wielu bojarów i szlachty Ruskiej, życzących sobie jego panowania, całą. ziemię. Ruską podbił, w prowincyą Polską zamienił, i do królestwa Polskiego wcieloną połączył z niem wieczyście, spoił i zjednoczył. I już od tego czasu nigdy nie wyłamywała się z pod władzy króla i królestwa Polskiego, trwając w niezachwianej wierności i posłuszeństwie. Lubo zaś niektórzy bojarowie Ruscy, niechętni rządom króla Kazimierza, i zaufani w pomocy Tatarów, usiłowali wyłamać się z pod jego władzy i stawić opór królowi, nie śmieli jednakże mierzyć się z jego potęgą i tło walnego boju wystąpić, a w pomniejszych bitwach złamani i rozgromieni wyginęli prawie do szczętu; wojsko zaś Polskie, po zdobyciu wielu zamków i warowni, i podbiciu całej ziemi Ruskiej, wróciło do kraju zwycięzko i bez szkody.

LITWINI PUSTOSZĄ MAZOWSZE.

Dnia ósmego Września, Litwini pod przewodnictwem swoich wodzów najechawszy w wielkiej liczbie ziemię Mazowiecką, zniszczyli ją orężem barbarzyńskim; a gdy nikt nie stawił im oporu, znaczny gmin jeńców i bogato zabrali łupy, przyczem siedmiu kapłanów zamordowali.

JADWIGA KRÓLOWA POLSKA, ŻONA WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA, UMIERA.

Jadwiga, niegdyś królowa Polsku, wdowa po Władysławie Łokietku, a matka Kazimierza II, królów Polskich, umarła i w klasztorze Sądeckim została pochowaną. Kazimierz król wyprawił jej pogrzeb z wielką okazałością.

ROK PAŃSKI 1341

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI POJMUJE W MAŁŻEŃSTWO ADELAIDĘ, CÓRKĘ LANDGRAFA HESKIEGO ZA KTÓRĄ W POSAGU BIERZE TYLKO DWA TYSIĄCE KÓP GROSZY PRASKICH: ALE WKRÓTCE ZBRZYDZIWSZY JĄ SOBIE, OSADZA JĄ W ŻARNOWCU, I NIE CHCE JEJ ANI WIDZIEĆ.

Król Kazimierz, pragnąc zmyć z siebie zmazę wdowieństwa, i wolnym będąc od jarzma małżeńskiego, nowemi śluby poddać się pod prawo Boże, aby nie rozpuścić wędzidła namiętnościom i nie żyć w bezkarnym nierządzie, posłał dziewosłębów do Henryka landgrafa Heskiego, z żądaniem w małżeństwo jego córki, Adelajdy, dziewicy zacnemi przymiotami i urodą głośno w świecie słynącej. Henryk margrabia Heski, nadzieją powinowactwa z tak wielkim królem dziwnie ucieszony, przyjąwszy posłów królewskich z uczciwością, zezwolił chętnie na ich prośbę, i córkę swoję, rzeczoną Adelajdę, oddaną królowi za żonę, dla większego uczczenia i króla i tejże córki, sam do Krakowa odprowadził. Dokąd gdy rzeczony Henryk zawitał, miłym był gościem królowi Kazimierzowi, uradowanemu z przybycia nowej małżonki, dziewicy Adelaidy, piękniejszej rzeczywiście przymiotami serca niż urodą. Na ich spotkanie wyszło z kościołów Krakowskich duchowieństwo i wszystkie stany w processyi, a potem uroczystość zaślubin odbyła się z wielką wspaniałością, przy nader licznem zebraniu starszych prałatów i panów królestwa, w dniu Ś. Michała i dniach następnych. W posagu zaś córce swojej Henryk landgraf Heski zapisał i wypłacić obiecał królowi Kazimierzowi zięciowi swemu dwa tysiące tylko kup szerokich groszy Praskich. Tak szczupłe wiano, jakie w teraźniejszych czasach zwykle panowie za córkami dają, okazuje albo skromność owego wieku, kiedy królowie na takich posagach przestawali, które dziś miernym panom zdają się za małe, albo szczupłość jego majątku, z przyczyny iż ziemia Heska wielce jest jałowa i niepłodna. Po odprawionych godach weselnych, Henryk landgraf Heski, uczczony wraz z wszystką drużyną swoją od króla Kazimierza drogiemi upominkami, udał się do swego kraju z powrotem; wszędy zaś w królestwie Polskiem po drodze urzędnicy królewscy opatrywali jego potrzeby hojnie i obficie. Żył król Polski Kazimierz z rzeczoną Adelaidą, lat piętnaście, mając ją w obrzydzeniu i pogardzie, zniechęcony, jak mówiono, ku swej prawej małżonce obcowaniem nierządnem z wielu nałożnicami, albo raczej czarami urzeczony. Zaczem usunął ją był od siebie, tak iż przez wszystkie owe lata ani oblicza królewskiego nie oglądała, ani podzielała jego łoża i małżeńskiej miłości, lecz w zamku królewskim, w mieście Żarnowcu, mieszkała jak wdowa, opatrywana dostatnie we wszystkie rzeczy potrzebne. Tę wzgardę mężowską i zniewagę, znosiła z rzadką cierpliwością, żyjąc powściągliwie i z dala od wszystkich ponęt cielesnych.

JANISŁAW ARCYBISKUP GNIEŹNIEŃSKI UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ JAROSŁAW SKOTNICKI, Z DOMU BOGORYA.

W dzień Ś. Barbary, to jest dnia czwartego Grudnia, Janisław arcybiskup Gnieznieński, wiekiem i pracami strawiony, zapadłszy w niemoc, przyjął Sakramenta Święte, i w dworcu arcybiskupim Łęczyckim obok kollegiaty umarł. Mąż dobroczynny i miłosierny, wielki rzeczypospolitej i kościoła Gnieźnieńskiego miłośnik i obrońca. Pochowano go w kościele Gnieźnieńskim. Po nim prawnie obrany w roku następnym, to jest, tysiącznym trzechsetnym czterdziestym drugim, dnia trzynastego Lutego, nastąpił Jarosław z Skotnik, szlachcic herbu Bogorya, Sandomierzanin, archidyakon Krakowski i kanonik Gnieźnieński, za wstawieniem się Kazimierza króla Polskiego, od papieża Benedykta XII potwierdzony. Ten zaraz od początku i później starannie się zajmował przyozdobieniem kościoła Gnieźnieńskiego i pomnożeniem jego dochodów, pierwszy oraz dwory arcybiskupie i zamki z muru powystawiał; powiat Łowicki zastawszy pustym i bezludnym, osadzeniom wsi i włości i zbudowaniem Łowickiego zamku podniósł w zamożność i dostatki.

NANKIER BISKUP WROCŁAWSKI, MĄŻ CHWALEBNYCH PRZYMIOTÓW, UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA STOLICĘ PRZECŁAW Z POGORZELCA, HERBU GRZYMAŁA.

Dnia dziesiątego Kwietnia, w który przypadał na ów czas wielki Piątek, Nankier biskup Krakowski, (o którym mówiło się wyżej, że ż Krakowskiego kościoła przeniesiony był na stolicę Wrocławską) mąż rzadkiej stałości i pobożności, w uczynkach świątobliwy, w mieście Nissie umarł. Zwłoki jego przeniesiono do Wrocławia i w tamecznym kościele pochowano. Chodziła wieść, że nagłą zginął śmiercią, otruty zdradziecko z rozkazu Jana króla Czeskiego i hrabi Luxemburskiego, za to, iż rzeczonego Jana króla karcił o zabranie kościołowi Wrocławskiemu zamku Mielica, i klątwę nań rzucił publicznie, a gdy tenże król ku większej jeszcze zgrozie karami kościelnemi pogardził, miasto i całą dyecezyą Wrocławską obłożył interdyktem. Kiedy potem duchowieństwo Wrocławskie nie chciało przyjąć założonej od króla Jana appellacyi i w Wrocławiu w jego obecności nabożeństwa odprawiać, wygnał wszystkich księży i powyrzucał z miasta sromotnie. Przy zgonie biskupa Nankiera i rozłączeniu się jego ducha z ciałem, pobożna jedna niewiasta słyszała śpiew przecudnej piękności; a gdy na ten głos podziwem zdjęta stanęła, otrzymała wyraźne objawienie, że duszę Nankiera biskupa Wrocławskiego aniołowie prowadzili do nieba. Był-to mąż rzadkiej pobożności, obyczajów prostych i świątobliwych, skromnego i powściągliwego życia; ciało postami i modlitwami we dnie i w nocy trapił. Tem się zaś szczególniej między innymi odznaczał, że wszystkich zawsze mszy wysłuchał, jakie w kościele, gdzie się znajdował, odprawiano, i na każdą z nich osobną dawał ofiarę. Corocznie także, odkąd do Wrocławia go przeniesiono, wikary uszom kościoła Krakowskiego pewną ilość pieniędzy na kolędę (pro columbationis dono) posyłał. Siedział na stolicy Wrocławskiej lat piętnaście. Po nim nastąpił, obrany prawnie dnia piątego Maja. przebywający w ów czas na minkach w Bononii Przecław z Pogorzelca, kanonik Wrocławski, rodem Polak, z domu szlacheckiego, herbu Grzymała, mającego za godło trzy wieże. Na którego wybór gdy Jarosław arcybiskup Gnieźnieński nie chciał wydać potwierdzenia, z przyczyny, iż król Kazimierz kogo innego z swoich krajowców sobie życzył, rzeczony Przecław udał się do papieża Benedykta XII, i tam uzyskał, że go potwierdzono i wyświęcono, w rok prawie po dokonanym wyborze, to jest dnia piątego Maja. Siedział zaś rzeczony Nankier na biskupstwie Krakowskiem pół siodma roku, a na Wrocławskiem lat blisko piętnaście, zachowując się na obudwóch sumiennie i pobożnie.

INKWIZYTOR BŁĘDÓW KACERSKICH, POD STRAŻĄ BEZPIECZEŃSTWA PRZYBYŁY DO JANA KRÓLA CZESKIEGO, Z ROZKAZU RAJCÓW WROCŁAWSKICH ZAMORDOWANY W KLASZTORZE.

Śmiercią Nankiera biskupa Wrocławskiego uradowani rajcy i obywatele miasta Wrocławia, jakby zwycięztwom odniesionym nad kościołem Wrocławskim, udali się do Jana króla Czeskiego z zażaleniem na Jana Wrocławskiego inkwizytora, o doznane od niego mnogie krzywdy i zniewagi, i podrażnili w królu wielką przeciw niemu nienawiść. Ten więc napisał do Henryka v. Barich proboszcza, i Apeczka scholastyka Wrocławskiego, zarządzających biskupstwem Wrocławskiem w czasie osierocenia stolicy: "ażeby Jana inkwizytora przysłali do niego do Pragi, z zaręczeniem mu zupełnego bezpieczeństwa, a to w celu pojednania go z rajcy Wrocławskimi. " Ale jak tylko Jan przybył do Pragi pod zasłoną Konrada v. Falkonhain starosty Wrocławskiego, zaraz uknowano nań zdradę. Zaledwo bowiem stanął gospodą w klasztorze Ś. Klemensa zakonu kaznodziejskiego, dwaj złoczyńcy, z których jeden nazywał się Knaufel, przyszli do niego, i zapukawszy do celi, żądali aby ich jak najprędzej wysłuchał spowiedzi. A gdy on na później odkładał ich prośbę, oświadczyli: "że jeżeli się natychmiast nie wyspowiadają, dopókąd czują w sobie skruchę sumienia, stracą chęć pojednania się z Bogiem. " Wyszedł więc z celi, w której sposobił się był na kazanie do duchowieństwa; a w tem od owych zdrajców, synów Beliala, czyhających właśnie na jego wyjście, trzema razami ugodzony, padł bez duszy. Król o to morderstwo mając podejrzenie na starostę i rajców Wrocławskich, kazał ich ująć; ale gdy się przysięgą uniewinnili, puszczono ich na wolność. Knaufel jednak i towarzysz jego, w półtora roku potem uwięzieni i na śmierć skazani, wyznali iż na zagładzenie rnęża Bożego nasadzili ich i trzydziestu grzywnami przenajęli Morkelin Schertelczan i Hollenbolden, rajcy Wrocławscy.

TROJDEN KSIĄŻĘ MAZOWIECKI I MAŁŻONKA JEGO SCHODZĄ, ZE ŚWIATA.

Tegoż roku zeszła ze świata księżna Czeska Marya, żona Trojdena książęcia Mazowieckiego i Czerskiego, za którą w tymże samym roku mąż jej Trojden książę Czerski wstąpił do grobu. Oboje uczczeni pogrzebem i pochowani zostali w kościele Płockim.

MISTRZ PRUSKI TEODORYK Z ALTENBURGA UMIERA: PO NIM LUDER, INACZEJ LUDOLF KONIG, OBEJMUJE RZĄDY.

Dnia piętnastego Czerwca umarł Teodoryk v. Altonburg, mistrz Pruski. Po nim nastąpił Luder wielki komtur, rodem Sas, inaczej Ludolfem Konigiem zwany. Zjechał był bowiem pod te czasy do Prus Karol margrabia Morawski, syn Jana Luxemburskiego króla Czeskiego; a gdy przez czas niejaki gościł w Toruniu, przybył do niego, dla wyświadczenia mu należnej czci i posługi, mistrz Pruski Teodoryk, a wtedy zachorowawszy ciężko, pod obecność Karola umarł, i odwieziony do Marionburga, w grobie kaplicy Ś. Anny, którą sam zbudował, pochowany został.

ROK PAŃSKI 1342

KAROL KRÓL WĘGIERSKI UMIERA. PO NIM WSTĘPUJE NA PAŃSTWO SYN JEGO LUDWIK, PRZYSZŁY KRÓL POLSKI.

Po nieszczęśliwej klęsce w ziemi Mołdawskiej, Karolowi królowi Węgierskiemu i jego wojsku, z dopuszczenia Bożego, przez zdradę Bezarada wojewody zadanej, w której, jako się wyżej powiedziało, sam kwiat rycerstwa, wprowadzonego zdradziecko między ciasne w górach wąwozy, zniesiony został do szczętu, król Karol, czy-to zmartwiony poniesioną klęską, czy wycieńczony na siłach i różnych nabawiony słabości, przez ustawiczne trudy w wojnach tak zaczepnie jak i odpornie prowadzonych, zmuszony był nareszcie spocząć, i szukać ulgi w cierpieniach, a zwłaszcza bólach podagry. A gdy się choroba wzmogła i stopniami upadły w nim siły żywotne, dnia szesnastego Lipca, we wtorek po Ś. Małgorzacie, w zamku swoim Wyszegradzkim, przyjąwszy po chrześciańsku wiatyk i inne Sakramenta święte, zakończył życie, po latach trzydziestu dwóch panowania, nie licząc w to czasu, który na zatargach z Wacławem królem Czeskim i Henrykiem książęciem Bawarskim, współzawodnikami swemi, spędził. Zwłoki jego przeniesione do Białogrodu stołecznego pochowała z okazałością królewską żona jego, dostojna królowa Elżbieta, i trzej pozostali synowie, Ludwik, Jędrzej i Stefan, tudzież prałaci i panowie Węgierscy. Aby zaś przez długie osierocenie stolicy królewskiej nie powstały jakie zamieszania w kraju, albo wojny zewnętrzne lub domowe, prałaci i panowie Węgierscy, zaraz po odprawionym pogrzebie, zajęli się wyborem nowego króla, i zgodnemi głosy, w obecności królowej Elżbiety, postanowili, najstarszego z synów zmarłego króla Karola, młodzieńca siedmnasty rok liczącego, Ludwika, królewską ozdobić koroną. W dzień zatem niedzielny, przed samą uroczystością Ś. Jakóba Apostoła, dnia dwudziestego pierwszego Lipca, rzeczony Ludwik królewic przez Chanadyna arcybiskupa Strygońskiego, w obec towarzyszących obrzędowi biskupów, Władysława Pięciokościelnego, Mikołaja Egierskiego, Mieczysława Wesprymeńskiego, Kolomana Iauryjskiego, Piotra Syrmińskiego, Wita Nitrańskiego i Wawrzyńca Bosnieńskiego, tudzież licznego zebrania panów, szlachty i rycerstwa, w kościele Białogrodzkim, obyczajem starodawnym, z wielką, wszystkich radością i przychylnością, na króla Węgierskiego namaszczony został i koronowany. Ztamtąd udawszy się do Budy, gdzie go wszystkie stany ze czcią, i w uroczystych processyach witały, i urządziwszy niektóre sprawy publiczne, które prędkiego wymagały załatwienia, za przykładem ojca przeniósł się na mieszkanie do Wyszegradu. Zamyślał był zażycia król Karol wynieśli na królestwo Węgierskie Stefana, który pojąwszy za żonę. córkę. Ludwika króla Rzymskiego i książęcia Bawarskiego, miał z niej córkę jedynaczkę, Jędrzeja zaś osadzili na królestwie Sycylii; lecz gdy obaj zawcześnie pomarli, został sam tylko Ludwik, któremu ojciec królestwo Polskie przeznaczał, i który poźniej obie posiadł stolice, Węgierską i Polską. Gdy więc Kazimierzowi królowi Polskiemu Elżbieta królowa Węgierska i wysłańcy Ludwika nowego króla donieśli o zgonie Karola króla Węgierskiego, przybył Kazimierz osobiście z licznym orszakiem biskupów i panów królestwa Polskiego do Wyszegradu, i w obecności Elżbiety królowej Węgierskiej i siostrzeńca swego Ludwika króla Węgierskiego wspaniały mu pogrzeb wyprawił, ciesząc owdowiałą siostrę, a wyniesienia na tron winszując siostrzeńcowi.

PO POWROCIE Z WŁOCH PRZECŁAWA, NOWEGO BISKUPA WROCŁAWSKIEGO, UPOKORZENI WROCŁAWIANIE OTRZYMUJĄ, PRZEBACZENIE WINY I ŁASKĘ; ALE STRASZLIWY POŻAR MIASTA SŁUSZNĄ OD BOGA, JAK MNIEMANO, SPADA NA NICH KARĄ.

Przecław z Pogorzelca (Pogrella), biskup Wrocławski, po powrocie z kuryi Rzymskiej przyjęty od duchowieństwa i ludu z wielką radością i powszedniej przychylności okazem, udał się do Nissy i tam obrał mieszkanie, gdy obywatele Wrocławscy ciągle trwali w swym zaciętym uporze. Przybył do niego Karol margrabia Morawski, syn Jana Luxemburskiego króla Czeskiego, i po rozmaitych układach i rokowaniach z Przecławem biskupem i duchowieństwem, zawarł z nimi zgodę, którą zastrzeżono zwrot wszystkiego co niesłusznie było zabrano i przywłaszczono. Z Nissy zatem biskup Przecław z swojem duchowieństwem i towarzyszącym mu Karolem margrabią udał się do stolicy swego biskupstwa Wrocławia, kędy rajcy i przysiężnicy Wrocławscy, boso i z odkrytemi głowy, pozdejmowawszy nawet płaszcze i pasy, z wietnicy szli przeciw niemu aż do klasztoru Ś. Wojciecha, a potem na klęczkach i z pokorą przyznając się do winy, prosili go i błagali o przebaczenie. Po wielokrotnych upewnieniach i zaklęciach: "że nigdy podobnym buntem kościoła Wrocławskiego nie "zasmucą " pojednał się z nimi biskup i odwołał interdykt. Do uczestnictwa tego wszystkiego powołani byli książęta Polscy, jako to: Bolesław Brzegski i Lignicki, Władysław Bytomski, Konrad Oleśnicki, Bolesław Falkemberski i Bolesław książę. Opolski, oraz wielka liczba panów i rycerstwa, ażeby pojednanie było tem uroczystsze i śwętsze. Lubo zaś Karol margrabia Morawski przyrzekł Bolesławowi książęciu Brzegskiemu i Lignickiemu, że za wydzierstwa, szkody i rozmaite krzywdy, które kościołowi i duchowieństwu Wrocławskiemu poczynił, podobną także ułoży zgodę; nie dawszy atoli żadnej rękojmi, z Wrocławia wyjechał, i Bolesława książęcia Brzegskiego zostawił w wielkich trudnościach i kłopotach, nie wiedział bowiem książę co miał czynić. Ale ponieważ Przecław biskup Wrocławski rodem był z jego księstwa, a Karol margrabia w wojnie wydanej mu przez Konrada książęcia Oleśnickiego używał pomocy książęcia Brzegskiego Bolesława, ztąd przeto między biskupem i książęciem przyjazne zaszły związki, a przynajmniej z większą wszystko działo się względnością. Nie mógł jednakże książę dla siebie i ziem swoich otrzymać uwolnienia od winy i odwołania interdyktu, sprzeciwiali się temu bowiem wszyscy, którym on przez wiele lat zabierał dochody. Kiedy zaś obywatele Wrocławscy, po pojednaniu się z biskupem, mniemali, że już byli usprawiedliwieni i oczyszczeni z grzechu, i dnie całe przepędzali na biesiadach i ochocie, nagle spadła na nich plaga Boża, w słusznej pomście za zelżywe wypędzenie biskupa i duchowieństwa, pokalanie rzeczy świętych, i zamordowanie Jana Wrocławskiego inkwizytora. Z wszczętego bowiem przypadkowo pożaru w mieście Wrocławiu, w samę uroczystość Ś. Stanisława Męczennika, to jest dnia ósmego Maja, całe miasto zgorzało, lubo do gaszenia ognia wszyscy z największą gorliwością pospieszyli. Jedna zaś pobożna niewiasta mieszkająca w klasztorze Ś. Maurycego na przedmieściu Wrocławskiem, widziała w czasie pożaru unoszącego się nad miastem i grożącego mu mieczem anioła, który miotał na nie żarzystym węglem i podniecał płomienie, aby rychlej zgorzało.

PO SPLĄDROWANIA PRUS PRZEZ LITWINÓW, MISTRZ LUDER CZYLI LUDOLF Z ZMARTWIENIA DOSTAJE POMIESZANIA UMYSŁU. W JEGO MIEJSCE OBRANY HENRYK DUSEMAR.

Litwini z licznem wojskiem i mnogiemi tłumy wtargnąwszy do Prus, kraj cały mieczem i grabieżą spustoszyli, i wielki gmin ludu zabrali w niewolą. Mistrz Pruski Luder nie mógł swoim dać obrony, zajęty w ów czas wyprawą przeciw ludom chrześciańskim, to jest nowej Marchii, którą pod swoje panowanie zaganąć usiłował. Gdy zaś wrócił z wyprawy, klęską swoich Prusaków tak był boleśnie tknięty, że utraciwszy rozum wpadł w szaleństwo i działał bezprzytomnie. W jego miejsce obrano mistrzem Henryka Dusmera (Dusemor).

BENEDYKT XII PAPIEŻ UMIERA. NASTĘPCA JEGO KLEMENS VI ODSĄDZA LUDWIKA KRÓLA RZYMSKIEGO OD KORONY KRÓLEWSKIEJ I CESARSKIEJ, A CZYNAMI SWEMI SPRAWDZA NAZWISKO KLEMENSA.

Dnia dwudziestego trzeciego Kwietnia, papież Benedykt XII, przesiedziawszy na stolicy papieskiej lat siedm, miesięcy cztery i dni czternaście, umarł i w kościele Awinieńskim pochowany został. Stolica osieroconą była przez dni siedmnaście. A gdy dla obrania nowego papieża kardynałowie weszli do konklawe, zgodnemi głosy wybrany został w dzień ś. Neryusza i Achileja, to jest dziesiątego Maja, Piotr Roger Limozyńczyk (Lemovicensis), zakonu Ś. Benedykta, arcybiskup w Rouen, kardynał presbyter tyt. ŚŚ. Nerea i Achileja, prowincyał Emansu, i w uroczystość Zesłania Ducha Ś. na papieża wyświęcony i Klemensem VI nazwany został. Ten ponowiwszy kary kościelne przez poprzedników jego Jana i Benedykta orzeczone, Ludwika króla Rzymskiego i księcia Bawarskiego, za jego zatwardziałość w uporze, złożył z wszystkich godności, królewskiej, cesarskiej i książęcej, a nadto synów jego i wnuków od wszelakich dostojeństw tak duchownych jako i świeckich odsądził, kraje zaś jemu podległe obłożył interdyktem kościelnym. Prawdziwy z imienia i przymiotów swoich Klemens (Łaskawy), mąż pełen cnoty, wiele surowych Benedykta papieża postanowień złagodził i osoby niektóre ułaskawił. Chwalebna była surowość Benedykta XII, ale więcej ludzka łaskawość Klemensa. Kaznodzieja zawołany, nikogo od oblicza swego nie odprawił bez pociechy.

ROK PAŃSKI 1343.

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI, RÓŻNY W SWOICH POMYSŁACH OD OJCA, GODZI SIĘ Z MISTRZEM PRUSKIM, I MIMO PRZECIWNE RADY ARCYBISKUPÓW I BISKUPÓW, ODSTĘPUJE MU NA ZAWSZE ZIEM POMORSKIEJ, CHEŁMIŃSKIEJ I MICHAŁOWSKIEJ.

Gdy Ludolf König mistrz Pruski i zakon Krzyżacki, obojętni na klątwę i rościągniony na nich interdykt kościelny przez Galarda i Piotra nuncyuszów i sędziów Apostolskich, z przyczyny niesłusznego zagarnienia ziem Pomorskiej, Chełmińskiej i Michałowskiej, pod pozorem założonej appellacyi uchylali się od nich z urąganiem, i ziem zabranych opuścić nie chcieli, Kazimierz król Polski, który pod ów czas zajęty był wojną z Rusinami i Litwą, obawiając się, aby mu w jednym czasie nie przyszło z potrójnym walczyć nieprzyjacielem, postanowił zezwolić na podane przez mistrza i Krzyżaków warunki, mimo sprzeciwiania się wszystkich biskupów, którzy je uważali za uciążliwe, i pokój żądany, acz na niesprawiedliwych zasadach, zawrzeć i podpisać. Umysł jego wielce od ojcowskiego różny unikał spraw wojennych, i wolał zawsze zgodę, chociażby z własną krzywdą i szkodą. Gdy więc do niego w dzień Ś. Prokopa przybyli do Kalisza posłowie mistrza i zakonu, i prosili o pokój pod warunkami poprzednio ułożonemi, król Kazimierz oświadczył, że te warunki, jakkolwiek dla kraju trudne i szkodliwe, przyjmuje. Aby zaś ta zgoda była tem trwalsza i pewniejsza, stwierdził ją w dzień Ś. Kiliana aktem piśmiennym, w którym, czy-to koniecznością; czy szałem jakimś wiedziony, do takiej posunął się nierozwagi, że nie tylko praw swoich do ziemi Pomorskiej, i dwóch innych, to jest Chełmińskiej i Michałowskiej, odstąpił, i zrzekł się wszelkich na potem starań o ich odzyskanie, ale nadto zobowiązał się, że nigdy tytułu książęcia Pomeranii używać nie będzie, a nawet na pieczęci majestatycznej zagładzić ją każe. Niepodobny zaiste do ojca, który dłużej nierównie bawił się rzemiosłem wojennem, i wprzódy upadł pod brzemieniem starości i śmierci, nim się dał skłonić do przyjęcia jakiego z podobnych warunków: mniemał bowiem, że przez czynne krzątanie się w bojach i ustawiczne z nieprzyjaciółmi zapasy najwięcej pozyska dla kraju bogactw, potęgi, zaszczytu, najdzielniej go podźwignie i wsławi tak u spółczesnych jak i potomnych. Zapowiedział następnie nadzień Ś. Maryi Magdaleny zjazd w Inowrocławiu z mistrzem i Krzyżakami, którym miał złożyć do rąk zaręczenie piśmienne książąt, panów i obywateli królestwa Polskiego, od wszystkich stanów z osobna, na zachowanie pokoju pod ułożonemi warunkami, i wzajemną rękojmią odebrać. A gdy nadszedł dzień do zjazdu naznaczony, na który przybyli osobiście król Kazimierz z swymi prałatami i panami, tudzież mistrz Pruski Ludolf König z komturami swemi, zawarł król Kazimierz pokój nieprawy, pragnąc niecierpliwie odzyskania swych ziem ojczystych, Kujawskiej i Dobrzyńskiej, wydartych mu przez Krzyżaków; a na trwałość wieczystą takowego przymierza obie strony wykonały przysięgę. Książęta Ziemowit Wizki, i drugi Ziemowit Czerski, Bolesław Płock i i Mazowiecki, Kazimierz Gniewkowski i Władysław Łęczycki, tudzież panowie ziem Krakowskiej i Wielkopolskiej, obywatele nakoniec miasta Krakowa, Poznania, Sandomierza, Sącza, Kalisza, Włocławka i Brześcia, przystąpili do tego przymierza i zatwierdzili je na piśmie. Sam tylko Jarosław arcybiskup Gnieźnieńsk i, niemniej Jan Krakowski, Maciej Włocławski, Jan Poznański i Klemens Płocki, biskupi, jakkolwiek byli obecni, nie przystali na tak ohydne przymierze. I ta jedna okoliczność osłabiła i obali w przyszłości wdziercze prawo, jakie mistrz i Krzyżacy uprzędli w swym przewrotnym umyśle, do przywłaszczenia sobie ziemi Pomorskiej, i zagarnienia jej pod swoją władzę. Ja nie przestaję gniewać się na króla Kazimierza, że porzuciwszy oręż, pokój raczej umiłował, aby ucztował daleko większym nakładem, aby się chełpił posiadaniem znacznych złota skarbów, aby nad miarę używał wczasów, zbytkował w biesiadach i lubieżności, aby na łonie roskoszy pędził życie wolne od trudów i niesławne. Biskupom i kapłanom często król ten należnej czci uwłaczał; w obronie ojczyzny, pogardziwszy przestrogami ojca, okazał mniej jeszcze godności umysłu i gorliwości; miłośnikiem był pokoju, a bogdaj nie gnuśnej bezczynności. Gdy nie tylko odwagą, ale przemysłem, zabiegami, trudem i znojem powinien był wszystkim przodkować on przeciwnie, dla uzyskania krótkiego pokoju, który nazajutrz, gdyby tak przypadek zrządził, za najmniejszą obrazą mógł być naruszony, długie i uporczywe Polakom i następnym po sobie królom odkazał boje.

KAZIMIERZ KRÓL POLSKI KSIĘSTWO ZEGAŃSKIE PUSTOSZY, I MIASTO WSCHOWĘ Z OBWODEM ODZYSKUJE: POTEM NA PROŚBY KSIĄŻĘCIA ZEGAŃSKIEGO ZAWIERA Z NIM ZGODĘ I DAJE MU MIASTO CIENIAWĘ WRAZ Z ZAMKIEM, ZATRZYMAWSZY DLA KRÓLESTWA POLSKIEGO WSCHOWĘ NA ZAWSZE.

Zawarłszy pokój z mistrzem i zakonem Krzyżackim, i odzyskawszy w zupełności ziemie Dobrzyńską i Kujawską, Kazimierz król Polski wybrał się tegoż samego jeszcze lata przeciw Henrykowi książęciu Zegańskiemu i jego braciom, i z rycerstwem wszystkich ziem swoich, tudzież zaciężnemi pocztami cudzoziemców, z znaczną siłą oręża i tak konnego jak i pieszego wojska potęgą, (obawiał się bowiem odporu ze strony Jana króla Czeskiego) ruszył zbrojno na książęcia Zeganu, a położywszy nadzieję w Bogu i w słuszności swojej sprawy postanowił próbować szczęścia, ktokolwiek drugi chciałby się z nim złożyć orężem. Powód zaś do wojny był takowy: że Henryk II, książę Głogowski i Zegański, dziad pomienionego Henryka, opanował był przed laty, w czasie kiedy Władysław król Polski licznemi wojnami a zwłaszcza napaściami Krzyżaków był zatrudniony, miasto Wschowę z obwodem, do królestwa Polskiego należące, i przez lat wiole dzierżył je bezkarnie. Upominającemu się o nie częstemi listy i posły Kazimierzowi królowi dumne obrażające dawał odpowiedzi, oświadczając: "że na wszystko się raczej odważy, nim je z rąk swoich wypuści. " Zaczem król Kazimierz obiegłszy miasto Wschowę, dobywał go przez dni kilkanaście; a gdy przysłano na jego obronę rycerstwo książęcia Zegańskiego nie mogło mu się oprzeć skutecznie, poburzył i wyłamał mury, i miastu opanował; lubo zaś mieszkańców oszczędził od grabieży, tych jednak, którzy należeli do obrony, żołnierzom łupić dozwolił. Nie mały gmin ludzi zabrał do niewoli, a miasto całe z obwodem Wschowskim wrócił pod swoje panowanie. Pomknął się potem z wojskiem do księstwa Zegańskiego, i zamek wraz z miastem Steinau (Stinavia), które się po polsku zowie Cieniawa, acz położeniem swojem i wysokiemi murami warowne, zdobył i z ziemią zrównał. Nareszcie po wsiach, miasteczkach mniej znacznych i włościach, kazał rozszerzyć spustoszenia, i wszystkie te miasteczka, osady i sioła ogniem i grabieżą zniszczyć. Poźno zatem Henryk książę Zegański za swe zuchwalstwo ukarany, posiał do króla z prośbą o pokój. Już bowiem król, splądrowawszy i pogrzebawszy w popiołach całe księstwo Zegańskie, zbliżał się z wojskiem do samej stolicy i zamku Zegańskiego, aby je obledz i zdobyć. Przybyli więc posłowie książęcy z prośbą pokorną, błagając: "aby król zatrzymał swój gniew, a oszczędzić raczył reszty tej uciśnionej i nieszczęśliwej krainy, oświadczając, że Henryk książę Zegański i jego bracia, Konrad książę. Oleśnicki, Jan Stynawski i Przemysław Głogowski, odstępują wszelakiego prawa do ziemi i miasta Wschowy, i zrzekają się dalszego poszukiwania jakichkolwiek krzywd i uraz, a nadto gotowi są do przyjęcia warunków, jakie im król Kazimierz naznaczy. " Król, zniewolony takiem upokorzeniem się nieprzyjacioł, kazał im przyjść do siebie, a gdy osobiście stanęli przed jego obliczem: "Bądźcie spokojni, rzekł, pokorną bowiem prośbą waszą rozbroiliście i pokonali mój gniew. Ziemię Zegańską, prawem dziedzictwa do was, ale prawem oręża do mnie należącą, wam na prośby wasze oddaję; krzywdę, jaką mi wyrządziliście opanowaniem miasta i ziemi Wschowskiej, przebaczam, i przystępuję do zgody pod sprawiedliwemi warunkami, któreby poświadczały, że i wy, i ja wraz z królestwom mojem, zabywamy wzajemnie zawiści ku sobie, i zaciekamy ślady tej wojny, którą prowadziliśmy z sobą i na wzajemną godzili szkodę, i że wy nie mieliście nigdy prawa do dzierżenia i posiadania ziemi Wschowskiej. Ale bądźcie na potem przezorniejsi, ażebyście obecnego przymierza nie pogwałcili, i nie ściągnęli na siebie słusznego z Bożej i mojej ręki ukarania. " W ten sposób zawarłszy pokój i stwierdziwszy go na piśmie, kazał zaprzestać pustoszenia ziemi Zegańskiej, zwinął swoje obozy i wrócił szczęśliwie do Polski. Ziemia zaś Wschowska, przywrócona królestwu Polskiemu, niektóra prawa i przywileje, jakich z dawna używała, a których jej król Kazimierz bynajmniej nie odjął, zwłaszcza prawo bicia osobnej monety, z wiernością i przychylnością aż po dziś dzień zachowuje. Była-to dla niej wielka radość i chwała, że wyswobodzona z, rąk niesłusznych posiadaczów, do prawych i przyrodzonych wróciła dziedziców, i spoiła się znowu z ciałem królestwa Polskiego, z którem dotąd jedną nierozdzielną tworzy całość.

ELŻBIETA WDOWA PO KAROLU KRÓLU WĘGIERSKIM ODWIEDZA NEAPOL I RZYM, I DO KLEMENSA PAPIEŻA ŚLE POSŁÓW O KORONĘ NEAPOLITAŃSKA, DLA SYNA SWEGO ANDRZEJA.

Królowa Węgierska Elżbieta, wdowa po królu Karolu, postanowiła nawidzić Rzym i syna swego Andrzeja, króla Neapolitańskiego, wsiadła na okręt i w licznym a okazałym orszaku przybyła do Neapolu, gdzie od króla Andrzeja i małżonki jego Joanny z wielką czcią była przyjęta. Ale obrażona pychą i wyniosłością królowej Joanny, zaledwo czas krótki zabawiwszy w Neapolu, wybrała się do Rzymu. A gdy z nabożeństwem pozwiedzała kościoły i relikwije Świętych, wysłała do Klemensa VI, pod ów czas przebywającego w Awinionie, posłów z prośbą o pozwolenie na koronacyą syna swego Andrzeja, które jednak nie pierwej, aż za obietnicą czterdziestu czterech tysięcy grzywien srebra, otrzymała. Poczem, bojąc się o tegoż syna Andrzeja, widziała bowiem, że u królowej Joanny niewiasty dumnej, wyniosłej, złośliwej i zmiennej, był w pogardzie i nienawiści, straciwszy dwadzieścia siedm tysięcy grzywien srebra, a siedmnaście tysięcy grzywien złota, smutna i stroskana wróciła do Węgier, już wtenczas przeczuwając cios zgubny, który jej synowi zagrażał.

BOLESŁAW KSIĄŻĘ SZCZECIŃSKI ZAŚLUBIA ELŻBIETĘ, CÓRKĘ KAZIMIERZA KRÓLA POLSKIEGO, POD UMÓWIONEMI WARUNKAMI.

Kazimierz król Polski, zniewolony wielokrotnemi poselstwy i dziewosłęby Bogusława książęcia Szczecińskiego, pragnącego połączyć się z nim związkiem powinowactwa przez zaślubienie córki jego Elżbiety, dziewicy, która już była doszła lat sposobnych do zamęścia, po naradzeniu się z swemi prałatami i pany, osądziwszy, że takowo powinowactwo z książęciem Bogusławem jemu i królestwu Polskiemu mogło być pożytecznem, zezwolił na prośby i nalegania posłów, aż do Krakowa w tym zamiarze do króla przybyłych, i przywodząc do skutku żądane z książęciem Bogusławem związki, córkę swoję Elżbietę, dziewicę, którą na ów czas miał jedyną pierwszej żony Anny, córki Gedymina książęcia Litewskiego, oddał mu w małżeństwo. Według warunku w ślubnej umowie zastrzeżonego, rzeczony Bogusław książę Szczeciński, z dwoma rodzonymi braćmi, Barwinem i Warcisławem, obowiązał się aktom publicznym i uroczyście zaprzysiągł, że Kazimierza króla przeciw wszystkim nieprzyjaciołom, a zwłaszcza mistrzowi i zakonowi Krzyżaków Pruskich, w każdej potrzebie i wojnie wspierać będzie orężem wiernie i przychylnie, jako ojca i pana, i na każdą wyprawę dostawi królowi Kazimierzowi i koronie Polskiej czterechset kiryśników (galeatos) i sam osobiście w pomoc im przybędzie, a nigdy rzeczonego Kazimierza i królestwa Polskiego nie opuści tak w pomyślności jako i niedoli. Po takiej umowie i zapewnieniu, w mieście Poznaniu, w dzień Ś. Macieja Apostoła, który w poście przypadał, Kazimierz król Polski wyprawił gody weselne z wielką okazałością, a na wiano rzeczonej dziewicy Elżbiecie i oblubieńcowi jej książęciu Bogusławowi dwadzieścia tysięcy grzywien szerokich groszy Praskich, krom bogatej a przepysznej wyprawy w naczyniach złotych i srebrnych, szatach, koniach i innych rzeczach i klejnotach, i gotowej brzęczącej monecie, jak na króla tak wielkiego córkę za mąż wydającego przystało, naznaczył. Wzajemnie, na zawdzięczenie takiego posagu, książe Bogusław nadał rzeczonej Elżbiecie i zapisał niektóre zamki, miasta i wsie w swojej ziemi Pomorskiej, dwa tysiące grzywien czystego srebra rocznego dochodu przynoszące.

KRÓLEWIC WĘGIERSKI I CZESKI WYPRAWIAJĄ SIĘ ZBROJNO NA LITWĘ: ALE GDY SIĘ NIE KWAPIĄ Z SPUSTOSZENIEM KRAJU, LITWINI TYMCZASEM ZIEMIE SAMBIEŃSKĄ I INFLANTSKI PUSTOSZĄ I POŻARAMI NISZCZĄ,.

Ludwik król Węgierski, Jan Luxemburski król Czeski, Karol margrabia Morawski, hrabia v. Hallis, i wielu innych znakomitych mężów, zamierzywszy wyprawę przeciw Litwinom, na ów czas dziczy barbarzyńskiej, z swemi siłami zbrojnemi do Prus wkroczyli. Mistrz Pruski Ludolf König, widząc zebraną tak groźną potęgę, wskazał do mistrza Inflantskiego, aby bez obawy uderzył na Żmudzinów, to jest Barchonów, Ejstkonów i Ossolińców, którzy porzuciwszy wiarę chrześciańską, własnych nawet starostów i wszystkich chrześcian u nich zamieszkałych pomordowali. A gdy mistrz Inflantski wkroczył do rzeczonej ziemi, ruszył także mistrz Pruski wraz z królmi rzeczonymi do Litwy, aby ją splądrować. Litwini tymczasem, kiedy ich ziemię plądrowano, wtargnęli całą potęgą swoją do ziemi Sambieńskiej, i rozszerzyli w niej spustoszenia. Zaczem mistrz Luder czyli Ludolf z sprzymierzonymi królmi, zaniechawszy niszczących zagonów w Litwie, pospieszył przeciw barbarzyńcom, aby się z nimi rozprawili orężem. Ale Litwini spustoszywszy ziemię Sambieńską, i zabrawszy łupy, wpadli znowu do Inflant, którą gdy zastali bezbronną, nawiedzili ją mnogiemi klęskami, i z zdobyczy wrócili bezpiecznie do kraju. Ta zmienność powodzenia tak dalece królów ukłopotała, że dotkliwie wyrzucali mistrzowi jego niewczesne namowy, które tak zły skutek wzięły i nabawiły ich niesławy. Tknięty tem do żywego Luder, dostał obłąkania, z którego nie mogąc wyjść przez lat kilka, przymuszony był złożyć swój urząd. Na jego miejsce nastąpił brat Henryk Dusmer (Dusemer).

Ziemowit książę Mazowiecki i Sochaczewski, syn Bolesława, umarł i w kościele Płockim pochowany został.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROK PAŃSKI 1344.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1345.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1346.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1347.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1348

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1349.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1350.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1351.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1352.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1858.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1354.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1355.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1356

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1357

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1358

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1859.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1360.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1362

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1363

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1364.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1366.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1367

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1368

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1369.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1370.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1371.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1372.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1373

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1374

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1375

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1376.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1377.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1378.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1380.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1381.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1382.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1383.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1381

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1385.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1386.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1387.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1388.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1389.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1390.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1391

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1392

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1303

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1394.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1395.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1396.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1397.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1398.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1399.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1400.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1401.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1402.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1403.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1404.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1405.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1406.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1407.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1408.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK PAŃSKI 1409.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPIS

A

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

B.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

C.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

D.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

E.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

F.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

G.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

H.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

J.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

K.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

L.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ł

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

M

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

N.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

P.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

S.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

T.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

U.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ż.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej