Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

DZIENNIK PANNY SŁUŻĄCEJ

Octave Mirbeau

Do pana Jules Huret Mój drogi przyjacielu,

z dwóch bardzo ważnych i ściśle określonych powodów zapragnąłem umieścić na pierwszej karcie tej książki Pana nazwisko. Przede wszystkim, by się Pan dowiedział, jak bardzo jest mi ono drogie. Po wtóre — mówię to z cichą dumą — bo ta książka się Panu spodoba. A spodoba się Panu, mimo jej błędów, dlatego że jest książką pozbawioną obłudy, że mówi o życiu takim, jak my je pojmujemy, Pan i ja. Mam zawsze w pamięci, drogi Huret, liczne postacie, tak zdumiewająco ludzkie, które suną jedna za drugą w długim szeregu Pańskich studiów społecznych i literackich. Postaci te stale mnie nawiedzają. Gdyż nikt lepiej od Pana i głębiej od Pana nie odczuł, w zetknięciu z ludzkimi maskami, jak smutno i śmiesznie jest być człowiekiem. Ów smutek, co budzi śmiech, i ową śmieszność, co skłania do płaczu, być może i tu Pan odnajdzie.

Octave Mirbeau

Ta książka, którą ogłaszam drukiem, nadając jej tytuł „Dziennik panny służącej", naprawdę została napisana przez pannę Celestynę R., pokojówkę. Gdy po raz pierwszy poprosiła mnie o przejrzenie rękopisu, poprawienie i przerobienie niektórych stron — odmówiłem. Twierdziłem, nie bez słuszności, że ten dziennik właśnie taki, jaki jest, niestaranny i nieprzyzwoity, ma swą oryginalność i szczególny smak i że ja mógłbym go uczynić banalnym „dodając coś od siebie". Ale panna Celestyna R. była taka ładna... i tak nalegała. Więc w końcu ustąpiłem, gdyż bądź co bądź jestem mężczyzną...

Wyznaję, że popełniłem błąd. Obawiam się, czy wykonując tę pracę, o jaką mnie prosiła, to znaczy wygładzając stylistycznie tu i ówdzie tę książkę, nie naruszyłem z lekka jej niszczycielskiego powabu, czy nie umniejszyłem bolesnej siły, a przede wszystkim — czy nie zamieniłem w zwyczajną literaturę tego, co na tych kartkach było prawdziwym wzruszeniem i życiem.

Piszę to, by zawczasu odpowiedzieć na zarzuty, których nie poskąpią pewni krytycy, poważni, uczeni..: i ach, jakże szlachetni!...

O. M.

I

14 września

Dziś, 14 września, o godzinie trzeciej po południu, przy ciepłej, chmurnej i deszczowej pogodzie przyjechałam do pracy na nowym miejscu. To juz dwunaste w ciągu ostatnich dwu lat. Oczywiście nie licząc tych, gdzie służyłam jeszcze dawniej. Wszystkich nie umiałabym porachować. Z pewnością mogłabym się nawet przechwalać, ile to poznałam mieszkań, twarzy i wszelakiego duchowego plugastwa, a przecież to jeszcze nie koniec. Bo jeśli sądzić tylko po tym, jak bez przerwy krążyłam od domów do biur pośrednictwa pracy i od biur pośrednictwa pracy znowu do innych domów, to tu, to tam, w kółko, aż do zawrotu głowy — od Lasku Bulońskiego do Bastylii, z Obserwatorium na Montmartre, z Montmartre'u do Ternes i Gobelins, gdzie tylko się dało, nie mogąc nigdzie zaczepić się na dłużej — to można sobie łatwo wyobrazić, jak wymagający są teraz ,nasi chlebodawcy. Po prostu nie do wiary.

Na to miejsce trafiłam z ogłoszenia w „Figaro" i mojej pani w ogóle nie oglądałam na oczy. Pisałyśmy tylko do siebie listy, to wszystko: ryzykowny sposób, bo naraża obie strony na niespodzianki. Moja pani umie pisać piękne listy, nie da się zaprzeczyć. Ale wyziera z nich małoduszność i drobiazgowość. Och, ilu żądała wyjaśnień, ilu szczegółów — a dlaczego to, a dlaczego tamto... Nie wiem, czy jest skąpa, w każdym razie na papier listowy się nie wykosztowała. Był kupiony w tanim sklepie. ,To ja, choć nie jestem bogata, mam na tym punkcie więcej próżności. Pisałam do niej na papierze spryskanym perfumami — Hiszpańska Skóra. Te śliczne arkusiki, różowe i bladoniebieskie, uciułałam sobie u mych poprzednich pań. Na niektórych kartkach była nawet wygrawerowana korona książęca. Musiało ją zatkać ze zdumienia.

Jednym słowem, jestem w Normandii, w MesnilRoy. Posiadłość pani leży blisko moich rodzinnych stron i nazywa się Opatówka. To prawie wszystko, co wiem o tym miejscu, w którym przyjdzie mi odtąd żyć.

Tak więc ugodziłam się na niewidzianego. Przyjechałam z pewnym niepokojem i smutkiem, by zaszyć się w tym kącie, na zapadłej wsi. To, co zastałam, z lekka mnie przeraziło i teraz zastanawiam się, co mi tu z kolei się przydarzy.

Z pewnością nic dobrego, tylko jak zwykle same kłopoty. Kłopoty to dla nas, służby, chleb powszedni. Na jedną, której się powiedzie — to znaczy, która się wyda za uczciwego chłopca lub żyje na wiarę z jakimś starcem — ileż przypada innych dziewcząt, które prześladuje pech i wciąga wir nędzy. A zresztą nie miałam wyboru. Lepsze to niż nic.

Nie po raz pierwszy najęłam się na wieś. Przed czterema laty także pracowałam z dala od Paryża. Co prawda niedługo... i w rzeczywiście wyjątkowych okolicznościach. Mam tę przygodę w pamięci tak wyraźnie, jakby mi się przydarzyła wczoraj. Chcę ją tu opowiedzieć, mimo że jej szczegóły są plugawe i sprośne, ba, nawet potworne. A ostrzegam osoby, co będą mnie czytać, że, na Boga, nie zamierzam w tym dzienniku niczego przemilczać i nikogo oszczędzać, ani siebie, ani innych. Przeciwnie, chcę w nim dać wyraz szczerości, na jaką mnie stać, a gdy będzie trzeba, to i przedstawię całą brutalność życia. Nie moja to przecie wina, że dusze ludzkie, gdy je obnażyć, gdy zedrzeć z nich zasłony, zioną silnym odorem zgnilizny.

Sprawa wyglądała następująco:

W biurze pośrednictwa zaczepiła mnie jakaś gruba gospodyni i zaproponowała miejsce pokojówki u niejakiego pana Rabour w Turenii. Po uzgodnieniu warunków ustaliłyśmy, że przyjadę tego a tego dnia, o tej a o tej godzinie, na taką a taką stację, co też się stało, zgodnie z planem.

Jak tylko oddałam mój bilet przy wyjściu, natknęłam się na jakiegoś mężczyznę, z wyglądu stangreta. Ten gbur, czerwony na twarzy, zagadał do mnie:

— Panna jest tą nową pokojówką, najętą do pana Rabour?

— Tak, to ja.

— A ma panna jakiś kuferek?

— Tak, mam kuferek.

— To dawajcie kwit bagażowy i zaczekajcie tu na mnie.

Wyszedł na peron. Kolejarze bardzo się koło niego uwijali. Nazywali go „panem Ludwikiem" i zwracali się do niego przyjacielskim choć nie pozbawionym szacunku tonem. Ludwik odszukał w stosie przesyłek mój kuferek i zaniósł go do dwukółki, co stała przy szlabanie.

— No więc jak, wsiada panna?

Usiadłam przy nim na ławeczce i ruszyliśmy.

Stangret przyglądał mi się spod oka, ja też patrzyłam na niego uważnie. Od razu spostrzegłam, że mam do czynienia z prostakiem, zwykłym, nieokrzesanym chłopem, ze służącym bez krzty obycia, który nigdy nie pracował w dużych domach. Zmartwiłam się. Lubię piękną liberię. I nic nie wprawia mnie w taki zachwyt, jak białe irchowe spodnie, które tak wspaniale uwydatniają kształt jędrnych ud. Ten Ludwik nie miał żadnego szyku. Powoził bez rękawiczek, za luźna liberia z szaroniebieskiej lichej tkaniny wisiała na nim jak na kołku, a na głowie miał płaski kaszkiet z błyszczącej skóry, ozdobiony podwójnym złotym galonem. No, proszę! Ależ są zacofani w tej dziurze! A jeszcze do tego ta ponura i chamska mina, choć może nie taki straszny z niego diabeł. Znałam już podobne typy. Przez pierwsze dni odnoszą się do nowych służących nieufnie, ale potem wszystko się jakoś układa. Czasem nawet lepiej, niżby się chciało.

Jechaliśmy długo, nie odzywając się słowem. Udawał ważnego stangreta, wysoko trzymał lejce, zamaszyście wywijał batem... Co tu gadać — bardzo był śmieszny. A ja siedziałam godnie wyprostowana i wpatrywałam się w krajobraz, choć prawdę mówiąc nie było na co patrzeć. Pola, drzewa i domy, jak wszędzie. Przed jakimś wzniesieniem puścił cugle i spytał z drwiącym, uśmiechem:

— A przywiozła panna chociaż odpowiedni zapas trzewików?

— Oczywiście — powiedziałam zaskoczona tym pytaniem ni z gruszki, ni z pietruszki, a jeszcze bardziej tonem, którym je zadał. — Dlaczego o to pytacie? Przecież to głupie, sami się zastanówcie, ojczulku.

Kuksnął mnie łokciem i rzuciwszy dziwne spojrzenie — nie mogłam odgadnąć, czemu było w nim tyle bezczelnej drwiny i, dalibóg, obleśnego rozbawienia — powiedział śmiejąc się szyderczo:

— Nie, coś podobnego! Udaje taką, co to nic nie rozumie. Oj, filutka, przeklęta filutka!

Potem cmoknął wargami i koń znowu puścił się galopem.

Zaintrygował mnie. Co to wszystko miało znaczyć? Chyba nic... Pomyślałam, że ten poczciwina to pewno jakiś głupiec, co w ogóle nie wie, jak się ma zwracać do kobiet, i chce tym sposobem podtrzymać rozmowę, którą zresztą natychmiast uznałam za stosowne przerwać.

Posiadłość pana Rabour była dość ładna i spora. Śliczny dom, pomalowany na jasnozielony kolor, otaczał rozległy trawnik, na którym rosły kwiaty i cały lasek pachnących żywicą pinii. Uwielbiam wieś, ale — rzecz szczególna — napełnia mnie ona smutkiem i nudzi.

Byłam całkiem otumaniona, kiedy weszłam do sieni, gdzie już czekała na mnie ta sama go"spodyni, która najęła mnie w Paryżu, w biurze pośrednictwa pracy, po Bóg wie ilu wścibskich pytaniach o moje czysto osobiste sprawy i upodobania, co już powinno było wzbudzić we mnie podejrzenia... Ale człowiek, chociaż tyle widział i przeżył tyle ciężkich doświadczeń, niczego się z nich nie nauczył. Gospodyni nie przypadła mi do gustu już tam, w biurze pośrednictwa, a tutaj natychmiast poczułam do niej odrazę i uznałam, że wygląda na wstrętną rajfurę. Była gruba, gruba i niska, niska i nalana sadłem. Kosmyki siwiejących włosów przylepiały się jej płasko do czaszki, miała ogromny, przelewający się biust i miękkie, wilgotne dłonie, przezroczyste jak galareta. W szarych oczach kryła się złośliwość, zimna, wyrachowana i przebiegła. Patrzyła na mnie w taki sposób, takim wzrokiem grzebała w duszy i ciele, że poczułam, jak się rumienię.

Wprowadziła mnie do saloniku i zaraz wyszła mówiąc, że idzie uprzedzić pana o moim przyjeździe. Pan chciał mnie obejrzeć, zanim rozpocznę pracę.

— Pan przecież jeszcze nie widział panienki. Ja pannę zgodziłam, to prawda, ale panna musi się także i panu spodobać.

Rozejrzałam się po pokoju. Panował w nim wyjątkowy porządek i czystość. Mosiężne klamki, meble, posadzki, framugi okien i drzwi były gruntownie wypolerowane, wywoskowane, polakierowane i lśniły jak lustro. Żadnych ozdóbekr ciężkich tkanin, żadnych haftów, które tak często widuje się w paryskich mieszkaniach. To wnętrze było wizerunkiem solidnego, pełnego powagi dobrobytu, dostatniego, unormowanego i spokojnego życia na prowincji. Ale jak człowiek musi się tu nudzić! O, do licha!

Wszedł pan. Ach, cóż to za śmieszny jegomość, jakżeż mnie jego widok rozbawił! Wyobraźcie sobie niewielkiego staruszka, wystrojonego, gładko ogolonego, różowiutkiego jak lalka. Wyprostowany, bardzo ruchliwy, bardzo wypielęgnowany i — daję słowo — chodząc podskakiwał jak konik polny na łące. Przywitał mnie z wielką uprzejmością.

— Jak ci na imię, moje dziecko?

— Celestyna, proszę pana.

— Celestyna — mruknął — Celestyna. Do czarta! Piękne imię, nie ma co. Ale za długie, o wiele za długie. Będę cię nazywać Marią... jeśli pozwolisz. Brzmi tak samo ładnie, a jest krótkie. A poza tym każdą z moich poprzednich pokojówek nazywałem Marią. Taki już mam nawyk i bardzo byłoby mi przykro, gdybym miał z niego zrezygnować. Raczej wolałbym zrezygnować z osoby.

Oni wszyscy mają tę dziwną manię zmieniania naszych imion. Więc nie bardzo się zdziwiłam, zwłaszcza że mnie samej zdążyli nadać imiona wszystkich świętych z całego chyba kalendarza.

— Więc nie zrobi ci przykrości, jeśli cię będę nazywał Marią? Zgoda? — nalegał.

— Ależ oczywiście, proszę pana.

— Ładna dziewczyna, dobry charakter... Pięknie, pięknie!

Mówił to wszystko żartobliwym tonem, z przesadnym szacunkiem, a przy tym nie wpatrywał się we mnie i nie szperał w moim staniku i spódnicy wzrokiem, który rozbiera, jak to zwykli robić inni mężczyźni. Ledwie rzucił na mnie okiem. Od razu jak tylko wszedł do saloniku, z maniackim uporem utkwił wzrok w moich trzewikach.

— Masz jeszcze inne? — spytał po krótkim milczeniu i zdawało mi się, że przez tych parę chwil wzrok dziwnie mu się rozjarzył.

— Inne imiona, proszę pana?

— Nie, moje dziecko, inne trzewiki.

I zaczął szybko przesuwać po wargach spiczastym językiem, jak kot.

Nie od razu odpowiedziałam. Słowo „trzewiki" przypomniało mi łobuzerskie żarty stangreta i wprawiło w osłupienie. A więc coś się w tym kryło? Przynaglona powtórnym pytaniem odrzekłam wreszcie, głosem nieco ochrypłym i drżącym, jakby wyznając grzech rozpusty:

— Tak, proszę pana, mam jeszcze inne.

— Lakierowane?

— Tak, proszę pana.

— Bardzo, bardzo błyszczące?

— Ależ tak, proszę pana.

— Dobrze, dobrze... A żółte, skórzane?

— Nie, takich nie mam, proszę pana.

— To musisz mieć i itakie. Dam ci w prezencie.

— Dziękuję, proszę pana.

— Dobrze... dobrze. Nic już nie mów. Przestraszyłam się, bo w jego oczach zamigotały niespokojne błyski i powlekła je czerwona mgła... jak w spazmie... Krople potu spływały mu po czole. Myślałam, że zaraz zemdleje, i już miałam krzyknąć, wołać pomocy, ale atak mijał powoli i po paru minutach pan odezwał się znowu zwyczajnym głosem, choć w kącikach warg zostało mu jeszcze trochę śliny.

— To nic... już minęło. Zrozum mnie, dziecko... Mam swoje dziwactwa... W moim wieku to dopuszczalne, prawda? Na przykład, zapamiętaj to sobie, nie uważam za stosowne, by jakakolwiek kobieta czyściła swoje trzewiki, a cóż dopiero moje. Bardzo poważam kobiety i nie zniósłbym tego. Ja będę czyścił twoje trzewiki, twoje trzewiki, twoje trzewiczki, twoje drogie, małe trzewiczki. Słuchaj uważnie... Każdego wie-" czoru, nim pójdziesz spać, przyniesiesz swoje trzewiczki do mojej sypialni... postawisz je przy łóżku... na stoliczku... a z rana, gdy wejdziesz otworzyć okna, zabierzesz je z powrotem.

Ponieważ okazałam niezwykłe zdumienie, dodał:

— No i cóż w tym wielkiego? Przecież nie domagam się żadnych strasznych rzeczy... to rzecz całkiem zwykła... A jeśli będziesz grzeczna...

Szybko wyciągnął z kieszeni dwie monety i wręczył mi je.

— Jeśli będziesz bardzo grzeczna, bardzo posłuszna, często będę ci dawał prezenciki. Gospodyni będzie ci płaciła co miesiąc pensję... Ale ja, ja sam, Mario, będę ci często dawał różne prezenciki. A czegóż to ja się od ciebie domagam? No, proszę, przecież w gruncie rzeczy to nic nadzwyczajnego?... Mój Boże, czy to doprawdy jest takie dziwne?

Pan zaczął się znowu podniecać. W miarę jak mówił, jego powieki trzepotały, trzepotały... niczym liście na wietrze.

— Dlaczego nic nie mówisz, Mario? Powiedz coś... Dlaczego stoisz w miejscu? Zrób parę kroków, żebym je zobaczył w ruchu... żeby nabrały życia... te twoje trzewiczki.

Uklęknął, całował moje trzewiki, macał je i pieścił, gorączkowo rozsznurowywał. Całując je tak, macając i pieszcząc mówił błagalnym głosem, płaczliwym głosem dziecka:

— Och, Mario, Mario, te twoje trzewiki... Daj mi je zaraz, zaraz, zaraz. Chcę je mieć zaraz... daj mi.

Opadłam z sił. Byłam jak sparaliżowana, osłupiała. Już sama nie wiedziałam, czy żyję na jawie, czy śnię? Pana oczy zamieniły się w dwie białe kulki, pocięte czerwonymi żyłkami. Usta miał umazane pieniącą się jak mydło śliną.

W końcu zabrał moje trzewiki i zamknął się z nimi w swoim pokoju na całe dwie godziny.

— Bardzo się panu spodobałaś — powiedziała gospodyni oprowadzając mnie po domu. — Staraj się, żeby tak było nadal. To dobre miejsce.

A w cztery dni później, kiedy rano o zwykłej godzinie poszłam otworzyć okna w pana sypialni — omal nie zemdlałam ze zgrozy. Pan nie żył. Leżał na wznak pośrodku łóżka, prawie nagi, nieruchomy, trupio sztywny. Nie rzucał się przed śmiercią, pościel była w zupełnym, porządku. Na powleczeniach — najmniejszych śladów walki, agonalnych drgawek czy skurczu dłoni, którymi chciałby zdławić śmierć. Można by sądzić, że śpi, gdyby nie jego posiniała, przerażająco fioletowa twarz koloru bakłażanów. Ale bardziej niż jego twarz przejęło mnie zgrozą co innego. Pan trzymał w zaciśniętych zębach jeden z moich trzewików; ściskał go tak mocno, że chcąc go wyrwać, musiałam, po wielu daremnych i potwornych wysiłkach, przeciąć skórę brzytwą.

Żadna ze mnie święta. Dobrze znam mężczyzn i z doświadczenia wiem, do jakich wariactw i do jakich świństw są zdolni. Ale taki wytworny mężczyzna? Nie do wiary! I czy to nie śmieszne, że w ogóle są na świecie takie typy? I skąd im się biorą te pomysły — przecież kochać się jest tak łatwo, tak prosto i przyjemnie, gdy się to robi jak normalni ludzie.

Myślę, że w tym domu nie przydarzy mi się nic podobnego. Od razu widać, że tu panuje całkiem inny styl. Ale czy lepszy? A może gorszy? Nie wiem.

Dręczy mnie jedno. Czy nie powinnam skończyć raz na zawsze z tą paskudną pracą po domach i śmiało zacząć sprzedawać się za pieniądze, jak to zrobiło tyle znajomych dziewcząt, które miały, nie chwaląc się, mniej „korzystne warunki" niż ja. Nie jestem z tak zwanych „ładnych", ale mam coś więcej niż urodę. Mam szyk, mam „wabia", mówię to bez żadnych przechwałek, i wiem, że mi tego zazdrości wiele kobiet z towarzystwa i wiele kokot. Jestem może trochę za wysoka, ale gibka i szczupła, ładnie zbudowana... Mam przepiękne blond włosy, ciemnoniebieskie oczy, zalotne i filuterne, wyzywające usta... no i poza tym jestem bardzo obyta, sprytna i obrotna, a przy tym potulna, co podoba się mężczyznom. Mogłoby mi się poszczęścić. Ale pomijając już to, że z własnej winy przegapiłam parę świetnych okazji, które się już pewnie nie powtórzą, po prostu mam pietra. Mam pietra, bo nigdy nie wiadomo, dokąd ta droga zaprowadzi. Otarłam się o tyle nędzy w tym fachu... Wysłuchałam tylu rozdzierających zwierzeń. I te tragiczne wędrówki — prawdziwa Golgota — z aresztu do szpitala, skąd nie zawsze da się uciec. No, a w perspektywie zawsze jeden i ten sam widok — szpital Świętego Łazarza, gdzie leczą choroby weneryczne. To każe się namyśleć i przejmuje dreszczem. Poza tym kto mi zagwarantuje, że jako panienka lekkich obyczajów będę miała takie samo powodzenie, które mam teraz jako panna służąca? Bo nawet gdybyśmy były najpiękniejsze na świecie, nie samym sobie zawdzięczamy ten szczególny czar, który przyciąga mężczyzn. Ten czar uzależniony jest w wielkiej mierze — dobrze sobie z tego zdaję sprawę — od otoczenia, w którym żyjemy, od zbytku, od tej atmosfery frywolnych grzeszków i wreszcie — od naszych pań... to one budzą pożądanie. Mężczyźni darzą nas łaskami, bo jesteśmy dla nich poniekąd cząstką tamtych dam, kochają w nas ich tajemnice.

Poza tym chodzi jeszcze o inną sprawę. Na przekór mej rozpustnej egzystencji, szczęśliwie zachowałam na dnie serca głębokie uczucia religijne, które chronią mnie od ostatecznego upadku i nie pozwalają się stoczyć w najgłębszą otchłań. Gdyby nie religia, modlitwy w kościele, okresy postów, kiedy to ubolewam nad swym upadkiem moralnym, gdyby nie Święta Panienka i święty Antoni Padewski; i cała reszta, człowiek czułby się jeszcze bardziej nieszczęśliwy, to pewne. A kim by się stał, do czego by doszedł — jeden diabeł wie!

Na koniec — i to jest najważniejsze — jestem całkiem bezbronna wobec mężczyzn. Padałabym stale ofiarą własnej bezinteresowności i ich żądzy. Jestem taka kochliwa, tak lubię zadawać się z mężczyznami, że nie umiem ciągnąć z nich żadnych korzyści. To jest silniejsze ode mnie, nie mogę żądać pieniędzy od kogoś, kto daje mi szczęście, otwiera przede mną promienne wrota ekstazy. Niech no tylko któryś z tych potworów zagada do mnie, niech tylko poczuję na karku kłująca brodę i gorący oddech — już po mnie. Mięknę jak wosk, i to oni, a nie ja, mają wszystko, czego chcą.

Siedzę więc w tej Opatówce i czekam, aż coś się zdarzy. Ale co, dalibóg nie wiem. Najmądrzej byłoby nie marzyć o niczym i zdać się na los szczęścia. Może wtedy sprawy toczą się najlepiej. Byleby tylko jutro pani z punktu mnie nie odprawiła, bylebym nie musiała znowu, ścigana przez nielitościwy pech, który i tak wszędzie mnie dosięgnie, zmykać i z tej budy. To by mnie złamało. Od pewnego czasu bolą mnie krzyże i brzuch, czuję zmęczenie w całym ciele... mój żołądek jest w opłakanym stanie... pamięć słabnie... Staję się coraz bardziej nerwowa i rozdrażniona. Spojrzawszy przed chwilą w lustro, zobaczyłam w nim strasznie zmęczoną twarz, szarą jak popiół, a przecież kiedyś tak byłam dumna z mej złocistej cery. Czyżbym się już starzała? Nie chcę się jeszcze starzeć. W Paryżu trudno dbać o siebie. Nie mam na to czasu. Prowadzi się zbyt gorączkowe, zbyt ruchliwe życie — bez przerwy tyle ludzi, tyle spraw, tyle rozrywek, tyle niespodzianek. I trzeba w tym wszystkim pracować. A tu jest spokój. I jaka cisza. Powietrze też chyba jest dobre i zdrowe. Och, gdybym tu mogła, nawet za cenę nudy, trochę wypocząć!

Zawsze na początku jestem nieufna. Chociaż pani jest dla mnie właściwie dość uprzejma. Pochwaliła" mój sposób zachowania i zachwyciły ją moje referencje. Ciekawe, jaką by minę zrobiła, gdyby się dowiedziała, że prawie wszystkie są fałszywe lub, w najlepszym razie, wystawione z łaski. Ale najbardziej zdumiała ją moja elegancja. Zresztą rzadko się zdarza, żeby któraś z tych bab od pierwszego dnia była niegrzeczna. Co nowe, to dobre. Znana śpiewka. A już nazajutrz wszystko się zmieni — to tez znana śpiewka. Zwłaszcza że pani ma bardzo zimne, bardzo surowe oczy, co nie budzi zaufania — oczy skąpca, drapieżne, podejrzliwe, śledzące jak policja. Nie podobają mi się także jej wąskie, wyschnięte wargi, powleczone jakby białą błonką, ani jej krótki, urywany sposób, mówienia, który nawet miłe słowa zamienia w obelgę lub upokorzenie. Gdy rozpytując mnie o to i owo, o moje kwalifikacje lub przeszłość, wpatrywała się we mnie, pewna siebie, podejrzliwa jak celnik, powiedziałam sobie: „Ani chybi jeszcze jedna z tych, co to muszą wszystko mieć pod kluczem, a wieczorem liczą każdą kostkę cukru, każde winogrono i znaczą poziom wina w butelkach". No i proszę. Niby coś się zmienia, a w kółko to samo.

Zresztą zobaczymy, co będzie dalej, nie trzeba przesądzać sprawy pod wpływem pierwszego wrażenia. Tyle jadaczek już mnie obszczekało, tyle spojrzeń zazierało mi do duszy — więc może wreszcie natrafię pewnego dnia na życzliwe słowa i współczujące spojrzenie? Nadzieja nic nie kosztuje.

Ledwo przyjechałam, oszołomiona czterogodzinną jazdą pociągiem w trzeciej klasie — nawet nie przyszło im do głowy, żeby mi dać coś przegryźć — a pani już zdążyła przegonić mnie po całym domu, od piwnic aż po strych, żebym się od razu wciągnęła w „tryb pracy". O, nie straciłyśmy, ani ona, ani ja chwili czasu. Ależ ogromny jest ten dom! Ile w nim rzeczy, ile zakamarków!

Ładna historia... Żeby to wszystko utrzymać w należytym porządku, i czterech służących byłoby mało. Poza bardzo obszernym parterem — łączą się z nim w jedną całość dwie małe przybudówki, tworząc na górze taras — dom posiada jeszcze dwa piętra, po których trzeba będzie biegać tam i z powrotem, zważywszy, że pani, stale przesiadująca w saloniku obok jadalni, wpadła na genialny pomysł, żeby umieścić szwalnię, gdzie mam pracować, na samym poddaszu, obok pokoi dla służby. A te szafy w ścianach, te szuflady, a schowki, a sterty różnych różności! Czego tam nie ma... Wszystko, czego dusza zapragnie... Nigdy się w tym chyba nie połapię.

Pani co chwila wskazywała mi jakiś przedmiot i mówiła:

— Na to trzeba bardzo uważać, córeczko. To jest wyjątkowo piękne, córeczko. To wyjątkowa rzadkość, córeczko. To bardzo kosztowne, córeczko.

Czy nie może się zwracać do mnie po imieniu zamiast mówić ciągle: „Moja córeczko to, moja córeczko tamto" obraźliwie wyniosłym tonem, paraliżującym od razu nawet najlepszą wolę i stwarzającym dystans, nienawiść i niechęć między służbą a państwem? Czyż ja ją nazywam „mamusią"? Inne słowo, które nie schodzi z ust mojej pani, to „bardzo kosztowne". Ależ to drażni! Wszystko, co do niej należy, nawet drobne przedmiociki za trzy grosze, jest „bardzo kosztowne". Człowiek nie ma pojęcia, w czym panie domu mogą ulokować swą próżność. Czyż to nie żałosne?... Wyjaśniała mi działanie lampy naftowej, takiej samej zresztą, jak wszystkie zwykłe lampy, i pouczała:

— Wiesz, córeczko, ta lampa kosztuje bardzo drogo i można ją zreperować tylko w Anglii. Chroń jej jak źrenicy oka.

Miałam ochotę odpowiedzieć: „Powiedz no mi, mateczko, czy twój nocnik też jest bardzo kosztowny? I wysyłasz go do Londynu, jak pęknie?"

Och, nie, doprawdy, jaki one mają tupet, potrafią robić z byle czego ceregiele! A kiedy pomyślę, że robią to wyłącznie po to, żeby nas poniżyć, żeby nam zaimponować...

Dom nie jest wcale aż tak piękny. I doprawdy nie ma powodu, żeby być z niego aż tak dumnym. Z zewnątrz — no, mój Boże... Otoczony wspaniałymi kępami drzew, rozległym trawnikiem i ogrodem, który po łagodnym zboczu sięga rzeki, rzeczywiście wygląda nie byle jak. Ale wewnątrz jest ponury, stary, cały się chwieje i czuć go stęchlizną. Nie rozumiem, jak można tam mieszkać. Po prostu szczurza nora. Drewniane, karkołomne schody o powykrzywianych stopniach, które uginają się i trzeszczą pod stopami, niskie, ciemne korytarze, gdzie zamiast puszystych chodników ułożono źle dopasowane klepki, pomalowane na czerwono i wypastowane, wypastowane... śliskie, śliskie... Postawiono ściany z cienkich, zbyt wyschniętych desek, więc w pokojach dudni jak we wnętrzu skrzypiec. Po prostu prowincjonalna tandeta. Umeblowanie też nie takie jak w Paryżu. We wszystkich pokojach stare mahonie, stare obicia zjedzone przez robactwo, stare, zniszczone i wyblakłe dywaniska, a do tego jakie pokraczne fotele i kanapy! Bez sprężyn, spróchniałe i kulawe. Można sobie na nich plecy poobijać i poranić pośladki. Więc ja — co tak uwielbiam jasne tapety, ogromne, puszyste dywany, na których, podłożywszy stos poduszek, można się jakże rozkosznie wyciągać, piękne, nowoczesne meble, zbytkowne, bogato zdobione i wesołe — tu czuję doprawdy, jak przenika mnie na wskroś ponury smutek otoczenia. Myślę z lękiem, że nigdy nie zdołam się przyzwyczaić do takiego braku wygód i elegancji, do takiej ilości kurzu, nawarstwionego przez lata, do tej potwornej starzyzny.

Również i sama pani nie jest tak ubrana, jak się ubierają kobiety w Paryżu.„ Brak jej szyku, nie ma zielonego pojęcia, co to wytworny strój. Nie ma, jak to się mówi, smaku. Mimo że wykazuje pewną dbałość o stroje, nie nadąża za modą, jest spóźniona co najmniej o dziesięć lat. A przecież mogłaby być całkiem do rzeczy, gdyby się trochę„postarała. Jej główny defekt to brak kobiecości, a to nikogo nie pociąga. Ale ma regularne rysy, ładne, nie farbowane, jasne włosy i piękną cerę... Zbyt świeżą... licho wie, może jej dolega jakaś niedobra, wewnętrzna choroba. Znam ten typ kobiet i nie zmyli mnie blask ich cery. Po wierzchu różowe, a wewnątrz zgniłe, tak, tak. Trzymają się na nogach, poruszają i żyją tylko przy pomocy gorsetów, bandażowania podbrzusza, pesarium i jeszcze wielu innych okropności oraz skomplikowanych mechanizmów. A wcale im to nie przeszkadza mizdrzyć się w towarzystwie. Ależ tak! Te damulki wdzięczą się, flirtują po kątach, wystawiają na pokaz umalowane cielska, wywracają oczami, kręcąc zadkiem, a nadają się tylko do zamarynowania w spirytusie. Zgroza. Nie mogą mężczyźnie ofiarować żadnej przyjemności, zapewniam was, a obsługiwanie ich nie zawsze jest apetyczne.

Może to sprawa jej temperamentu, może jakaś niedyspozycja organizmu, nie wiem, w każdym razie bardzo ty mnie u mojej pani zdziwił pociąg do tych rzeczy. W wyrazie jej twarzy, w sztywnych ruchach i braku giętkości ciała nie widać śladów miłosnych nocy, od razu wiadomo, że nigdy nie zawładnęło nią pożądanie, co czyni kobietę uroczą, kapryśną, swobodną... Moja pani zachowała w całej swej postaci coś z. dziewicy, ze starej panny, jakąś gorycz i skwaszenie, jakieś wyschnięcie, miała w sobie coś z mumii, a u blondynek to rzadkie. Och, z pewnością nie należała do tych. kobiet, które pod wpływem pięknej muzyki, choćby arii z „Fausta" — ach, ten Faust! — słabną z miłości i omdlewają z rozkoszy w ramionach jakiegoś pięknego samca. Ona? O nie, nigdy! Tego jestem pewna na sto sto procent. Nie należy też do gatunku bardzo brzydkich kobiet przeobrażonych jednak przez żar zmysłów przydających im niekiedy blasku, powabu i piękna. Chociaż... nawet taki wygląd, jak mojej pani, nie daje żadnej pewności. Znałam bardziej surowe i odpychające, ich widok nie przywodził na myśl ani miłości, ani pożądania, a przecież niezłe z nich były puszczalskie i przesypiały się Bóg wie ile razy z byle lokajem czy stangretem.

No tak, pani zmusza się, żeby być miłą, ale z pewnością nie jest biegła w tych rzeczach, jak inne, które znałam. Mam ją za bardzo złośliwą, bardzo podejrzliwą, bardzo uszczypliwą; to wstrętny charakter i złe serce. Bez przerwy siedzi ludziom na karku i dokucza na wszelkie sposoby: „Czy umiesz robić to? Czy umiesz robić tamto?" Albo znowu: „Czy nie leci ci wszystko z rąk? Czy jesteś staranna? Czy o niczym nie zapominasz? Czy umiesz utrzymać porządek?" I tak bez końca. I jeszcze: „Czy jesteś bardzo czysta? Bo jeśli chodzi o czystość, to ja mam duże wymagania... Darowuję wiele rzeczy, ale na punkcie czystości jestem nieugięta". Za kogo ona mnie bierze? Za prostą dziewuchę od krów, za zwykłą chłopkę, za kuchtę z prowincji? Czystość! Och, znam już na pamięć tę śpiewkę! Każda mówi to samo... a nierzadko, gdy im się przyjrzeć z bliska... zajrzeć pod spódnicę, pogrzebać w bieliźnie... Cóż to za brudasy! Czasem aż mdło się robi z obrzydzenia.

Także czystość mojej pani nie budzi we mnie zaufania. Kiedy pokazywała mi swój pokój kąpielowy, nie zauważyłam ani bidetu, ani wanny, w ogóle ani jednej z tych rzeczy, co są potrzebne prawdziwie schludnej kobiecie, dbałej o czystość nie tylko na pokaz. Bo najbardziej świadczą o kobiecie przede wszystkim drobiazgi, różne flakony, przybory, pachnące przedmioty, w których tak lubią się grzebać. Chciałabym jak najprędzej zobaczyć panią nago — nieźle się przy tym ubawię. To dopiero musi być piękny widok...

Wieczorem, kiedy nakrywałam do stołu, pan wszedł do jadalni. Wracał z polowania. Pan jest bardzo wysoki, szeroki w barach, ma czarny, gęsty wąs, matową skórę. Jego maniery są ciężkawe i trochę nieporadne, ale sprawia wrażenie dobrodusznego człowieka. Oczywiście nie jest geniuszem, jak pan Juliusz Lemaitre, któremu tyle razy usługiwałam na ulicy Krzysztofa Kolumba, ani elegant, jak pan de Janze... ech, z niego to był mężczyzna! Lecz jest miły. A jego gęste, kręcone włosy, byczy kark, łydki zapaśnika, mięsiste wargi, czerwone i uśmiechnięte, świadczą o sile i dobrym samopoczuciu. Coś mi się zdaje, że on jest łasy na te rzeczy. Domyśliłam się tego od razu z jego rozedrganych, węszących, zmysłowych nozdrzy i błyszczących oczu, łagodnych, ale i filuternych. Chyba nigdy jeszcze nie widziałam u żadnego mężczyzny tak gęstych brwi i tak owłosionych rąk, to aż nieprzyzwoite. Niezły samiec musi siedzieć w tym ojczulku! Jak większość mężczyzn o słabej inteligencji i mocnych mięśniach, jest bardzo nieśmiały.

Wpatrywał się we mnie z dziwnym wyrazem twarzy, miał minę zaskoczoną, ale zadowoloną i życzliwą. Lekko łobuzerską, lecz bez śladu brutalności..! choć widać było, że rozbiera mnie wzrokiem. Pewnie nie jest przyzwyczajony do takich jak ja pokojówek, był wyraźnie zaskoczony, od pierwszej chwili zrobiłam na nim duże wrażenie. Odezwał się, trochę zakłopotany:

— A więc to ty jesteś tą nową panną służącą?

Wypięłam piersi, spuściłam wzrok, a potem, skromna i przekorna zarazem, odpowiedziałam słodziutkim głosem:

— Tak, proszę pana, to właśnie ja. Wtedy wystękał:

— A zatem przyjechałaś? Bardzo dobrze, bardzo dobrze...

Chciał, by rozmowa jeszcze trwała, namyślał się, co by tu powiedzieć, ale nie będąc ani rozmownym, ani rozgarniętym, nie umiał znaleźć dalszych słów. .Bardzo mnie bawiło to jego zmieszanie. Po krótkim milczeniu wybąkał:

— A więc, przyjechałaś z Paryża?

— Tak, proszę pana.

— To bardzo dobrze... to bardzo dobrze... Nabrał odwagi:

— Jak ci na imię?

— Celestyna, proszę pana.

Zatarł ręce, jakby chciał zyskać na czasie, i podjął:

— Celestyna! O, ho, ho! Bardzo dobrze. Dalibóg, rzadkie imię... piękne imię... Oby tylko pani nie chciała ci go zmienić... Ma taką manię...

Odpowiedziałam godnie i potulnie:

— Będzie tak, jak pani zażąda.

— Oczywiście, oczywiście, ale to ładne imię... Mało brakowało, a wybuchnęłabym śmiechem. Pan zaczął chodzić po jadalni, a potem nagle usiadł na krześle, wyciągnął nogi i rzucając mi przepraszające spojrzenie spytał niemal błagalnym głosem:

— Celestyno... ja zawsze będę cię nazywał Celestyną... Pomożesz mi ściągnąć buty? Ale nie sprawi ci to kłopotu?

— Oczywiście, że nie. Żadnego, proszę pana.

— Bo widzisz, te przeklęte buty... bardzo trudno je... 2le schodzą.

Uklękłam przed nim, dbając przy tym, aby wypaddło to zręcznie, swobodnie, a nawet zalotnie. Gdy tak pomagałam mu ściągać przemoczone, zabłocone buty, poczułam, że wdycha nozdrzami zapach moich perfum, a jednocześnie dostrzegłam jego wzrok, który z rosnącym zaciekawieniem przesuwał się po rąbku mojego stanika i rysującym się pod suknią ciele. Nagle szepnął:

— O, do licha!... Tęgo... pięknie pachniesz, Celestyno!

Nie podnosząc w górę oczu, zrobiłam naiwną minę;

— Ja, proszę pana?

— No pewnie, że ty, przecież nie moje nogi.

— Och, proszę pana!

W tym „Och, proszę pana" brałam jednocześnie w obronę jego nogi i udzielałam przyjacielskiej reprymendy, tak przyjacielskiej, że niemal zachęcała do poufałości. Czy zrozumiał? Myślę, że tak. Bo znowu, z jeszcze większym zapałem, a nawet pożądliwym drżeniem w głosie, powtórzył:

— Celestyno, pachniesz okrutnie pięknie, okrutnie pięknie.

No, więc jednak, ojczulek nabiera śmiałości. Umilkłam, udając taką, co to się lekko gorszy, gdy na nią nastawać. Pan się zmieszał, bo jest nieśmiały i nie zna się na kobiecych sztuczkach. Pewnie zdjął go strach, że się posunął za daleko, i szybko zmienił temat:

— Już się tu zadomowiłaś, Celestyno?

Też mi pytanie! Czy się zadomowiłam? Przyjechałam akurat trzy" godziny temu. Przygryzłam wargi, żeby nie parsknąć śmiechem. Trzymają się go żarty, poczciwiny... i naprawdę jest przygłupi.

Ale to mi nie przeszkadza. Spodobał mi się. Nawet w swojej wulgarności ujawnia jakąś siłę... bije od niego odór samca... przenikająca, ciepła dzikość... i to mnie bierze.

Gdy buty zostały już zdjęte, ja z kolei, chcąc utrzymać dobre wrażenie, jakie wywarłam, zadałam mu pytanie:

— Widzę, że pan jest myśliwym... Czy dziś polowanie się udało?

— Jeszcze nigdy niczego nie upolowałem, Celestyno — odpowiedział potrząsając głową. — Ja tylko chodzę... spaceruję... żeby nie siedzieć w domu, bo tak się tu nudzę...

— O, pan się tutaj nudzi?

Po krótkiej chwili milczenia sprostował szarmancko:

— To znaczy... nudziłem się... Bo teraz... nareszcie... no, widzisz...

A potem z głupawym, wzruszającym uśmiechem:

— Celestyno?

— Tak, proszę pana.

— Zechcesz mi podać ranne pantofle? Przepraszam cię...

— Ależ, proszę pana, to przecież należy do moich obowiązków...

— Niby tak... no, niech tam... Są pod schodami, w schowku na lewo.

Myślę, że ten da mi wszystko, czego tylko zechcę. Nie jest sprytny, sam z punktu oddaje się w ręce. Można nim kierować jak małym dzieckiem.

Kolacja, mało wystawna, złożona z wczorajszych resztek, minęła spokojnie, prawie w milczeniu. Pan jadł łapczywie, a pani ponuro grzebała w talerzach, z kwaśną i pogardliwą miną. Głównie przełykała jakieś pastylki, syropy, krople, pigułki — całą aptekę, którą przed każdym posiłkiem należy starannie ułożyć na stole, obok jej nakrycia. Rozmawiali ze sobą bardzo mało, i to wyłącznie o miejscowych ludziach i sprawach, co niewiele mnie obchodzi. Zrozumiałam jedno: państwo przyjmują u siebie rzadko. Zresztą było widać, że myślą nie o tym, o czym mówią. Obserwowali mnie z zaciekawieniem, każde na swój sposób, każde wedle własnych intencji. Pani patrzyła surowo i kostycznie, nieomal wzgardliwa, z wzrastającą niechęcią; pewnie już obmyślała wszystkie paskudne kawały, jakie miała zamiar mi spłatać. Pan, nie podnosząc oczu, mrugał do mnie bardzo znacząco i dziwnie wpatrywał się w moje ręce, starając się to robić ukradkiem. Sama naprawdę nie wiem, co w moich rękach jest tak podniecającego dla mężczyzn?... Udawałam, że w ogóle nie dostrzegam jego manewrów. Krążyłam wokół stołu, godna, opanowana, zręczna... i na dystans. Och, gdybyż mogli zajrzeć do mej duszy i pojąć, co się dzieje w moim sercu, tak jak ja już zdążyłam pojąć, co z nich za typy!

Uwielbiam podawać do stołu. Wtedy najłatwiej przyłapać naszych państwa na plugastwie i niskich instynktach, które tkwią w ich naturze. Z początku są ostrożni, pilnują siebie nawzajem, ale powoli zaczynają się obnażać, pokazywać, jacy są naprawdę bez szminki i osłonek; zapominają, że tuż obok jest ktoś, kto krąży, kto słucha, kto notuje ich ułomności, duchowe garby, skrywane blizny, słowem: wszelką nikczemność i haniebne zamysły, co lęgną się w szacownych mózgach porządnych ludzi. Gromadzić dowody, sortować je, opatrywać etykietami, w oczekiwaniu. na dzień porachunku, kiedy uczyni się z nich potężną broń — to wielka radość dla ludzi naszego zawodu i najbardziej wyrafinowany odwet za upokorzenia.

W czasie tego pierwszego zetknięcia nie mogłam wyrobić sobie jasnego i dokładnego obrazu moich nowych chlebodawców. Ale wyczułam, że w tym małżeństwie coś nie gra, że pan jest w domu niczym, a pani wszystkim i że pan drży przed panią jak małe dziecko. Och, z pewnością nie jest mu do śmiechu, biedakowi. Z pewnością wszystko to widzi, słyszy i przeżywa. Przypuszczam, że nieźle się tu jeszcze ubawię. Przy deserze pani, która przez całą kolację wciągała nosem zapach moich rąk, ramion i stanika, odezwała się stanowczym, ostrym głosem:

— Nie lubię, jak ktoś się perfumuje.

A ponieważ milczałam, udając, iż nie pojęłam, do kogo się to odnosi, dodała:

— Słyszałaś, Celestyno?

— Takojest, proszę pani, będzie tak, jak pani sobie życzy.

I spojrzałam ukradkiem na pana, który tak lubi ładne zapachy, no, w każdym razie mój zapach. Trzymając łokcie na stole, siedział na pozór obojętny i śledził wzrokiem jakąś spóźnioną osę, która wirowała nad paterą z owocami, ale w istocie był upokorzony i zmartwiony. Potem znowu zapanowała ponura cisza. Zmrok począł ogarniać jadalnię i jakiś nieopisany smutek, trudny do wyrażenia ciężar zawisł nad głowami tych dwojga ludzi. Po co oni w ogóle żyją i co robią na tej ziemi?

— Lampa, Celestyno!

W tej ciszy i mroku głos mojej pani zabrzmiał jeszcze ostrzej. Aż podskoczyłam na jego dźwięk...

— Przecież widzisz, że jest już noc. Nie życzę sobie przypominać ci za każdym razem o lampie. Żeby mi się to nie powtórzyło, zrozumiałaś?

Zapalając lampę, tę samą, co to można ją naprawić tylko w Anglii, miałam ochotę krzyknąć do biednego pana: „Zaczekaj tylko trochę, ojczulku, i nic .się nie bój... Będziesz miał do syta tych perfum, które tak lubisz i których ci brak... Będziesz je wchłaniał z moich włosów, ust, szyi, z całego ciała, obiecuję ci to. Jeszcze nie raz pokażemy tej cholerze. Zapewniam cię".

Chciałam, by to nieme wyznanie stało się widoczne, więc jstawiając lampę na stole otarłam się lekko o pana ramię, a potem szybko cofnęłam.

W kuchni też niewesoło. Oprócz mnie jest tylko dwoje służby — kucharka, która stale gada, i ogrodnik-stangret w jednej osobie. Ten znowu nie odzywa się ani słowem. Kucharce na imię Marianna, ogrodnikowi-stangretowi — Józef. Para tępych wieśniaków. Na takich też i wyglądają. Ona jest gruba, nalana, sflaczała, zwalista. Jej szyja wylewa się potrójnym podbródkiem z tak usmolonej chustki, jakby wycierała nią garnki; obwisłe, potężne cycki wyłażą z bawełnianego kaftana, poplamionego tłuszczem, zaś przykrótka spódnica odsłania grube kostki i szerokie stopy w szarych, wełnianych skarpetkach. On ma na sobie koszulę, roboczy fartuch i saboty, jest wygolony, chudy, nerwowy, po wargach przebiega mu brzydki grymas, wykrzywiając twarz od ucha do ucha, chodzi skradającym się krokiem, ma zagadkowe ruchy kleryka. No, proszę, — oto jakich mam kolegów.

W tym domu nie ma osobnej jadalni dla służby. Jadamy w kuchni, na tym samym stole, na którym kucharka przez cały dzień pitrasi jakieś paskudztwa, kraje mięso, patroszy ryby, czyści jarzyny. Serio. To po prostu nie uchodzi. Rozpalona blacha nagrzewa się i w izbie jest bardzo duszno. W powietrzu unoszą się zapachy starego tłuszczu, zjełczałych sosów i pamiętającej zamierzchłe czasy frytury. A gdy my już jemy, wtedy gotuje się żarcie dla psów, z żelaznego saganka dobywa się cuchnąca para, drapie w gardle i zmusza do kaszlu. Rzygać się chce. Lepiej traktuje się więźniów i psy w psiarni.

Dali nam boczek z kapustą i śmierdzący ser, a do picia — kwaśny jabłecznik. I to wszystko. Jemy na glinianych talerzach o popękanej polewie, czuć je fryturą, aluminiowe widelce uzupełniają tę śliczną zastawę.

Ponieważ jestem w tym domu od niedawna, nie chciałam zaczynać od skarg. Ale też nie chciałam tego jeść. Och, za nic! Żeby sobie jeszcze bardziej popsuć żołądek? Dziękuję.

— Dlaczego nic nie jesz? — zwróciła się do mnie kucharka.

— Nie jestem głodna.

Powiedziałam to zdanie tonem pełnym godności. Wówczas Marianna mruknęła:

— A może panienka życzy sobie trufli? Odparłam bez złości, ale uszczypliwie i wyniośle:

— A wiesz, ja już jadłam trufle. Nie każdy tutaj może to o sobie powiedzieć.

To jej zamknęło buzię.

Ogrodnik-stangret przez cały czas napychał sobie gębę wielkimi kawałami boczku i przyglądał mi się ukradkiem. Nie umiem powiedzieć, czemu jego wzrok krępował mnie, a milczenie napełniało niepokojem. Choć nie jest już młody, byłam zdumiona zwinnością i sprężystością jego ruchów... Ciało ma giętkie jak wąż. Potrafię go już teraz dokładnie opisać. Twarde jak szczecina, szpakowate włosy, niskie czoło, skośne oczy, wydatne kości policzkowe, szeroka i mocna szczęka, długa, mięsista, wygięta ku górze broda — wszystko to razem wzięte świadczy o gwałtownej naturze. Ale jakiej dokładnie — nie umiem określić. Niedołęga? Kanalia? Nie wiem. To jednak ciekawe, że ten mężczyzna aż tak zawładnął moimi myślami. Z czasem ta obsesja osłabnie i minie. Zdaję sobie sprawę, że to nic więcej jak jeden z tysięcznych wybryków mojej egzaltowanej, romantycznej wyobraźni, która wszystko wyolbrzymia, bądź upiększając, bądź oszpecając ludzi i rzeczy. I właśnie ta wyobraźnia sprawia, że widzę w Józefie jakąś istotę wyższą, a nie głupiego gbura, tępego, nieokrzesanego prostaka, jakim jest w rzeczywistości.

Pod koniec kolacji Józef, milcząc nadal, wyciągnął z kieszeni fartucha gazetę „Wolne Słowo" i z uwagą zabrał się do czytania, a Marianna, po wypiciu dwóch pełnych karafek jabłecznika, rozkleiła się trochę i zrobiła bardziej łaskawa. Rozparła się na krześle, podwinięte rękawy odsłaniały jej nagie ręce, czepek przekrzywił się na roztarganych włosach. Zaczęła mnie wypytywać, skąd pochodzę, gdzie służyłam, czy trafiały mi się dobre miejsca, czy jestem przeciwko Żydom? Jakiś czas gawędziła przyjaźnie. Potem przyszła kolej na mnie, chciałam z niej wyciągnąć nieco wiadomości o tym domu: czy często przyjmują gości i co to są za goście, czy pan interesuje się pokojówkami, czy pani ma kochanka?

No i proszę. Trzeba było widzieć jej minę i twarz Józefa, który przerwał lekturę, gdy tylko padły pierwsze pytania. Jacy byli zgorszeni i jacy śmieszni! Nie zdajemy sobie sprawy, do jakiego stopnia ludzie na prowincji są zacofani. Niczego nie widzą, niczego nie wiedzą, niczego nie rozumieją, najzwyklejsze słowa wprawiają ich w osłupienie. A przy tym nie mogłam odpędzić od siebie myśli, że właśnie on, taki niezguła i taki nadęty, i ona, taka rozmamłana i cnotliwa, sypiają ze sobą. Choć może nie. Trzeba już być w wielkiej potrzebie, żeby sobie zafundować takiego typa.

— Od razu widać, że przyjechałaś z Paryża — skarciła mnie kwaśno kucharka.

Józef, potakując ruchem głowy, dorzucił krótko:

— Z pewnością.

I zabrał się znowu do czytania „Wolnego Słowa". Marianna podniosła się z trudem i zdjęła saganek z ognia. Nie rozmawialiśmy więcej.

Wtedy pomyślałam o poprzednim miejscu i o panu Janie, tamtejszym lokaju. Och, jakiż to był wytworny mężczyzna — nosił długie, czarne bokobrody i miał jasną cerę, wypielęgnowaną jak u kobiety. Przy tym — piękny chłopak, wesoły, miły, delikatny, a jaki zabawny! Wieczorami czytywał nam pisma humorystyczne, opowiadał różne hultajskie, wzruszające przygody, wtajemniczał w listy pana domu. A dziś — Boże mój, co za zmiana! Jak do tego doszło, że osiadłam tu, wśród takich ludzi, z dala od wszystkiego, co kocham?

Chce mi się po prostu płakać.

Kreślę te linijki w moim pokoju, brudnej izdebce na poddaszu, do której wdziera się byle wiatr, zimowy chłód czy letni upał. Poza lichym żelaznym łóżkiem i lichą szafą z surowego drzewa, która się nie domyka i w której brak miejsca na moje rzeczy — nie ma żadnych innych mebli. Za całe oświetlenie — jedna świeczka, co kopci i skapuje na mosiężny lichtarz. Serce się ściska. Jeśli zechcę dalej pisać ten dziennik, poczytać którąś z przywiezionych powieści czy powróżyć sobie z kart, będę zmuszona sama kupować świece, gdyż świece należące do pani — „figa z makiem", jak mawiał pan Jan — wszystkie są pod kluczem.

Jutro postaram się tu trochę urządzić. Nad łóżkiem przybiję mały krucyfiks z pozłacanego mosiądzu, na kominku ustawię porcelanową figurkę Przenajświętszej Panienki, a obok różne pudełeczka, drobiazgi i fotografię pana Jana. Może w ten sposób uda mi się wprowadzić do tej izdebki jakiś promyk ciepła i radości.

Pokój Marianny sąsiaduje z moim. Dzieli nas cienka ścianka i słychać wszystko, co się tam dzieje. Myślałam, że Józef, który sypia obok stajni, przyjdzie do niej. Ale nie. Marianna długo łaziła po pokoju, kasłała, pluła, szurała krzesłami, obijała się o jakieś meble. Teraz chrapie. Pewnie robią to za dnia.

Gdzieś daleko, na wsi, szczeka pies. Jest już- prawie druga w nocy, świeca dogasa. Ja także powinnam się już położyć. Ale czuję, że nie będę mogła zasnąć.

Och, ja się zestarzeję w tej budzie! Nie, co to, to nie.

II

  15 września

Nie wymieniłam dotąd ani razu nazwiska moich chlebodawców. Brzmi ośmieszająco i komicznie: pan i pani Lanlaire . Domyślacie się już z pewnością, ile to nazwisko nastręcza okazji do wybornych dowcipów, po prostu samo je prowokuje. Co zaś do imion, to kto wie, czy nie są jeszcze śmieszniejsze od samego nazwiska i, jeśli tak można powiedzieć, uzupełniają je. Pan ma na imię Izydor, a pani — Eufrozyna. Litości!

Kramarka — wstąpiłam do niej po jedwabne nici — użyczyła mi sporo wiadomości o domu, w którym teraz służę. Ładne rzeczy, no, no! Lecz gwoli sprawiedliwości muszę powiedzieć, że jeszcze nigdy w życiu nie spotkałam tak wstrętnej i tak gadatliwej baby. . Ale jeśli osoba, u której moi państwo kupują, tak się o nich wyraża, to co dopiero wygadują inni, którzy nie są ich dostawcami? Ostre języki mają na prowincji, nie ma co!

Ojciec mojego pana był fabrykantem sukna i bankierem w Louviers. Ogłosił plajtę, która zrujnowała wszystkich drobnych posiadaczy w okolicy. Został skazany na dziesięć lat więzienia — wyrok bardzo łagodny, jeśli zważyć fałszerstwa, naciągania, kradzieże i inne przestępstwa, które popełnił. Umarł w trakcie odsiadywania kary. A że był zapobiegliwy, więc uciułał sobie i ulokował w bezpiecznym miejscu chyba ze czterysta pięćdziesiąt tysięcy franków. Wyłudził je od swych wierzycieli, których potem zrujnował. Te pieniądze to obecnie cały majątek mojego pana. No, proszę. W taki sposób to żadna sztuka zostać bogaczem.

Ojciec pani był jeszcze gorszym człowiekiem, choć nigdy nie skazano go na więzienie i umarł otoczony szacunkiem uczciwych ludzi. Trudnił się handlem żywym towarem. Kramarka objaśniła mnie, że za Napoleona III nie wszyscy musieli odsługiwać wojsko,. Młodzi, bogaci ludzie, na których „padł los", mieli prawo „wykupić się ze służby". Zwracali się więc do jakiejś agencji lub prywatnej osoby, która za sumę od tysiąca do dwóch tysięcy franków, w zależności od ryzyka wojny w danym momencie, wynajdywała nieszczęśnika, co godził się iść za nich na siedem lat do pułku, a w razie wojny — zginąć za nich. Więc handlowano we Francji białymi, tak jak w Afryce handluje się Murzynami? Więc istniały targi, na których kupowano ludzi jak bydło i oddawano do okrutnej rzeźni? Niezbyt mnie to zdziwiło. A dziś? Czy dziś nie ma już takich targów? Jest ich jeszcze więcej. Bo czymże innym są biura pośrednictwa pracy i domy publiczne, jeśli nie handlem niewolnikami, jatką z ludzkim mięsem?

Wedle słów kramarki, był to handel bardzo intratny i ojciec pani, który działał w całym kraju, wykazał ogromną zręczność, zagarniając i odkładając do własnej kieszeni większą część okupów. Umarł akurat dziesięć lat temu. Do samej śmierci był burmistrzem Mesnil-Roy, zastępcą sędziego pokoju, radcą generalnym, prezesem fabryki, skarbnikiem towarzystwa dobroczynności, kawalerem orderów; oprócz tego domu, który zresztą kupił za bezcen, zostawił w spadku milion dwieście tysięcy franków, z czego sześćset tysięcy przypadło pani, bo ma ona jeszcze brata, ale zszedł na złą drogę, nie wiadomo, co się z nim dzieje. No i co wy na to? Czy to są czyste pieniądze, jeśli w ogóle takie istnieją? I czy nie jest podobnie z ich posiadaczami? Ja nie mam co do tego żadnych wątpliwości, bo stykałam się tylko z brudnymi pieniędzmi i złymi bogaczami.

Lanlaire'owie posiadają więc ponad milion franków — czy nie budzi to w was obrzydzenia? I bezustannie oszczędzają, wydając z trudem zaledwie jedną trzecią procentów od kapitału. Skąpią na wszystkim, na innych i na sobie, targują się z drapieżną chciwością przy każdym rachunku, wypierają się danego słowa, dotrzymują tylko umów na piśmie i to z własnoręczną sygnaturą, trzeba ich mieć ciągle na oku, nie stwarzać najmniejszego powodu do reklamacji. Bo zaraz z tego skorzystają i nie zapłacą, zwłaszcza drobnym dostawcom, których nie stać na koszta procesu, i biedakom, za którymi nikt się nie ujmie. Oczywiście nie ma mowy o żadnych datkach, tylko na kościół ofiarowują coś od czasu do czasu, bo straszni z nich dewoci. Natomiast biedni mogą zdychać z głodu, jęczeć i błagać pod drzwiami Opatówki. Drzwi nigdy się nie otworzą.

— Myślę, że są zdolni zwędzić coś nawet z torby żebraka — powiedziała kramarka. — Zrobiliby to bez żadnych wyrzutów sumienia, z wielką rozkoszą.

Potem dorzuciła jeszcze jeden przerażający fakt:

— My tu wszyscy ciężko zarabiamy na życier ale kiedy mamy zanieść do kościoła chleb, który ksiądz, poświęciwszy uprzednio, rozdaje wiernym w czasie mszy, to zawsze kupujemy białe bułeczki. To należy do dobrych obyczajów i mamy na tym punkcie swoją ambicję. A co oni przynoszą, te wstrętne sknery? Zwykły chleb, nawet nie ten lepszy. Taki najzwyklejszy, jaki jadają robotnicy. Nie wstyd im, bogaczom? Żona bednarza, ta Paumier, usłyszała kiedyś, co pani Lanlaire odpowiedziała księdzu, gdy ten delikatnie zganił ją za ohydne skąpstwo. „Ależ proszę księdza proboszcza, przecież tym ludziom nie trzeba nic lepszego!"

Należy być jednak sprawiedliwym nawet dla własnych państwa. O pani z pewnością nie da się powiedzieć ani jednego dobrego słowa, ale z panem sprawa ma się inaczej. Pan nie budzi nienawiści i każdy zgodnie przyzna, że nikim nie pomiata, że gdyby tylko mógł, to robiłby dla ludzi dużo dobrego i postępował z nimi szlachetnie. Nieszczęście polega na tym, że on nic nie może. Pan jest po prostu nikim we własnym domu. Znaczy mniej niż służący, a przecież trzyma się ich krótko, znaczy mniej niż kot, bo kotu zezwala się na wszystko. Stopniowo, dla świętego spokoju, cały swój autorytet pana domu i całą godność męską złożył w ręce pani. To pani decyduje, kieruje, zarządza wszystkim. Pani zajmuje się stajnią, gospodarstwm, obejściem, ogrodem, piwnicą, drwalnią i wszędzie znajdzie coś do zganienia. Nigdy nie jest tak, jak by sobie życzyła, stale utrzymuje, że ją okradają. Ale ma oko! Nie do wiary! Nikt nawet nie usiłuje wystrychnąć jej na dudka, bo zna na wylot wszystkie fortele. Sama płaci rachunki, podejmuje procenty i czynsze dzierżawne, zawiera umowy. Ma spryt rachmistrza, brutalność komornika, umie kombinować jak lichwiarz. Doprawdy, to aż nie mieści się w głowie. Drapieżnie dzierży sakiewkę, a rozsupłuje ją tylko po to, by włożyć jeszcze trochę pieniędzy. Panu nie daje ani grosza, ledwie mu, biedakowi, starcza na tytoń. Otoczony bogactwem, jest biedniejszy od nas wszystkich. Nigdy jednak nie wierzga. Jest posłuszny jak uczniak. Ileż to razy ma minę skarconego, posłusznego psa... ależ jest wtedy śmieszny! Zwłaszcza trzeba go widzieć, gdy pod nieobecność pani przyjdzie do domu jakiś dostawca, zapuka jakiś żebrak lub posłaniec upomni się o napiwek. Jaką ma wtedy komiczną minę!

Grzebie po kieszeniach, obmacuje się na wszystkie boki, przeprasza, mówi z ubolewaniem w oczach:

— Masz tobie! Nie mam drobnych. Same papierki tysiącfrankowe. Będziesz miał resztę z tysiąca franków? Nie? No to musisz przyjść jeszcze raz.

Tysiącfrankowe papierki! On, który nie ma przy duszy ani jednego papierka! Przecież nawet papier listowy pani też zamyka przed nim w szafie, do której tylko ona ma klucz. Wydziela mu po jednej kartce, gderząc:

— Winszuję! Ależ ty zużywasz tego papieru! Do kogo tak piszesz, że tyle go idzie?

Panu zarzucam jedynie niepojętą, oburzającą słabość charakteru oraz to, że pozwala tej jędzy tak się wodzić za nos. Bo przecież dla nikogo nie jest tajemnicą, a i sama pani rozgaduje to na wszystkie strony... Słowem, pana z panią nie łączy już nic z tych rzeczy. Pani choruje na brzuch i nie może mieć dzieci, więc nie chce nawet słyszeć o podobnych sprawach. Zdaje się, że „to" sprawia jej silny ból... Krąży na ten temat piękna opowieść po okolicy.

Pewnego dnia pani, spowiadając się w konfesjonale, wyznała proboszczowi swoje trudności i spytała, czy może z mężem stosować „pewne pieszczoty".

— Co rozumiesz, moje dziecko, przez „pewne pieszczoty"? — mruknął proboszcz.

— Nie wiem dokładnie, ojcze — odpowiedziała moja pani zmieszana. — Umiejętne pieszczoty...

— „Umiejętne pieszczoty"... Ależ, moje dziecko... te „pieszczoty" to grzech śmiertelny...

— Właśnie dlatego usilnie proszę Kościół o przyzwolenie....

— No tak, no tak... Cóż... w końcu... a te „umiejętne pieszczoty"... to często?...

— Mój mąż jest silnym mężczyzną, bardzo zdrowym... Może ze dwa razy na tydzień?

— Dwa razy na tydzień?.:. To za dużo... To za często... To rozpusta... Mężczyzna, choćby najsilniejszy, nie potrzebuje aż dwa razy w tygodniu tych „umiejętnych pieszczot".

Parę sekund milczał skłopotany i zakończył:

— No, niech już będzie! Zezwalam na „umiejętne pieszczoty" dwa razy w tygodniu, ale pod pewnymi warunkami... primo: pani sama nie będzie przy tym odczuwała żadnych grzesznych przyjemności...

— Och, obiecuję, mój ojcze...

— Secundo... Każdego roku ofiaruje pani dwieście franków na ołtarz Najświętszej Panienki...

— Dwieście franków? — pani aż podskoczyła. — Za to? O, nie!

I odprawiła księdza z kwitkiem.

— W takim razie — zakończyła kramarka, bo to ona wypaplała mi tę całą historię — czemu pan jest tak dobry i uległy wobec kobiety, która mu odmawia nie tylko pieniędzy, ale i uciechy! Już ja bym ją nauczyła rozumu... i to szybko.

A obecnie tak to wygląda: pan jest mężczyzną w pełni sił, wyjątkowo łasym na te rzeczy — ale również bardzo uczciwym człowiekiem, więc żeby, do licha, móc sobie choć odrobinę pofolgować czy też dać mały datek jakiemuś żebrakowi, musi się uciekać do śmiesznych wybiegów, ordynarnego naciągania i niezbyt godnych sposobów, a z chwilą gdy pani je odkryje, dochodzi do okropnych scen i kłótni trwających całymi miesiącami. Wtedy pan zaczyna wędrować po polach, chodzi i chodzi jak wariat, gwałtownie gestykuluje, wygraża pięściami, miażdży grudki ziemi, mówi sam do siebie, na wietrze, w deszcz i w śnieżycę. Wieczorem wraca do domu jeszcze cichszy, bardziej przygarbiony, bardziej drżący i pokorniejszy niż zwykle.

A przecież — jakie to dziwne i smutne — zarówno w słowach kramarki, choć mówiła o samych okropnościach i rzucała najcięższe oskarżenia, jak i w wielu innych opowieściach, podawanych z ust do ust, ze sklepiku do sklepiku, z domu do domu, odsłaniających wstydliwe brudy, czuło się wyraźnie, że w miasteczku bardziej Lanlaire'om zazdroszczą, niż nimi gardzą. Mimo ich karygodnego sobkostwa, mimo szkodliwości społecznej, na przekór wszystkiemu, co tratują swym bogactwem, to jednak właśnie ów pieniądz otacza ich aureolą szacunku, a nawet sławy. Kłaniają się im niżej niż innym i goszczą u siebie skwapliwiej niż pozostałych sąsiadów. A tę chałupę, w której państwo żyją, pogrążeni w moralnym brudzie, nazywają — ze służalczą uniżonością — pałacem. Jestem pewna, że jeśli ktoś obcy spyta tę samą sklepikarkę, tak przecież jadowitą, czy jest coś godnego uwagi w okolicy, odpowie:

— Mamy piękny kościół i piękną fontannę, ale przede wszystkim mamy Lanlaire'ów, którzy posiadają milion franków i mieszkają w pałacu. To są okropni ludzie i jesteśmy z nich bardzo dumni.

Uwielbienie dla pieniądza! To niskie uczucie jest udziałem nie tylko mieszczan, ale i nasr maluczkich, bez grosza przy duszy. Nawet ja, z moim postanowieniem, że pewnego dnia rzucę to wszystko w diabły, nawet ja sama nie potrafię się od tego wyzwolić. Przecież żyję w jarzmie cudzego bogactwa, przecież stąd biorą się moje cierpienia, występki, nienawiść, gorzkie upokorzenia, nieziszczalne marzenia, słowem, wszystkie nie kończące się katusze mojego życia, które trwać będą do śmierci — a proszę, niech no tylko znajdę się w pobliżu jakiegoś bogacza, to nie mogę się powstrzymać, żeby nie patrzeć na niego jak na jakąś istotę wybraną i wspaniałą, jak na jakieś cudowne bóstwo. Czuję od razu, że wbrew mojej woli, wbrew rozsądkowi zaczyna wzbierać w tajnych zakamarkach mojej duszy jakiś szczególny zachwyt i adoracja dla bogacza, który bardzo często jest zwykłym idiotą, zwyczajnym zbrodniarzem. Czy to nie głupie? I dlaczego? Dlaczego?

Opuszczając tę wstrętną handlarę i jej niesamowity sklepik, gdzie zresztą nie dobrałam sobie odpowiednich nici, myślałam zgnębiona o wszystkim, czego się dowiedziałam. Mżyło. Niebo było brudne jak dusza tej plotkary. Na ulicy ślizgałam się po mokrym bruku, wściekła na sklepikarkę, na moich państwa, na samą siebie, wściekła na niebo, na błoto, w którym tonęło moje serce i nogi, na nieuleczalny smutek małego miasteczka. Powtarzałam sobie bez przerwy:

— No proszę... Ładnie się urządziłam. Tylko tego mi brakowało. A to wpadłam!

No tak. Rzeczywiście wpadłam...

Pani ubiera się sama i sama się czesze. Zamyka się na dwa spusty w gotowalni, do której ja prawie nie mam dostępu. Bóg jeden wie, co tam robi całymi godzinami. Dziś wieczór, nie mogąc już dłużej tego znieść, śmiało zastukałam do drzwi. Oto rozmówka, jaka się między nami nawiązała:

Puk, puk..! — Kto tam?

Och, ten głos, ostry, szczekający. Mam ochotę wepchnąć go jej pięścią z powrotem do gardła.

— To ja, proszę pani.

— Czego chcesz?

— Przyszłam posprzątać...

— Jest już posprzątane. Idź sobie stąd. I przychodź tylko wtedy, gdy zadzwonię:

To znaczy, że nie jestem tutaj nawet panną służącą. Więc już sama nie wiem, kim ja tu jestem... do czego mam prawo... A trzeba powiedzieć, że ubieranie pani, rozbieranie i czesanie to jedyne, co lubię w moim zawodzie. Uwielbiam grzebać się w nocnych koszulach, rozmaitych fatałaszkach i wstążkach, dotykać bielizny, czepeczków, koronek, łabędzich puchów, uwielbiam wycierać panie po kąpieli, posypywać je talkiem, pocierać ich stopy pumeksem, skrapiać ich piersi perfumami, szczotkować włosy — znać je od czubków pantofelków po czubek koka, patrzeć na nie, gdy są całkiem nagie. Przestają być wtedy jedynie paniami domu, zamieniają się w nasze, no, powiedzmy... przyjaciółki czy wspólniczki, a niekiedy w... niewolnice. Siłą rzeczy stajesz się ich powiernicą, poznajesz mnóstwo spraw, kłopotów, grzeszków, miłosnych zawodów, najskrytszych sekretów małżeńskich... Nie mówiąc już o tym, że jeśli jesteś sprytna, to masz je w garści dzięki wielu drobiazgom, które w ogóle uchodzą ich uwadze. Wiesz o nich więcej, niż się same domyślają. Możesz z tego ciągnąć korzyści i jednocześnie dobrze się bawić. Moim zdaniem na tym właśnie polega profesja panny służącej.

Trudno sobie nawet wyobrazić, ile kobiet w tych intymnych okolicznościach zdradza się z... — no, jakby się tu wyrazić — ze swoimi rozwiązłymi i dziwacznymi upodobaniami. A często są to kobiety, które uchodzą za najskromniejsze, najbardziej surowe, pełne wprost nieosiągalnych cnót. Ale wystarczy tylko być z nimi blisko. W gotowalniach maski opadają. Och, jakże łatwo osypują się i pękają nawet najbardziej wyniosłe fasady!

Służyłam kiedyś u takiej jednej, która śmiesznie oszukiwała samą siebie. Co dzień rano, nim nałożyła koszulę, i wieczorem, gdy już ją zdjęła, stawała nago przed wielkim lustrem i przez dobre piętnaście minut uważnie się sobie przyglądała. Wysuwała biust do przodu, a ramiona wyginała do tyłu, potem nagle szybkim podrzutem unosiła obie ręce, przez co jej piersi, dwa nieszczęsne flaki, unosiły się trochę w górę. Mówiła:

— Celestyno, spójrz no. Prawda, że, jeszcze są jędrne?

Można było pęknąć ze śmiechu. Tym bardziej że i reszta ciała... O Boże, co za żałosna ruina! Kiedy opadała z niej koszula, odsłaniając ciało uwolnione od wszystkich podpórek i gorsetów, strach brał, że się rozleje lepką mazią po dywanie. Brzuch, piersi — sklęsłe torby, obwisłe flaki — nic już z nich nie zostało, zamieniły się w tłuste, trzęsące się fałdy. Pośladki były zwiotczałe, a skóra na nich porowata niczym zużyta gąbka. I mimo że jej ciało było już tylko ruiną ludzkich kształtów, moja pani zachowała jeszcze jakiś urok, no, cień uroku kobiety, która musiała być niegdyś piękna i której całym życiem była tylko miłość. Ślepota, co jak łaska opatrzności dosięga większość starzejących się istnień, sprawiła, że moja pani nie dostrzegała swego upadku i nie zdawała sobie sprawy, że już nic nie może temu zapobiec. Zdwajała więc kunsztowne zabiegi, uciekała się do najbardziej wyrafinowanej kokieterii, by raz jeszcze przywabić do siebie miłość. I miłość przybywała na to ostatnie wezwanie. Ale skąd? Och, jakież to było żałosne!

Niekiedy pani wracała tuż przed kolacją, zdyszana i jakby zawstydzona.

— Spóźniłam się. Pomóż mi się rozebrać, szybko.

Skąd wracała z przeraźliwie zmęczoną twarzą, podkrążonymi oczami i tak wyczerpana, że w gotowalni padała na sofę jak nieżywa? A w jakim nieładzie znajdowała się jej bielizna! Koszula pomięta i zbrukana, halka wciągnięta byle jak, gorset krzywo założony i rozsznurowany, luźno opadające podwiązki, skręcone w obważanki pończochy. Fryzura rozburzona, na końcach loków powiewały jeszcze jakieś strzępki z pościeli, jakieś piórka z jaśka. Z warg i policzków pocałunki starły skorupę szminki, wszystkie skazy i zmarszczki wystąpiły z całą ostrością, okrutne jak blizny.

Usiłując zmylić moje podejrzenia, jęczała:

—Nie wiem, co mi się stało. Byłam u krawcowej i nagle zrobiło mi się tak słabo, że zemdlałam. Musieli mnie rozebrać. Ciągle jeszcze źle się czuję.

Powodowana litością udawałam często, że daję się nabrać na te głupie wyjaśnienia.

Pewnego ranka, gdy akurat byłam zajęta przy pani, ktoś zadzwonił do drzwi. Lokaj właśnie wyszedł, więc. sama pobiegłam otworzyć. Wszedł młody człowiek. Wygląd miał podejrzany, ponury i wyzywający — ni to robotnik, ni to łazęga, słowem, jeden z tych mętnych facetów, których się spotyka na podmiejskich zabawach, i od razu wiadomo, że żyją ze zbrodni lub rozpusty. Miał bardzo bladą twarz, niewielki, czarny wąsik i czerwony krawat. Zgarbił ramiona pod zbyt obszerną marynarką i zaczął się kiwać przestępując z nogi na nogę w typowy dla takich osobników sposób. Najprzód obejrzał dokładnie bogaty przedpokój; dywany, lustra, obrazy, tkaniny; wydawał się zaskoczony i zmieszany, potem podał mi list do pani i odezwał się władczo, gardłowym głosem, przeciągając sylaby:

— Będzie odpowiedź.

Czy przyszeł we własnej sprawie? A może był tylko pośrednikiem? Z punktu odrzuciłam to drugie przypuszczenie. Ludzie, którzy przychodzą w cudzej sprawie, nie mówią takim rozkazującym tonem.

— Pójdę zobaczyć, czy pani jest... — mruknęłam przezornie, obracając list w rękach.

— Jest. Wiem o tym. Nie próbuj żadnych kawałów. To pilne — odrzekł.

Gdy pani przeczytała list, gwałtownie zbladła i, zdjęta nagłą trwogą, zapomniała się tak dalece, że wyjąkała:

— Jest tutaj, u mnie? Zostawiłaś go samego w przedpokoju? Skąd dowiedział się mego adresu?

Ale szybko się opanowała i dorzuciła z obojętną miną:

— Zresztą głupstwo. Nie znam go. To jakiś biedak, biedak w wielkiej potrzebie. Jego matka jest umierająca.

Pośpiesznie, drżącą ręką otworzyła sekretarzyk i wyciągnęła sto franków:

— Zanieś mu to... szybko, szybko... Biedny chłopak.

A to suka. Nie mogłam się pohamować i syknęłam przez zęby:

— Pani jest dziś bardzo hojna. Ci biedacy mają szczęście.

Słowo „biedacy" wymówiłam z groźnym akcentem.

— No, idźże już — rozkazała pani, nie mogąc ustać na miejscu.

Gdy wróciłam, pani, choć zwykle nie była bardzo porządna i jej rzeczy poniewierały się na różnych meblach, zdążyła już podrzeć ów list, którego ostatni, maleńki skrawek właśnie dopalał się na kominku.

Nigdy nie dowiedziałam się, kim był naprawdę ten chłopak. I nigdy go już więcej nie widziałam. Wiedziałam i widziałam natomiast na własne oczy, że tego ranka pani nie przeglądała się w lustrze przed włożeniem koszuli, nie wypinała swych żałosnych piersi i nie pytała mnie: „Prawda, że są całkiem jędrne?" Przez cały dzień nie opuściła swego pokoju, niespokojna, nerwowa, bardzo wystraszona."

Odtąd, ilekroć pani spóźniała się wieczorem, drżałam, czy nie zamordowano jej w jakiejś spelunie. Ponieważ mówiliśmy często w kuchni o moich obawach, któregoś wieczora główny kamerdyner, niski, bardzo brzydki staruszek, przy tym cynik i pijus, zaczął nagle złorzeczyć:

— No to co? Na pewno ktoś ją zaciuka nie dziś, to jutro. Bo dlaczego ta stara zdzira, zamiast uganiać się za sutenerami, nie zwróci się z tym do kogoś, kogo ma na miejscu, we własnym domu, do człowieka zaufanego i bardzo solidnego?

— Może do pana? — zadrwiłam.

Kamerdyner nadął się i wśród gromkiego śmiechu obecnych odpowiedział:

— Już ja bym potrafił jej dogodzić, i to za niewielką forsę.

Taki człowiek to skarb!...

Z inną moją panią, u której służyłam jeszcze dawniej, też była cała historia. I też nielicho zabawialiśmy się w kuchni jej kosztem wieczorami, po posiłkach. Dziś widzę, że nie mieliśmy racji, bo nie była to zła kobieta. Bardzo łagodna, bardzo hojna i bardzo nieszczęśliwa. Zasypywała mnie prezentami. Ileż to razy my, służba, jesteśmy zbyt okrutni, zwłaszcza w stosunku do osób, które okazują nam wspaniałomyślność. Należy to sobie szczerze powiedzieć.

Mąż tamtej pani, o której mowa, naukowiec, członek akademii, nie wiem dokładnie jakiej, strasznie ją zaniedbywał. I nie dlatego że była brzydka, bo przeciwnie, była bardzo piękna, i nie dlatego że latał za innymi kobietami — był wzorem wstrzemięźliwości. Nie najmłodszy już, pewnie nie bardzo tymi sprawami zainteresowany. Więc teraz przez całe miesiące nie odwiedzał pani nocą. A pani rozpaczała. Każdego wieczora przystrajałam ją pięknie na przyjęcie kochanka... przezroczyste koszule... odurzające perfumy — wszystko jak trzeba.

Mówiła:

— Może przyjdzie tej nocy, Celestyno? Nie wiesz, co teraz robi?

— Pan siedzi w bibliotece. Pracuje. Pochyliła głowę, zniechęcona.

— Ciągle w tej bibliotece, mój Boże... Westchnęła:

— Może jednak przyjdzie tej nocy.

Kiedy już skończyłam ją stroić, dumna, że wygląda tak nęcąco, bo było to po trosze i moim dziełem, przyjrzałam się pani z podziwem i głośno wyraziłam zachwyt:

— Oszaleje na sam pani widok. Jeśli dziś nie przyjdzie, doprawdy wiele straci.

— Ach, daj spokój, daj spokój — szeptała. Naturalnie nazajutrz rano znowu była rozpacz, skargi i płacze.

— Och, Celestyno, nie było go. Całą noc czekałam, a on nie przyszedł. Już nigdy nie przyjdzie.

Pocieszałam ją, jak tylko umiałam najlepiej.

— To pewnie dlatego, że pan jest przemęczony pracą. Uczeni nie zawsze mają głowę do tych spraw. Myślą nie wiedzieć o czym. A czy pani już wypróbowała na panu te specjalne ryciny? Podobno są tak kuszące, że nie oprze się im nawet najzimniejszy mężczyzna.

— Nie, nie, po co?

— A może by pani kazała podać na kolację bardzo pikantne potrawy... raki?

— Nie, nie...

Smutno potrząsnęła głową.

— Już mnie nie kocha: oto moje nieszczęście. Już mnie nie kocha.

I spokojnie, bez nienawiści, rzucając prawie błagalne spojrzenie, zapytała:

— Celestyno, bądź ze mną całkiem szczera. Czy pan nigdy nie dopadł cię w jakimś kącie? Nigdy cię nie objął, nie pocałował? Nigdy cię nie...

Co też jej przyszło do głowy?

— Powiedz mi prawdę, Celestyno! Krzyknęłam:

— Oczywiście, że nie, proszę pani! Pan gwiżdże na te rzeczy. A poza tym, co pani sobie wyobraża, jak ja mogłabym zrobić pani taką przykrość?

— Ale trzeba, żebyś mi o tym powiedziała. Jesteś piękną dziewczyną, w twoich oczach kryje się tyle miłości... Musisz mieć także piękne ciało.

Zmusiła mnie, żebym macała jej łydki, piersi, ramiona, biodra. Tak bezwstydnie porównywała niektóre części swego ciała z moimi, że — czerwona i zmieszana — zaczęłam się zastanawiać, czy to aby nie jest z jej strony jakiś fortel i czy w tym strapieniu porzuconej kobiety nie kryje się po prostu zdrożne pożądanie mojej osoby? Nie przestawała wzdychać:

— Mój Boże, mój Boże. Spójrz, przecież nie jestem starą kobietą... ani brzydką. No co... przecież nie mam wcale dużego brzucha... Moje ciało jest jędrne i gładkie, prawda? A żebyś wiedziała, ile miłości kryje się w moim sercu!

Często wybuchała płaczem, rzucała się wtedy na kanapę, by ukryć łzy i jęczała:

— Och, nigdy, nigdy nie zakochaj się, Celestyno! Nigdy się nie zakochaj. Człowiek jest wówczas tak nieszczęśliwy.

Któregoś dnia, gdy szlochała jeszcze głośniej niż zwykle, oświadczyłam szorstko:

— Ja na pani miejscu wzięłabym sobie kochanka. Jest pani zbyt piękną kobietą, żeby się dłużej tak męczyć.

Wyglądała na przerażoną moimi słowami.

— Milcz, milcz! — wykrzyknęła.

— Przecież wszystkie pani przyjaciółki mają kochanków! — nalegałam.

— Milcz. I nigdy więcej o tym nie wspominaj.

— Ale skoro pani jest tak spragniona kochania? I z bezczelnym spokojem wymieniłam nazwisko bardzo szykownego, młodziutkiego chłopca, który często bywał w ich domu. Dodałam jeszcze:

— To mężczyzna piękny jak marzenie. Jakiż musi być zręczny i delikatny w stosunkach z kobietami!

— Nie, nie. Przestań. Sama nie wiesz, co mówisz.

— Jak pani sobie życzy. Powiedziałam to dla pani dobra.

Lecz ona uparcie śniła o jednym i tym samym i choć pan nadal przesiadywał w bibliotece, gdzie w świetle lampy sumował jakieś cyfry lub kreślił cyrklem koła, stale powtarzała jedno i to samo:

— A może jednak przyjdzie tej nocy?

Każdego ranka w kuchni, przy pierwszym śniadaniu, rozmawialiśmy wyłącznie na ten temat. Pytano mnie:

— No jak tam? Dał się w końcu złowić?

— Ciągle nic z tego.

Domyślacie się, że był to wspaniały temat do grubych żartów, sprośnych aluzji i obelżywych prześmieszków. Zakładano się nawet, którego dnia pan zdecyduje się tam „wśliznąć".

Po jakiejś błahej sprzeczce, w której absolutnie nie miałam racji, opuściłam moją panią. Odeszłam jak świnia, krzycząc prosto w twarz, w jej żałosną, zdumioną twarzyczkę, że mam dość jej opłakanych sekretów, skrywanych udręk, wszystkiego, co mi zawierzyła, ufnie otwierając swą duszę, biedną duszyczkę, płaczliwą i głupiutką, ale przecież uroczą i opętaną pożądaniem. Tak, rzucałam jej to w twarz, słowo po słowie, jak grudki błota. Postąpiłam jeszcze podlej — oskarżyłam ją o rozwiązłość, brudne żądze i niecne upodobania. To było coś ohydnego.

Czasami nachodzi mnie jakiś mus, jakaś furia, by znieważać, by rzucać obelgi... i z całą przewrotnością, celowo przebieram w tym miarę, by potem nie dało się już niczego naprawić. Nie umiem się powstrzymać nawet wtedy, gdy jestem w pełni świadoma, że działam wbrew własnym interesom i na siebie samą sprowadzam nieszczęście.

Tym razem posunęłam się w niesprawiedliwości i haniebnych obelgach jeszcze dalej.

W parę dni po tym brutalnym rozstaniu kupiłam pocztówkę, by każdy w domu mógł przeczytać moje słowa, i napisałam ten prześliczny liścik... tak, naprawdę miałam czelność napisać, co następuje:

Powiadamiam Panią, że przesyłką pocztową z opłaconym dołączeniem odsyłam wszystkie „prezenty", które mi Pani raczyła podarować. Jestem biedną dziewczyną, ale godność i umiłowanie czystości nie pozwala mi zatrzymać tych brudnych łachów i ofiarowała mi je pani, żeby się ich pozbyć, choć powinny zostać wrzucone do śmietnika, jak na to zasługują. Myli się pani sądząc, że ja, nie .mając grosza w kieszeni, gotowa jestem nosić choć jedną z tych spódnic, zbutwiałych i pożókłych, bo pani je zasikała.

Mam zaszczyt przesłać ukłony...

Trudno zaprzeczyć — to był dla niej cios. Ale było to także z mojej strony draństwo. Straszne diaństwo, bo jak już mówiłam, pani okazywała mi zawsze hojność tak wielką, że za te jej rzeczy — których oczywiście nie odesłałam — handlarka starzyzną dała mi nazajutrz całe czterysta franków.

Więc czyżby ten list był tylko wybuchem pasji i złości po utracie tak dobrego miejsca, jakie nieczęsto się trafia pannie służącej? Po utracie domu, w którym było tyle marnotrawstwa... gdzie dawano nam wszystkiego pod dostatkiem... jak jakim książętom.

Nie, dość tego! Mamy zbyt mało czasu, by móc sprawiedliwie oceniać naszych chlebodawców. I, dalibóg, tym lepiej. Bo dobro należy odpłacać złem.

No i po takim życiu — co ja tu będę robić? W tej prowincjonalnej dziurze, z tą zadzierającą nosa impertynentką, gdzie nie ma nawet co marzyć o dawnych korzyściach i nie ma żadnych widoków na jakąkolwiek rozrywkę. Będę więc albo sprzątać, co ogłupia, albo szyć, co męczy straszliwie — i to wszystko. Kiedy zaczynam wspominać domy, w których służyłam, moja obecna sytuacja zdaje mi się jeszcze smutniejsza — smutna nie do zniesienia. Bierze mnie chęć, by stąd odejść, znów uciec, raz na zawsze opuścić ten kraj dzikusów.

Dopiero co minęłam się z panem na schodkach. Wychodził na polowanie. Przypatrzył mi się z hultajską miną. Spytał:

— No jak tam, Celestyno, czy już się tu zadomowiłaś?

Znowu? Nie, doprawdy, to chyba jakaś mania. Odpowiedziałam:

— Jeszcze nie wiem, proszę pana. A potem bezczelnie:

— A pan? Czy już się pan tu zadomowił? Parsknął śmiechem. Pan zna się na żartach. Porządny z niego chłop.

— Trzeba się zadomowić, Celestyno. Trzeba, żebyś się tu zadomowiła... do licha!

Nie opuszczała mnie zuchwałość, więc znów odpowiedziałam:

— Będę się starać, proszę pana... Z pana pomocą. Sądzę, że pan chciał mi coś powiedzieć wprost, bez

ogródek. Jego oczy jarzyły się jak rozpalone,węgle. Ale w górze, na schodach, pojawiła się moja pani. Więc pan ulotnił się szybko w jedną stronę, a ja w drugą. Szkoda.

Wieczorem usłyszałam przez drzwi, jak pani mówiła do pana w salonie tym swoim milusim tonem:

— Nie życzę sobie żadnych poufałości z moją służbą. 

„Z moją służbą". A czyż pani służba nie jest także służbą pana? Ach, tak? No to się przekonamy.

III

18 września

Jest niedziela, rano poszłam na mszę.

Już wyjaśniłam, że nie będąc dewotką, jestem na swój sposób wierząca. Niech sobie mówią, co chcą — religia jest zawsze religią. Może bogaci mogą się bez niej obejść, ale ludziom takim jak ja jest stanowczo potrzebna. Wiem dobrze, że niektórzy wykorzystują ją po łajdacku, wiem dobrze, że większość duchowieństwa nie przynosi jej zaszczytu. Ale to nie ma znaczenia. Kiedy jest się nieszczęśliwym — a w naszym fachu zdarza się to o wiele częściej, niż zazwyczaj jest ludziom sądzone — tylko religia może ukoić troski, tylko religia i miłość. Ale miłość daje inny rodzaj pocieszenia. Toteż nawet wtedy, gdy służyłam w bezbożnych domach, ja sama nigdy nie opuszczałam mszy. Po pierwsze, jest to okazja do wyjścia, pewne urozmaicenie, wyrwanie się na jakiś czas z nudy tych wstrętnych domostw, gdzie nas wyzyskują, i nic więcej. Ale przede wszystkim w kościele spotyka się koleżanki, człowiek dowiaduje się różnych plotek i może zawrzeć nowe znajomości. Och, gdybym wtedy, opuszczając kaplicę Marii Panny, gdybym wtedy wysłuchała uważnie próśb tego bardzo wytwornego pana, który szeptał mi do ucha dziwne nowenny — może w ogóle by mnie tu teraz nie było.

Dziś pogoda się poprawiła. Świeci piękne słońce, zawoalowane lekką mgiełką, więc spacer był przyjemny, a i troski zelżały. Sama nie wiem czemu, ale ten błękitno-złoty ranek napełnił mi serce radością.

Nasz dom dzieli od kościoła tysiąc pięćset metrów, droga jest ładna — zwykła ścieżka między opłotkami. Na wiosnę musi tu być pełno kwiatów dzikich czereśni i białych głogów, co tak pięknie pachną. Lubię białe głogi. Budzą we mnie tyle wspomnień, zwłaszcza z dzieciństwa, gdy byłam jeszcze małą dziewczynką. A poza tym wieś jak to wieś, pola tworzą szeroką dolinę, zamkniętą w głębi pagórkami. W dolinie płynie rzeczka, pagórki porasta las... Wszystko razem osnute złocistą mgiełką, która, jak na mój gust, zanadto przysłania pejzaż.

Dziwne, ale dotąd jestem wierna przyrodzie Bretanii. Mam ją we krwi. Żadna inna nie jest dla mnie piękniejsza, żadna nie przemawia mi tak do serca. Nawet pośród tych bogatych i żyznych pól Normandii tęsknię do wydm, do tragicznego i wspaniałego morza — tam się urodziłam. Niespodzianie ogarnęły mnie wspomnienia, rzucając cień melancholii na radość pięknego poranka.

Na drodze spotkałam, jedną po drugiej, małe grupki kobiet. Podążały pobożnie, z książkami do nabożeństwa pod pachą, podobnie jak ja, na mszę: kucharki, pokojówki, dziewczyny folwarczne, grube i niezdarne, sunęły powolnym, kołyszącym się krokiem, niczym stado bydła. A jak się śmiesznie postroiły w te swoje świąteczne, źle skrojone suknie — istne toboły! Już z daleka zalatywało od nich prowincją, od razu widać, że nigdy nie służyły w Paryżu. Spoglądały na mnie z nieufną ciekawością, ale życzliwie. Uważnie i z zazdrością wpatrywały się w każdy szczegół ubrania — w mój kapelusz, obcisłą sukienkę, beżowy żakiecik, w parasolkę wsuniętą w futerał z zielonego jedwabiu. Zdumiewał je mój strój prawdziwej damy, ale myślę, że przede wszystkim imponował swobodny i zalotny sposób, w jaki go nosiłam. Wytrzeszczały oczy, szeroko rozdziawiały usta, szturchały się łokciami pokazując jedna drugiej moje wytworne ubranie, mój szyk. A ja szłam dalej, kołysząc biodrami, stąpając lekko i zwinnie w wąskich, spiczastych bucikach, unosząc wyzywającym gestem sukienkę, która, szeleszcząc, ocierała się o jedwabną halkę. No, cóż chcecie? Sprawia mi przyjemność, jak mnie podziwiają.

Kiedy mnie mijały, słyszałam szepty:

— To ta nowa z Opatówki.

Jedna z nich podeszła do mnie i zagadała. Była niska, tłusta, czerwona na twarzy jak burak, miała zadyszkę i z trudem dźwigała swój potężny brzuch na iksowatych nogach, które szeroko rozstawiała, by tym sposobem móc je lepiej wpierać w ziemię; uśmiechała się tępo j obleśnie jak stare birbantki:

— A więc to panna jest tą nową pokojową w Opatówce? I ma na imię Celestyna? I przyjechała z Paryża cztery dni temu?

Już wszystko wiedziała, już była we wszystko wprowadzona tak samo dobrze jak i ja. Najbardziej rozśmieszył mnie jej szeroki kapelusz muszkietera, z czarnego filcu, przybrany powiewającymi na wietrze piórami, nasadzony na to pękate cielsko, przewalające się na boki jak tobół.

— Mnie jest na imię Róża... panna Róża. Pracuję u pana Mauger; to sąsiad twoich państwa, były kapitan. Może go już widziałaś?

— Nie, panno Różo.

— Będzie Celestyna mogła mu się przyjrzeć przez parkan dzielący obie posesje. Stale jest w ogrodzie, stale coś tam sieje i uprawia. Wie panna, to jeszcze piękny mężczyzna!

Zwolniłyśmy kroku, ponieważ panna Róża dostała zadyszki. Rzęziła jak ochwacony koń. Przy każdym oddechu jej pierś wzdymała się i opadała, wzdymała i opadała. Przemówiła wreszcie urywanym głosem:

— Mam atak astmy. Och, jak się ludzie dzisiaj męczą... Wprost trudno w to uwierzyć.

Potem, świszcząc i czkając, zaczęła mnie zapraszać:

— Musisz, panna, do mnie zachodzić, moje złotko. Jak tylko będziesz czegoś potrzebowała... Dobrej rady... zresztą w każdej sprawie... nie krępuj się... panno Celestyno. Lubię młodych. Porozmawiamy, napijemy się po kieliszeczku pestkówki... Wiele panienek z okolicy zagląda do mnie.

Przystanęła na chwilę, nabrała oddechu i ciszej, poufnym tonem dodała:

— Słuchaj, panno Celestyno, a może byś Chciała, żeby listy do ciebie przychodziły na mój adres? To byłoby przezorniej. Dobrze radzę. Pani Lanlaire czyta listy, wszystkie listy. Kiedyś o mało nie została za to skazana przez sąd. Powtarzam raz jeszcze... Nie krępuj się, panno Celestyno.

Podziękowałam i ruszyłyśmy dalej. Choć jej cielsko nadal zataczało się i kołysało jak okręt na morzu, teraz panna Róża oddychała nieco lżej. Posuwałyśmy się naprzód, plotkując:

— Och, nie będzie tu Celestyna miała łatwego życia, to pewne. Przede wszystkim, złotko, w Opatówce nie uchowała się dotąd żadna pokojówka... To już jest reguła. I nie w tym rzecz, że pani je odprawia, lecz że pan przyprawia im brzuchy. To potwór, nie mężczyzna, ten Lanlaire. Ładna, brzydka, młoda, stara... i za każdym razem: dziecko. O, już się wszyscy poznali na tym domu. Każdy pannie powie to samo, co ja. Źle karmią, nie zostawiają jednej chwili wolnej... przemęczają pracą. I do tego ciągłe pretensje, wrzaski. Po prostu piekło! Wystarczy rzucić na pannę okiem, a od razu widać, że jesteś miła, dobrze ułożona i że nie nadajesz się do pracy u takich podłych sknerusów.

To wszystko, co już przedtem opowiedziała mi kramarka, teraz powtarzała panna Róża, dodając jeszcze okropniejsze szczegóły. Potrzeba mówienia była u tej kobiety tak przemożna, że w końcu zapomniała o swym cierpieniu. Zawziętość wzięła górę nad astmą. Więc oczernianie domu Lanlaire'ów toczyło się dalej, przeplatane innymi miejscowymi plotkami. Choć już to wszystko znałam, opowieść Róży była aż tak ponura, że znów pogrążyłam się w smutku. Pytałam siebie, czy nie lepiej od razu wyjechać. Po co próbować nowych doświadczeń, skoro z góry wiadomo, że przegram?

Kilka kobiet przyłączyło się do nas; zaciekawione kuksały się łokciami i przytakiwały każdej kolejnej rewelacji Róży: „No, pewnie, no, pewnie". A ona, coraz mniej zasapana, szczebiotała dalej:

— Pan Mauger to prawdziwie szlachetny mężczyzna... i zupełnie sam, moje złotko. Można powiedzieć, że jestem u niego... no, nazwijmy to, gospodynią. Cóż począć? Były kapitan... to przecież całkiem naturalne, prawda? Taki to nie potrafi niczym zarządzić, nie zna się na gospodarstwie, a lubi, by o niego dbano, by go rozpieszczano; bielizna w wielkim porządku, poszanowanie dla dziwactw... dobre danka... Gdyby nie było przy nim osoby godnej zaufania, każdy by go oszukał, nie ten, to tamten. Mój Boże, przecież złodziei w tej okolicy nie brak.

Porozumiewawcze spojrzenia i ton, jakim mówiła te urywane zdania, miały mi jasno uświadomić, jaką naprawdę pełni rolę w domu pana Mauger.

— Co począć... prawda? Samotny mężczyzna, któremu jeszcze to i owo przychodzi do głowy... A poza tym w domu jest dużo roboty... Najmiemy wkrótce chłopca do pomocy.

Ma szczęście ta Róża! Mnie także marzyła się nieraz służba u jakiegoś starca. Jest to co prawda odrażające. Ale ma się spokój i zapewnioną przyszłość. Chociaż być z takim kapitanem, co ma jeszcze niejedno w głowie... Ale muszą być śmieszni oboje pod wspólną pierzyną...

Uszłyśmy już kawał drogi. I — dalibóg — nie jest tu ładnie. To nie to co bulwar Malesherbes. Brudne, wąskie, kręte uliczki i place, gdzie stoją koślawe domy, sczerniałe, ze zbutwiałego drzewa, zapadające się w ziemię; ich wysokie szczyty chwieją się, a piętra wybrzuszają jedno nad drugim. Przechodnie też są paskudni, oh, jacyż paskudni, nie spostrzegłam ani jednego ładnego chłopca. Główny przemysł tej okolicy to bambosze. Widać większość kamaszników nie zdążyła oddać do fabryki swej tygodniowej porcji, bo pracowali i dzisiaj. Widziałam przez szyby ich udręczone twarze, zgarbione plecy, pociemniałymi rękami wyklepywali skórzane podeszwy.

Powiększało to jeszcze posępny smutek tej mieściny. Przywodziło na myśl więzienie.

Ale otóż i kramarka, która uśmiecha się do nas i pozdrawia stojąc na progu:

— Idziecie na mszę o ósmej? Ja byłam o siódmej. Macie jeszcze czas. Może wstąpicie na chwilę?

Róża grzecznie odmawia. I zaraz ostrzega mnie przed sklepikarką: niegodziwa z niej kobieta i wszystkich obgaduje... Doprawdy, prawdziwa zaraza. Potem znów zaczyna zachwalać swego kapitana i dobre strony pracy u niego. Pytam ją:

— Więc kapitan nie ma żadnej rodziny?

— Nie ma rodziny? — wykrzyknęła zgorszona. — Nie zgadłaś, panno Celestyno. Ależ tak, ma rodzinę, i to bliską. Kupę siostrzenic i kuzynów... wydrwigrosze, wałkonie, golcy... a jak go wyzyskiwali... jak go okradali... trzeba było to widzieć... ohyda! Toteż, jak się Celestyna domyśla, zrobiłam z nimi porządek, oczyściłam dom z tego robactwa. Ależ moja droga, gdyby nie ja, kapitan byłby dziś zrujnowany! Biedaczyna! No cóż, teraz jest z tego zadowolony.

Nalegałam ze złośliwą ironią, której zresztą nie pojęła:

— No to, panno Różo, on z pewnością pani coś zapisze w testamencie?

Odpowiedziała powściągliwie:

— Pan postąpi, jak zechce... ma wolną wolę. Ja z pewnością na niego nie naciskam. Niczego od niego nie wymagam, nawet nie wymagam, żeby mi płacił pensję. Jestem z nim, bo się przywiązałam. Ale on zna się na życiu i wie, kto go kocha, rozpieszcza, opiekuje się nim bezinteresownie. I wcale nie jest taki głupi, za jakiego go wszyscy mają, z panią Lanlaire na czele, która wygaduje o nas niestworzone rzeczy. Panno Celestyno, to spryciarz i ma charakter, zawsze umie postawić na swoim. Ręczę za to.

W trakcie tej gadaniny i bezustannych zachwytów nad kapitanem dochodzimy do kościoła.

Zasapana tłusta Róża nie odstępuje mnie ani na krok. Zmusza, bym usiadła obok niej, a potem zaczyna mamrotać modlitwy, klękać, żegnać się krzyżem świętym. Och, cóż to za kościół! Wzdłuż całej nawy biegną nie ociosane słupy, które podtrzymują chwiejący się strop — po prostu jak w zwykłej stodole. I ci ludzie zgromadzeni wewnątrz... kaszlą, plują, kręcą się w ławkach, szurają krzesłami, zachowując się tak, jakby byli w wiejskiej knajpie. Dostrzegam wokół siebie twarze tępe, ciemne, usta zacięte i wzrok pełen goryczy. Ci nędznicy przyszli tu jedynie po to, by błagać Boga o karę dla innych. Mowy nie ma, żebym się tu mogła skupić. Czuję w sobie i wokół siebie lodowaty chłód. Może dlatego, że w tym kościele nie ma nawet organów. Dziwne, co? Nie umiem się modlić bez muzyki organowej. Ich śpiew wypełnia stopniowo całą duszę... Muzyce organów ulegam bez reszty... jak w miłości. Jestem głęboko przekonana, że gdybym stale słuchała głosu organów, wcale bym nie grzeszyła. Ale tu, na chórze, w miejsce organów, jakaś staruszka w ciemnych okularach i w nędznym, czarnym szalu zarzuconym na ramiona brzdąka z wysiłkiem na pianinie roztrojonym i dychawicznym. A ludzie bez przerwy kaszlą, plują, smarkają, głusząc zawodzone przez księdza modlitwy i odpowiedzi ministrantów. A przy tym jak śmierdzą! Odór gnoju miesza się z odorem stajni, ziemi, przegniłej słomy, przemiękłej skóry i zwietrzałego kadzidła. Jakże ci ludzie na prowincji są źle wychowani!

Msza wlokła się w nieskończoność i zaczynałam się nudzić. Wściekało mnie przede wszystkim, że znalazłam się wśród tak ordynarnych i pospolitych ludzi, którzy w ogóle mnie nie dostrzegali. Ani jednej ładnej sukni, która zwróciłaby moją uwagę i uradowała oczy. Zrozumiałam wtedy tak jasno jak nigdy, że zostałam stworzona do rozkoszowania się elegancją i szykiem. A tu nie tylko nie ma się czym rozkoszować, jak to bywało na mszach w Paryżu, lecz przeciwnie, całość tak uraża moje zmysły, że aż się wszystko we mnie buntuje. By się choć trochę rozerwać, zaczęłam śledzić z uwagą gesty księdza odprawiającego mszę. Och nie, tego to już doprawdy za wiele! Wyglądał na dziarskiego chłopa, miał gminną twarz i ceglastą cerę. Jego zmierzwiona czupryna, drapieżne szczęki, żarłoczne wargi i małe, plugawe, podkrążone ślepka pozwoliły mi się od razu domyślić, co to za jeden. Z pewnością daje się zapraszać na obiadki i nietrudno go przekupić jadłem. A cóż dopiero w konfesjonale... jakie tam muszą odchodzić sprośności... sięgania pod spódnicę... Róża spostrzegłszy, że mu się przyglądam, pochyliła się do mnie i powiedziała cichutko:

— To nowy wikary. Polecam ci go. Nikt tak jak on nie spowiada kobiet. Proboszcz jest bez wątpienia świętym człowiekiem... ale uważają, że jest zbyt surowy. Za to ten nowy wikary...

Mlasnęła językiem i znowu wróciła do modlitwy, pochyliwszy głowę nad klęcznikiem.

A mnie się ten nowy wikary nie podoba. Wygląda na brutalo i świntucha. Już bardziej pasowałby na furmana niż na księdza. A mnie potrzeba subtelności... poezji... uduchowienia... wypielęgnowanych rąk... Uwielbiam, kiedy mężczyźni są tak delikatni i szykowni jak pan Jan.

Po mszy Róża zaciągnęła mnie do sklepikarki. Szepnęła kilka niejasnych słów, z których zrozumiałam tylko, że z tą kobietą należy być w dobrych stosunkach i że wszystkie służące nadskakują jej na wyprzódki.

Jeszcze jedna przysadzista grubaska — nie, doprawdy, to okolica tłustych kobiet! Twarz usiana piegami, blond włosy bez połysku, tak rzadkie, że tu i ówdzie prześwituje naga skóra, ściągnięte, w mały koczek, który sterczy na czubku głowy jak komiczna miotełka. Jej biust przy najmniejszym poruszeniu przelewa się pod brązowymi sukiennym kaftanem jak płyn we flaszce. Zmrużyła zaczerwienione powieki i wykrzywiła wstrętną gębę w uśmiechu. Róża przedstawiła mnie:

— Pani Gouin, przyprowadzam pani tę nową pannę służącą z Opatówki.

Sklepikarka przypatruje mi się pilnie, dostrzegam, że przez dłuższą chwilę jej uważny, bezwstydny i natarczywy wzrok zatrzymuje się na moim brzuchu i biodrach.

Odzywa się bezbarwnym głosem:

— Broszę się czuć jak u siebie w domu, panno Celestyno. Piękna z panny dziewczyna. Jesteś z pewnością paryżanką?

— Zgadza się. Przyjechałam z Paryża.

— To widać... to od razu widać. Wystarczy raz rzucić okiem. Bardzo lubię paryżanki... wiedzą, jak należy korzystać z życia. Ja również, gdy byłam młoda, służyłam w Paryżu u pewnej akuszerki, niejakiej pani

Tripier, na ulicy Guenegaud. Może panienka ją zna?

— Nie.

— Nie ma znaczenia. No cóż, to już tak dawno. Ale niechże panienka wejdzie do środka, panno Celestyno.

Przepuściła nas ceremonialnie przodem. Znalazłyśmy się w małym pokoiku za sklepem, gdzie wokół okrągłego stołu już siedziały cztery służące.

— Och, przydarzy się tam panience niejedno, będą kłopoty... biedactwo... — gruchała sklepikarka, podsuwając mi krzesło. — Mówię tak nie dlatego, że ci z pałacu nie kupują u mnie, o nie... po prostu ten dom to piekło... Zwyczajne piekło. Prawda, panienki?

— No, pewnie — odpowiedziały jak na komendę cztery służące, do których się zwróciła, robiąc przy tym te same ruchy, te same miny.

Pani Gouin ciągnie dalej:

— O nie, dzięlcuję bardzo... Nie chciałabym niczego dostarczać ludziom, którzy bez przerwy się targują i kwiczą jak świnie, że się ich okrada. Mogą sobie kupować, gdzie im się żywnie podoba.

Chór służących powtarza:

— No pewnie, mogą sobie kupować, gdzie im się żywnie podoba.

Na co pani Gouin zwraca się bezpośrednio do Róży i dodaje stanowczym tonem:

— Nikt się za nimi nie ugania, czy nie tak, panno Różo? Bogu dzięki umiemy się bez nich obejść, prawda?

Róża tylko wzrusza ramionami, ale ileż jest w tym geście zawiści, zapiekłej żółci, urazy i pogardy! Aż trzepoczą pióra na jej ogromnym muszkieterskim kapeluszu, co jeszcze bardziej podkreśla pasję i gwałtowność uczuć.

Zapanowała cisza, potem sklepikarka znów podejnruje:

— No, dość. Przestańmy już mówić o tych ludziach. Jak tylko o nich mówię, od razu zaczyna mnie boleć brzuch.

Jakaś mała czarnulka, chuda, o szczurzym pyszczku, z czołem całym w krostach i z zaropiałymi, oczkami, pisnęła zanosząc się śmiechem:

— No pewnie, mamy ich gdzieś.

Po czym zaczęły na nowo plotkować, opowiadać przeróżne historyjki. Nieprzerwana struga wszelakiepo plugastwa wylewała się z tych żałosnych istot niczym z przepełnionych ścieków. P«omyślałam, że w tej izdebce lęgnie się jakaś zaraza. A wywarło to na mnie tym większe wrażenie, że w pokoiku panował półmrok, deformując te potworne twarze. Izdebkę oświetlało tylko jedno okienko, wychodzące na plugawe i wilgotne podwórko, właściwie rodzaj studni otoczonej murami, które pleśń zżera jak trąd. W powietrzu wisiał odór stęchlizny, gnijących jarzyn, wędzonych śledzi, przesiąkały nim nasze ubrania. Trudno wytrzymać. A te kreatury, porozwalane na krzesłach jak toboły brudnej bielizny, uwzięły się, by opowiadać jedna przez drugą coraz to nowe paskudztwa, skandale, zbrodnie. Dla świętego spokoju staram się śmiać wraz z nimi, potakiwać, gdy one potakują, czując jednocześnie, że ogarnia mnie wstręt, wstręt nie do przezwyciężenia. Nudności kotłują mi się w żołądku, podchodzą nagle do gardła, wypełniają usta czymś ckliwym, czuję ucisk w skroniach. Chcę stąd uciekać. Ale nie mogę się na to zdobyć i zostaję jak idiotka, rozwalona na krześle podobnie jak one, gestykulując jak one; i słucham tępo ich skrzekliwych głosów, chwilami wydaje mi się, że to pomyje tak gulgocą w zlewie, skąpując kropla po kropli do ścieku.

Wiem sama doskonale, że z naszymi chlebodawcami trzeba umieć walczyć, zapewniam was, że w tej walce nie pozostaję w tyle. Lecz to, co się tu odbywa — no nie, to przechodzi wszelkie wyobrażenie! Te kobiety są odrażające, nienawidzę ich i mówię sobie szeptem, że nie mam z nimi nic wspólnego.

Nauki, obycie w eleganckim świecie, nawyk obcowania z pięknymi przedmiotami, czytanie powieści Paula Bourget uchroniły mnie od tej ohydy moralnej. Ach, jakże mi teraz brak tych ślicznych, dowcipnych dziewcząt z paryskich kuchni!

Róża ma największe powodzenie. Opowiada mrugając oczami i z lubością oblizując wargi:

— Ale to jeszcze nic w porównaniu z panią Rodeau, żoną notariusza. Tam się dopiero dzieją rzeczy...

— Tak sobie też myślałam — odzywa się jedna z nich.

A druga oświadcza wpadając jej w słowo:

— Na próżno łazi po tych swoich plebaniach. Zawsze ją miałam za tęgą świnię.

Wzrok im się ożywił, wyciągają szyje w kierunku Róży, która tak oto rozpoczyna swoją opowieść:

— Przedwczoraj pan Rodeau wyjechał jakoby na wieś... na cały dzień.

Aby mnie oświecić, kim jest ten pan Rodeau, wtrąca wyłącznie na mój użytek:

— To podejrzany człowiek... notariusz, niezbyt sumienny. W kancelarii tego pana Rodeau dzieją się jakieś machinacje... udało mi się nakłonić pana kapitana, by wycofał kapitały, które kiedyś tam u niego zdeponował. Co było robić? Ale teraz nie chodzi mi o pana Rodeau.

Powraca więc do zasadniczego tematu; omawiając go nieco szerzej:

— Więc pan Rodeau był na wsi. Co on tam ma do roboty tak często? Dobre sobie... nikt tego nie wie. Wyjechał więc na wieś. A pani Rodeau, nie zwlekając ani chwili, zaciągnęła do siebie na górę młodziutkiego aplikanta... tego chłopaczka Justyna... wciągnęła go do sypialni... że niby miał tę sypialnię pozamiatać. Dziwne zamiatanie, moje dzieci... Była prawie całkiem naga... z dzikim wzrokiem... niczym suka na polowaniu. Kazała mu się zbliżyć do siebie... obejmowała go, pieściła... i mówiąc, że chce wyłapać mu pchły... otóż to... po prostu zdjęła z niego ubranie. I wtedy wiecie, co zrobiła? Nagle rzuciła się na niego... ta wampirzyca!... i zgwałciła go... zgwałciła, siłą, tak, moje panienki. A żebyście jeszcze do tego wiedziały, jakim sposobem to zrobiła...

— No, jakim spo"sobem? — spytała szybko ta mała czarnulka, a jej szczurzy pyszczek wydłuża się i drga.

Wszystkie są podniecone. Ale Róża, nagle surowa i skromna, oświadcza:

— Takich reczy nie opowiada się panienkom. Rozlegają się wokół okrzyki rozczarowania. Ale

Róża ciągnie już dalej, to wzruszona, to oburzona na przemian.

— Taki dzieciak, piętnaście lat. Widział to kto? A piękny... piękny jak amorek... i czysty... biedne, umęczone dziecko. Nie uszanować dziecka? Trzeba być do cna zepsutym. Podobno kiedy wrócił do domu, cały się trząsł, trząsł się i płakał, płakał, mały cherubinek... każdemu stopniałoby serce. No i co wy na to powiecie?

Następuje wybuch oburzenia, znowu leją się pomyje. Róża czeka, aż wróci spokój. Ciągnie dalej:

— Jego matka przyszła mi to opowiedzieć. Poradziłam jej, jak się domyślacie, by zaskarżyła do sądu notariusza i jego żonę.

— No pewnie, ach, no pewnie...

— No i co? Matka tego Justyna waha się... a bo to, a bo tamto... Koniec końców nie chce. Myślę, że proboszcz, który co tygodnia jada obiady u tych Rodeau, wdał się w tę sprawę. Ona się po prostu boi i już. Och, gdyby to na mnie trafiło! Pewnie, ja też jestem pobożna... ale nie ma takiego proboszcza, z którym nie dałabym sobie rady. Ja bym wydarła im z gardła te pieniądze... setki... tysiące... dziesiątki tysięcy franków...

— No pewnie, och, no pewnie...

— Stracić taką okazję! Zgroza.

W tym momencie jej muszkieterski kapelusz całkiem oklapł, jak namiot w czasie burzy.

Sklepikarka nie odzywała się słowem. Na jej twarzy maluje się zakłopotanie. Widać notariusz kupuje u niej. Zręcznie przerywa złorzeczenia Róży:

— Mam nadzieję, że panna Celestyna nie odmówi i napije się z nami kieliszeczek nalewki z czarnej porzeczki. A pani, panno Różo?

Ta propozycja uspokaja ogólne wzburzenie i kiedy sklepikarka wyciągała z szafki karafkę i kieliszki, które Róża rozstawiła na stole, aż im się oczy zaśmiały; i zaczęły łapczywie oblizywać wargi koniuszkiem języka.

Kiedy wychodziłyśmy, sklepikarka, cała w uśmiechach, zwróciła się do mnie przymilnie:

— Nie zważaj na to, panno Celestyno, że twoi państwo u mnie nie kupują. Trzeba, kochanie, żebyś tu zachodziła.

Wracałam z Różą, która w dalszym ciągu obznajmiała mnie z kroniką miejscowych wydarzeń. Sądziłam, że jej zasób obelg i potwarzy już się wyczerpał. Nic podobnego. Wyszukuje, wymyśla coraz to nowe i coraz okropniejsze. W oczernianiu ludzi jej pomysłowość nie zna granic. Każdego, bez różnicy, i mężczyznę czy kobietę, musi wziąć na język. A miele nim bez przerwy. Aż dziw, ile osób można na prowincji zniesławić w ciągu paru minut. I tak oto odprowadziła mnie do samej furtki. Ale nawet i tu nie może się ze mną rozstać, ciągle coś mówi... mówi bez przerwy, starając się omotać mnie, omamić swą życzliwością, oddaniem. A mnie aż pęka głowa od tego, co usłyszałem, a sam widok Opatówki budzi w sercu lęk. Och, te wielkie trawniki bez jednego kwiatka! I ten olbrzymi budynek, co wygląda jak koszary czy więzienie, i gdzie z każdego okna śledzą mnie jakieś spojrzenia... W każdym razie tak mi się w tej chwili zdaje.

Słońce silniej przygrzewa, mgła się rozwiała i lepiej widać krajobraz w oddali. Po drugiej stronie równiny na wzgórzach dostrzegłam jakieś zabudowania, wesoło połyskujące w tym świetle czerwonymi dachami, i rzeczkę, co biegnie w poprzek doliny, tu żółta, ówdzie zielona, lśniąc srebrzyście na zakrętach. Kilka obłoków przyozdabia niebo formując urocze, zwiewne kontury. Lecz ten widok nie sprawia mi żadnej przyjemności. Mam tylko jedno pragnienie, jedną chęć, jedną upartą myśl: uciec stąd, uciec od tego słońca, równiny i pagórków, od tego domu i tej tłustej kobiety, której ohydny głos zadręcza mnie i przyprawia o szaleństwo.

No, wreszcie zdecydowała się ze mną rozstać! Ściska serdecznie moją rękę swoimi grubymi paluchami, które wystają z mitenek. Mówi:

— A poza tym, złotko, pani Gouin jest kobietą bardzo usłużną i bardzo zręczną. Należy ją często odwiedzać.

Zawiesza na chwilę głos i znowu odzywa się jeszcze bardziej tajemniczo:

— Dzięki niej wiele młodych dziewcząt pozbyło się... no, już sama wiesz czego. Jak tylko coś jest nie tak, od razu trzeba się do niej udać. Można na niej polegać. Kamień w wodę. Ja ci to mówię. To kobieta bardzo, ale to bardzo biegła w tych rzeczach.

Oczy jej zabłysły jeszcze silniej, wpija we mnie wzrok z dziwnym uporem i powtarza:

— Bardzo biegła... i umiejętna... i dyskretna. To prawdziwa opatrzność całej okolicy. Muszę już iść, złotko, nie zapomnij do nas zajrzeć, jak tylko będziesz mogła. I chodź często do pani Gouin. Nie pożałujesz tego. Do zobaczenia... do zobaczenia.

Poszła sobie. Widzę, jak się oddala kołyszącym krokiem, powolna, ogromna — najpierw wzdłuż muru, potem wzdłuż płotu — i nagle skręca w jakąś ścieżkę, ginie mi z oczu.

Mijam Józefa, ogrodnika i stangreta w jednej osobie, który gracuje alejki. Sądziłam, że do mnie zagada; nie zagadał. Przyjrzał mi się tylko z krzywą miną, a tak jakoś dziwnie, że się wystraszyłam.

— Piękną mamy tego ranka pogodę, panie Józefie.

Józef mruknął coś przez zęby. Jest wściekły, że ośmieliłam się wejść na alejkę, którą właśnie gracował.

Cóż to za dziwoląg, i jak źle wychowany! Dlaczego nigdy nie odezwie się do mnie słowem? I dlaczego nie odpowiada na moje pytania?

W domu — pani jest w złym humorze. Wita mnie wściekła, sztorcuje:

— Na przyszłość proszę nie spędzać tyle czasu poza domem.

Mam ochotę powiedzieć jej coś do słuchu, bo jestem rozdrażniona, zirytowana, cała w nerwach — ale biorę się w garść. Burczę tylko pod nosem.

— Powiedziałaś co?

— Nic nie mówiłam.

— Całe szczęście. A poza tym zabraniam ci spacerów z tą służącą od pana Maugera. To bardzo niestosowna znajomość dla ciebie. No, spójrz sama, wszystko dziś rano jest z twego powodu spóźnione.

A we mnie aż wszystko krzyczy: „Niedoczekanie twoje... niedoczekanie twoje... niedoczekanie twoje! Nie zawracaj mi głowy. Będę rozmawiać, z kim zechcę, będę spacerować, z kim zechcę. Nie będziesz mi niczego dyktować, ty klępo".

Wystarczyło, że spotkałam jej zły wzrok, posłyszałam piskliwy głos i despotyczne rozkazy, a od razu całkowicie znikało złe wrażenie i niesmak, jaki wyniosłam z kościoła, z odwiedzin u sklepikarki, z rozmów z. Różą. Róża i sklepikarka mają rację, kramarka także ma „ rację... i te służące również mają rację. Przysięgam sobie, że będę się często widywała z Różą, że będę często zachodzić do kramarki, a z tej obrzydliwej sklepikary zrobię swoją najbliższą przyjaciółkę... skoro pani mi tego zabrania. I powtarzam sobie w duszy z dziką zaciętością: „Klępa, klępa, klępa..."

Ale na pewno bardziej by mi ulżyło, gdybym się odważyła rzucić jej te obelgi prosto w twarz.

Tego dnia, po obiedzie, pan z panią wyjechali bryczką. Gotowalnia, sypialnia, gabinet pana, wszystkie szafy, schowki w ścianach, wszystkie kredensy zostały zamknięte na klucz. A więc to tak? No, pięknie! Nie można nawet przeczytać żadnego listu ani niczego zwędzić.

Zostałam więc w moim pokoju. Napisałam do mojej matki, do pana Jana i czytałam powieść „W rodzinie". Jaka to śliczna książka! I tak pięknie napisana! Dziwne — bo choć bardzo lubię słuchać, jak opowiadają różne świństwa, nie lubię o nich czytać. Lubię wyłącznie takie książki, które wyciskają łzy z oczu, wzruszają.

Na kolację podałam mięso w rosole. Wygląda na to, że stosunki między państwem bardzo ochłodły. Pan z wyzywającą ostentacją czytał „Mały Dziennik". Szeleścił gazetą wodząc po niej tym swoim poczciwym wzrokiem. Pan nawet gdy jest zły, ma oczy smutne i łagodne. W końcu, żeby jakoś nawiązać rozmowę, mój pan wykrzyknął z nosem w gazecie:

— Masz ci los. Znowu poćwiartowali jakąś kobietę.

Pani nic nie odpowiedziała. Siedziała sztywna, wyprostowana, bardzo surowa, w sukni z czarnego jedwabiu, ze zmarszczonym czołem i ostrym spojrzeniem. Nie przestawała o czymś rozmyślać. Ale o czym?

A może pani dąsa się na pana z mojej przyczyny?

IV

26 września

Od tygodnia nie mogę napisać nawet paru zdań w dzienniku. Kiedy nadchodzi wieczór, jestem zmordowana, połamana, całkiem do chrzanu. Myślę tylko o jednym: położyć się i spać. Spać! Gdybym tylko mogła, spałabym bez przerwy, dzień i noc.

Ach, cóż to za podła buda, wielki Boże! To przechodzi ludzkie pojęcie.

Jestem na każde skinienie pani, dla byle głupstwa biegam tam i z powrotem po tych przeklętych piętrach. Jeszcze nie zdążyłam usiąść i trochę się wysapać — znowu driń, driń, driń, trzeba się zerwać i lecieć. To, że źle się czujesz, w ogóle się nie liczy... driń... driń... Ja w te dni mam straszne bóle w krzyżach, skręca mnie w pół, szarpie wnętrzności, ledwie się powstrzymuję od krzyku... Driń... driń... driń... Nic się nie liczy.:. Nie ma się chwili czasu na chorobę, nie ma się prawa cierpieć. Cierpienie to przywilej możnych. A my, my musimy biegać, i to prędko, bez przerwy... nawet gdyby przyszło, paść. Driń... driń... driń... A jeśli na dźwięk dzwonka nie stawisz się natychmiast — ile jest wtedy krzyku, ile wymówek i scen!

— No, co ty tam wyprawiasz? Nie słyszałaś? Ogłuchłaś? Dzwonię od trzech godzin. To się robi irytujące.

Zwykle odbywa się to mniej więcej tak: Driń... driń... driń...

Trzeba biec. Podrywasz się z krzesła, jak za pociśnięciem sprężyny.

— Przynieś mi igłę. Lecę po igłę.

— Dobrze, przynieś mi nici. Lecę po nici.

— Dobrze... przynieś mi guzik... Lecę po guzik.

— Co to za guzik? Nie o taki mi chodziło. Nigdy niczego nie umiesz należycie zrozumieć. Biały guzik, rozmiar numer 4. I pośpiesz się.

Więc znowu lecę, by przynieść biały guzik numer 4. Czy możecie sobie wyobrazić, jak w głębi duszy klnę i złorzeczę, jakimi słowami lżę moją panią? A podczas gdy ja latam tam i z powrotem, wdrapuję się na piętra i zbiegam na dół, pani już zdążyła zmienić zamiar, trzeba jej jakiejś innej rzeczy lub już się jej w ogóle odechciało tej roboty.

— Nie, odnieś z powrotem tę igłę i guzik. Nie mam teraz czasu.

Łupie mnie bezlitośnie w krzyżach, mam prawie sztywne kolana, nie mogę już wytrzymać. To pani wystarcza... jest zadowolona. I pomyśleć, że istnieje Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami!

Wieczorem, kończąc swój codzienny obchód całego domu, wybucha w szwalni:

— Jak to? Nic nie zrobiłaś? Zmarnowałaś cały dzień? Nie po to ci płacę, żebyś się wałęsała od rana do nocy.

Oburza mnie ta niesprawiedliwość i odpowiadam dość ostro:

— Przecież to pani sama przez cały czas przeszkadzała mi w pracy.

— Ja ci przeszkadzałam, ja? Przede wszystkim zabraniam ci odpowiadać w ten sposób. Nie życzę sobie żadnych uwag, zrozumiałaś? Wiem dobrze, co mówię.

A te wszystkie trzaskania drzwiami, to nigdy nie kończące się gderanie! W korytarzach, w kuchni, w ogrodzie, całymi godzinami słychać jej szczekliwy głos. Och, jakże jest natrętna!

Prawdę mówiąc, nie ma na nią sposobu. Co za diabeł w niej siedzi, że stale jest taka wściekła? Natychmiast bym ją rzuciła, gdybym tylko miała pewność, że od razu znajdę inne miejsce.

Czasami moje comiesięczne dolegliwości dokuczają mi szczególnie. Czuję bóle tak ostre, jakby jakieś zwierzę zębami i pazurami rozszarpywało mi wnętrzności. Już od samego rana, jak tylko się obudziłam, byłam wskutek upływu krwi na wpół omdlała. Jak zdobyłam się na odwagę, żeby wstać, żeby zwlec się na dół i zabrać do pracy? Doprawdy nie wiem. Na schodach, zęby nie upaść, musiałam parę razy przystanąć, uczepić się poręczy i nabrać powietrza. Byłam zielona na twarzy, włosy mi się lepiły od potu. Chciało mi się wyć. Ale w biedzie jestem twarda i jest moją ambicją, żeby się nigdy państwu nie skarżyć. Pani zaskoczyła mnie w chwili, gdy myślałam, że zemdleję. Wszystko wirowało wokół mnie — poręcz, stopnie, ściany.

— Co ci jest? — spytała szorstko.

— Nic mi nie jest. Usiłowałam się wyprostować.

— Jeżeli nic ci nie jest — odezwała się znowu — to skąd to dziwne zachowanie? Nie lubię, kiedy się przy mnie robi grobowe miny. Masz bardzo niemiły sposób usługiwania.

Mimo bólu miałam ochotę ją spoliczkować.

Wystawiona na takie próby, ciągle powracam myślami do poprzednich miejsc pracy. Dziś najbardziej żal mi domu na ulicy Lincolna. Nie byłam tam panną służącą, ale młodszą, i prawdę mówiąc nie miałam nic do roboty. Całymi dniami siedziałyśmy w szwalni. Ale co to była za wspaniała szwalnia! Podłoga wyściełana czerwonym pluszem, ściany zastawione aż po sam sufit potężnymi, mahoniowymi szafami o pozłacanych zamkach. Tam właśnie śmiałyśmy się, plotły głupstwa, czytały, małpowały przyjęcia u pani — a wszystko pod nadzorem angielskiej guwernantki. Parzyła nam herbatę, pyszną herbatę, którą pani kupowała w Anglii tylko dla siebie i piła na pierwsze śniadanie. Czasami kamerdyner, który miał w tym wprawę, przynosił nam z kuchni ciastka, kanapki z kawiorem, plasterki szynki, masę smacznych rzeczy.

Przypominam sobie, jak któregoś popołudnia zmusiły mnie, bym się przebrała w elegancki garnitur naszego pana, którego nazywałyśmy Gagatkiem. Naturalnie takie zabawy były ryzykowne i czasem posuwałyśmy się w żartach za daleko. No, choćby wtedy — przebrana za mężczyznę wyglądałam tak komicznie i tak się z tego powodu zaśmiewałam, że nie zdołałam nad sobą zapanować i zostawiłam mokre ślady na spodniach pana Gagatka...

To rozumiem — to była służba jak należy.

Zdążyłam już trochę lepiej poznać naszego pana. Słusznie mówią, że jest dobrym i wielkodusznym człowiekiem, bo gdyby nie miał tych zalet, można by go wziąć za przebiegłego oszusta i najgorszą kanalię na świecie. Namiętna, szalona niemal potrzeba czynienia dobrych uczynków i okazywania miłosierdzia popycha go nieraz do niezupełnie uczciwych postępków. I mimo że jego intencje są chwalebne, wynikają z nich często zgubne skutki dla innych. Trzeba to powiedzieć otwarcie: jego dobroć bywa przyczyną małych podłości, w rodzaju tej, którą zaraz opiszę.

W zeszły wtorek pewien stary poczciwina, ojciec Pantois, przyniósł krzaki dzikich róż, które pan u niego przedtem zamówił, oczywiście w tajemnicy przed panią. Zapadł już zmrok. Zeszłam, by nabrać .trochę ciepłej wody do przepierki. Pani nie było w domu — wyszła na miasto i jeszcze nie wróciła. Gadałyśmy sobie w kuchni z Marianną, gdy pan, dziarski, wesoły, ożywiony i wylewny przyprowadził staruszka Pantois. Od razu kazał mu podać chleb, ser i jabłecznik, a sam wdał się z nim w rozmowę.

Ten poczciwiec wzbudził w moim sercu litość, taki był słaby, chudy, obszarpany; spodnie — jeden łachman, a czapka — postrzępiony wiecheć. Rozpięta koszula odsłaniała kawałek nagiej piersi, widać było skórę spaloną, spękaną jak stary rzemień. Jadł łapczywie.

— No, jakże tam, staruszku — wykrzyknął pan zacierając dłonie — już ci teraz lepiej, co?

Starzec z ustami pełnymi jedzenia zaczął dziękować:

— Z pana, panie Lanlaire, to co się zowie szlachetny człowiek. Bo ja, widzi pan, od samego rana, a wyszedłem z domu o czwartej... nic jeszcze nie miałem w ustach... nic a nic.

— No więc, zajadaj, staruszku... nie krępuj się, do licha.

— Z pana jest co się zowie szlachetny człowiek, panie Lanlaire. Proszę darować...

Starzec odkroił sobie potężną pajdę chleba i żuł bardzo powoli, gdyż nie miał zębów. Kiedy się już trochę nasycił, pan spytał:

— A te krzaki dzikiej róży ładne są, co?

— Jedne są ładne, drugie są brzydkie, można powiedzieć: różne. Co robić? Nie da się wybierać... i ciężko je wyrwać. A do tego pan Parcellet nie pozwala, żeby je wynosić z jego lasu. Trzeba teraz chodzić po nie co się zowie daleko, bardzo daleko. A jęśli panu powiem, że dzisiaj przyszedłem aż z lasu w Raillon, będzie więcej niż z pięć mil stąd? Dalibóg, że tak było, pan Lainlaire.

Podczas gdy ten poczciwina mówił, pan Lanlaire siadł obok niego przy stole. Wesoły, prawie figlarny, klepnął go w plecy i zawołał:

— Pięć mil! Ależ z ciebie dziarski staruszek, Pantois! Coś podobnego. Zawsze silny... zawsze młody...

— To już nie to, co dawniej, panie Lanlaire. To już nie to...

— Ale — upierał się nasz pan — jesteś silny jak tur. I zawsze wesół, do licha! Dziś już się tacy nie rodzą. Ty jesteś człowiek z dawnego, szlachetnego kruszcu...

Starzec potrząsał chudą, poczerniałą jak drzewo ze starości czaszką i powtarzał:

— To już nie to, co było. Nogi słabną, panie Lanlaire, ramiona wiotczeją. No i krzyż. Ach, ten przeklęty krzyż! Już prawie nie mam sił... A do tego żona choruje... nie wstaje z łóżka... słono kosztują jej lekarstwa... Nie wiedzie się nam dobrze, o nie! Gdyby choć człowiek mógł się nie starzeć. Boć przecież to jest najgorsze w tym całym interesie..

Pan westchnął, wykonał jakiś nieokreślony ruch ręką, a potem uciął sprawę filozoficznym wnioskiem:

— No tak... Ale czegóż ty chcesz, mój Pantois? Takie jest życie. Nie można być młodym i starym równocześnie. Tak to już jest...

— No pewno... Trzeba się z tym pogodzić...

— Otóż to!

— A w końcu przychodzi koniec, no nie? Tak to wygląda, panie Lanlaire, no, niech pan sam powie?

— Co robić!

I po chwili milczenia dorzucił posmutniałym nagle głosem:

— Każdy ma swoje zmartwienia, tak to już, jest, ojcze Pantois.

— No pewno.

Zapadło milczenie. Marianna siekała szczypiorek. W ogrodzie zdążyła już zapaść noc. Dwa wielkie słoneczniki widoczne w otwartych drzwiach kuchni utraciły swą barwę, wsiąkły w mrok. Stary Pantois wciąż jadł. Jego szklanka znowu była pusta. Pan napełnił ją i nagle, porzuciwszy wzniosłe rozważania, zapytał:

— A w jakiej cenie są w tym roku krzaki dzikiej róży?

— Krzyki dzikiej róży, panie Lanlaire? No cóż, w tym roku krzaki dzikiej róży liczy się, tak jak lecą, dwadzieścia dwa franki za setkę. To trochę drogo, ja wiem... Ale nie. mogę nic taniej. Klnę się na Boga. Zatem... niech pan zrozumie...

Pan zachował się jak człowiek hojny, co gardzi pieniądzem, i przerwał starcowi, który gotów był dalej z zapałem usprawiedliwiać się i wyjaśniać.

— Dobra jest, mój Pantois. Rozumiem. Czy ja się kiedyś z tobą targowałem? I nawet zapłacę ci za te twoje róże nie po dwadzieścia dwa, ale po dwadzieścia pięć franków. No widzisz?

— Och, panie Lanlaire, pan jest zbyt dobry.

— Nie, nie, jestem tylko sprawiedliwy i po stronie ludu... po stronie pracy. Tam do licha!

I uderzając w stół jeszcze podbił ocenę:

— E, co tam, w ogóle zapłacę ci nie po dwadzieścia pięć, ale po trzydzieści franków. Po trzydzieści, słyszysz mnie, mój Pantois?

Wtedy ten poczciwiec uniósł oczy i patrząc na pana ze zdumieniem i wdzięcznością wybełkotał:

— Słyszę, dobrze słyszę. Pracować dla pana to prawdziwa radość, panie Lanlaire. Pan rozumie, co to jest praca, pan to rozumie...

Mój pan powstrzymał tę wylewność:

— Zapłacę... zaraz, pomyślmy... dzisiaj mamy wtorek... zapłacę w niedzielę. Czy ci to odpowiada? A przy okazji, słowo daję, zabiorę ze sobą strzelbę. Zgoda?

Błysk wdzięczności przygasł w oczach starego Pantois. Zmieszał się, zawahał, przerwał jedzenie...

— Chodzi o to... — zagadał cicho — no, jednym słowem... żeby się pan mógł uiścić, nim zrobi się noc. Będę bardzo wdzięczny, panie Lanlaire. Tylko dwadzieścia dwa franki. Proszę mi darować...

— Chyba żartujesz, mój Pantois — odpowiedział pan pyszałkowato, z wielką pewnością siebie. — Oczywiście, zapłacę ci od razu. Dalibóg, zaproponowałem to tylko dlatego, bo chciałem zrobić mały spacer po twojej okolicy.

Grzebał w kieszeniach spodni, uderzał się po marynarce, po kamizelce i udając zdumienie wykrzyknął:

— A to dopiero! Znów nie mam drobnych. Mam tylko, cholera, banknot tysiącfrankowy.

Z wymuszonym i doprawdy ponurym uśmiechem spytał:

— Założę się, że nie będziesz miał reszty z tysiąca franków, mój stary Pantois?

Widząc, jak pan się śmieje, stary Pantois uważał, że i jemu wypada się śmiać, więc odpowiedział wesoło:

— Ha, ha! Ja nawet nie widziałem na oczy takiego banknotu, cholera!

Pan dobił interesu:

— A więc do niedzieli!

Nalał sobie do szklanki jabłecznika i właśnie przypijał do starego Pantois, kiedy pani, wróciwszy niepostrzeżenie, nagle wtargnęła do kuchni jak huragan. Ach, ten jej wzrok, kiedy zobaczyła, że pan siedzi sobie za stołem obok jakiegoś biedaka i przypija do niego!

— Co to jest? — warknęła zbielałymi wargami. Pan jąkał się i dukał:

— To są krzaki dzikiej róży, wiesz przecież, duszko... Krzaki dzikiej róży... Siary Pantois przyniósł mi krzaki dzikiej róży... Tej zimy wymarzły u nas wszystkie róże...

— Nie zamawiałam żadnych krzaków. Nie potrzebne mi są róże...

Zostało to powiedziane tonem nie znoszącym sprzeciwu. Potem zawróciła i wyszła trzaskając drzwiami i wykrzykując jakieś obelgi. W tej złości nawet mnie nie zauważyła.

Pan i ten biedny dostawca róż wstali od stołu. Zmieszani wpatrywali się w drzwi, za którymi pani dopiero co znikła. A potem popatrzyli na siebie i żaden z nich nie śmiał odezwać się słowem. Pan pierwszy przerwał ciężkie milczenie:

— No to do niedzieli, mój Pantois.

— Do niedzieli, panie Lanlaire.

— I trzymaj się zdrowo, ojcze Pantois.

— Ja również panu tego życzę, panie Lanlaire.

— Trzydzieści franków, nie cofam słowa.

— Pan jest co się zowie szlachetny człowiek.

I starzec, przygarbiwszy plecy, odszedł na trzęsących się nogach, niknąc w mroku ogrodu.

Biedny pan — ależ musiała mu sprawić burę! Co zaś do staruszka Pantois, jeżeli kiedyś zobaczy te swoje trzydzieści franków, to będzie oznaczać, że szczęściarz z niego.

Nie chcę przyznawać pani racji, ale uważam, że pan postępuje niesłusznie rozmawiając tak poufale z ludźmi stojącymi o tyle niżej od siebie. To uwłacza jego godności.

Pan nie ma wesołego życia, o nie... i trzyma się jak może... A to nie zawsze jest łatwe. Kiedy wraca późno z polowania, cały zabłocony i zmoknięty, podśpiewując dla dodania sobie odwagi, pani wita go wściekła.

— Czy to ładnie zostawiać mnie samą na cały dzień?

— Och, duszko, wiesz dobrze, że... — Milcz, już.

Potem surowo marszczy czoło, zacina usta i dąsa się na niego godzinami. A on łazi za nią krok w krok, roztrzęsiony, i przeprasza bełkocąc:

— Och, duszko, przecież wiesz dobrze...

— Zostaw mnie w spokoju. Denerwujesz mnie. Nazajutrz pan oczywiście zostaje w domu, a pani znowu krzyczy:

— Dlaczego tłuczesz się po mieszkaniu jak dusza pokutująca?

— Ależ, duszko...

— Lepiej już się gdzieś wynieś, idź na polowanie albo co... diabli widzą dokąd. Drażnisz mnie... Denerwujesz. Idź sobie.

Tak więc pan nigdy nie wie, jak ma postąpić: czy wyjść, czy zostać, czy być w domu, czy- poza domem. Trudna sprawa. Ale skoro w każdym wypadku pani i tak krzyczy, pan stara się wychodzić najczęściej jak może. Wtedy przynajmniej nie słyszy jej wrzasków. Och, doprawdy, budzi litość!

Niedawno, gdy wyszłam rankiem rozwiesić na płocie przepraną bieliznę, spostrzegłam go w ogrodzie: Coś tam majstrował. W nocy wiatr przewrócił na ziemię kilka dalii i pan je teraz ponownie przymocował do tyczek.

Kiedy nie wychodzi nigdzie przed obiadem, mój pan bardzo często zajmuje się pracą w ogrodzie, a przynajmniej udaje, że coś tam robi przy grządkach. W ten sposób uwalnia się choć na jakiś czas od domowych kłopotów. Tam przynajmniej nikt nie urządza mu awantur. Z dala od pani zmienia się zupełnie. Twarz mu się rozjaśnia, oko błyszczy. Jego usposobienie — wesołe z natury — bierze wówczas górę. Sympatyczny jest, słowo daję. W domu prawie się do mnie nie odzywa, pogrążony w myślach zdaje się w ogóle mnie nie dostrzegać. Ale poza domem zawsze odezwie się jakimś miłym słówkiem, oczywiście za każdym razem upewniwszy się przedtem, czy pani go nie śledzi... Kiedy boi się do mnie odezwać, rzuca mi tylko spojrzenia, ale te spojrzenia są bardziej wymowne niż słowa. Zresztą mnie samą bawi podniecanie go na wszelkie sposoby, choć nie mam zamiaru na dobre zawrócić mu w głowie.

Mijając go z bliska, gdy z pasmami rafii w zębach podwiązywał dalię, powiedziałam nie zwalniając kroku:

— O, pan dziś pracuje od samego rana.

— No tak, przez te przeklęte dalie, sama widzisz... Poprosił, żebym na chwilę przystanęła.

— No jak tam, Celestyno? Mam nadzieję, żeś się juz tu zadomowiła?

Znowu to samo. Stale ma te same trudności w nawiązywaniu rozmowy. Żeby mu sprawić przyjemność, odpowiedziałam z uśmiechem:

— Ależ tak, proszę pana... oczywiście... już się zadomowiłam.

— To dobrze... w końcu tu nie jest tak strasznie... tu nie jest tak strasznie.

Podniósł się z ziemi, całkiem wyprostował i obejmując mnie bardzo czułym spojrzeniem powtórzył, zyskując w ten sposób na czasie: „Tu nie jest tak strasznie" — liczył, że zdoła później wymyślić jakieś dowcipne powiedzonko. Wyjął z ust rafię, owinął ją wokół tyczki, stanął w rozkroku, ujął się pod boki, zmrużył powieki i rzucił mi wyzywając, lubieżne spojrzenie.

— Idę o zakład, Celestyno, że nieźle sobie folgowałaś w Paryżu? No, powiedz, figlowałaś tam, oj, figlowałaś!

Nie spodziewałam się po nim takich słów. Okropnie chciało mi się śmiać. Ale spuściłam skromnie oczy i robiąc zagniewaną minę usiłowałam się zarumienić, co byłoby bardzo stosowne w tej sytuacji.

— Och, proszę pana... — bąknęłam tonem pełnym wyrzutu.

— No więc jak? — nastawał. — Taka piękna dziewczyna..; z takimi oczami. Ależ tak... musiałaś tam sobie folgować... I bardzo dobrze..! Do licha, ja też jestem za tym, żeby ludzie mieli swoje przyjemności, żeby się kochali..,. Do kroćset!

Pan przy tym jakoś dziwnie się ożywił. Silnie zbudowany, mocno umięśniony, wyraźnie zdradzał oznaki podniecenia. Gorzał. Źrenice płonęły mu pożądaniem. Uznałam, że pora ostudzić w nim ten ogień i sprawić mu lodowaty prysznic.

Powiedziałam sucho, tonem pełnym godności:

— Pan się myli. Może pan mnie bierze za którąś ze swych poprzednich pokojówek. Powinien pan przecież wiedzieć, że ja jestem porządną dziewczyną, proszę pana.

Chcąc podkreślić jeszcze wyraźniej, jak dalece poczułam się obrażona tą zniewagą, dorzuciłam sztywno:

— Pan sobie zasłużył na to, żebym się zaraz poskarżyła pani.

Udałam, że odchodzę. Pan gwałtownie chwycił mnie za ramię.

— Nie, nie! — wybełkotał.

Jak zdołałam powiedzieć to wszystko nie parsknąwszy śmiechem? Jak zdołałam zdusić ten śmiech w gardle, mimo że już rozdzwonił się we mnie na dobre? Sama nie wiem.

Pan wyglądał przekomicznie. Twarz mu zszarzała, szeroko rozdziawił usta, był strasznie zakłopotany, zalękniony i w milczeniu drapał się po głowie.

Tuż przy nas stara grusza nisko rozpościerała piramidę gałęzi, zbutwiałych od narośli i mchów; zwisało z nich jeszcze parę gruszek, niziutko, że tylko ręką sięgnąć. Sroka paplała szyderczo, przysiadłszy na czubku rosnącego tuż obok gruszy kasztana, kot uczepiony żywopłotu z bukszpanów opędzał się łapką od trzmiela. Przedłużające się milczenie było dla pana coraz bardziej nieznośne. Wreszcie, po rozpaczliwych wysiłkach, które kończyły się tylko jakimś groteskowym grymasem warg, pan przemówił:

— Lubisz gruszki, Celestyno?

— Tak, proszę pana.

Nie dałam się rozbroić, odpowiadałam z chłodną wyniosłością. W obawie, że pani może go znienacka przyłapać, pan wahał się .przez chwilę. A potem,szybko niby dziecko, niby złodziejaszek, zerwał z drzewa jedną gruszkę i dał mi ją... Ach, jaki był żałosny... Kolana się pod nim uginały... ręce trzęsły.

— Weź, Celestyno, i schowaj do fartuszka. W kuchni nigdy ich nie dostajecie, prawda?

— Nie, proszę pana.

— No tak, więc będziesz je dostawać ode mnie... czasami... bo... chcę, żebyś była zadowolona.

Szczerość i żar jego pożądania, jego niezręczność, niezdarne ruchy, wystraszone słowa, no i także siła samca rozbroiły mnie wreszcie. Złagodziłam nieco wyraz twarzy, ukryłam za lekkim uśmiechem twarde spojrzenie i odezwałam się na wpół ironicznie, na wpół pieszczotliwie:

— Och, proszę pana, gdyby tak pani teraz pana zobaczyła!

Znów się zmieszał, ale ponieważ od domu dzielił nas gęsty szpaler kasztanów, szybko się uspokoił. Pewny siebie, spodziewając się, że nie będę już teraz taka surowa, oburzył się, swobodnie gestykulując:

— No to co? Pani? No to co? Ja kpię sobie z pani. Mam jej dosyć... Mam jej powyżej uszu.

Odpowiedziałam z powagą, kładąc nacisk na każde słowo:

— Pan nie ma racji. I nie jest pan sprawiedliwy. Pani jest bardzo miła.

Aż podskoczył:

— Bardzo miła? Ona? Wielki Boże! Więc doprawdy nie wiesz, co ona zrobiła? Złamała mi życie! Nie jestem już mężczyzną, jestem niczym... Kpią sobie ze mnie w całej okolicy... A wszystko przez moją żonę... Moja żona?... To... to... krowa... tak, Celestyno... krowa... krowa... krowa.

Zaczęłam mu prawić morały. Przemawiałam do niego łagodnie, wychwalając nieszczerze energię pani, zamiłowanie do ładu, wszelkie domowe zalety. Lecz każdym słowem rozwścieczałam go jeszcze bardziej:

— Nie, nie, krowa, krowa, krowa...

Jednak udało mi się go trochę uspokoić. Biedny pan. Kołowałam nim, jak chciałam, bez żadnego trudu. Starczyło, bym na niego spojrzała, a już złość przemieniała się w czułość. Wyjąkał:

— Och, jaka ty jesteś urocza... jaka ty jesteś miła! I musisz być taka dobra. Podczas gdy ta krowa...

— Niech pan da już spokój! Niech pan dą już spokój, proszę pana.

Podjął na nowo:

— Jaka ty jesteś urocza... No i proszę... jesteś tylko panną służącą.

W tej samej chwili zbliżył się do mnie i szepnął:

— Gdybyś tylko zechciała, Celestyno?

— Cdybym zechciała, ale co?

— Gdybyś tylko zechciała... sama wiesz dobrze... przecież sama wiesz dobrze?

— Pan może chciałby, żebym ja zdradziła z panem moją panią? Żebym wyprawiała z panem różne świństwa?

Dał się na to nabrać. Oczy wyszły mu z orbit, żyły na szyi nabrzmiały, miał mokre, oślinione wargi. Odpowiedział zduszonym głosem:

— Otóż to... No właśnie, otóż to.

— Pan serio o tym myśli?

— Myślę wyłącznie o tym, tylko o tym, Celestyno.

Spąsowiał, krew uderzyła mu do głowy.

— Znowu pan zaczyna?

Próbował złapać mnie za ręce, przyciągnąć do siebie:

— O to, to! O to, to!... — bełkotał — chcę znowu zaczynać... bo mam... bo mam... bzika na twoim punkcie, Celestyno... bo myślę tylko o tym, bo nie sypiam, bo czuję się... całkiem chory... Nic ci z mojej strony nie grozi... Nie bój się mnie... nie jestem „brutalem... ja... ja... nie zrobię ci dziecka. Nie, do diaska, nigdy. To ci przysięgam... Ja, ja... my... my...

— Jeszcze jedno słowo, a tym razem wszystko pani opowiem. A jeśli ktoś pana zobaczy w takim stanie, tu, w ogrodzie?

Z miejsca się uspokoił. Zrozpaczony, zawstydzony, ogłupiały, nie wiedział, co począć ze swoimi rękami, z oczami, z całym sobą. Wpatrywał się niewidzącym wzrokiem w ziemię, w starą gruszę, w ogród. W końcu dał za wygraną, zdjął włókna rafii z czubka tyczki i znów pochylił się nad daliami. Ogromnie smutny, wyjąkał błagalnie:

— Przed chwilą powiedziałem ci... powiedziałem ci coś, Celestyno, ale mógłbym ci był powiedzieć coś całkiem innego... mógłbym ci był powiedzieć... byle co... Stary bydlak ze mnie. Nie trzeba, nie trzeba mi mieć tego za złe, a przede wszystkim nie należy mówić o tym pani. A jeśli jednak ktoś nas widział w ogrodzie?

Wtedy uciekłam stamtąd, żeby nie wybuchnąć śmiechem.

Tak, chciało mi się śmiać. A równocześnie w moim sercu wzbierało wzruszenie, coś... jak by to nazwać... macierzyńskiego. Z pewnością pan nie mógł mi się podobać jako mężczyzna, z którym chciałabym się przespać. Ale jeden więcej, jeden mniej, w gruncie rzeczy co to ma za znaczenie? Potrafiłabym dać chwilę szczęścia temu biednemu poczciwinie, a tak mu tego brakuje; mnie samej też sprawiłoby to radość, bo w miłości może lepiej jest dawać szczęście, niż brać je od innych. Nawet jeśli ciało pozostaje nieczułe na pieszczoty, cóż to za rozkoszne i niewinne uczucie patrzeć na takiego nieboraka, jak wywracając oczyma omdlewa w naszych ramionach! A tu w dodatku byłoby to szczególnie zabawne ze względu na panią. No, zobaczymy, co będzie dalej.

Pan nie wyszedł z domu przez resztę dnia. Popodnosił te swoje dalie, a po południu nie opuszczał drwalni, gdzie przez przeszło cztery godziny zawzięcie rąbał drzewo. Siedząc w szwalni słuchałam z niejaką dumą, jak zapamiętale wali siekierą.

Wczoraj państwo spędzili całe popołudnie w Lou-viers. Pan miał umówione spotkanie ze swoim adwokatem, a pani ze swoją krawcową... Jej krawcowa — już sobie wyobrażam!

Skorzystałam więc z chwili wytchnienia; by odwiedzić Różę, której nie widziałam od owej pamiętnej niedzieli. Nie miałam także nic przeciwko poznaniu kapitana Mauger, wręcz przeciwnie...

To facet naprawdę zbzikowany, zapewniam was, że dziś nieczęsto się już takich widuje. Wyobraźcie sobie głowę karpia z wąsami i długą, siwą brodą. Bardzo kościsty, bardzo nerwowy, bardzo ruchliwy, ani chwili nie ustoi na miejscu, ciągle czymś zajęty — a to w ogrodzie, a to w komórce, gdzie ma warsztacik stolarski — i śpiewa przy tym bez przerwy wojskowe piosenki lub naśladuje dźwięk żołnierskiej trąbki.

Ogród jest prześliczny, prawdziwy stary ogród podzielony na grządki kwiatów rzadko już dziś spotykanych, które można jeszcze zobaczyć tylko na bardzo starych wsiach i u bardzo starych proboszczów.

Kiedy przyszłam, Róża siedziała w cieniu akacji, wygodnie rozparta przy zwykłym, wiejskim stole, na którym położyła koszyk z przyborami do robótek — cerowała właśnie pończochy — zaś kapitan, z krótko, po żołniersku ostrzyżonymi włosami, przykucnięty na grządce, zatykał dziury w gumowym wężu do polewania.

Nadskakiwali mi od samego powitania... Róża kazała młodemu parobczakowi, co pielił grządkę z astrami, przynieść butelkę pestkówki i kieliszki.

Kiedy już stało się zadość wstępnym uprzejmościom, kapitan spytał:

— No co, więc jeszcze całkiem nie skapcaniał ten panienki Lanlaire? Naprawdę może się panna poszczycić, że służy u największego łajdaka. Droga panno Celestyno, bardzo ci współczuję.

Wyjaśnił, że dawniej mój pan i on żyli w dobrych sąsiedzkich stosunkach, w nierozłącznej przyjaźni. Jakaś sprzeczka z powodu Róży poróżniła ich na śmierć. Mój pan zarzucił kapitanowi, że ubliża swojej godności jadając z tą służącą przy jednym stole.

— Jadam z nią przy jednym stole? A jeśli zechcą sypiać z nią w jednym łóżku? To się jeszcze okaże! A co, nie mam do tego prawa? I czy to jego rzecz?

Przerywając tok opowieści, kapitan zmusił mnie tym samym do potakiwania.

— No, pewnie, panie kapitanie! Róża westchnęła skromnie:

— Samotny mężczyzna... To przecież całkiem naturalne.

Od czasu tej pamiętnej sprzeczki, zakończonej bijatyką, dawni przyjaciele bez przerwy włóczą się po sądach i płatają sobie różne figle. Straszliwie się nienawidzą.

— Ja — oświadczył dumnie kapitan — każdy znaleziony w ogródku kamień ciskam przez płot do Lanlaire'ów. Tym gorzej, jeśli trafi w ich oranżerię lub inspekty... a raczej, tym lepiej. Och, cóż to za świnie! Zresztą niedługo sama się przekonasz.

Dostrzegł właśnie jakiś kamień na ścieżce, pośpiesznie go podniósł, ostrożnie podszedł do parkanu, skradając się jak myśliwy na łowach, i z całych sił cisnął go do naszego ogrodu. Rozległ się brzęk tłuczonego szkła. Wrócił do nas zadyszany, ale triumfujący, coś sobie podśpiewywał i skręcał się ze śmiechu.

Róża nie spuszczała z Maugera macierzyńskiego spojrzenia. Powiedziała z uwielbieniem w głosie:

— Co za urwis, co za dzieciak z niego! I jaki młody na swój wiek!

Kiedy wysączyliśmy już kieliszeczek orzechówki, kapitan Mauger postanowił uhonorować mnie oprowadzeniem po ogrodzie. Róża, przepraszając, że z powodu astmy nie może nam towarzyszyć, poleciła, byśmy nie zabawili tam zbyt długo.

— Zresztą — żartowała — będę was miała przez cały czas na oku.

Kapitan prowadził mnie alejkami wśród rabatów obrzeżonych bukszpanem i grządek pełnych kwiatów. Najpiękniejsze wymieniał z nazwy, dodając za każdym razem, że ta świnia Lanlaire takich nie ma. Nagle zerwał jakiś pomarańczowy kwiatek, mało znany, bardzo piękny, i obracając delikatnie w palcach jego łodygę spytał:

— A ten już panienka jadła?

To dziwaczne pytanie tak dalece mnie zaskoczyło, że aż oniemiałam. Kapitan zapewnił:

— A ja już jadłem. Ma świetny smak... Jadłem już wszystkie kwiaty, jakie, się tu znajdują. Jedne są lepsze... drugie gorsze... jeszcze inne takie sobie... Chodzi o to, że ja jem wszystko.

Mrugnął do mnie okiem, mlasnął językiem, poklepał się po brzuchu i powtórzył głośniej, jakby rzucał jakieś wyzwanie:

— Ja jem wszystko. Tak jest!

Z tonu, jakim kapitan obwieścił mi ten dziwaczny zwyczaj, tę zasadę, domyśliłam się od razu, że jadanie wszystkiego stanowi wielką dumę jego życia. Pomyślałam sobie, że będzie zabawne trochę poschlebiać tej manii:

— Słusznie pan robi, panie kapitanie.

— Z całą pewnością — odpowiedział z dumą. — Jadam nie tylko rośliny, ale i zwierzęta, i to zwierzęta niejadalne, których nikt nigdy nie próbował... Bo ja jem wszystko.

W dalszym ciągu spacerowaliśmy wokół ukwieconych grządek, po wąskich alejkach, kołysały się nad nimi piękne korony, niebieskie, żółte, czerwone... Wydawało mi się, że kapitan, patrząc na te kwiaty, czuje, jak radośnie w nim podryguje żołądek. Z lekkim mlaskaniem przesuwał językiem po spękanych wargach, trochę się śliniąc. Po chwili odezwał się znów:

— Wyznam ci coś... Nie ma takiego owada, takiego ptaszka czy takiej glisty, której bym już nie jadł. Jadłem tchórze i żmije, szczury i świerszcze, jadłem gąsienice. Jadłem już wszystko. Wiedzą o tym w całej okolicy, o tak! Każdy, kto znajdzie jakieś stworzenie, obojętne, martwe czy żywe, o którym nic nie wie, od razu powiada sobie: „Trzeba to zanieść kapitanowi Mauger". Przynosi... i ja je zjadam. Zwłaszcza zimą, kiedy przy wielkich chłodach przelatują tędy nieznane ptaki... lecą z Ameryki, a może z jeszcze dalszych stron. Przynoszą je do mnie i ja je zjadam. Założę się, że nie ma na świecie człowieka, który zjadł tyle różnych rzeczy, co ja. Jem wszystko.

Po przechadzce wróciliśmy przed dom i zasiedli z powrotem pod akacją.

Już się zbierałam do wyjścia, gdy kapitan wykrzyknął:

— Ach, muszę pannie Celestynie pokazać coś ciekawego! Na pewno nigdy w życiu nie widziała panna czegoś takiego.

I zawołał donośnym głosem:

— Kleber! Kleber! Wyjaśnił mi:

— Kleber to moja łasica. Istny fenomen. I znów zawołał:

— Kleber! Kleber!

W tym momencie na gałęzi tuż nad nami wyjrzał z zielonych i złocistych liści różowy pyszczek i para czarnych oczu, bardzo żywych i nad wyraz bystrych.

— Wiedziałem, że jest gdzieś w pobliżu. Chodź no tu, Kleber. Psst...

Zwierzątko, rozpłaszczone na gałęzi, śmiało przeskoczyło na pień i zaczęło po nim ostrożnie schodzić, zagłębiając pazurki w korze. Białe futerko, płowo cętkowane, poruszało się zwinnie, wdzięcznie, wyginając się jak wąż. Dotknąwszy ziemi, w dwóch susach znalazło się na kolanach kapitana, który uszczęśliwiony zaczął je głaskać.

— Och, dobry Kleber. Och, śliczny, kochany Kleberek...

Odwrócił się w moją stronę:

— Czy panna Celestyna widziała kiedy tak oswojoną łasicę? Chodzi ze mną po ogrodzie jak pies. Ledwie ją zawołam, a już jest, unosi do góry łebek i merda ogonem. Jada razem z nami, sypia razem z nami. Kocham to stworzonko, daję słowo... jak człowieka. Uważa panna, panno Celestyno, dawano mi za nią trzysta franków i nie przyjąłem. Nie oddałbym jej i za tysiąc franków... i za dwa tysiące. Kleber, tutaj!

Zwierzątko uniosło główkę, spojrzało na pana i zaczęło się wspinać po jego ciele. Kiedy już dosięgało, ramion, owinęło się po niezliczonych czułościach i pieszczotach wokół szyi kapitana jak szal. Róża nie odzywała się słowem. Wydawało mi się, że drażni ją cała ta scena.

I w tym momencie w mojej głowie powstał szatański pomysł.

— Założę się — powiedziałam nagle — założę się, panie kapitanie, że pan by nie zjadł swojej łasicy?

Kapitan patrzył na mnie z głębokim zdziwieniem, a później z ogromnym smutkiem. Oczy zrobiły mu się zupełnie okrągłe, wargi drżały...

— Klebera... — mamrotał — zjeść Klebera?

Widać było, że nigdy nie pomyślał o takiej możliwości, on, który jadł wszystko. A teraz jakby objawił się przed nim całkiem nieznany świat, przedziwnie smakowity.

— Założę się — powtórzyłam z całym okrucieństwem — że pan nie zje swojej łasicy.

Przerażony, zaniepokojony, poruszony jakąś zagadkową i niepohamowaną podnietą, stary kapitan podniósł się z ławki. Czułam, że jest niebywale podniecony.

— Niech no panienka to jeszcze raz powtórzy — wyjąkał.

Kładąc nacisk na każde słowo, powiedziałam z mocą po raz trzeci:

— Założę się, że pan nie zje swojej łasicy!

— Ja nie zjem mojej łasicy? Panienka mówi, że ja nie zjem mojej łasicy? Tak panna Celestyna powiedziała? No to zaraz zobaczymy. Ja jem wszystko!

Udusił łasicę. Jednym, szybkim ruchem złamał zwierzątku kręgosłup, tak, jak łamie się chleb, i rzucił je, całkiem już bezwładne, na piasek alejki, krzycząc do Róży:

— Dziś wieczór zrobisz mi z niej potrawkę!

I wymachując rękami jak wariat poleciał zamknąć się w domu.

Poznałam wtedy, co to jest prawdziwa, nie dająca się wyrazić zgroza. Całkiem jeszcze oszołomiona tym. potwornym uczynkiem, w którym miałam przecież swój udział, wstałam, żeby już odejść. Byłam bardzo blada. Róża odprowadzając mnie uśmiechała się.

—Wcale nie żałuję tego, co się stało — wyznała. — Za bardzo kochał tę łasicę. A ja nie chcę, żeby on w ogóle kochał cokolwiek. Już i tak uważam, że zanadto kocha te swoje kwiaty...

Po chwili milczenia dodała:

— On nigdy ci tego nie daruje. To człowiek, któremu nie wolno się sprzeciwiać. Cóż robić? To były wojskowy...

A po paru krokach, znowu:

— Uważaj, moja mała. Już w okolicy zaczynają cię brać na języki. Chyba ktoś widział cię przed paru dniami w ogrodzie z panem Lanlaire. Postępujesz nieostrożnie, wierzaj mi. Uwiedzie cię pięknymi słówkami, jeśli już tego nie zrobił... Krótko mówiąc, uważaj. Z takim mężczyzną jak on... no, przypomnij sobie. Wystarczy raz jeden... i już jest dziecko.

Zamykając za mną furtkę, dodała:

— A więc do zobaczenia. Muszę się teraz zabrać do gotowania tej potrawki.

Przez całą resztę dnia miałam przed oczyma ciałko zamordowanej łasicy, porzucone na piasku alejki.

Wieczorem, przy kolacji, kiedy podawałam owoce, pani zwróciła się do mnie bardzo surowo:

— Jeśli lubisz śliwki, to powinnaś mnie o nie poprosić... zastanowię się, czy można ci je dać... ale nie wolno brać samej.

Odpowiedziałam:

— Nie jestem złodziejką, proszę pani, i nie lubię śliwek.

Pani nie ustępowała:

— Powiedziałam ci już, że wzięłaś śliwki. Odparłam:

— Jeśli ma mnie pani za złodziejkę, niech mi to pani udowodni.

Pani wyrwała mi z rąk talerz ze śliwkami:

— Pan dziś rano zjadł pięć... a było trzydzieści dwie... teraz jest dwadzieścia pięć. Musiałaś więc dwie ściągnąć. Żeby mi się to więcej nie powtórzyło. Miała rację. Zjadłam dwie śliwki. Przeliczyła je przedtem. No nie! Jak żyję, nie zetknęłam się z czymś takim!

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej