John Reed

DZIESIĘĆ DNI KTÓRE WSTRZĄSNĘŁY ŚWIATEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ  PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

PRZYPISY AUTORA

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU I

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU II

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU III

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU IV

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU V

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VI

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VII

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VIII

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU IX

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU X

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU XI

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU XII

ŹRÓDŁA

DZIESIĘĆ DNI KTÓRE WSTRZĄSNĘŁY ŚWIATEM

John Reed

WSTĘP

Książka niniejsza jest odcinkiem skondensowanej historii opowiedzianej tak, jak ją widziałem. Jedynym moim zamiarem jest podanie dokładnego sprawozdania z wypadków Rewolucji Październikowej, kiedy to bolszewicy na czele robotników i żołnierzy zdobyli władzę w Rosji i oddali ją w ręce Rad.

Rzecz prosta, że najwięcej piszę o stolicy i sercu powstania — o „czerwonym Piotrogrodzie". Czytelnik winien jednak pamiętać, że wszystkie zdarzenia piotrogrodzkie zostały prawie dokładnie powtórzone, z większym lub mniejszym nasileniem, w różnych odstępach czasu w całej Rosji.

W niniejszej książce, pierwszej spośród kilku, które piszę obecnie, muszę się ograniczyć do podania kroniki tych wydarzeń, które sam obserwowałem i przeżywałem lub też zaczerpnąłem ich opis z wiarogodnych źródeł. Właściwą kronikę poprzedzają dwa rozdziały dające zarys ogólny tła i przyczyn rewolucji. Zdaję sobie sprawę, że te dwa rozdziały utrudnią czytanie, lecz są one niezbędne dla zrozumienia następnych.

Czytelnikowi nasunie się wiele pytań. Co to jest bolszewizm? Jaki system rządów stworzyli bolszewicy? Jeśli przed Rewolucją Październikową bolszewicy walczyli o Konstytuantę, to dlaczego potem rozpędzili ją siłą zbrojną? Dlaczego burżuazja, występująca pierwotnie przeciw Konstytuancie, zaczęła walczyć o nią wtedy, gdy niebezpieczeństwo bolszewizmu wystąpiło w całej pełni?

Na te pytania ani też na wiele innych nie mogę odpowiadać tutaj. W innej swej pracy, Od Korniłowa do Brześcia Litewskiego, opisuję przebieg rewolucji, aż do zawarcia pokoju z Niemcami włącznie. Tam piszę również o pochodzeniu i działalności organizacji rewolucyjnych, wyjaśniam ewolucję powszechnych nastrojów, rozwiązanie Konstytuanty, ustrój państwa radzieckiego oraz podaję przebieg i rezultaty pertraktacji w Brześciu Litewskim.

Dla zrozumienia procesu dochodzenia do władzy bolszewików należy wziąć pod uwagę, że rosyjskie życie ekonomiczne i armia rosyjska nie uległy rozprzężeniu 7 listopada 1917 roku, lecz na wiele miesięcy przedtem, jako logiczny rezultat procesu, który rozpoczął się już w roku 1915. Sprzedajni reakcjoniści rządzący dworem carskim — z całą świadomością postanowili doprowadzć Rosję do zguby po to, aby zawrzeć odrębny pokój z Niemcami. Teraz wiemy już, że zarówno brak broni na froncie, który spowodował wielki odwrót armii w lecie roku 1915, jak również brak żywności w wojsku i w wielkich miastach oraz załamanie się przemysłu i komunikacji w 1916 roku — wszystko to były poszczególne akty gigantycznej kampanii sabotażowej, w porę przerwanej przez rewolucję marcową.

W ciągu pierwszych kilku miesięcy nowego reżimu sytuacja wewnętrzna kraju i zdolność bojowa armii poprawiły się wyraźnie, jakkolwiek rewolucja, która nagle dała wolność stu sześćdziesięciu milionom najbardziej na świecie ciemiężonych ludzi, spowodowała nie lada chaos.

Jednak „miesiąc miodowy" nie trwał długo. Klasy posiadające chciały tylko politycznej rewolucji, która odebrałaby władzę carowi, a oddała ją im. Pragnęły one uczynić Rosję republiką konstytucyjną na wzór Francji lub Stanów Zjednoczonych lub też monarchią konstytucyjną na wzór Anglii. Z drugiej strony, szerokie masy ludowe chciały prawdziwej demokratyzacji rolnictwa i przemysłu.

W książce Russia's Message, opisującej rewolucję 1905 roku, William English Walling charakteryzuje bardzo trafnie nastrój robotników rosyjskich, którzy później mieli prawie jednogłośnie opowiedzieć się za bolszewizmem:

Wiedzieli oni (robotnicy), że jeżeli władza wpadnie w ręce innej klasy, to nawet przy wolnym rządzie może się zdarzyć, że będą przymierali głodem...

Rosyjski robotnik jest rewolucjonistą, ale nie jest gwałcicielem ani dogmatykiem, ani też nie jest pozbawiony inteligencji. Gotów jest stanąć na barykadach — zna je dobrze — ale chyba on jeden wśród robotników całego świata zna je z własnego doświadczenia. Jest gotów i chce walczyć ze swym ciemięzcą— klasą kapitalistyczną — aż do końca; jednakże nie ignoruje istnienia innych klas, wymaga od nich tylko, aby w nadciągającej groźniej próbie sił stanęły po jednej lub po drugiej stronie...

Wszyscy oni (robotnicy) przyznają, że nasz (amerykański) ustrój polityczny jest lepszy niż ich, ale bynajmniej nie palą się do zamiany jednego despoty na drugiego (tzn. cara na klasę kapitalistyczną)...

Nie po to rosyjscy robotnicy byli rozstrzeliwani, traceni setkami w Moskwie, Rydze i Odessie, więzieni tysiącami w każdym rosyjskim więzieniu i trzymani na zesłaniu w pustyniach i okręgach polarnych, aby w zamian otrzymać wątpliwe przywileje robotników z Goldfields i Cripple Creek...

Tak więc w Rosji, podczas wojny prowadzonej z zewnętrznym nieprzyjacielem, rozwijała się na tle rewolucji politycznej rewolucja socjalna, zakończona tryumfem bolszewizmu.

Dyrektor wrogiego rządowi radzieckiemu Rosyjskiego Biura Informacyjnego w Ameryce, mr A. J. Sack, powiada w swej książce pt. The Burth of the Russian Democracy:

Bolszewicy stworzyli własny gabinet z premierem Włodzimierzem Leninem i ministrem Spraw Zagranicznych Lwem Trockim. Natychmiast po rewolucji marcowej stało się widoczne, że ich dojście do władzy jest nieuniknione. Historia bolszewików po rewolucji jest historią ich ciągłego rozwoju...

Cudzoziemcy, a zwłaszcza Amerykanie, podkreślają często „ignorancję" robotników rosyjskich. To prawda, że brak im politycznego wyrobienia ludów zachodnich, ale za to są świetnie wyszkoleni w umiejętności dobrowolnego organizowania się. W roku 1917 rosyjskie spółdzielnie spożywców liczyły ponad dwanaście milionów członków, a same chociażby rady są wspaniałym dowodem organizacyjnego geniuszu mas rosyjskich. Poza tym w całym świecie nie ma chyba ludu równie oswojonego z teorią socjalistyczną i jej praktycznym zastosowaniem.

William English Walling charakteryzuje ich w sposób następujący:

Większość robotników rosyjskich umie czytać i pisać. W kraju panuje już od kilku dat tak silne wrzenie, że nie tylko posiadają oni jako przywódców inteligentniejsze jednostki ze swojej klasy, ale mogą też wynosić korzyści z kontaktu z dużą częścią równie (rewolucyjnie uosobionych klas wykształconych, które zwróciły się do ludu pracującego ze swymi ideami politycznego i socjalnego odrodzenia Rosji...

Wielu pisarzy tłumaczy swą wrogość dla rządu radzieckiego tym, że ostatnia faza rewolucji rosyjskiej była po prostu walką elementów „przyzwoitych" z brutalnym bolszewizmem. Tymczasem właśnie klasy posiadające, widząc wzrost potęgi ludowych organizacji rewolucyjnych, usiłowały je zniszczyć i wstrzymać bieg rewolucji. Aby móc osiągnąć ten cel, klasy posiadające uciekały się do rozpaczliwych środków. Zdezorganizowano transport i sprowokowano zamieszki wewnętrzne, aby zgnębić rząd Kiereńskiego i rady; zamknięto sklepy i pochowano opał i surowce, aby zgnieść komitety fabryczne; wprowadzono karę śmierci w wojsku i bezczynnie przyglądano się porażkom na froncie, aby złamać komitety armii na froncie.

Wszystko to tylko dolewało oliwy do bolszewickiego ognia, w odpowiedzi bowiem bolszewicy głosili walkę klasową i proklamowali władzę Rad.

Między tymi dwiema krańcowościami, pośród partii, które całkowicie lub tylko połowicznie popierały bolszewików, znajdowali się tzw. „umiarkowani" socjaliści, mienszewicy, socjalrewolucjoniści oraz kilka mniejszych ugrupowań. (Również i te grupy były atakowane przez klasy posiadające, ale własne ich teorie osłabiły w nich zdolność stawiania oporu.

Z grubsza mówiąc — mienszewicy i socjalrewolucjoniści uważali, że Rosja jeszcze nie dojrzała ekonomicznie do rewolucji socjalnej; twierdzili oni, że możliwa jest tylko rewolucja polityczna. Według nich masy rosyjskie nie były jeszcze przygotowane do przejęcia władzy, tak że wszelkie próby w tym kierunku doprowadziłyby, ich zdaniem, nieuchronnie do reakcji, którą jakiś niecny kombinator polityczny mógłby wyzyskać dla odbudowy starego reżimu. Następstwem tego rozumowania była obawa „umiarkowanych" socjalistów przed wyzyskaniem władzy, którą w pewnej chwili musieli przyjąć.

Sądzili oni, że Rosja musi przejść wszystkie stadia ekonomicznego i politycznego rozwoju, które przechodziła Europa zachodnia, by dopiero potem, wraz z całym światem, wejść na drogę prawdziwego socjalizmu. Dlatego też zgadzali się z klasami posiadającymi, że Rosja musi przede wszystkim zostać państwem parlamentarnym — zresztą z pewnymi ulepszeniami w stosunku do demokracji zachodniej. W rezultacie żądali współpracy w rządzie z klasami posiadającymi.

Stąd był już tylko jeden krok do popierania klas posiadających. „Umiarkowani" socjaliści potrzebowali burżuazji, ale ta ostatnia ich nie potrzebowała. Tak więc musieli ministrowie socjalistyczni odstępować krok po kroku od swego programu, podczas gdy klasy posiadające stawały się coraz bardziej wymagające.

W końcu, gdy bolszewicy skończyli ze wszystkimi fałszywymi kompromisami, mienszewicy i socjalrewolucjoniści okazali się bojownikami klas posiadających... To samo zjawisko daje się dzisiaj zauważyć prawie na całym świecie...

Mnie się wydaje, że bolszewicy nie byli siłą destrukcyjną, odwrotnie — sądzę, że partia bolszewicka była jedyną partią w Rosji posiadającą pozytywny program i siłę niezbędną dla przeprowadzenia go w kraju. Gdyby się im nie udało zdobyć władzy, to nie wątpię, że wojska imperialistycznych Niemiec byłyby w Piotrogrodzie i Moskwie w grudniu, a Rosja byłaby znów uciskana przez cara...

Dzisiaj, po całym roku rządów radzieckich, wciąż jeszcze jest przyjęte określanie powstania bolszewickiego mianem „awantura". Rzeczywiście, była to awantura, nawet jedna z najwspanialszych awantur, w jakie wdał się kiedykolwiek rodzaj ludzki. Dzięki tej awanturze wtargnęły do historii masy pracujące, dla których prostych, a zarazem wielkich pragnień wszystko postawiono na kartę. Cała machina do przeprowadzenia podziału ziemi obszarników między chłopów była już z góry przygotowana. Dla wprowadzenia w życie planu kontroli robotników nad przemysłem były już zorganizowane komitety fabryczne i związki zawodowe. W każdej wsi, każdym miasteczku, mieście, powiecie lub guberni rady robotniczych, żołnierskich i chłopskich delegatów były gotowe do przejęcia administracji miejscowej.

Cokolwiek byśmy myśleli o bolszewizmie, pozostanie faktem niezaprzeczonym, że rewolucja rosyjska jest jednym z największych wydarzeń w dziejach ludzkości, a powstanie bolszewickie — zjawiskiem obchodzącym cały świat. Tak samo jak historycy współcześni poszukują wszelkich źródeł zawierających sprawozdania z najmniejszych zdarzeń, jakie miały miejsce podczas Komuny Paryskiej, tak historycy w przyszłości będą chcieli wiedzieć, co się zdarzyło w Piotrogrodzie w listopadzie roku 1917; jakim duchem był ożywiony lud, jak wyglądali, mówili i działali jego przywódcy. Pisząc tę książkę miałem to stale na myśli.

W czasie walki sympatie moje nie były neutralne, ale opowiadając historię tych wielkich dni, starałem się widzieć wydarzenia okiem sumiennego sprawozdawcy, chcącego ustalić prawdę.

J. R. Nowy Jork,

1 stycznia 1919 r.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

TŁO

W końcu września roku 1917 odwiedził mnie w Piotrogrodzie pewien profesor socjologii, obywatel jednego z krajów koalicyjnych. Przyjechał zwiedzić Rosję. W sferach handlowych i intelektualnych powiedziano mu, że rewolucja osłabła. Profesor napisał artykuł o tym, a następnie udał się w podróż po kraju, zwiedzając miasta fabryczne i osiedla chłopskie, przy czym, ku wielkiemu swemu zdumieniu, odniósł wrażenie, że rewolucja dopiero teraz nabiera rozpędu. Wśród robotników i rolników wciąż mocniej rozlegało się żądanie: „Cała ziemia dla chłopów! Wszystkie fabryki dla robotników!" ... Gdyby wybrał się na front, usłyszałby, jak cała armia mówi o pokoju...

Profesor był zdumiony, chociaż nie powinien był dziwić się zanadto — zarówno informacje, jak i spostrzeżenia były słuszne. Klasy posiadające stawały się coraz konserwatywniejsze, masy ludowe — radykalniejsze.

Sfery handlowe i inteligencja sądziły na ogół, że. rewolucja już zaszła dość daleko i trwa zbyt długo; należałoby zaprowadzić porządek. Pogląd ten podzielały panujące grupy „umiarkowanych" socjalistów — mienszewików-oborońców i socjalrewolucjonistów, którzy popierali Rząd Tymczasowy Kiereńskiego.

14 października organ oficjalny „umiarkowanych" socjalistów mówił:

Rewolucja składa się z dwóch aktów: zniszczenia starego i utworzenia nowego sposobu życia. Akt pierwszy trwał dość długo. Teraz czas już przystąpić do drugiego i zrealizować go czym prędzej, albowiem pewien wielki rewolucjonista mawiał: „Spieszmy, przyjaciele, zakończyć rewolucję. Kto przedłuża rewolucję, ten nie będzie zbierał jej owoców..."

Jednakże wśród mas robotniczych, żołnierskich i chłopskich panowało głębokie przekonanie, że „akt pierwszy" jeszcze nie został dograny do końca. Komitety armii na froncie miały ciągle zatargi z oficerami, którzy nie mogli przyzwyczaić się do traktowania żołnierzy po ludzku; na tyłach komitety rolne, wybrane przez chłopów, więziono za usiłowanie wprowadzenia w życie postanowień rządu dotyczących ziemi; robotnicy po fabrykach walczyli z czarnymi listami i lokautami. Nie dość na tym —  powracający emigranci polityczni byli wydalani z kraju jako „niepożądani obywatele"! W niektórych wypadkach ludzie, którzy z zagranicy powracali do swych wiosek, byli ścigani i zamykani w więzieniach za działalność rewolucyjną w roku 1905.

Na najróżniejsze objawy niezadowolenia ludu „umiarkowani" socjaliści mieli jedną odpowiedź: poczekajcie na Konstytuantę, która zbierze się w grudniu. Masy jednak nie chciały poprzestać na tym. Konstytuanta to rzecz dobra, ale istniały przecież jeszcze wciąż te stare bolączki, dla których wybuchła rewolucja rosyjska, a jej ofiary gniły w swej dumnej bratniej mogile na Polu Marsowym. Poprzez Konstytuantę lub bez niej musi być zdobyty pokój, ziemia i robotnicza kontrola nad przemysłem! Konstytuanta jest wciąż i wciąż odkładana... Teraz prawdopodobnie znów ją odłożą i będą to robili tak długo, dopóki lud się nie uspokoi — może nawet dopóki nie złagodzi swych żądań! W każdym razie— rewolucja trwała już osiem miesięcy i mało czym mogła się pochwalić...

Tymczasem żołnierze zaczęli rozwiązywać kwestię pokoju za pomocą zwykłej dezercji, chłopi palili folwarki i zagarniali wielkie majątki ziemskie, a robotnicy sabotowali i strajkowali... Oczywiście było zupełnie zrozumiałe, że fabrykanci, obszarnicy i oficerowie używali wszelkich wpływów, aby nie dopuścić do żadnych demokratycznych kompromisów...

Polityka Rządu Tymczasowego oscylowała między nic nie znaczącymi reformami i wręcz represyjnymi zarządzeniami. Rozporządzenie socjalistycznego ministra Pracy nakazywało wszystkim komitetom robotniczym odbywać zebrania wyłącznie w godzinach pozasłużbowych. Na froncie stale aresztowano „agitatorów" opozycyjnych partii robotniczych, zamykano radykalne gazety i stosowano karę śmierci względem propagatorów rewolucji. Usiłowano rozbroić Czerwoną Gwardię. Dla utrzymania porządku na prowincji wysyłano kozaków...

Wszystkie te metody były popierane przez „umiarkowanych" socjalistów i ich wodzów w ministerstwach. Uważali oni współpracę z klasami posiadającymi za niezbędną. Lud odwracał się od nich i przechodził na stronę bolszewików, którzy trwali przy żądaniu pokoju, ziemi, robotniczej kontroli nad przemysłem i rządu klasy pracującej. We wrześniu 1917 roku doszło do kryzysu. Wbrew przeważającym w kraju nastrojom, Kiereńskiemu i „umiarkowanym" socjalistom udało się stworzyć rząd koalicyjny wraz z klasami posiadającymi; w rezultacie mienszewicy i socjalrewolucjoniści stracili na zawsze zaufanie mas ludowych.

Dobre wyobrażenie o stosunku mas ludowych do „umiarkowanych" socjalistów daje artykuł pt. Socjalistyczni ministrowie, drukowany około połowy października w Raboczij Put' {Droga Robotnicza):

...Oto spis ich usług:

Cereteli: rozbroił robotników, wraz z generałem Połowcewem „uspokoił" zrewolucjonizowanych żołnierzy i poparł karę śmierci w armii.

Skobielew: zaczął od tego, że obiecał odebrać kapitalistom sto procent zysków, a skończył na tym, że... usiłował rozpędzić robotnicze komitety w fabrykach.

Awksientjew: wpakował do więzienia paruset chłopów — członków komitetów rolnych, zamknął kilkadziesiąt robotniczych i żołnierskich gazet.

Czernow: podpisał carski manifest o rozpędzeniu sejmu finlandzkiego.

Sawinkow: zawarł jawne przymierze z Korniłowem. Jeżeli ten „zbawca" ojczyzny nie oddał Piotrogrodu, to stało się to z przyczyn od niego (Sawinkowa) niezależnych.

Zarudny: za błogosławieństwem Aleksińskiego i Kiereńskiego osadził w więzieniu wielu najlepszych bojowników rewolucji, żołnierzy i marynarzy.

Nikitin: wystąpił przeciw kolejarzom w roli zwykłego żandarma.

Kiereński: o tym lepiej już milczeć. Spis jego usług jest zbyt długi.

Zjazd delegatów Floty Bałtyckiej w Helsingforsie uchwalił rezolucję, która zaczynała się następująco:

...żądamy natychmiastowego usunięcia z Rządu Tymczasowego socjalisty w cudzysłowie i bez cudzysłowu — politycznego awanturnika Kiereńskiego, który swym bezwstydnym politycznym szantażem na korzyść burżuazji hańbi i prowadzi do zguby wielką rewolucję, a wraz z nią i cały rewolucyjny naród...

Bezpośrednim rezultatem tego było zwiększenie popularności bolszewików...

Od marca 1917 roku, kiedy rwący potok robotników i żołnierzy, zdobywszy Pałac Taurydzki, zmusił wahającą się Dumę Państwową do objęcia najwyższej władzy w Rosji — każda zmiana biegu rewolucji była dokonywana przez te same masy ludowe: robotników, żołnierzy i chłopów. One to obaliły ministerstwo Milukowa; ich rada ogłosiła światu rosyjskie warunki pokoju „bez aneksji, bez kontrybucji, z prawem samostanowienia narodów"; wreszcie w lipcu — znów spontaniczną powstanie nie zorganizowanego proletariatu, który jeszcze raz szturmował Pałac Taurydzki, żądając przejęcia władzy w Rosji przez Rady.

Bolszewicy, podówczas jeszcze niewielka partia polityczna, stanęli na czele ruchu. Po nieudanym powstaniu (lipcowym) opinia publiczna zwróciła się przeciwko nim i ich oddziały, pozbawione dowódcy, cofnęły się do dzielnicy Wyborgskiej — piotrogrodzkiego St. Antoine. Potem zaczęło się dzikie szczucie bolszewików; setki ludzi, między innymi Trockiego, panią Kołłontaj i Kamieniewa, uwięziono; Lenin i Zinowjew musieli się ukrywać przed policją, gazety bolszewickie były prześladowane i zamykane. Prowokatorzy i reakcjoniści tak wytrwale i głośno wołali, że bolszewicy są niemieckimi agentami, że w końcu cały świat w to uwierzył. Jednakże Rząd Tymczasowy nie mógł poprzeć tych oskarżeń dowodami; dokumenty stwierdzające spisek proniemiecki okazały się sfałszowane; bolszewików wypuszczano z więzienia jednego po drugim bez sprawy, za kaucją lub nawet bez niej. Wreszcie pozostało w więzieniu tylko sześciu...

Bezsilność i niezdecydowanie wiecznie wahającego się Rządu Tymczasowego były argumentem, którego nikt zbić nie umiał. Bolszewicy znów podnieśli tak bliskie masom hasło „cała władza w ręce Rad". Nie było to ograniczeniem się do do wąskich interesów własnej partii, ponieważ większość w radach mieli wtedy właśnie najgorsi wrogowie bolszewików — „umiarkowani" socjaliści. Bolszewicy okazali jeszcze więcej siły. Z surowych, prostych pragnień robotników, żołnierzy i chłopów zbudowali program swej działalności na najbliższą przyszłość. W ten sposób, podczas gdy mienszewicy-oborońcy i socjalrewolucjoniści wplątywali się w kompromis z burżuazją, bolszewicy w błyskawicznym tempie opanowywali masy rosyjskie. W lipcu byli prześladowani i pogardzani, we wrześniu robotnicy stołeczni, marynarze Floty Bałtyckiej i żołnierze już prawie całkowicie byli zdobyci dla ich sprawy. Wrześniowe wybory do władz municypalnych w wielkich miastach były bardzo charakterystyczne: wybrano tylko 18 procent mienszewików i socjalrewolucjonistów, podczas gdy w czerwcu było ich ponad 70 procent.

Zagranica nie umiała wytłumaczyć jeszcze jednego ciekawego zjawiska, a mianowicie faktu, że Centralne Komitety Wykonawcze Rad, Centralne Komitety armii i floty oraz centralne komitety niektórych związków (zwłaszcza związków pracowników poczty i telegrafu i pracowników kolejowych) wyjątkowo gwałtownie przeciwstawiały się bolszewikom. Otóż wszystkie te centralne komitety zostały wybrane jeszcze w połowie lata albo nawet wcześniej, kiedy mienszewicy i socjalrewolucjoniści mieli ogromną ilość zwolenników. Obecnie opóźniały one lub uniemożliwiały nowe wybory. Tak więc, według statutu Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, Ogólnorosyjski Zjazd winien był być zwołany we wrześniu, ale CIK nie chciał go zwołać, pod pozorem, że do Konstytuanty pozostawały tylko dwa miesiące, a w ciągu tego czasu — dawał delikatnie do zrozumienia — rady same zrzekną się władzy. Tymczasem bolszewicy opanowywali wszystkie lokalne rady w kraju, jedną po drugiej, zwyciężając równocześnie w związkach zawodowych i zdobywając zwolenników w szeregach żołnierzy i marynarzy. Rady chłopskie Wciąż jeszcze były konserwatywne, ponieważ uświadomienie polityczne bezwładnej wsi postępowało naprzód bardzo wolno, a partia socjalrewolucjonistów agitowała już chłopów przez całe pokolenie... Ale nawet na wsi zaczął się tworzyć odłam rewolucyjny. Stało się to wyraźne w październiku, gdy lewe skrzydło socjalrewolucjonistów oderwało się od swej partii i stworzyło nową frakcję polityczną — lewicowych socjalrewolucjonistów.

Równocześnie wszędzie dawały się zauważyć oznaki wzmocnienia sił reakcji. Na przykład w Teatrze Trockim w Piotrogrodzie grupa monarchistów przerwała przedstawienie komedii „Grzechy cara", grożąc aktorom samosądem za „obrazę cesarza"! Niektóre gazety zaczęły wzdychać do „rosyjskiego Napoleona". Przezywanie rad robotniczych delegatów (raboczich deputatow) radami psich delegatów (sobaczich deputatow) było bardzo pospolite wśród burżuazyjnej inteligencji.

15 października rozmawiałem z wielkim kapitalistą rosyjskim, Stiepanem Georgijewiczem Lianozowem, rosyjskim Rockefellerem. Z przekonań politycznych był kadetem.

— Rewolucja — powiedział — jest chorobą. Wcześniej czy później obce mocarstwa muszą tu interweniować, tak samo, jak każdy by interweniował, aby wyleczyć chore dziecko i nauczyć je chodzenia. Oczywiście jest to w mniejszym lub większym stopniu niewłaściwe, ale przecież inne narody muszą zrozumieć, jakie niebezpieczeństwo bolszewizm przedstawia dla ich własnych krajów, jak zaraźliwe są takie idee, jak „dyktatura proletariatu" i „światowa rewolucja socjalna"... Istnieje zresztą nadzieja, że interwencja nie będzie konieczna. Transport jest zrujnowany, fabryki zamykają się, a przy tym Niemcy się zbliżają.

Być może, że głód i klęska przywrócą zdrowe zmysły ludowi rosyjskiemu.

Pan Lianozow z zapałem twierdził, że — cokolwiek się stanie — jest niemożliwe, aby fabrykanci i kupcy zgodzili się na istnienie robotniczych komitetów fabrycznych lub pozwolili na jakikolwiek udział robotników w kierowaniu przemysłem.

— Co do bolszewików, to z nimi można się załatwić za pomocą jednej z dwóch metod. Rząd może ewakuować Piotrogród i ogłosić stan oblężenia, a wtedy wojskowy dowódca okręgu da sobie radę z tymi panami bez zbytecznych formalności... Albo też, jeżeliby na przykład Konstytuanta wykazywała pewne utopijne tendencje, to można ją będzie rozpędzić przy pomocy siły zbrojnej...

Zbliżała się zima — straszliwa rosyjska zima. Słyszałem, jak mówiono o tym w sferach przemysłowo-handlowych: „Zima zawsze była najlepszym przyjacielem Rosji; może teraz uwolni nas od rewolucji". Na froncie, bez cienia antuzjazmu, nieszczęsna armia umierała z głodu wśród mrozów. Koleje stawały, żywności było coraz mniej, fabryki zamykano. Zrozpaczone masy wołały, że burżuazja sabotuje sprawy aprowizacyjne i powoduje klęski na froncie. Ryga została poddana bezpośrednio po publicznym oświadczeniu generała Korniłowa: „Czyż nie powinniśmy poświęcić Rygi, aby kosztem tego przywrócić w kraju poczucie obowiązku?"*

Amerykanie nie mogą uwierzyć, że walka klasowa może dojść do takiej zajadłości, ale ja sam. spotkałem na froncie północnym oficerów, którzy szczerze twierdzili, że wolą porażkę wojskową od współpracy z komitetami żołnierskimi. Sekretarz piotrogrodzkiego oddziału partii kadetów powiedział mi, że upadek życia ekonomicznego w kraju jest spowodowany kampanią mającą na celu zdyskredytowanie rewolucji. Pewien dyplomata (koalicyjny, którego nazwisko obiecałem zachować w tajemnicy, potwierdził to na podstawie własnych wiadomości. Wiem o pewnych kopalniach węgla w pobliżu Charkowa, które zostały podpalone lub zatopione przez właścicieli, o fabrykach włókienniczych w Moskwie, w których inżynierowie psuli maszyny przy opuszczaniu stanowisk, o urzędnikach kolejowych przyłapanych przez robotników na niszczeniu lokomotyw...

Ogromna część klasy posiadającej wolała Niemców niż rewolucję, nawet niż Rząd Tymczasowy, i nie wahała się mówić o tym otwarcie. W rosyjskiej rodzinie, u której mieszkałem, przedmiotem rozmów przy obiedzie było prawie zawsze nadejście Niemców, niosących „praworządność i porządek"... Spędziłem pewien wieczór w mieszkaniu kupca moskiewskiego. Podczas herbaty jedenastu osobom przy stole postawiono pytanie, co wolą — Wilhelma czy też bolszewików? Dziesięć głosów przeciw jednemu było za Wilhelmem...

Spekulanci wykorzystywali ogólny chaos, aby zgarniać ogromne majątki i wydawać je na nieprawdopodobne orgie albo przekupywanie urzędników państwowych. Żywność i opał ukrywano lub cichaczem wysyłano do Szwecji. W ciągu pierwszych czterech miesięcy rewolucji grabiono prawie jawnie rezerwowe zapasy żywności z wielkich magazynów miejskich w Piotrogrodzie, aż doszło do tego, że zapas zboża, który miał żywić miasto przez dwa lata, zmalał tak bardzo, że nie starczyło go nawet na jeden miesiąc... Zgodnie z oficjalnym komunikatem ostatniego ministra Aprowizacji w Rządzie Tymczasowym, kawę kupowano we Władywostoku hurtem po dwa ruble za funt, a konsument w Piotrogrodzie płacił trzynaście. W większych miastach we wszystkich magazynach leżały tony żywności i odzieży, ale kupować mogli tylko bogaci.

W pewnym  prowincjonalnym mieście poznałem kupiecką rodzinę, która stała się rodziną spekulantów-maradiorów (bandyci; hieny cmentarne), jak ich nazywają Rosjanie. Trzej synowie uchylili się od służby wojskowej za pomocą przekupstwa. Jeden spekulował żywnością, drugi sprzedawał nielegalnie jakimś tajemniczym idywiduom z Finlandii złoto z kopalni nad Leną, trzeci zaś posiadał większą część akcji pewnej fabryki czekolady, która zaopatrywała lokalne kooperatywy pod warunkiem, że w zamian będą mu one dostarczały wszystkiego, czego potrzebował. W ten sposób, gdy masy ludowe dostawały po ćwierć funta czarnego chleba na kartkę, on miał pod dostatkiem białego pieczywa, cukru, herbaty, cukierków, ciastek i masła... A równocześnie — z jakim oburzeniem rodzina ta wołała „tchórze!", gdy żołnierze na froncie nie mogli już walczyć z zimna, głodu i wyczerpania... Jak się „wstydzili być (Rosjanami"... A jakimi „rozbójnikami" byli bolszewicy, gdy w końcu znaleźli i zarekwirowali wielkie zapasy ukrytej żywności.

Pod osłoną tej zewnętrznej zgnilizny kłębiły się w tajemniczy sposób stare, ciemne siły, bardzo czynne i nie zmienione od chwili upadku Mikołaja II. Agenci osławionej ochrany pracowali dla cara, przeciwko carowi, dla Kiereńskiego, przeciwko niemu, słowem — dla każdego, kto płacił... Wszelkiego rodzaju podziemne organizacje, najczęściej o czarnosecinnym charakterze, pracowały w ukryciu nad przywróceniem reakcji w tej czy innej postaci.

Przez tę atmosferę przekupstwa i potwornego kłamstwa przedzierała się dzień w dzień jedna czysta nuta — potężniejący głos bolszewików: „Cała władza w ręce Rad! Cała władza dla prawdziwych przedstawicieli milionowych rzesz robotników, żołnierzy i chłopów! Chleba! Ziemi! Końca bezmyślnej wojny! Końca tajnej dyplomacji, spekulacji, zdrady!... Rewolucja jest w niebezpieczeństwie, a z nią i sprawa wszystkich ludów na świecie!..."

Walka proletariatu z mieszczaństwem, rad z rządem, która się rozpoczęła w pierwszych dniach marca, zbliżała się do punktu kulminacyjnego. Rosja, przeskakując od razu ze średniowiecza do wieku dwudziestego, pokazywała zdumionemu światu śmiertelną walkę dwóch rewolucji — politycznej i socjalnej...

Jakże zdumiewająca była żywotność rewolucji rosyjskiej po tylu miesiącach głodowania i rozczarowań! Burżuazja powinna była lepiej znać swoją własną Rosję. Od pełnego rozpędu rewolucyjnej „choroby" dzielił już kraj niewielki okres czasu...

Oglądając się na Rosję sprzed Rewolucji Październikowej , mamy wrażenie, że widzimy kraj z innej epoki, konserwatywny w nieprawdopodobnym stopniu. Jakże jednak prędko przyzwyczailiśmy się do nowego, szybszego tempa życia! Rosyjscy politycy tak gwałtownie przesunęli się na lewo, że kadeci zostali postawieni poza prawem, jako „wrogowie ludu", Kiereński stał się „kontrrewolucjonistą", „umiarkowani" wodzowie socjalistyczni, jak Cereteli, Dan, Liber, Goc i Awksientjew okazali się zbyt reakcyjni dla swych własnych zwolenników, a ludzie tacy, jak Wiktor Czernow lub nawet Maksym Gorki, należeli do prawego skrzydła... Około połowy grudnia roku 1917 grupa wodzów partii socjalrewolucjonistów odwiedziła prywatnie Sir George Buchanana, ambasadora angielskiego. Ludzie ci usilnie prosili ambasadora, aby o ich wizycie nikomu nie wspominał, ponieważ i bez tego „uważano, że są zbyt prawicowi". — I pomyśleć tylko — mówił Sir George — że jeszczeprzed rokiem rząd mój zakazał mi przyjąć Milukowa, ponieważ był on tak niebezpiecznie lewy!

Wrzesień i październik to najgorsze miesiące rosyjskiego, a zwłaszcza piotrogrodzkiego roku. Mroczne, szare niebo, dnie coraz krótsze; bezustanne, na wskroś przejmujące deszcze. Pod nogami (błoto, gęste, śliskie i lepkie, wszędzie porozmazywane ciężkimi butami, a większe tym razem niż zwykle z powodu kompletnego załamania się administracji miejskiej. Od Zatoki Fińskiej dmie silny, wilgotny wiatr. Chłodna mgła kłębi się na ulicach. W nocy — zarówno ze względów oszczędnościowych, jak i ze strachu przed zeppelinami— świecą tylko nieliczne światełka rzadkich latarni. W prywatnych mieszkaniach elektryczność można palić tylko od szóstej do dwunastej, bo potem przerywają dopływ prądu, a świece kosztują po czterdzieści centów sztuka, nafty zaś prawie dostać nie można. Od trzeciej w nocy do dziesiątej rano panują w mieście  kompletne ciemności. Ilość włamań i rozbojów wzrosła. Po domach mężczyźni, uzbrojeni w nabite karabiny, kolejno pełnią wartę.

Tak oto było za Rządu Tymczasowego.

Z tygodnia na tydzień coraz mniej żywności, Dzienna racja chleba spadła z półtora funta na funt; potem na trzy ćwierci, pół, wreszcie na ćwierć funta. Pod koniec był tydzień zupełnie bez chleba. Cukru przyznawano dwa funty na miesiąc, ale te dwa funty trzeba było dostać, a to się rzadko udawało. Za tabliczkę czekolady albo funt pozbawionych smaku cukierków płacono wszędzie od siedmiu do dziesięciu rubli, to znaczy co najmniej dolara. Mleka wystarczało zaledwie dla połowy dzieci piotrogrodzkich; większa część hoteli i prywatnych domów nie widywała go w ogóle przez całe miesiące. W sezonie owocowym sprzedawano jabłka i gruszki na rogach ulic prawie po rublu za sztukę... Po mleko, chleb, cukier i tytoń należało długie godziny wystawać w ogonkach na przenikliwym, deszczu. Wracając do domu po całonocnych zebraniach, widywałem, jak jeszcze przed świtem zaczyna się tworzyć chwost (ogon), złożony przeważnie z kobiet. Niektóre z dziećmi na rękach... Carlyle powiada w swej Rewolucji francuskiej, że Francuzi mają większą od innych zdolność do wystawania w ogonkach. Rosja zaczęła się przyzwyczajać do tego jeszcze w roku 1915, za panowania Mikołaja "Błogosławionego", i z przerwami trwało to do lata. roku 1917, od kiedy stało się to już normalnym, zwykłym po rządkiem rzeczy. Wyobraźcie sobie tych nędznie przy odzianych ludzi, przez całe dnie wystających na mroźnych ulicach Piotrogrodu podczas rosyjskiej zimy. Przysłuchiwałem się rozmowom w kolejkach po chleb; poprzez zadziwiającą łagodność rosyjskiego tłumu przebijały się od czasu do czasu gorzkie, gryzące słowa niezadowolenia...

Teatry, oczywiście, były czynne co wieczór, nie wyłączając niedziel. Karsawina wystąpiła z nowym baletem w Teatrze Maryjskim i wszyscy miłośnicy tańca spieszyli, by ją ujrzeć. Szalapin śpiewał. W Teatrze Aleksandryjskim wznowiono „Śmierć Iwana Groźnego" Tołstoja, w opracowaniu scenicznym Meyerholda. Pamiętam, że właśnie na tym przedstawieniu zauważyłem ucznia carskiej szkoły paziów w galowym stroju, stojącego w czasie antraktów na baczność przed pustą lożą cesarską, z której zdarto wszystkie orły... Kriwoje Zierkało wystawiało Reigen („Deszcz") Schnitzlera, we wspaniałej oprawie scenicznej.

Jakkolwiek Ermitaż i inne galerie obrazów ewakuowano do Moskwy, to jednak co tydzień była wystawa. Całe gromady kobiet spośród inteligencji uczęszczały na wykłady z dziedziny sztuki, literatury i popularnej filozofii. Teozofowie mieli wyjątkowo czynny sezon. Armia Zbawienia, po raz pierwszy w historii wpuszczona do Rosji, oblepiała mury ogłoszeniami o ewangelicznych zebraniach, które równocześnie bawiły i zdumiewały audytorium rosyjskie...

Jak zwykle bywa w takich wypadkach, drobnomieszczańskie, konwencjonalne życie szło w mieście swoim zwykłym trybem, starając się jak najbardziej ignorować rewolucję. Poeci pisali wiersze o wszystkim — tylko nie o rewolucji. Malarze-realiści malowali sceny ze średniowiecznej historii Rosji — byle nie tykać rewolucji. Młode panie z prowincji przyjeżdżały do stolicy uczyć się francuskiego i śpiewu. Młodzi, przystojni oficerowie obnosili po korytarzach hotelowych swe czerwone, haftowane złotem baszłyki  i pięknie inkrustowane szable kaukaskie. Panie ze sfer urzędniczych przychodziły do znajomych na herbatę, niosąc w mufce małą, złotą lub srebrną cukierniczkę-cacko i kawałek chleba. Marzyły o tym, aby car wrócił albo żeby Niemcy nadeszli, lub też żeby się stało coś takiego, co by załatwiło kwestię służących... Córka moich znajomych powróciła pewnego razu do domu histerycznie zdenerwowana, ponieważ konduktorka w tramwaju nazwała ją „towarzyszką".

A dokoła nich — ogromna Rosja w mękach tworzyła nowy świat.

Służące, które traktowano zwykle jak zwierzęta i którym prawie nic nie płacono, zbliżały się do niezależności. Para trzewików kosztowała ponad sto rubli, a ponieważ przeciętna miesięczna pensja służącej wynosiła około trzydziestu pięciu, przeto służące nie chciały stać w ogonkach i niszczyć własnego obuwia. Nie dość na tym. W nowej Rosji każdy mężczyzna i każda kobieta mieli prawo głosu; ukazywały się gazety robotnicze, mówiące o nowych i zdumiewających rzeczach; pojawiły się rady i związki zawodowe. Izwozczicy (dorożkarze) mieli swój związek zawodowy i byli również reprezentowani w piotrogrodzkiej radzie. Kelnerzy i służący hotelowi byli zorganizowani i odmawiali przyjmowania napiwków. W restauracjach na ścianach umieszczali napisy: „Tu. nie przyjmują napiwków" albo „To, że ktoś zarabia na życie usługując przy stole, nie może być powodem do obrażania go przez proponowanie napiwku".

Na froncie żołnierze walczyli z oficerami i uczyli się samorządu w swych komitetach. Po fabrykach komitety fabryczne, te wyjątkowe rosyjskie organizacje, nabierały doświadczenia i siły w realizowaniu swej historycznej misji — walki ze starym porządkiem. Cała Rosja uczyła się czytać i czytała; czytała rzeczy  polityczne, ekonomiczne i historyczne, ponieważ lud pragnął wiedzieć... W każdym dużym mieście i w większości małych, przyfrontowych miasteczek każda ... frakcja polityczna miała własną gazetę, czasem nawet kilka. Tysiące organizacji wydawały setki tysięcy broszur, którymi zalewały armie, wsie, fabryki i ulice. Pragnienie oświaty, tak długo tłumione, wybuchło po rewolucji z żywiołową siłą. Z samego tylko Instytutu Smolnego przez pierwszych sześć miesięcy wychodziły codziennie tony, wagony i pociągi literatury, rozchodzącej się po całym kraju. Rosja była nienasycona i wchłaniała materiał do czytania z taką chciwością, z jaką gorący piasek wchłania wodę. A materiał ten to nie były bajki, fałszowana historia, rozcieńczona religia lub tania, deprawująca powieść — były to socjalne i ekonomiczne teorie, filozofia, dzieła Tołstoja, Gogola i Gorkiego...

Poza tym było jeszcze żywe słowo, i to w takiej ilości, że w  porównaniu z nim „potop mowy francuskiej", o którym mówi Carlyle, wydawał się mizernym strumyczkiem. Odczyty, dyskusje, przemówienia — w teatrach, cyrkach, szkołach, klubach, izbach rad, lokalach związków, (koszarach... Wiece w okopach na froncie, na łąkach wiejskich, w fabrykach... Co za wyjątkowy widok przedstawia Putiłowskij Zawod (Zakłady Putiłowskie), gdy wielkim strumieniem wylewa się z niego czterdziestotysięczny tłum, idący słuchać mów socjaldemokratów, socjalrewolucjonistów, anarchistów, w ogóle każdego, ktokolwiek i ilekolwiek chciałby mówić... Przez całe miesiące każdy róg ulicy w Piotrogrodzie i we wszystkich innych miastach rosyjskich był trybuną publiczną. Improwizowane dyskusje wybuchały w pociągach, tramwajach, wszędzie...

A ogólnorosyjskie konferencje i zjazdy, przyciągające ludzi z dwóch części świata; a zjazdy rad, kooperatyw, ziemstw, narodowości, duchowieństwa, chłopów, partii politycznych; a Narada Demokratyczna, Konferencja Moskiewska, Rada Republiki Rosyjskiej! W Piotrogrodzie stale odbywały się trzy albo cztery zjazdy jednocześnie! Próby ograniczenia czasu, trwania przemówień spełzały na niczym; na każdym wiecu każdy miał pełną swobodę wyrażania swych myśli...

Przyjechaliśmy na front XII Armii, obok Rygi gdzie w błocie beznadziejnych okopów, boso, z wyniszczonymi twarzami i sinym ciałem, przeświecającym poprzez łachmany ubrania, ginęli od chorób wycieńczeni ludzie. Widząc nas, zrywali się i podbiegali, pytając gorączkowo: „Czyście przywieźli coś do czytania?"

Chociaż wiele było widocznych, zewnętrznych oznak dokonanej zmiany; chociaż posąg Katarzyny Wielkiej przed Teatrem Aleksandryjskim trzymał czerwoną chorągiewkę w ręce; chociaż na wszystkich budynkach publicznych powiewały czerwone chorągwie, czasem zresztą wyblakłe, a orły i inicjały cesarskie były zerwane lub zakryte; chociaż wyniośli gorodowyje (policjanci miejscy) zostali zastąpieni przez dobrodusznych i nie uzbrojonych milicjantów mieszczańskich, patrolujących na ulicach — to jednak spotykało się wiele fantastycznych anachronizmów. Na przykład Tabel o rangach (lista rang) Piotra Wielkiego, którą narzucił on Rosji żelazną ręką, obowiązywała jeszcze w całej rozciągłości. Prawie każdy, od ucznia wzwyż, nosił przepisowy dla jego stanowiska uniform z insygniami cesarskimi na guzikach i naramiennikach. Około piątej popołudniu ulice pełne były starszych panów z teczkami, w uniformach. Być może, że — wracając do domu po pracy w ogromnych, podobnych do koszar ministerstwach lub innych instytucjach rządowych — obliczali w myśli, jakiej śmiertelności trzeba wśród ich zwierzchników, aby mogli się oni zbliżyć do oczekiwanego tak długo czynu (urzędu) asesora kolegialnego albo tajnego radcy — z perspektywą przeniesienia w stan spoczynku na dobrej emeryturze, a może i z Krzyżem Św. Anny...

Ciekawa jest przygoda senatora Sokołowa, który w pełnym rozkwicie rewolucji przyszedł pewnego dnia na posiedzenie senatu w cywilnym ubraniu i nie został wpuszczony, ponieważ nie nosił carskiej liberii!

Na takim to tle chaosu i rozczłonkowania całego narodu rozwijało się widowisko powstania rosyjskich mas ludowych...

ROZDZIAŁ DRUGI

NADCIĄGAJĄCA BURZA

We wrześniu generał Korniłow ruszył na Piotrogród. Pokusił się o zdobycie wojskowej dyktatury nad Rosją, a spoza jego pleców wyjrzała nagle opancerzona pięść burżuazji, zuchwale usiłującej zgnieść rewolucję. W spisek Korniłowa wmieszani byli niektórzy ministrowie socjalistyczni, nawet Kiereńskiego nie ominęły podejrzenia o współudział. Sawinkow wezwany przez komitet centralny partii socjalrewolucjonistów, której był członkiem, do wytłumaczenia się ze stawianych mu zarzutów — odmówił wyjaśnień i został z partii wydalony. Komitety żołnierskie aresztowały Korniłowa, (wielu generałów otrzymało dymisję, kilku ministrów zawieszono w czynnościach i gabinet upadł.

Kiereński usiłował stworzyć nowy rząd z udziałem partii burżuazyjnej — kadetów. Własna jego partia (socjalrewolucjoniści) kazała mu kadetów usunąć, ale Kiereński odmówił posłuszeństwa i zagroził,  że w razie nalegania zrezygnuje z misji tworzenia gabinetu. Nastroje ludu były jednak w tej chwili tak wyraźne, że Kiereński nie śmiał przeciwstawić się. Władzę objął tymczasowy dyrektoriat, złożony z pięciu ministrów z Kiereńskim na czele. Dyrektoriat miał pełnić władzą do chwili rozstrzygnięcia sprawy.

Afera korniłowska zbliżyła wszystkie partie socjalistyczne — zarówno „umiarkowanych", jak i socjalrewolucjonistów — łącząc je w usilnym dążeniu do samoobrony. Nie powinno było być więcej Korniłowów. Konieczne było stworzenie nowego rządu, odpowiedzialnego przed elementami popierającymi rewolucję. Dlatego też CIK zaproponował organizacjom demokratycznym przysłanie delegatów na Naradę Demokratyczną, która miała się odbyć w Piotrogrodzie we wrześniu.

W łonie CIK-u zarysowały się wkrótce trzy kierunki. Bolszewicy domagali się zwołania Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad i oddania mu władzy. Centrum socjalrewolucjonistów, prowadzone przez Czernowa, lewicowi socjalrewolucjoniści pod wodzą Kamkowa i Spiridonowej, mienszewicy-internacjonaliści z Martowem na czele i centrum mienszewików, reprezentowane przez Bogdanowa i Skobielewa, połączyły się w żądaniu czysto socjalistycznego rządu. Cereteli, Dan i Liber na czele prawego skrzydła mienszewików i prawica socjalrewolucjonistów z Awksientjewem i Gocem obstawali przy tym, że klasy posiadające muszą być reprezentowane w nowym rządzie.

Prawie równocześnie bolszewicy zdobyli większość w radzie piotrogrodzkiej oraz w radach Moskwy, Kijowa, Odessy i innych miast.

Przerażeni mienszewicy i socjalrewolucjoniści, kierujący ClK-iem, doszli do wniosku, że właściwie Korniłow jest mniej niebezpieczny niż Lenin, i zmienili sposób wybierania przedstawicieli na Naradę Demokratyczną w tym duchu, że kooperatywy i inne zrzeszenia konserwatywne mogły wprowadzać więcej swoich ludzi. Jednakże nawet tak przygotowane zebranie głosowało pierwotnie za rządem koalicyjnym bez kadetów. Tylko jawna groźba Kiereńskiego, że poda się do dymisji, oraz rozpaczliwe krzyki „umiarkowanych" socjalistów: „Republika jest w niebezpieczeństwie!" skłoniły Naradę do przyjęcia (nieznaczną większością głosów) zasady koalicji z  burżuazją i sankcjonowania utworzenia pewnego rodzaju doradczego parlamentu, nie posiadającego żadnej mocy ustawodawczej, nazwanego „Tymczasową Radą Republiki Rosyjskiej". W nowym gabinecie klasy posiadające miały faktycznie najwięcej do powiedzenia, a w Tymczasowej Radzie Republiki Rosyjskiej zajmowały nieproporcjonalnie wielką ilość miejsc.

W rzeczy  samej CIK nie reprezentował już prawdziwych poglądów rad i bezprawnie odmawiał zwołania Drugiego Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad, który winien był się odbyć we wrześniu. CIK nie miał zamiaru zwoływać ani nawet pozwolić na zwołanie tego Zjazdu. Oficjalny organ CIK-u Izwiestija (Wiadomości) zaczął czynić aluzje do tego, że działalność rad ma się ku końcowi i, być może, wkrótce będą one rozwiązane... W tym samym okresie nowy rząd ogłosił, że w zakres jego polityki wchodzi również likwidacja „nieodpowiedzialnych organizacji", tj. rad.

W odpowiedzi na to bolszewicy zwołali rady na Ogólnorosyjski Zjazd do Piotrogrodu w dniu 2 listopada, nawołując je równocześnie do przejęcia władzy w Rosji. Jednocześnie wycofali się z Tymczasowej Rady Republiki Rosyjskiej, oświadczając, że, nie chcą zasiadać w „rządzie zdrady ludu". Wycofanie się bolszewików nie przyniosło jednak spokoju niefortunnej Radzie. Klasy posiadające, znalazłszy się w niej u steru; władzy, przeszły do ataku.

Kadeci oznajmili, że rząd nie miał prawa ogłaszać Rosji republiką, i żądali zastosowania surowych środków w armii i flocie, aby zgnieść komitety żołnierzy i marynarzy. Jednocześnie atakowali rady. Po przeciwnej stronie sali obrad — mienszewicy-internacjonaliści i lewicowi socjalrewolucjoniści żądali natychmiastowego pokoju, ziemi dla chłopów i robotniczej kontroli nad przemysłem, jednym słowem — opowiadali się faktycznie za programem bolszewickim.

Słyszałem, jak Martow przemawiał odpowiadając kadetom. Stał na mównicy zgarbiony, jak człowiek śmiertelnie chory (zresztą był nim istotnie), i — potrząsając palcem w kierunku ławek z prawej strony sali — mówił ochrypłym, ledwo dosłyszalnym głosem:

— Nazywacie nas defetystami, ale prawdziwi defetyści to ci, którzy wyczekują odpowiedniego momentu, aby zawrzeć pokój, ci, którzy wciąż i wciąż odkładają ten pokój, aż do chwili, w której z armii rosyjskiej nic nie pozostanie, do chwili, w której Rosja stanie się przedmiotem targów różnych grup imperialistycznych... Próbujecie narzucić ludowi rosyjskiemu politykę dyktowaną interesami burżuazji. Sprawa pokoju musi być rozpatrzona niezwłocznie... Wtenczas przekonacie się, że ci, których nazywacie agentami niemieckimi, owi zimmerwaldczycy*, którzy przygotowywali przebudzenie świadomości mas demokratycznych na całym świecie, nie pracowali na próżno...

Między tymi dwiema krańcowościami wahali się mienszewicy i socjalrewolucjoniści, mimo woli popychani w lewo przez rosnące wciąż niezadowolenie mas. Głęboka nienawiść podzieliła Radę Republiki na wrogie grupy.

Taka była sytuacja, gdy nadeszła wieść o paryskiej konferencji sprzymierzeńców i wysunęła na plan pierwszy palącą sprawę polityki zagranicznej...

Teoretycznie wszystkie socjalistyczne partie w Rosji były za jak najszybszym zawarciem pokoju na warunkach demokratycznych. Już w maju 1917 roku rada piotrogrodzka, którą wtedy rządzili mienszewicy i socjalrewolucjoniści, ogłosiła słynne rosyjskie warunki pokoju. Rada żądała od sprzymierzeńców zwołania konferencji dla omówienia celów wojny. Konferencja paryska miała się odbyć w sierpniu, potem odłożono ją na wrzesień, październik, a teraz była już wyznaczona ostatecznie na 10 listopada.

Rząd Tymczasowy mianował dwóch przedstawicieli na konferencję — reakcyjnego generała Aleksiejewa i ministra Spraw Zagranicznych Tereszczenkę. Rady ze swej strony wybrały Skobielewa i wydały manifest, który miał mu służyć za instrukcję: był to ów słynny nakaz. Rząd Tymczasowy nie uznawał Skobielewa ani jego nakazu, sprzymierzeni ambasadorzy również protestowali. Skończyło się tak, że w angielskiej Izbie Gmin Bonar Law na zapytanie w tej sprawie odpowiedział chłodno: „O ile mi wiadomo, to konferencja paryska w ogóle nie będzie omawiała celów wojny, natomiast zajmie się omówieniem metod dalszego jej prowadzenia...

Konserwatywna prasa rosyjska była tym zachwycona, a bolszewicy wołali: „Patrzcie, dokąd zaprowadziła mienszewików i socjalrewolucjonistów taktyka kompromisów!"

Cała wielomilionowa armia rosyjska na froncie liczącym tysiące kilometrów huczała i burzyła się jak morze podczas przypływu. Do stolicy napływały setki delegacji Wołających „pokoju, pokoju!"

Poszedłem do cyrku „Modern", znajdującego| się po drugiej stronie rzeki. Miał się tam odbyć jeden z wielkich wieców ludowych.. Wiece takie odbywały się w całym mieście i z nocy na noc gromadziły coraz więcej publiczności. Cały ciemny, ponury amfiteatr, oświetlony jedynie pięcioma lampeczkami zwisającymi na cienkim drucie, był natłoczony od areny aż pod sam dach. Żołnierze, marynarze, robotnicy, kobiety — wszyscy słuchali z tak natężoną uwagą, jakby ich życie miało od tego zależeć. Przemawiał żołnierz z jakiejś 548 dywizji.

— Towarzysze! — wołał, a w głosie jego i rozpaczliwych gestach odbijała się najprawdziwsza męka. — Nawołują nas z góry do coraz większych i większych ofiar, a tych, którzy mają wszystko, nie ruszają. Prowadzimy wojnę z Niemcami. Czy zapraszamy generałów niemieckich do pracy w naszym sztabie? Nie... A przecież tak samo wojujemy z kapitalistami, których jednak zapraszamy do swego rządu... Żołnierz powiada: „Pokażcie mi, o co ja walczę! Czy o wolną Rosję, czy może o Konstantynopol? O demokrację czy o rozbójników kapitalistycznych? Jeżeli potraficie mi udowodnić, że bronię rewolucji, to pójdę do walki nawet bez zmuszania za pomocą kary śmierci".

Kiedy ziemia będzie należała do chłopów, fabryki do robotników, a władza do rad, wtedy będziemy wiedzieli, że mamy o co walczyć, i będziemy walczyć!

Wszędzie, po wszystkich koszarach, fabrykach, rogach ulic, niezliczone ilości mówców żołnierskich; wszyscy przemawiali za zakończeniem wojny, twierdząc, że jeśli rząd nie uczyni energicznego wysiłku zmierzającego do zawarcia pokoju — armia opuści okopy i żołnierze rozejdą się do domów.

Przedstawiciel VIII Armii mówił:

— Jesteśmy słabi, w każdej kompanii zostało tylko kilku ludzi... Jeżeli nam nie dadzą butów, żywności i posiłków, to wkrótce pozostaną puste okopy. Pokój albo zaopatrzenie we wszystko, czego trzeba!... Niech rząd kończy wojną albo zaopatrzy armię!...

W imieniu 46 artyleryjskiej brygady syberyjskiej:

— Oficerowie nie chcą pracować z naszymi komitetami, zdradzają nas na korzyść nieprzyjaciela i stosują karę śmierci wobec naszych agitatorów. Cieszą się przy tym poparciem kontrrewolucyjnego rządu. Myśmy myśleli, że rewolucja przyniesie pokój, ale teraz rząd nie pozwala nawet mówić o tym, podczas gdy sam nie daje nam żywności, nawet tyle, ile trzeba, aby wyżyć, ani amunicji koniecznej do walki...

A z Europy dochodziły pogłoski o pokoju kosztem Rosji...

Niezadowolenie wzrastało również na skutek wiadomości o traktowaniu wojsk rosyjskich we Francji. Pierwsza brygada usiłowała zastąpić oficerów komitetami żołnierskimi, wzorując się na swych towarzyszach w Rosji; żądała  równocześnie wysłania do ojczyzny, odmawiając wykonania rozkazu wyjazdu do Salonik. Otoczono ją i morzono głodem, a potem wystawiono na ogień artyleryjski, zabijając wiele ludzi...

29 października poszedłem do biało-czerwonej marmurowej sali Pałacu Maryjskiego, gdzie zasiadała Rada Republiki. Chciałem posłuchać expose Tereszczenki o polityce zagranicznej rządu. Cały wyczerpany kraj spragniony pokoju oczekiwał tego exposé z ogromną niecierpliwością.

Wysoki młody człowiek, ubrany bez zarzutu, gładko ogolony, z wystającymi kośćmi policzkowymi, wygłaszał cicho swoje starannie ułożone, do niczego nie obowiązujące przemówienie... Nic... Te same ogólniki o zgnieceniu militaryzmu niemieckiego przy pomocy sprzymierzeńców, o „państwowych interesach" Rosji, o „kłopotach" spowodowanych przez nakaz Skobielewa. W zakończeniu była kwintesencja tego przemówienia.

— Rosja jest wielką potęgą i cokolwiek by się zdarzyło — wielką potęgą pozostanie! My wszyscy musimy jej bronić, musimy pokazać, że jesteśmy obrońcami wielkiego ideału i dziećmi wielkiego mocarstwa.

Nikt nie był zadowolony. Reakcjoniści chcieli „silnej" imperialistycznej polityki; partie demokratyczne żądały zapewnienia, że rząd będzie dążył do pokoju...

Podaję artykuł wstępny z Raboczij i Sołdat (Robotnik i Żołnierz), organu bolszewickiej rady piotrogrodzkiej:

ODPOWIEDŹ RZĄDU DLA OKOPÓW

Minister Spraw Zagranicznych, pan Tereszczenko, wygłosił wielką mowę o wojnie i pokoju. Co też powiedział armii i ludowi ten najbardziej milczący spośród naszych ministrów?

Po pierwsze — jesteśmy mocno związani z naszymi sprzymierzeńcami (nie z ludami, lecz z rządami).

Po drugie — demokracja nie powinna dyskutować nad możliwością czy też niemożliwością prowadzenia kampanii zimowej. Decydować powinny rządy sprzymierzone.

Po trzecie — ofensywa 1 lipca (18 czerwca) była błogosławionym i szczęśliwym wypadkiem (o następstwach ofensywy Tereszczenko nie wspominał).

Po  czwarte — to nieprawda, że rządy sprzymierzone nie troszczą się o nas. „Minister posiada pewne enuncjacje naszych Sprzymierzeńców". (Enuncjacja? A czyny? A zachowanie floty angielskiej? A pertraktacje króla angielskiego z wygnanym kontrrewolucjonistą, generałem Gurko? O tym wszystkim minister milczał).

Po piąte — nakaz dla Skobielewa jest zły: ani sprzymierzeńcy, ani rosyjscy dyplomaci nie są zadowoleni z niego.

Na konferencji sprzymierzonych musimy wszyscy mówić „jednym językiem".

Czy to już wszystko? Wszystko. Jakież więc jest wyjście? Wiara w sprzymierzeńców i w Tereszczenkę. Kiedy wreszcie pokój nastąpi? Wtenczas, gdy sprzymierzeńcy pozwolą.

Taka jest odpowiedź, jaką Rząd Tymczasowy daje okopom w sprawie pokoju.

Na tle rosyjskiej polityki zaczęły się zarysowywać niewyraźne kontury złowrogiej siły — kozactwa. Nowaja Żizń (Nowe Życie), gazeta Gorkiego, zwracała uwagę czytelników na zachowanie kozaków:

Podczas dni lutowych kozacy nie strzelali do ludu, za czasów Korniłowa nie przyłączyli się do zdrajcy. Od biernej lojalności przechodzą oni do czynnego ataku politycznego. Będąc dotąd tłem rewolucji, poczynają teraz wysuwać się na pierwszy plan sceny.

Ataman dońskich kozaków, Kaledin, otrzymał od Rządu Tymczasowego dymisję za udział w aferze Korniłowa, jednakże kategorycznie odmówił posłuszeństwa i osiadł w Nowoczerkasku z trzema potężnymi armiami kozackimi. Stamtąd groził rządowi i tani przygotowywał tajne spiski. Siła, którą reprezentował, była tak wielka, że rząd musiał udawać, iż nie spostrzega niesubordynacji. Nie dość na tym, rząd był zmuszony do formalnego uznania Rady Związku Armii Kozackich i zdelegalizowania świeżo utworzonej sekcji kozackiej rad...

W pierwszych dniach października zjawiła się u Kiereńskiego delegacja kozaków, w bezczelny sposób żądając zaprzestania wszelkiej napaści na Kaledina i czyniąc wyrzuty premierowi, że daje posłuch radom. Kiereński zgodził się zostawić Kaledina w spokoju.

Podobno miał się wtedy wyrazić w ten sposób: „W oazach przywódców rad ja jestem despotą i tyranem... Co do Rządu Tymczasowego, to nie tylko nie opiera się on na radach, ale w ogóle uważa samo ich istnienie za godne pożałowania".

Równocześnie inna delegacja kozacka złożyła wizytę ambasadorowi angielskiemu i pertraktując z nim, po prostu mówiła o sobie jako o reprezentacji „wolnego ludu kozackiego".

Nad Donem powstało coś w rodzaju republiki kozackiej. Kubański okręg ogłosił się niezależnym państwem kozackim. Uzbrojeni kozacy rozpędzili rady Jekaterynburga i Rostowa nad Donem i zdemolowali lokal związku zawodowego górników w Charkowie. Ruch kozacki był we wszystkich swych przejawach antysocjalistyczny i militarystyczny. Przewodziła temu ruchowi szlachta wraz z wielkimi posiadaczami ziemskimi, jak Kaledin, Korniłow, generałowie Dutow, Karaułow i Bardiż, przy poparciu wielkich kupców i bankierów moskiewskich....

Stara Rosja rozpadła się w szybkim tempie. Ruchy nacjonalistyczne na Ukrainie, w Finlandii, Polsce, Białorusi stawały się coraz silniejsze i odważniejsze. Rządy lokalne, kierowane przez klasy posiadające, dążyły do autonomii i odmawiały posłuszeństwa Piotrogrodowi. Senat fiński w Helsingforsie uchwalił, aby nie pożyczać pieniędzy Rządowi Tymczasowemu, ogłosił Finlandię państwem autonomicznym i domagał się wycofania wojsk rosyjskich. Burżuazyjna rada w Kijowie zaczęła tworzyć armię narodową i tak rozciągnęła granice Ukrainy, że zamknęły one w sobie najbogatsze rolnicze obszary południowej Rosji daleko na wschód, aż po sam Ural. Ukraiński premier Winniczenko napomykał o odrębnym pokoju z Niemcami, a Rząd Tymczasowy był bezradny. Syberia i Kaukaz żądały osobnych konstytuant. We wszystkich tych krajach zaczynała się już okrutna walka między władzami miejscowymi i radami delegatów robotniczych i żołnierskich.

Chaos zwiększał się z dnia na dzień. Setki tysięcy żołnierzy uciekało z frontu i przelewało się po kraju ogromnymi, nie zorganizowanymi masami. W guberniach twerskiej i tambowskiej chłopi, zmęczeni czekaniem na ziemię i doprowadzeni do ostateczności przez surowe represje rządu, palili folwarki i wyrzynali dziedziców. Potężne strajki i lokauty wstrząsnęły Moskwą, Odessą i kopalniami węgla w Zagłębiu Donieckim. Transport był sparaliżowany, armia przymierała głodem, w wielkich miastach nie było chleba...

Rząd, rozrywany przez partie demokratyczne i reakcyjne, nie mógł nic poradzić; gdy jednak coś musiał przedsięwziąć, to zawsze działał w interesie klas posiadających. Dla zaprowadzenia porządku we wsiach i zlikwidowania strajków używano kozaków. Władze rządowe w Taszkiencie rozwiązały miejscową radę. Rada Ekonomiczna, stworzona w Piotrogrodzie dla odbudowania zachwianego ekonomicznego życia kraju, utknęła na martwym punkcie, nie mogąc zlikwidować konfliktu między kapitałem i pracą, i została rozwiązana przez Kiereńskiego. Wojskowi starego reżimu, popierani przez kadetów, żądali zastosowania surowych środków dla przywrócenia dyscypliny w armii i we flocie. Na próżno szanowany ogólnie admirał Werderewski, minister Marynarki, i generał Werchowski, minister Spraw Wojskowych, usiłowali przekonać wszystkich, że armię i flotę może zbawić tylko nowa, dobrowolna, demokratyczna dyscyplina, oparta na współpracy z komitetami żołnierskimi i marynarskimi. Rady ich po prostu ignorowano.

Wydawać się mogło, że reakcjoniści postanowili sprowokować gniew ludu. Zbliżał się proces Korniłowa. Prasa burżuazyjna coraz otwarciej występowała w jego  obronie, nazywając go „wielkim patriotą rosyjskim". Obszczeje Dieło (Sprawa Ogółu), gazeta Burcewa, wyraźnie żądała dyktatury Korniłowa, Kaledina i Kiereńskiego.

Pewnego dnia rozmawiałem z Burcewem w loży prasowej Rady Republiki. Niska, przygarbiona postać, pomarszczona twarz, za grubymi szkłami oczy krótkowidza, włosy w nieładzie i broda przyprószona siwizną.

— Zapamiętaj moje słowa, młodzieńcze! Rosja potrzebuje silnego człowieka. Już czas przestać myśleć o rewolucji i zjednoczyć się przeciwko Niemcom. Głupcy z nas, głupcy, żeśmy pobili Korniłowa; a za głupcami stoją agenci niemieccy. Lepiej by było, gdyby Korniłow zwyciężył...

Na skrajnej prawicy utrzymywały się organy słabo zamaskowanych monarchistów; Narodnyj Tribun Puryszkiewicza, Nowaja Ruś i Żiwoje Słowo wzywały jawnie do wytępienia rewolucyjnej demokracji...

23 października odbyła się bitwa morska z eskadrą niemiecką w Zatoce Ryskiej. Rząd począł planować ewakuację stolicy pod pozorem niebezpieczeństwa zagrażającego Piotrogrodowi. Najpierw wielkie zakłady pracujące dla celów wojskowych miały być wywiezione i rozmieszczone po całej Rosji, potem sam rząd miał przenieść się do Moskwy. Bolszewicy zaczęli natychmiast wołać, że rząd opuszcza czerwoną stolicę tylko po to, aby osłabić rewolucję. Rygę już sprzedali Niemcom, teraz chcą zdradzić Piotrogród!

Burżuazyjna prasa promieniała. „W Moskwie — mówiła kadecka gazeta Riecz (Mowa) — rząd może prowadzić swe prace w atmosferze spokojnej, nie zakłóconej przez anarchistów". Rodzianko, przywódca prawego skrzydła partii kadeckiej, pisał w Utro Rossii

(Poranek Rosji), że zdobycie Piotrogrodu przez Niemców byłoby błogosławieństwem, ponieważ zniszczyłoby rady i Rosja pozbyłaby się rewolucyjnej Fioły Bałtyckiej.

Piotrogród jest w niebezpieczeństwie (pisano). Myślę sobie: „niech Bóg ma w swej opiece Piotrogród". Obawiają się, że jeśli Piotrogród zostanie stracony, to zginą centralne organizacje rewolucyjne. Na to powiem: będę zadowolony, jeśli one zginą, ponieważ oprócz nieszczęść — nic Rosji nie przyniosą...

Z wzięciem Piotrogrodu stracimy również i Flotę Bałtycką. Ale nie ma czego żałować, większa część załóg okrętów wojennych jest kompletnie zdemoralizowana...

W obliczu burzy powszechnego niezadowolenia odłożono plan ewakuacji.

A tymczasem Zjazd Rad wisiał nad Rosją jak ciężka chmura, najeżona błyskawicami. Już nie tylko rząd, ale i wszyscy „umiarkowani" socjaliści sprzeciwiali się jego zwołaniu. Centralne Komitety armii i floty, Komitety Wykonawcze niektórych związków zawodowych, rady chłopskie, ale przede wszystkim sam CIK, nie szczędziły trudów, aby nie dopuścić do Zjazdu. Izwiestija i Gołos Sołdata (Głos Żołnierza), gazety założone przez radę piotrogrodzką, ale obecnie znajdujące się w rękach CIK-u, otwarcie napadały na Zjazd Rad, popierane przez całą artylerię gazet partii socjalrewolucyjnej, jak Dieło Naroda (Sprawa Ludu) i Wola Naroda (Wola Ludu).

Po całym kraju rozsyłano delegatów, wszystkie druty niosły do rad miejscowych i komitetów armii depesze z instrukcjami nakazującymi wstrzymać lub odłożyć wybory delegatów na Zjazd. Zbierano uroczyste publiczne rezolucje sprzeciwiające się Zjazdowi, oświadczenia, że demokracja jest przeciwna temu zebraniu, którego data jest tak bliska daty Konstytuanty, wywoływano protesty przedstawicieli oddziałów frontowych, Związku Ziemstw, Związku Chłopów, armii kozackich, oficerów, kawalerów Krzyża Św. Jerzego, batalionów szturmowych... Tymczasowa Rada Republiki Rosyjskiej była jednym wielkim chórem niezadowolenia. Cała ogromna maszyneria stworzona przez rosyjską rewolucję lutową pracowała, aby nie dopuścić do Zjazdu Rad...

Po przeciwnej stronie zarysowała się nie skrystalizowana wola proletariatu — robotników, prostych żołnierzy i biednych chłopów. Sporo lokalnych rad znajdowało się już w rękach bolszewików, którzy poza tym dominowali w organizacjach przemysłowego proletariatu zwanych Fabriczno-zawodskije Komitiety (komitety fabryczne), oraz w rewolucyjnych organizacjach armii i floty. W niektórych miejscowościach ludzie, którym nie pozwolono obrać przedstawicieli legalną drogą, zbierali się samorzutnie i wybierali jednego spośród siebie jako delegata do Piotrogrodu. W innych okolicach rozpędzano stare komitety, nie chcące dopuścić do Zjazdu Rad, i wybierano nowe. Podziemne wstrząsy powstania łamały skorupę, która już zaczęła zwolna twardnieć nad powierzchnią ognia rewolucyjnego, śpiącego od kilku miesięcy. Jedynie żywiołowy ruch mas mógł doprowadzić do skutku Ogólnorosyjski Zjazd Rad....

Mówcy bolszewiccy obchodzili codziennie koszary, z pasją atakując „ten rząd wojny domowej".

Pewnego dnia wleźliśmy na natłoczony prom, fetory wlókł się po oceanie błota, między ponurymi fabrykami i ogromnymi cerkwiami, podążając ku rządowej fabryce amunicji, mieszczącej się obok Szlisselburskiego Prospektu (tzw. Obuchowskij Zawod). Wiec odbywał się pomiędzy gołymi ścianami ogromnego, nie wykończonego budynku z cegły. Dokoła trybuny, udrapowanej na czerwono, tłoczyło się dziesięć tysięcy mężczyzn i kobiet, czarno przyodzianych. Ludzie włazili na stosy drzewa lub cegły i wdrapywali się na wysokie, ciemne słupy. Audytorium to było bardzo uważne i często przejawiało swą wolę grzmiącym głosem. Poprzez ciężkie, mroczne chmury tu i ówdzie przeświecało słońce, zalewając czerwonym światłem ramy okien i masę prostych twarzy zwróconych ku nam.

Łunaczarski — szczupła, jakby studencka postać o wrażliwej twarzy artysty — objaśniał, dlaczego władzę muszą przejąć rady. Nic oprócz rad nie może zabezpieczyć rewolucji przed jej wrogami, którzy świadomie rujnują kraj, niszczą armię i stwarzają możliwości dla jakiegoś nowego Korniłowa.

Żołnierz z frontu rumuńskiego, chudy, z tragicznym wyrazem pałającej twarzy, wołał:

— Towarzysze! Umieramy !z głodu na froncie! Sztywniejemy z mrozu! Umieramy za nic! Niech amerykańscy towarzysze zaniosą do Ameryki wieść, że Rosjanie nie poddadzą swojej rewolucji, póki nie umrą! Będziemy się (bronić, póki sił starczy, aż ludy całego świata powstaną i pomogą nam! Powiedzcie robotnikom amerykańskim, aby powstali i walczyli o rewolucję socjalną!

Wtedy wystąpił Pietrowski, smukły, mówiący wolno, bezlitosny:

— Teraz jest pora cna czyny, nie na słowa. Sytuacja ekonomiczna jest zła, ale musimy się do tego przyzwyczaić. Próbują nas wygłodzić i wymrozić... Próbują nas prowokować, ale niech wiedzą, że mogą posunąć się za daleka... Niech wiedzą, że jeśli ośmielą się dotknąć organizacji proletariatu, to zmieciemy ich z oblicza ziemi jak pył!

Prasa bolszewicka zaczęła się gwałtownie rozwijać.

Oprócz dwóch gazet partyjnych, Raboczij Put' i Sołdat, zjawiła się nowa gazeta dla chłopów, Dieriewienskaja Biednota (Biedota Wiejska), o półmilionowym nakładzie dziennym; 17 października pojawił się Raboczij i Sołdat, z artykułem wstępnym, który był krótkim przedstawieniem (bolszewickiego punktu widzenia:

Czwarta zimowa kampania byłaby zgubna dla armii i kraju. Jednocześnie nad rewolucyjnym Piotrogrodem zawisła groźba poddania. Kontrrewolucjoniści cieszą się nieszczęściami ludu... Zrozpaczeni chłopi weszli na drogę otwartego powstania, a posiadacze ziemscy i władze rządowe gromią ich karnymi ekspedycjami. Fabryki i kopalnie zawieszają pracę i są zamykane. Robotników chcą uspokoić za pomocą głodu. Burżuazja i jej generałowie żądają  bezlitosnych środków dla przywrócenia w armii ślepej dyscypliny. Korniłowszczyzna nie śpi. Korniłowcy, popierani przez burżuazję, otwarcie przygotowują się do zerwania Konstytuanty...

Rząd Kiereńskiego idzie przeciw ludowi i prowadzi kraj ku zgubie...

Nasza gazeta zjawia się w dniach groźnych. Będzie ona głosem piotrogrodzkiego proletariatu i garnizonu. Raboczij i Sołdat będzie wytrwale bronić sprawy biedoty wiejskiej.

Lud trzeba ratować od zguby. Rewolucja musi być doprowadzona do końca. Władza musi być odebrana ze zbrodniczych rąk burżuazji i oddana w zorganizowane ręce robotników, żołnierzy i rewolucyjnych chłopów...

Gazeta ta głosiła następujące hasła:

Cała władza Radom — zarówno w stolicy, jak i na prowincji!

Natychmiastowe zawieszenie broni na wszystkich frontach! Uczciwy pokój między ludami!

Cała ziemia wielkich posiadaczy — dla chłopów, bez żadnego odszkodowania!

Kontrola robotników nad przemysłem!

Uczciwie wybrana Konstytuanta!

Warto przytoczyć tutaj urywek z tej samej gazety, będącej organem bolszewików, tak dobrze znanych światu jako agenci niemieccy:

Niemiecki kajzer, splamiony krwią milionów ludzi, chce pchnąć swe wojska na Piotrogród. Wezwijmy na pomoc przeciw niemu niemieckich robotników, żołnierzy, marynarzy i chłopów, którzy nie mniej niż my pragną pokoju... Precz z przeklętą wojną!...

Któż ma wydać takie wezwanie?

Rząd, prawdziwie rewolucyjny rząd, oparty na armii, flocie, proletariacie i chłopstwie... Talki rząd zwróciłby się bezpośrednio, ponad głowami dyplomatów, sprzymierzonych czy nieprzyjacielskich, do wojsk niemieckich, napełniając okopy niemieckie milionami odezw napisanych po niemiecku... Lotnicy nasi mogliby rozrzucić te odezwy w Niemczech...

Tymczasem w Radzie Republiki rozłam między obiema stronami izby pogłębiał się z dnia na dzień.

— Klasy posiadające — wołał lewicowy socjalrewolucjonista Karelin — chcą wykorzystać rewolucyjny aparat rządu, aby przykuć Rosję do wojennego rydwanu sprzymierzeńców! Rewolucyjne partie sprzeciwiają się kategorycznie takiej polityce...

Stary Mikołaj Czajkowski, reprezentujący ludowych socjalistów, przemawiał przeciwko oddaniu ziemi chłopom i stanął po stronie kadetów:

— Musimy natychmiast wprowadzić w armii surową dyscyplinę... Od początku wojny nie przestaję twierdzić, że zbrodnią jest przeprowadzanie socjalnych i ekonomicznych reform w czasie wojennym. Popełniamy tę zbrodnię! Mówię wam to, chociaż jako socjalista nie jestem przeciw tym reformom.

Okrzyki z lewej strony: „Nie wierzymy!" Huczne oklaski z prawicy...

Adżemow, kadet, twierdził, że wyjaśnianie armii, o co walczy, nie jest konieczne, ponieważ każdy żołnierz powinien sam sobie zdawać sprawą z tego, że pierwszym jego zadaniem jest wypędzenie wroga z rosyjskiej ziemi.

Sam Kiereński występował dwukrotnie z namiętnymi przemówieniami, wzywającymi do solidarności narodowej. Pod koniec jednego z przemówień nawet wybuchnął płaczem, Zebrani słuchali go chłodno, przerywając ironicznymi uwagami.

Główna kwatera CIK-u i rady piotrogrodzkiej, Instytut Smolny, znajduje się na krańcach miasta, o parę kilometrów od śródmieścia, nad brzegiem szerokiej Newy. Pojechałem tam tramwajem, który ze ślimaczą prędkością i z jakimiś żałosnym jękiem poruszał się po zabłoconych, wydeptanych ulicach, przepełnionych tłumami. Daleko, przed nami, rysowały się piękne ciemnoniebieskie kopuły ślicznego klasztoru Smolnego, o konturach z przyćmionego złota, a obok ogromna, jakby koszarowa, dwustostopowa fasada Instytutu Smolnego. Nad wejściem do trzypiętrowego gmachu znajdował się wielkich rozmiarów orzeł carski, rzeźbiony w kamieniu. Wydawać się mogło, że szydzi z wchodzących...

Podczas starego reżimu była to słynna pensja dla dziewcząt z arystokracji rosyjskiej pod protektoratem samej carycy. Później Instytut został przejęty przez rewolucyjne organizacje (robotników i żołnierzy. Składał się z przeszło stu wielkich, pustych białych pokoi. Emaliowane szyldziki na drzwiach głosiły wprawdzie: „Wychowawczyni", „IV klasa", „Nauczycielski", ale nad nimi wisiały już oznaki nowego życia — tablice z  niezgrabnymi literami, wskazującymi, gdzie się mieści „Komitet Wykonawczy Rady Piotrogrodzkiej", CIK, „Biuro Spraw Zagranicznych", „Związek żołnierzy-socjalistów", „Komitet Centralny Ogólnorosyjskich Związków Zawodowych", „Komitety fabryczne", „Centralny Komitet Armii", tutaj również znajdowały się lokale partii politycznych i pokoje obrad.

W długich korytarzach z łukowymi sklepieniami, oświetlonych niewielu elektrycznymi lampami, tłoczyli się w pośpiechu żołnierze i robotnicy, niektórzy uginający się pod ciężarem ogromnych plików gazet, odezw i wszelkiego rodzaju drukowanego materiału propagandowego. Odgłos ciężkich butów na drewnianej podłodze stwarzał nieustający i  głęboki, jakby podziemny szum... Na każdym kroku tablice: „Towarzysze! Dla swego własnego zdrowia przestrzegajcie czystości!"

Towarzysze, dla swego własnego zdrowia przestrzegajcie czystości.

Na wszystkich podestach stały długie stoły zawalone literaturą różnych partii politycznych...

Obszerny, niski refektarz, znajdujący się na dole, w dalszym ciągu służył za jadalnię. Za dwa ruble kupiłem kartkę na obiad i stanąłem w kolejce wraz z tysiącem innych wyczekujących przed długimi stołami. Dwadzieścia kobiet i mężczyzn wydzielało za pomocą ogromnych łyżek kapuśniak, kawały mięsa, stosy kaszy i niewielkie kawałki czarnego chleba. Za pięć

kopiejek można było dostać blaszankę herbaty, a z koszyka wyjmowało się tłustą drewnianą łyżkę... Na długich ławkach, wzdłuż drewnianych stołów, tłoczyli się głodni proletariusze. Jedli z wilczym apetytem, rozmawiali z ożywieniem i rubasznie, a głośno żartowali...

Na górze mieściła się jeszcze jedna jadalnia, zarezerwowana dla CIK-u, ale wpuszczali tam wszystkich. Tu można było dostać chleba grubo smarowanego masłem oraz nieskończoną ilość szklanek herbaty...

Na drugim piętrze południowego skrzydła gmachu znajdowała się wielka sala zebrań, dawniej — sala balowa Instytutu. Przedzielona dwoma rzędami białych, masywnych kolumn, wysoka, jasna oświetlona była ozdobnymi żyrandolami o setkach żarówek elektrycznych. W końcu sali wznosiło się podium, stojące między dwoma wysmukłymi, rozgałęzionymi kandelabrami. Za podium złota rama, z której wycięto portret cara. Tutaj w dni uroczyste jaśniały przepychem strojów tłumy oficerów i duchownych otaczających wielkie księżne...

Po drugiej stronie, naprzeciwko sali, znajdowało się biuro komisji mandatowej Zjazdu. Stałem tam przyglądając się nowym delegatom, którzy przybywali co chwila. Byli to przeważnie brodaci żołnierze ogromnego wzrostu, robotnicy w czarnych bluzach i chłopi z długimi włosami. Urzędowała tam jakaś panienka z grupy Jedinstwo Plechanowa. Uśmiechała się pogardliwie.

— Zupełnie inna publiczność niż na pierwszym Zjeździe — zauważyła — popatrzcie, co za ciemnota i wulgarność! Ciemna masa!...

To była prawda. Rosja została wstrząśnięta do głębi i teraz niziny wypływały na wierzch. Komisja mandatowa, mianowana przez stary CIK, odrzucała delegata po delegacie, ponieważ byli rzekomo nieprawidłowo wybrani. Jednakże Karachan, członek bolszewickiego Komitetu Centralnego, uśmiechał się tylko.

— Nic nie szkodzi — powtarzał — gdy nadejdzie właściwy czas, zatroszczymy się już o to, abyście dostali swoje miejsca...

Raboczij i Sołdat mówił:

Zwracamy uwagę delegatów na nowy Ogólnorosyjski Zjazd, na usiłowania niektórych członków komitetu organizacyjnego. Chcą oni zerwać Zjazd rozpowszechniając pogłoski, że się już nie odbędzie, i namawiając delegatów, aby lepiej opuścili Piotrogród... Nie zwracajcie uwagi na te kłamstwa! Zbliżają się wielkie dni...

Było oczywiste, że na 2 listopada jeszcze nie będzie quorum, dlatego też odłożono otwarcie Zjazdu do 7. Cały kraj był już jednak na nogach i mienszewicy z socjalrewolucjonistami, zdając sobie sprawę z własnej klęski, zmienili nagle taktykę. We wszystkich kierunkach szły rozpaczliwe depesze do ich organizacji prowincjonalnych, nawołujące, aby wybierać jak najwięcej „umiarkowanie" socjalistycznych delegatów. Równocześnie Komitet Wykonawczy Rad Chłopskich zwołał nadzwyczajne zebranie Zjazdu  Chłopskiego na 13 grudnia i dokładał wysiłków, aby sparaliżować wszelką akcję, jaką mogliby wszcząć robotnicy i żołnierze.

Cóż mieli bolszewicy czynić? Po mieście krążyły pogłoski, że należy się spodziewać zbrojnej „demonstracji" (wystuplenija) żołnierzy i robotników. Burżuazyjna i reakcyjna prasa przepowiadała powstanie i domagała się, aby rząd aresztował radę piotrogrodzką lub przynajmniej zapobiegł otwarciu Zjazdu. Takie świstki, jak Nowaja Ruś, propagowały powszechną rzeź bolszewików.

Nowaja Żizń, gazeta Gorkiego, zgadzała się z bolszewikami, że reakcjoniści zamierzają zgnieść rewolucję i w razie konieczności trzeba będzie z nimi walczyć siłą zbrojną, ale dowodziła, że wszystkie partie demokracji rewolucyjnej muszą tworzyć jednolity front.

Dopóki demokracja nie zjednoczyła swoich głównych sił, dopóki opór wobec jej  wpływów jest jeszcze dość znaczny — dopóty sama nie będzie ona spieszyła do ataku. Jeśli jednak siły wrogie jej przejdą do ataku, to demokracja rewolucyjna będzie musiała stanąć do walki, aby wziąć władzę w swoje ręce. W takiej sytuacji jej przejście do ataku spotka się z poparciem najszerszych warstw ludu...

Gorki Wskazywał na to, że zarówno gazety reakcyjne, jak i rządowe popychają bolszewików do gwałtu. Ale powstanie (przygotowałoby tylko drogę dla nowego Korniłowa. Gorki żądał ód bolszewików, aby zaprzeczyli fałszywym pogłoskom. W mienszewickim piśmie Dień (Dzień) Potresow wydrukował sensacyjny artykuł z mapą, który jakoby demaskował bolszewicki tajny plan kampanii.

Jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej wszystkie mury pokryły się ostrzeżeniami, odezwami i wezwaniami centralnych komitetów „umiarkowanych" i konserwatywnych partii i CIK-u. Wszystko to nawoływało do unikania jakichkolwiek demonstracji i błagało robotników i żołnierzy, aby nie słuchali agitatorów. Oto na przykład wezwanie sekcji wojskowej partii socjalrewolucjonistów:

Po mieście znów krążą pogłoski o (przygotowywanym powstaniu. Gdzież jest źródło tych pogłosek? Kto albo jaka organizacja inicjuje przemówienia agitatorów? Bolszewicy zapytani o to w CIK-u wypierają się... Jednakże te pogłoski przedstawiają poważne niebezpieczeństwo. Łatwo zdarzyć się może, że pojedyncze gorące głowy, nie licząc się z nastrojami większości masy (robotników, chłopów i żołnierzy, wyciągną część robotników i żołnierzy na ulicę, nawołując ich do powstania.

W strasznych, ciężkich chwilach, które przeżywa Rosja rewolucyjna, takie powstanie mogłoby się z łatwością stać początkiem wojny domowej i zniszczenia wszystkich organizacji proletariatu, pracującego chłopstwa i armii — organizacji stworzonych z takim trudem.

Kontrrewolucjoniści nie omieszkają wykorzystać powstania dla wszczęcia pogromów kontrrewolucyjnych i zerwania (Konstytuanty za pomocą przelewu krwi. Równocześnie kontrrewolucjonista europejski — Wilhelm II — (przygotowuje nowe ciosy.

Precz z wszelkimi zamieszkami! Wszyscy na swoje posterunki!...

28 października rozmawiałem z Kamieniewem w jednym, z korytarzy Smolnego. Był to niewysoki, energicznie gestykulujący mężczyzna, z ostrą rudawą bródką. Nie, był pewien, czy przybędzie dostateczna ilość delegatów.

  — Jeżeli Zjazd się odbędzie — powiedział — to będzie on reprezentował przeważające nastroje ludu. Jeżeli, czego się zresztą spodziewam, większość będzie bolszewicka, będziemy żądali oddania władzy Radom i Rząd Tymczasowy będzie musiał podać się do dymisji...

Wołodarski— wysoki, blady młodzieniec w okularach, o niezdrowym wyglądzie — był o wiele bardziej zdecydowany w poglądach. „Liber-Dan i inni kompromisowcy sabotują Zjazd. Jeżeli uda im się nie dopuścić do Zjazdu, to... cóż, jesteśmy dość trzeźwi, aby nie polegać na tym tylko!"

Pod datą 29 października figurują w moim notesie następujące wyjątki z gazet:

Mohylów (kwatera główna sztabu generalnego). Ściągają tutaj wierne pułki gwardii, dzika dywizja, kozacy i bataliony szturmowe.

Rząd rozkazał junkrom z oficerskich szkół w Pawłowsku, Carskim Sidle i Peterhofie, aby byli gotowi do przybycia do Piotrogrodu.

Junkrzy z Oranienbaumu już przybywają do miasta.

W Pałacu Zimowym zastała zakwaterowana część dywizjonu samochodów pancernych z piotrogrodzkiego garnizonu.

Rządowa fabryka broni w Siestroriecku wydała delegatom robotników piotrogrodzkich, na skutek rozkazu podpisanego przez Trockiego, kilka tysięcy karabinów.

Na wiecu milicji miejskiej dzielnicy Dolnej Litejnej powzięto uchwałę żądającą oddania całej władzy Radom.

Oto tylko przykład ilustrujący powikłane zdarzenia tych gorączkowych dni. Wszyscy wiedzieli, że coś się stanie, ale nikt nie wiedział, co...

W nocy, 30 października, w Smolnym, na posiedzeniu piotrogrodzkiej rady, Trocki piętnował zapewnienia prasy burżuazyjnej, że rada przygotowuje zbrojne powstanie jako „usiłowanie reakcjonistów zmierzające do zdyskredytowania i zerwania Zjazdu Rad..."

— Rada piotrogrodzka — mówił on — nie uchwaliła żadnego wystąpienia. Jeżeli będzie ono konieczne, to my się przed nim nie cofniemy i będziemy mieli poparcie garnizonu piotrogrodzkiego... Oni (rząd) przygotowują kontrrewolucję, na którą my musimy odpowiedzieć zdecydowanym i bezlitosnym atakiem.

To prawda, że rada piotrogrodzka nie uchwaliła Żadnej demonstracji, ale Komitet Centralny Partii bolszewickiej już rozważał sprawę powstania. Komitet obradował przez całą noc 23 października. Cały intelektualny rdzeń partii był obecny, nie brakło również jej wodzów i delegatów piotrogrodzkich robotników i garnizonu. Z intelektualistów jedynie Lenin i Trocki byli za powstaniem; przeciwko powstaniu występowali nawet wojskowi. W głosowaniu większość wypowiedziała się przeciw powstaniu!

Wtedy podniósł się ze swego miejsca zwykły robotnik. Twarz drgała mu z wściekłości.

— Mówię w imieniu piotrogrodzkiego proletariatu — powiedział ostro. — My żądamy powstania! Róbcie, jak chcecie, ale oświadczam wam, że jeżeli dopuścicie do rozpędzenia rad, to my się z wami załatwimy!

Kilku żołnierzy przyłączyło się do niego, po czym sprawę przegłosowano jeszcze raz. Powstanie zwyciężyło...

Niemniej jednak prawe skrzydło bolszewików pod dowództwem Riazanowa, Kamieniewa i Zinowjewa walczyło nadal przeciwko idei zbrojnego powstania. Rankiem 31 października ukazała się w Raboczij Put' pierwsza część Lenina Listu do towarzyszy. Było to jedno z najśmielszych wystąpień propagandowo-politycznych, jakie świat kiedykolwiek widział. Lenin dowodził w nim rzeczowo konieczności powstania, analizując zastrzeżenia Kamieniewa i Riazanowa.

„Albo rezygnacja z hasła cała władza Radom, albo powstanie! Innej możliwości nie ma..."

Tego samego popołudnia przywódca kadetów, Paweł Milukow, wygłosił w Radzie Republiki wspaniałą, lecz gorzką mowę. Napiętnował w niej skobielewski nakaz jako proniemiecki, powiedział, że „rewolucyjna demokracja" prowadzi Rosję do zguby, wyśmiał Tereszczenkę  i otwarcie zakomunikował, że woli dyplomację niemiecką od rosyjskiej... Przez cały czas przemówienia ławy lewicy huczały...

Rząd nie mógł ignorować znaczenia sukcesów propagandy bolszewickiej. 29 października wspólna komisja rządu i Rady Republiki uchwaliła dwa projekty. Jeden oddawał ziemię tymczasowo chłopom, drugi żądał energicznej polityki zagranicznej, zmierzającej do pokoju. Następnego dnia Kiereński zawiesił karę śmierci w armii. Tego samego wieczoru otwarto z wielką ceremonią pierwsze posiedzenie nowej „Komisji umocnienia ustroju republikańskiego i walki z anarchią i kontrrewolucją". O dalszej działalności tej komisji historia nie zachowała najmniejszych śladów... Nazajutrz rano byłem wraz z dwoma innymi korespondentami u Kiereńskiego, celem uzyskania wywiadu. Ostatni to już raz przyjmował dziennikarzy...

— Lud rosyjski — mówił z goryczą — cierpi wskutek przemęczenia ekonomicznego i zawodu, jaki sprawili sprzymierzeńcy. Świat sądzi, że rewolucja rosyjska dobiegła końca. Przestańcie się wreszcie mylić! Rewolucja rosyjska zaczyna, się dopiero...

Może sam nie wiedział, jak prorocze były te słowa...

Całonocne posiedzenie rady piotrogrodzkiej, na którym byłem obecny 30 października, odznaczało się: burzliwością. Większość mieli inteligenci umiarkowanie socjalistyczni, oficerowie, członkowie komitetów armii i CIK-u. Przeciwko nim występowali z prostymi, ale namiętnymi przemówieniami robotnicy, chłopi i szeregowcy.

Jeden z chłopów opowiadał o nieporządkach w Twerze, spowodowanych, według niego, przez aresztowanie komitetów rolnych.

— Ten Kiereński tylko osłania pomieszczików (wielkich posiadaczy ziemskich) — wołał. — Oni wiedzą, że na Konstytuancie my, tak czy owak, zabierzemy im ziemię, i dlatego chcą ją zerwać! Mechanik Zakładów. Putiłowskich opisywał, jak administratorzy zamykają jeden oddział fabryki po drugim, pod pretekstem, że brak opału lub surowców, gdy tymczasem, jak powiadał, komitet fabryczny odnalazł ogromne, ukryte zapasy.

— To jest prowokacja! — mówił dalej — chcą nas zagłodzić albo zmusić do gwałtu!

— Towarzysze! — zaczął jeden z żołnierzy — przynoszę wam pozdrowienia z tych miejsc, gdzie ludzie sami kopią sobie groby i nazywają je okopami!

Na to wstał młody wysoki, chudy żołnierz, o płonących oczach. Przyjęto go rykiem radości. Był to Czudnowski, którego uważano za zabitego jeszcze w lipcowych walkach. Teraz zmartwychwstał.

— Masy żołnierskie już nie dowierzają swoim oficerom. Nawet komitety armii, które odmówiły zwołania naszych rad, zdradziły nas. Masy żołnierskie żądają, aby Konstytuanta odbyła się w tym terminie, na który została zwołana! Ci, którzy ośmielają się ją odwlec, będą, przeklęci, i to nie tylko platonicznie, bo armia ma również i armaty...

Opowiadał, jak odbywały się wybory delegatów do Konstytuanty w V Armii.

— Oficerowie, a zwłaszcza mienszewicy i socjalrewolucjoniści, rozmyślnie starają się unieszkodliwić bolszewików. Naszych gazet nie wolno kolportować w okopach, naszych mówców aresztują...

— Dlaczego nie mówicie najpierw o braku chleba? — zawołał jakiś żołnierz.

— Człowiek nie będzie żył samym chlebem —odpowiedział Czudnowski surowo...

Po nim wystąpił oficer, delegat rady witebskiej, mienszewik-oboroniec.

— Nie to jest ważne, kto ma władzę. Przyczyną naszych nieszczęść nie jest rząd, tylko wojna... a dopóki wojna nie jest wygrana, nie może być żadnych zmian... (Ironiczne śmiechy i szydercze okrzyki). Bolszewiccy agitatorzy to — demagodzy! (Ogólny wybuch śmiechu na sali). Zapomnijmy na chwilę o walce klas... — Dalej już mu nie dali mówić. Pojedynczy głos zawołał: „O! tak, tego byście chcieli!"

Piotrogród w owych dniach przedstawiał bardzo ciekawy widok. Lokale komitetów w fabrykach były zawalone stosami karabinów, kurierzy wchodzili i wychodzili, Czerwona Gwardia uczyła się musztry... We wszystkich koszarach co wieczór odbywały się wiece, a gorące dyskusje ciągnęły się całymi dniami. Ulicami płynęły w mroku wieczornym ogromne tłumy, które przelewały się w górę i w dół po Newskim. O gazety walczono... Rabunki tak się rozpowszechniły, że spacerowanie po przedmieściach było niebezpieczne... Pewnego wieczoru widziałem, jak na ulicy Sadowej tłum złożony z kilkuset ludzi pobił i stratował na śmierć żołnierza schwytanego na kradzieży... Dokoła ogonków, w których drżące z zimna kobiety przez długie godziny wystawały po chleb i mleko, krążyły jakieś tajemnicze indywidua, które szeptały, że Żydzi chowają zapasy żywnościowe, a członkowie rad opływają w dostatki, podczas gdy lud przymiera głodem...

Przy głównym wejściu do Smolnego i przy wszystkich bramach zewnętrznych stali surowi wartownicy, żądający (przepustek. W lokalach komitetów przez całą dobę huczało jak w ulu. Setki żołnierzy i robotników spały na podłodze, zajmując każdy kawałek wolnego miejsca. Na górze, w wielkiej sali, tysiące ludzi tłoczyły się w czasie burzliwych posiedzeń rady piotrogrodzkiej...

Kluby karciane funkcjonowały gorączkowo od zachodu słońca do świtu. Szampan lał się strumieniem, a stawki dochodziły do dwudziestu tysięcy rubli. Prostytutki w brylantach i kosztownych futrach spacerowały nocą po ulicach śródmieścia i zapełniały kawiarnie...

Spiski monarchistyczne, szpiedzy niemieccy, zawrotne plany kontrabandzistów...

A pod ołowianym niebem, w przenikliwym, zimnym deszczu gwałtownie tętniące wielkie miasto pędziło z coraz większą szybkością...

Ku czemu?...

* Patrz: John Reed, Od Korniłowa do Brześcia Litewskiego, Boni Liveright, Newy York, l919. (Uwaga aut.).

* Członkowie rewolucyjnego międzynarodowego skrzydła socjalistów europejskich. Nazwę zawdzięczają temu, że brali udział w międzynarodowej konferencji, która odbyła się w Zimmerwaldzie, w Szwajcarii, w 1915 r. (Przyp. aut).

ROZDZIAŁ TRZECI

W WIGILIĘ

We współżyciu słabego rządu ze zbuntowanym narodem przychodzi zawsze taka chwila, kiedy każde posunięcie władz doprowadza masy do wściekłości, a cofanie się przed czynem budzi powszechną pogardę...

Projekt ewakuacji Piotrogrodu wywołał istny huragan, a publiczne oświadczenie Kiereńskiego, że rząd nie miał wcale tego zamiaru, spowodowało grad kpin.

Raboczij Put' wołał:

Rząd burżuazyjnych „tymczasowców", przyparty do muru przez nacisk rewolucji, usiłuje wykręcić się rzucając kłamliwe zapewnienia, jakoby nie zamierzał uciec z Piotrogrodu i nie chciał poddać stolicy...

W Charkowie zorganizowało się trzydzieści tysięcy górników. Przyjęli oni ten punkt programu IWW, który głosi: „Klasa pracująca i klasa przedsiębiorców nie mają nic wspólnego ze sobą". Organizacja została rozgromiona przez kozaków. Właściciele kopalń wydalili wielu górników, a pozostali górnicy ogłosili strajk powszechny. Minister Przemysłu i Handlu, Konowałow, posłał swojego pełnomocnika, Orłowa, zaopatrując go w wielkie pełnomocnictwa, aby zlikwidował ten „nieporządek". Chociaż Orłow był znienawidzony przez górników, to jednak CIK nie tylko poparł tę nominację, ale nawet nie chciał żądać odwołania kozaków z Zagłębia Donieckiego...

W ślad za tym poszło rozpędzenie rady w Kałudze. Po zdobyciu większości w tej radzie bolszewicy wypuścili na wolność kilku więźniów politycznych. Duma Miejska, za wiedzą komisarza rządowego, wezwała z Mińska wojsko, które zbombardowało lokal rady robotniczej ogniem artyleryjskim. Bolszewicy poddali się, ale w chwili gdy wychodzili z budynku mieszczącego radę, rzucili się na nich kozacy, krzycząc: „Tak zrobimy ze wszystkimi bolszewickimi radami, razem z moskiewską i piotrogrodzką!" Incydent ten Spowodował falę paniki i wściekłości w całej Rosji...

W Piotrogrodzie dobiegał końca Zjazd Rad Obwodu Północnego pod przewodnictwem bolszewika Krylenki. Zjazd ten przytłaczającą ilością głosów uchwalił rezolucję żądającą oddania całej władzy Ogólnorosyjskiemu Zjazdowi Rad. Rezolucja kończyła się pozdrowieniem dla uwięzionych bolszewików, których pocieszała tym, że dzień ich oswobodzenia jest już bardzo bliski. Równocześnie opowiedziała się kategorycznie za radami pierwsza Ogólnorosyjska Konferencja Komitetów Fabrycznych. Jej rezolucja  zawierała takie znaczące słowa:

Bo obaleniu samowładztwa w dziedzinie politycznej klasa robotnicza dąży do tego, aby zapewnić tryumf demokratycznemu ustrojowi również i w dziedzinie wytwórczości. Dowodem tego dążenia jest idea robotniczej kontroli nad przemysłem, będąca naturalną konsekwencją zgnilizny gospodarczej, powstałej w wyniku Zbrodniczej polityki klas panujących...

Związek kolejarzy domagał się dymisji Liwerowskiego, ministra Komunikacji...

Skobielew żądał w imieniu CIK-u, aby nakaz został przedstawiony Konferencji Sprzymierzeńców, i formalnie protestował przeciwko wysłaniu Tereszczenki do Paryża. Tereszczenko zaproponował swoją dymisję.

Generał Werchowski, nie będąc w stanie przeprowadzić reorganizacji armii według swego pomysłu, zjawiał się na posiedzeniach gabinetu bardzo rzadko...

Obszczeje Dieło Burcewa wyszło 3 listopada z wielkimi nagłówkami:

Obywatele! Ratujcie Ojczyznę!

W tej chwili dowiedziałem się, że na wczorajszym posiedzeniu komisji dla spraw obrony w Radzie Republiki minister Spraw Wojskowych, generał Werchowski, jeden z głównych winowajców upadku Korniłowa, proponował zawarcie odrębnego pokoju z Niemcami w tajemnicy przed sprzymierzeńcami...

To jest zdrada Rosji!

Tereszczenko zakomunikował, że Rząd Tymczasowy nawet nie rozważał propozycji generała Werchowskiego.

„Można by sądzić — powiedział M. I. Tereszczenko — że znajdujemy się w jakimś domu wariatów!"

Członkowie komisji byli przerażeni słowami generała Werchowskiego...

Generał Aleksiejew płakał,

Nie! To nie dom wariatów! To jest gorsze niż dom wariatów! To po prostu zdrada Rosji!

Na słowa Werchowskiego muszą nam dać natychmiastowe wyjaśnienie Kiereński, Tereszczenko i Niekrasow.

Obywatele! Powstańcie wszyscy!

Rosję zdradzają!

Ratujcie ją!

Naprawdę Werchowski powiedział tylko, że należy przycisnąć sprzymierzeńców, aby prędzej ofiarowali pokój, bo rosyjska armia już dłużej nie może walczyć...

Sensacja w Rosji i za granicą była ogromna. Werchowski dostał „urlop na czas nieokreślony z powodu choroby" i wycofał się z rządu. Obszczeje Dieło zostało zamknięte...

Na niedzielę, 4 listopada, wyznaczono „Dzień Rady Piotrogrodzkiej", przy czym planowano w całym mieście ogromne wiece, które miały oficjalnie dać okazję do zebrania pieniędzy na organizacje i prasę radziecką, faktycznie jednak chodziło o zademonstrowanie siły. Nagle okazało się, że na ten sam dzień kozacy wyznaczyli kriestnyj chod — procesję — dla uczczenia ikony, której cudowna moc wypędziła Napoleona z Moskwy w roku 1812. Atmosfera była przesycona elektrycznością, jedna iskra mogła spowodować pożar wojny domowej. Rada piotrogrodzka wydała odezwę zatytułowaną: „Bracia kozacy!"

...Was, kozacy, chcą postawić przeciw nam — robotnikom i żołnierzom. To kainowe dzieło jest dokonywane przez naszych wspólnych wrogów: gwałcicieli szlachciców, bankierów, dziedziców, dawnych czynowników, starych sługusów carskich... Nas nienawidzą wszyscy lichwiarze, bogacze, książęta, dworzanie, generałowie, a wśród nich a wasi kozaccy generałowie. Każdej chwili są oni gotowi unicestwić radę piotrogrodzką i zdusić rewolucję...

4 listopada (22 października) ktoś organizuje religijną procesję kozacką. Sprawą walnego sumienia każdego kozaka jest branie lub niebranie udziału w procesji. Do tej sprawy my się nie wtrącamy i żadnych przeszkód nie stawiamy nikomu.

Jednocześnie uprzedzamy was, kozacy! Baczcie pilnie, aby pod pozorem procesji wasi Kaledinowie nie usiłowali poszczuć was na robotników lub żołnierzy...

Procesja została pospiesznie odwołana... W koszarach i robotniczych dzielnicach miasta bolszewicy głosili hasło: „cała władza Radom", a równocześnie agenci ciemnych sił podburzali lud, aby rżnął Żydów, sklepikarzy, przywódców socjalistycznych...

Z jednej strony — prasa monarchistyczna nawołująca do krwawych represji, z drugiej — grzmiący głos Lenina: „Powstanie!... Dłużej czekać nie możemy!"

Nawet burżuazyjna prasa zaniepokoiła się. Birżewyje Wiedomosti (Wiadomości Giełdowe) nazywały propagandę bolszewicką atakiem na „najelementarniejsze zasady życia społecznego — nietykalność osobistą i szacunek dla własności prywatnej"

Jednak najbardziej wrogie były gazety „umiarkowanych" socjalistów. „Bolszewicy są najgroźniejszymi wrogami rewolucji", twierdziło Dieło Naroda. „Rząd powinien sam się bronić i bronić nas", mówił Dień mienszewicki. Jedinstwo (Jedność), gazeta Plechanowa, zwracała uwagę rządu na to, że robotnicy piotrogrodzcy są zbrojeni, i żądała przedsięwzięcia surowych środków wobec bolszewików.

A rząd z dnia na dzień wydawał się coraz słabszy. Nawet administracja miejska załamała się. Szpalty gazet porannych były wypełnione opisami najzuchwalszych rabunków i morderstw, a zbrodniarzy omijała kara.

Równocześnie jednak zjawiły się na ulicach w nocy patrole uzbrojonych robotników, które staczały walki z rabusiami i rekwirowały wszelką broń, jaka się im nawijała pod ręce.

1 listopada pułkownik Połkownikow, wojskowy komendant Piotrogrodu, wydał rozporządzenie:

Pomimo ciężkich dni, które kraj przeżywa, nieodpowiedzialne czynniki w Piotrogrodzie nawołują do zbrojnych wystąpień i pogromów. Równocześnie z dniem każdym wzrasta nieporządek i ilość grabieży.

Taka sytuacja dezorganizuje życie. Obywateli i przeszkadza planowej pracy organów rządowych i miejskich.

W poczuciu obowiązku i odpowiedzialności wobec ojczyzny, rozkazuję:

1. Każdej jednostce wojskowej, stosownie do specjalnych rozporządzeń w obszarze jej zakwaterowania, aby okazywała wszelką pomoc organom administracji miejskiej, komisarzom i milicji przy ochronie państwowych i samorządowych instytucji.

2. Organizować wraz z komendantem okręgu i przedstawicielem milicji miejskiej patrole i zastosować środki potrzebne dla zatrzymywania elementów zbrodniczych i dezerterów.

3. Wszelkich osobników wchodzących do koszar, a nawołujących do zbrojnego wystąpienia i pogromów aresztować i odsyłać do dyspozycji drugiego komendanta miasta.

4. Nie dopuszczać do manifestacji ulicznych, wieców i procesji.

5. Wystąpienia zbrojne i pogromy tłumić w zarodku przy pomocy wszystkich będących do dyspozycji sił zbrojnych.

6. Okazywać komisarzom pomoc w niedopuszczaniu do samowolnych rewizji i aresztów.

7. O wszystkim, co się dzieje w obszarze zakwaterowania jednostki wojskowej, donosić niezwłocznie sztabowi okręgowemu.

Wzywam komitety jednostek wojskowych i wszystkie organizacje wojskowe, aby okazywały komendantom pomoc w wykonywaniu nałożonych na nich obowiązków.

Kiereński zakomunikował w Radzie Republiki, że rząd jest zupełnie pewien bolszewickich przygotowań i posiada dość siły, aby dać sobie radę z każdą demonstracją. Oskarżał gazety Nowaja Ruś i Raboczij Put', że prowadzą identyczną, destrukcyjną, szkodliwą robotę. „Ale dzięki absolutnej wolności prasy — dodał on — rząd nie może walczyć z drukowanymi kłamstwami"*. Oświadczając, że to są tylko dwa różne przejawy tej samej propagandy, która ma na celu kontrrewolucję, tak upragnioną przez ciemne siły, mówił dalej:

— Ja jestem już skazanym człowiekiem i wszystko mi jedno, co się ze mną stanie, mam więc odwagę powiedzieć, że wszystkie zagadkowe zdarzenia dadzą się wytłumaczyć niesłychaną prowokacją ze strony bolszewików!

2 listopada przyjechało na Zjazd Rad tylko piętnastu delegatów. Następnego dnia było stu, a jeszcze o dzień później — stu siedemdziesięciu pięciu, wśród których stu trzech bolszewików... Quorum wymagało czterystu, a do Zjazdu brakowało tylko trzech dni...

Spędzałem masę czasu w Smolnym. Teraz nie było już łatwo dostać się do środka. Przy bramach stał podwójny szereg wartowników, a długa kolejka ludzi czekała na przepustki. Wpuszczano po cztery osoby, po ustaleniu tożsamości i sprawdzeniu, w jakiej sprawie przyszły. System przepustek zmieniano kilka razy dziennie, bo szpiedzy stale wślizgiwali się do gmachu.

Pewnego dnia, zbliżając się do bramy, ujrzałem tuż przed sobą Trackiego z żoną. Wartownik zatrzymał ich. Trocki szukał po wszystkich kieszeniach, ale nie mógł znaleźć  przepustki.

— Mniejsza o to — powiedział w końcu. — Wy mnie znacie. Nazywam się Trocki.

— Nie macie przepustki — odpowiedział żołnierz z uporem. — Nie wpuszczę was; nazwiska nie mają dla mnie znaczenia.

— Ależ ja jestem przewodniczącym rady piotrogrodzkiej!

— No — powiada żołnierz— jeżeli jesteście taki ważny facet, to powinniście mieć papierek.

Trocki był bardzo cierpliwy.

— Pozwólcie mi zobaczyć się z komendantem — powiedział. Żołnierz zawahał się. Mruczał pod nosem, że nie będzie fatygował komendanta dla byle przy-

chodzącego. W końcu skinął na żołnierza dowodzącego wartą. Trocki objaśnił mu, o co chodzi.

— Nazywam się Trocki — powtórzył.

— Trocki? — Drugi żołnierz poskrobał się po głowie. — To nazwisko gdzieś słyszałem — rzekł po chwili. — Myślę, że to jest w porządku. Możecie wejść, towarzyszu.

W korytarzu spotkałem Karachana, członka bolszewickiego Komitetu Centralnego: Objaśnił mi, jaki będzie nowy rząd.

— Giętka organizacja, wrażliwa na wolę ludu, wyrażoną przez rady, pozostawiająca pełną swobodę władzom lokalnym. Obecny Rząd Tymczasowy paraliżuje przejawy lokalnej demokratycznej woli zupełnie tak samo, jak to robił rząd carski. Inicjatywa stworzenia nowych podstaw społecznych powinna przyjść z dołu... Forma rządu będzie oparta na regulaminie Rosyjskiej Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej. Parlamentem będzie nowy CIK, odpowiedzialny przed bardzo częstymi Ogólnorosyjskimi Zjazdami Rad. Ministerstwami kierować będą nie ministrowie, lecz kolegia, odpowiedzialne bezpośrednio przed Radą...

30 października umówiłem się z Trockim i przyszedłem do niego. Siedział na kuchennym krześle, przy gołym stole, znajdującym się w środku małego, pustego pokoju, na górnym piętrze Smolnego. Pytania były prawie zbyteczne; mówił szybko i płynnie przeszło godzinę. To, co najważniejsze, podaję cytując jego własne słowa:

— Rząd Tymczasowy jest zupełnie bezsilny. Władzę ma burżuazja, ale władza ta jest zamaskowana przez fikcyjną koalicję z partiami oborońców. Podczas całej rewolucji widzieliśmy i widzimy dotąd powstania chłopów, zmęczonych już oczekiwaniem przyobiecanej ziemi. To samo niezadowolenie widać wśród wszystkich pracujących klas w całym kraju. Panowanie burżuazji jest możliwe tylko przez wojnę domową. Metoda Korniłowa to jedyny sposób utrzymania hegemonii burżuazji, ale na to brak jej sił... Armia jest po naszej stronie. Ugodowcy i pacyfiści, socjalrewolucjoniści i mienszewicy stracili już cały autorytet, ponieważ walka między chłopami i obszarnikami, robotnikami i przedsiębiorcami, żołnierzami i oficerami stała się okrutniejsza i bezwzględniejsza niż kiedykolwiek. Rewolucja może zwyciężyć i uwolnić lud tylko za pomocą jednolitej akcji mas ludowych i zwycięstwa dyktatury proletariatu...

Rady są najdoskonalszymi przedstawicielami ludu — doskonałe w swym doświadczeniu rewolucyjnym, w swych ideałach i celach. Oparte bezpośrednio o armię w okopach, o robotników w fabrykach i chłopów na roli, są one kręgosłupem rewolucji.

Usiłowano już stworzyć władzę bez rad, lecz powstało tylko bezhołowie. W kuluarach Tymczasowej Rady Republiki Rosyjskiej powstają w tej chwili wszelkie możliwe plany kontrrewolucyjne... Partia kadetów reprezentuje wojującą kontrrewolucją. Z drugiej strony — rady reprezentują sprawę ludu. Między tymi dwoma obozami nie ma żadnych ważniejszych ugrupowań... To jest właśnie ostatni bój. Burżuazyjni kontrrewolucjoniści organizują wszystkie swe siły i wyczekują odpowiedniej chwili, aby nas zaatakować. Nasza odpowiedź będzie zdecydowana. Dopełnimy dzieła ledwo napoczętego w marcu i posuniętego naprzód w czasie korniłowskiej afery...

Potem przeszedł do polityki zagranicznej nowego, przyszłego rządu:

— Pierwszym naszym czynem będzie wezwanie do natychmiastowego zawieszenia broni na wszystkich frontach i do zwołania konferencji ludów dla przedyskutowania demokratycznych warunków pokoju. Stopień demokratyczności pokoju zależy od stopnia rewolucyjnego poparcia, jakie otrzymamy w Europie. Jeżeli uda się nam stworzyć tutaj rząd Rad, to będzie to potężnym czynnikiem przy zawarciu natychmiastowego pokoju w Europie, ponieważ rząd ten zwróci się z propozycją zawieszenia broni natychmiast i bezpośrednio do wszystkich ludów, ponad głowami ich rządów. W chwili zawierania pokoju rewolucja rosyjska będzie obstawać przy zasadzie: „bez aneksji, bez kontrybucji, z prawem samostanowienia narodów", i będzie żądać stworzenia Federacyjnej Republiki Europejskiej...

Po zakończeniu wojny Europa musi być przebudowana, ale nie przez dyplomatów, lecz przez proletariat. Federacyjna Republika Europejska — Stany Zjednoczone Europy — oto, co musi być osiągnięte. Autonomia narodowościowa już nie wystarcza. Ewolucja ekonomiczna wymaga zniesienia granic narodowościowych. Jeśli Europa pozostanie rozdrobniona na grupy narodowościowe, to imperializm znów rozpocznie swe dzieło. Tylko Federacyjna Republika Europejska może dać światu pokój! — uśmiechnął się swym subtelnym, z lekka ironicznym uśmieszkiem. — Ale tych rzeczy nie można osiągnąć bez wystąpienia mas europejskich... na razie...

Wszyscy spodziewali się, że pewnego pięknego- poranka bolszewicy zjawią się nagle na ulicach i zaczną strzelać do ludzi noszących białe kołnierzyki. W rzeczywistości jednak powstanie wybuchło zupełnie otwarcie i potoczyło się zwykłą drogą.

Rząd Tymczasowy zamierzał wysłać garnizon .piotrogrodzki na front.

Garnizon ten liczył około sześćdziesięciu tysięcy ludzi, którzy odegrali bardzo poważną rolę w rewolucji. To oni właśnie zadecydowali w czasie wielkich dni marcowych, oni stworzyli rady delegatów żołnierskich, oni wreszcie odrzucili Korniłowa od wrót Piotrogrodu.

Obecnie większość wśród nich mieli bolszewicy. Gdy Rząd Tymczasowy mówił o zamiarze ewakuowania miasta, garnizon piotrogrodzki odpowiedział mu: „Jedno z dwojga... rząd, który nie potrafi obronić stolicy, powinien albo zawrzeć natychmiastowy pokój, albo wynieść się i uwolnić miejsce dla prawdziwie ludowego rządu".

Było oczywiste, że powodzenie jakiegokolwiek usiłowania powstańczego zależało całkowicie od zachowania się garnizonu piotrogrodzkiego. Rząd planował zastąpienie pułków garnizonowych przez „godne zaufania" oddziały kozaków i bataliony szturmowe. Komitety armii, „umiarkowani" socjaliści i CIK popierali rząd. Na froncie i w Piotrogrodzie prowadzono szeroko zakrojoną agitację, wyolbrzymiając fakt, że garnizon piotrogrodzki już od ośmiu miesięcy żyje sobie wygodnie w stołecznych koszarach, podczas gdy wyczerpani towarzysze w okopach giną i przymierają głodem.

Rzecz prosta, zarzut, że pułki garnizonowe nie chcą zamienić swej względnej wygody na okropności kampanii zimowej, zawierał pewną dozę prawdy, ale były również i inne przyczyny, dla których garnizon nie chciał iść na front. Rada piotrogrodzka obawiała się kombinacji rządu, a tymczasem setki delegatów wybranych przez zwykłych żołnierzy przybywały z frontu, wołając: „To prawda, że trzeba nam posiłków, ale jeszcze bardziej trzeba nam świadomości, że Piotrogród i rewolucja są pod dobrą opieką... Strzeżcie tyłów, towarzysze, a my będziemy podtrzymywać front!"

25 października Komitet Wykonawczy Rady Piotrogrodzkiej dyskutował przy zamkniętych drzwiach nad sprawą utworzenia specjalnego Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który by załatwił całą kwestię. Nazajutrz odbyło się zebranie sekcji żołnierskiej rady piotrogrodzkiej, na którym wybrano Komitet. Komitet natychmiast postanowił ogłosić bojkot pracy burżuazyjnej i napiętnował CIK za utrudnianie zwołania Zjazdu Rad. 29 października Trocki zaproponował na jawnym posiedzeniu rady piotrogrodzkiej zatwierdzenie Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego.

— Powinniśmy — rzekł — stworzyć swoją własną organizację, która prowadziłaby nas na bój, a jeśli zajdzie potrzeba, to i na śmierć...

Postanowiono posłać na front dwie delegacje — rady i garnizonu — aby przeprowadziły konferencję z komitetami żołnierskimi i ze sztabem generalnym.

Delegacja rady została w Pskowie przyjęta przez dowódcę północnego frontu, generała Czeremisowa, który oświadczył lakonicznie, że wyznaczył garnizon piotrogrodzki do okopów i nie ma więcej o czym mówić. Komitetowi garnizonowemu nie pozwolono wyjechać z Piotrogrodu...

Delegacja sekcji żołnierskiej rady piotrogrodzkiej prosiła, aby jej przedstawiciela przyjęto do sztabu piotrogrodzkiego okręgu. Odmówiono. Rada piotrogrodzka żądała, aby nie wydawano żadnych rozkazów bez aprobaty sekcji żołnierskiej. Odmówiono. Delegatom odpowiedziano ostro: „Uznajemy tylko CIK. Was nie uznajemy; jeśli naruszycie jakiekolwiek prawo, zostaniecie uwięzieni".

30 października zebranie przedstawicieli wszystkich pułków piotrogrodzkich uchwaliło rezolucję:

Garnizon piotrogrodzki nie uznaje odtąd Rządu Tymczasowego. Naszym rządem jest rada piotrogrodzka. Wykonywać będziemy tylko jej rozkazy, które wyda za pośrednictwem swego Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego.

Miejscowe jednostki wojskowe otrzymały rozkaz czekania na instrukcje sekcji żołnierskiej rady piotrogrodzkiej.

Następnego dnia CIK zwołał własne zebranie, złożone w większości z oficerów. Na zebraniu tym utworzono komitet dla współpracy ze sztabem i mianowano komisarzy wszystkich dzielnic Piotrogrodu.

Ogromny wiec żołnierski w Smolnym uchwalił 3 listopada rezolucję:

Witając utworzenie Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy piotrogrodzkiej radzie delegatów robotniczych i żołnierskich, garnizon Piotrogrodu i jego okolic obiecuje Komitetowi Wojskowo-Rewolucyjnemu pełne poparcie we wszystkich jego poczynaniach, zmierzających do mocniejszego związania frontu z tyłami w interesie rewolucji...

Równocześnie garnizon piotrogrodzki oznajmia: na straży rewolucyjnego porządku w Piotrogrodzie stoi cały garnizon wraz ze zorganizowanym proletariatem. Wszelkie usiłowania korniłowców i burżuazji dążącej do tego, by wnieść zamieszki i dezorganizację do szeregów rewolucyjnych, spotkają się z bezlitosną odprawą.

Obecnie, mając już poczucie własnej siły, Komitet Wojskowo-Rewolucyjny zażądał kategorycznie, aby sztab piotrogrodzki poddał się jego rozkazom. Do wszystkich drukarni rozesłał rozkaz, aby żadnych wezwań ani odezw nie drukowano bez zezwolenia komitetu. Uzbrojeni komisarze zjawili się w kronwerskim arsenale i zdobyli ogromne ilości broni i amunicji, zatrzymując równocześnie okrętowy ładunek, składający się z dziesięciu tysięcy bagnetów, które miano odesłać do Nowoczerkaska, siedziby Kaledina...

Zbudziwszy się nagle w obliczu niebezpieczeństwa, rząd ofiarował bezkarność członkom komitetu, jeżeli komitet rozwiąże się dobrowolnie. Za późno. O północy, 5 listopada, Kiereński sam posłał Malewskiego, aby zaproponował radzie piotrogrodzkiej przedstawicielstwo w sztabie. Wojskowo-Rewolucyjny Komitet zgodził się. W godzinę później pełniący obowiązki ministra Spraw Wojskowych generał Manikowski odwołał propozycję...

We wtorek, 6 listopada, całe miasto zawrzało rano w podnieceniu. Na murach zjawił się plakat podpisany: „Komitet Wojskowo-Rewolucyjny Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich".

Do mieszkańców Piotrogrodu! Obywatele! Kontrrewolucja podniosła swą zbrodniczą głowę. Korniłowcy mobilizują siły, aby zdławić Ogólnorosyjski Zjazd Rad i zerwać Konstytuantę. Równocześnie męty społeczne mogą usiłować wywołać rozruchy i rzeź na ulicach Piotrogrodu.

Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich bierze na siebie ochronę porządku rewolucyjnego przed kontrrewolucyjnymi i pogromowymi usiłowaniami.

Garnizon piotrogrodzki nie dopuści do żadnych gwałtów ani nieporządków. Wzywa się ludność, aby przytrzymywała chuliganów i czarnosecinnych agitatorów i przekazywała ich komisarzom rad (w najbliższych koszarach. Przy pierwszej próbie wywołania (rozruchów, grabieży, rozpraw nożowych lub strzelaniny zbrodniarze zostaną starci z oblicza ziemi!

Obywatele! Wzywamy was do zupełnego spokoju i opanowania! Sprawa porządku i rewolucja znajduje się w silnych rękach...

Spis pułków, w których znajdują się komisarze Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego...

3 listopada przywódcy bolszewiccy odbyli swe historyczne posiedzenie. Odbywało się ono przy drzwiach zamkniętych. Załkind uprzedził mnie o nim, stałem więc na korytarzu przy drzwiach. Wołodarski opowiedział mi zaraz po wyjściu, co tam zaszło.

Lenin mówił:

— 6 listopada będzie za wcześnie. Do powstania musimy mieć oparcie o całą Rosję, a 6 jeszcze nie wszyscy delegaci przybędą na Zjazd... Z drugiej strony, 8 listopada będzie za późno, bo do tego czasu Zjazd już się zorganizuje, a wielkiemu, zorganizowanemu zgromadzeniu trudno jest działać szybko i zdecydowanie. Musimy zacząć 7 listopada, to znaczy w dniu otwarcia Zjazdu, abyśmy mogli zwrócić się do delegatów — oto jest władza! Co zamierzacie z nią uczynić?

W jednym z górnych pokoi siedział człowiek o szczupłej twarzy, z długimi włosami, niegdyś oficer armii carskiej, później rewolucjonista i zesłaniec. Był to niejaki Owsiejenko, zwany również Antonow, matematyk i szachista, Zajęty był dokładnym opracowywaniem planów zawładnięcia stolicą.

Rząd ze swej strony również się przygotowywał. Niepostrzeżenie ściągały do Piotrogrodu najwierniejsze rządowi pułki, wybrane spośród odległych dywizji. Artyleria junkrów zakwaterowana została w Pałacu Zimowym. Po raz pierwszy od dni lipcowych pojawiły się na ulicach kozackie patrole. Połkownikow wydawał rozkaz za rozkazem, grożąc użyciem „najbardziej energicznych" środków dla stłumienia Wszelkich przejawów niesubordynacji. Najbardziej znienawidzony członek gabinetu, minister Oświaty Kiszkin, został mianowany nadzwyczajnym komisarzem dla ochrony porządku w Piotrogrodzie. Mianował on swymi pomocnikami ludzi tak mało popularnych, jak Rutenberg i Palczyński. W Piotrogrodzie, Kronsztadzie i na terytorium Finlandii ogłoszono stan oblężenia, co dało burżuazyjnej gazecie Nowoje Wremia (Nowy Czas) powód do ironicznych uwag:

Dlaczego stan oblężenia? Rząd już przecież nie jest władzą. Nie ma on już ani moralnego autorytetu, ani aparatu niezbędnego dla użycia siły... W najlepszym razie może tylko pertraktować z tymi, którzy zechcą. Innej władzy nie posiada.

W poniedziałek, 5 listopada, wpadłem na chwilę do Pałacu Maryjskiego, aby zobaczyć, co się dzieje z Tymczasową Radą Republiki Rosyjskiej. Gorące debaty na temat zagranicznej polityki Tereszczenki. Echa afery Burcew-Werchowski. Obecni wszyscy dyplomaci, oprócz ambasadora włoskiego, o którym mówiono, że jest zupełnie przybity po klęsce pod Carso...

Wszedłem właśnie w chwili, gdy lewicowy socjalrewolucjonista Karelin czytał głośno artykuł wstępny z londyńskiego Timesa, który stwierdzał: „Lekarstwo na bolszewizm to kule!" Mówca zwracając się do kadetów zawołał:

— Wy chyba również tak sądzicie!

Głosy z prawej strony:— Tak! tak!

— Oczywiście, wiem, że tak myślicie — wołał gorąco Karelin — ale nie macie odwagi tego spróbować!

Potem wystąpił Skobielew, wyglądający ze swą miękką, jasnoblond brodą i falującymi, żółtymi włosami jak ucharakteryzowany artysta. Bronił nakazu Rady, używając słów łagodnych, jakby przepraszających. Po nim — Tereszczenko, przyjęty na lewicy okrzykami: „Do dymisji! do dymisji!" Nalegał, aby delegaci rządu i CIK-u do Paryża mieli wspólny punkt widzenia — jego własny. Jeszcze parę słów o wprowadzeniu dyscypliny w armii, o wojnie aż do zwycięstwa... Tumult, hałas i — pomimo upartej opozycji wojowniczej lewicy — Rada Republiki przechodzi do zwykłego porządku dziennego.

Ławy bolszewickie były puste, puste od tego dnia, kiedy bolszewicy opuścili Radę, odbierając jej tym tyle żywotności. Schodząc na dół pomyślałem, że nie bacząc na wszystkie gorące i hałaśliwe spory żaden rzeczywisty głos z surowego, zewnętrznego świata nie przenikał do tej wielkiej, zimnej sali. Rząd Tymczasowy, pomyślałem jeszcze, rozbił się na tej samej skale wojny i pokoju, na której rozbił się gabinet Milukowa...

Woźny, który podawał mi palto, mruczał:

— Co to będzie z nieszczęsną Rosją... Mienszewicy, bolszewicy, trudowicy... Ukraina, Finlandia, niemieccy imperialiści, angielscy imperialiści... Czterdzieści pięć lat już żyję i nigdy jeszcze nie słyszałem tylu różnych słów jak tutaj...

Na korytarzu spotkałem profesora Szackiego, osobistość mającą bardzo duże wpływy w sferach kadeckich. Był to człowiek o szczurzej twarzy; nosił elegancki surdut. Zapytałem go, co sądzi o bolszewickim wystupleniju, o którym tyle mówią. Wzruszył ramionami, uśmiechając się szyderczo.

— To jest bydło, kanalie — odpowiedział. — Nie ośmielą się, a jeżeliby się ośmielili, to się im pokaże... Z naszego punktu widzenia to by nie było złe, bo sami by się zniszczyli tym i nie mieliby już siły w Konstytuancie... Ale, drogi panie, niech mi pan pozwoli podać w ogólnych zarysach mój plan rządu, który przedstawię Konstytuancie. Widzi pan, ja jestem przewodniczącym komisji utworzonej przez Radę Republiki i Rząd Tymczasowy dla opracowania projektów konstytucyjnych... Będziemy mieli dwuizbowe ciało ustawodawcze, tak jak u was, w Stanach Zjednoczonych. W izbie niższej będą zasiadać przedstawiciele dzielnic kraju, a w izbie wyższej przedstawiciele wolnych zawodów, ziemstw, kooperatyw i związków zawodowych...

Na ulicy dął chłodny, wilgotny wiatr zachodni. Zimne błoto przesiąkało przez podeszwy. Ulicą szły miarowym krokiem w górę dwie kompanie junkrów. Śpiewali chórem starą żołnierską piosenkę z carskich czasów... Przy pierwszym skrzyżowaniu ulic zauważyłem, że milicjanci miejscy wystąpili dziś konno, uzbrojeni w rewolwery w nowiutkich, jasnych olstrach. Mała grupka ludzi stała, przyglądając się im w milczeniu. Na rogu Newskiego kupiłem broszurę Lenina Czy bolszewicy utrzymają władzę państwową?, za którą zapłaciłem znaczkiem. (Znaczki spełniały wtenczas rolą bilonu). Tramwaje wlokły się jak zwykle. Wagony były oblepione cywilnymi i wojskowymi pasażerami, którzy wisieli niejednokrotnie w takich pozycjach, że słynny akrobata Shont na sam widok pozieleniałby z zazdrości... Wzdłuż trotuarów stał szereg dezerterów w wojskowych uniformach. Sprzedawali papierosy i pestki słonecznika...

Na całym Newskim, w gęstniejącym mroku, tłumy walczyły o najświeższe gazety. Gromadki ludzi usiłowały połapać się w ogromnej masie wezwań i odezw, poprzyklejanych w każdym płaskim miejscu, literalnie przez wszystkich... CIK, rady chłopskie, „umiarkowane" partie socjalistyczne, komitety armii; wszystko prosi, grozi, przeklina, błaga robotników i żołnierzy, żeby siedzieli w domu, żeby popierali rząd...

Jakaś pancerka jeździła tam i z powrotem, rycząc przeraźliwie syreną. Na wszystkich rogach, na każdym wolnym miejscu zbierały się grupki żołnierzy i studentów gorąco dyskutujących. Noc szybko zapadała, nieliczne latarnie migotały, a fale tłumu płynęły bez końca... Widocznie tak jest zawsze w Piotrogrodzie tuż przed jakimś wydarzeniem...

Miasto było zdenerwowane i ostro reagowało na każdy silniejszy odgłos. Ale bolszewicy jeszcze nie dawali żadnego znaku; żołnierze pozostawali więc w koszarach, a robotnicy w fabrykach. Weszliśmy do kina obok soboru. Kazańskiego. Wyświetlali jakiś krwawy film włoski, o fabule zbudowanej na namiętności i intrydze. W pierwszym rzędzie siedziało kilku żołnierzy i marynarzy. Z dziecinnym podziwem gapili się na ekran, nie mogąc ani rusz zrozumieć, po co tu tyle bieganiny i morderstw...

Stamtąd pospieszyłem do Smolnego. Na najwyższym piętrze w pokoju dziesiątym trwało bezustanne posiedzenie Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego. Przewodniczył Łazimir, osiemnastoletni lnianowłosy chłopiec. Przechodząc obok mnie, przystanął i jakby wstydliwie uścisnął moją dłoń.

— Twierdza Pietropawłowska przeszła już na naszą stronę — powiedział z radosnym uśmiechem. — Przed minutą otrzymaliśmy wiadomości od pułku, który został przez rząd posłany do Piotrogrodu. Żołnierze zaczęli coś podejrzewać, zatrzymali więc pociąg w Gatczynie i przysłali do nas delegację z zapytaniem: O co tu chodzi? Co macie nam do powiedzenia? Myśmy właśnie uchwalili rezolucję — cała władza Radom... Na to Komitet Wojskowo-Rewolucyjny odpowiedział im: Bracia, witamy was w imieniu rewolucji. Stójcie na miejscu i czekajcie na dalsze instrukcje.

Wszystkie przewody telefoniczne, jak mówił, były poprzecinane, ale komunikacja z fabrykami i koszarami została zapewniona za pomocą wojskowego telefonu polowego.

Nieprzerwany strumień kurierów i komisarzy przypływał i odpływał. Przed drzwiami dyżurowało dwunastu ochotników, gotowych pójść z poleceniem do najdalszej części miasta. Jeden z nich, człowiek o cygańskiej twarzy, w mundurze porucznika, powiedział mi po francusku:

— Wszystko jest gotowe do wystąpienia. Wystarczy nacisnąć guzik...

Obok przechodzili właśnie: Podwojski — chudy, brodaty cywil, którego mózg ukrywał całą strategię powstania; Antonow — nie ogolony, w brudnym kołnierzyku, nieprzytomny z bezsenności; Krylenko — barczysty żołnierz o szerokiej twarzy, zawsze uśmiechnięty, o kategorycznym stylu przemówień, wściekle gestykulujący, wreszcie Dybenko — olbrzymi, brodaty marynarz ze  spokojną twarzą. Tak wyglądali ludzie owej chwili i chwil, które nadchodziły.

Na dole w biurze komitetów fabrycznych siedział Seratow, który podpisywał rozkazy dla rządowego arsenału. Sto pięćdziesiąt karabinów dla każdej fabryki... Czterdziestu delegatów czekało w kolejce...

W hallu wpadłem na kilku pomniejszych przywódców bolszewickich. Jeden pokazał mi rewolwer.

— Gra się rozpoczęła — powiedział. Twarz miał zupełnie bladą. — Czy zaczniemy, czy też nie — w każdym razie przeciwnicy już wiedzą, że muszą skończyć z nami albo zginąć.

Rada piotrogrodzka obradowała przez dzień i noc bez przerwy. Właśnie Trocki kończył przemówienie, gdy wszedłem do wielkiej sali.

— Pytają nas — mówił — czy mamy zamiar przygotować wystuplenije. Na to pytanie mogę dać wyraźną odpowiedź. Rada piotrogrodzka wyczuwa, że nareszcie nadeszła chwila, gdy władza musi przejść w ręce rad. To przekazanie władzy zostanie dokonane przez Ogólnorosyjski Zjazd. Czy trzeba zbrojnej demonstracji?... To zależy od tych, którzy chcą uniemożliwić odbycie Zjazdu...

Wyczuwamy wyraźnie, że rząd, reprezentowany przez gabinet tymczasowy, jest rządem bezradnym, godnym litości, czekającym tylko na jeden ruch miotły historii, aby uwolnić miejsce dla prawdziwego ludowego rządu. Ale my jeszcze teraz, jeszcze dzisiaj, staramy się uniknąć konfliktu. Mamy nadzieję, że Ogólnorosyjski Zjazd weźmie w swe ręce władzę, opartą na zorganizowanej wolności całego ludu. Jednakże, jeżeliby rząd chciał wykorzystać ten króciutki okres czasu, jaki jeszcze przeżyje, te dwadzieścia cztery, czterdzieści osiem czy siedemdziesiąt dwie godziny, aby nas zaatakować, to odpowiemy kontratakiem. Ciosem na cios. Stalą na żelazo.

Przy grzmiących oklaskach zakomunikował, że lewicowi socjalrewolucjoniści zgodzili się wysłać delegatów do Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego...

Wychodząc ze Smolnego o trzeciej nad ranem, zauważyłem, że po obu stronach głównych drzwi wejściowych stoją karabiny maszynowe. Silne patrole żołnierskie strzegły bram i pobliskich skrzyżowań ulic.

Po schodach wbiegł Bill Szatow.

— No! — zawołał. — Zaczęliśmy! Kiereński wysłał junkrów, aby zamknęli nasze gazety Sołdat i Raboczij Put', ale przyszedł tam nasz oddział i zerwał pieczęcie rządowe. Teraz z kolei my wysyłamy oddziały dla zdobycia redakcyj dzienników burżuazyjnych.

Poklepał mnie radośnie po ramieniu i wbiegł do środka...

6 listopada rano miałem sprawę do cenzora, którego biuro mieściło się w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Wszędzie na ścianach czytałem po drodze historyczne odezwy do ludu, aby zachował „spokój". Połkownikow wydawał jeden prikaz po drugim:

Nakazuję wszystkim jednostkom i komandom wojskowym, aby pozostały w zajmowanych przez nie koszarach aż do otrzymania rozkazów od sztabu okręgowego.

Zabraniam wszelkich samowolnych wystąpień.

Wszyscy oficerowie, którzy pomimo zakazu swych przełożonych dopuszczą się jakichkolwiek wystąpień, zostaną oddani pod sąd wojenny za zbrojny rokosz. Zabraniam kategorycznie spełniania przez wojsko jakichkolwiek rozkazów pochodzących od różnych organizacji.

Naczelny dowódca okręgu

pułkownik Połkownikow

Pisma poranne doniosły, że rząd zabronił drukowania gazet: Nowaja Ruś, Żywoje Słowo, Raboczij Put' i Sołdat, i postanowił aresztować przywódców rady piotrogrodzkiej oraz członków Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego...

Gdy przechodziłem przez plac Pałacowy, spod czerwonej arkady wyjechało kilka baterii artylerii junkrów. Z łoskotem zajechały przed pałac i ustawiły się w ordynku. Ogromny czerwony budynek sztabu generalnego był niezwykle ożywiony. Przed wejściem uszeregowało się kilka samochodów pancernych. Co chwila zajeżdżały i odjeżdżały samochody pełne oficerów... Cenzor był podniecony jak mały chłopczyk na przedstawieniu cyrkowym.

— Kiereński — powiedział mi — udał się przed chwilą do Rady Republiki, aby się podać do dymisji.

Pospieszyłem do Pałacu Maryjskiego, dokąd przybyłem pod sam koniec tego namiętnego i prawie nie powiązanego przemówienia Kiereńskiego, w którym tak wiele było usprawiedliwiania się i złośliwego atakowania przeciwników.

— Zacytuję tutaj najcharakterystyczniejsze ustępy z całej serii artykułów drukowanych w gazecie Raboczij Put' przez Uljanowa-Lenina, ukrywającego się i poszukiwanego przez nas zbrodniarza stanu... W szeregu odezw, zatytułowanych List do towarzyszy, wzywał ten zbrodniarz stanu garnizon piotrogrodzki do powtórzenia próby z 16—18 lipca i dowodził konieczności natychmiastowego zbrojnego wystąpienia... Równocześnie inni przywódcy bolszewiccy występowali na całym szeregu wieców, nawołując również do natychmiastowego powstania. Szczególnie podkreślić należy wystąpienia obecnego przewodniczącego rady piotrogrodzkiej, Bronsztejna-Trockiego...

Muszę zwrócić specjalną uwagę... na to, że styl i zwroty używane w całym szeregu artykułów w Raboczij Put' i Sołdat są zupełnie takie same jak w Nowaja Ruś... Mamy tutaj do czynienia nie tyle z posunięciami tej lub owej partii politycznej, ile z wykorzystywaniem ciemnoty politycznej i zbrodniczych instynktów części ludności. Stykamy się tu z organizacją, która postanowiła za wszelką cenę wywołać W Rosji żywiołową falę rozruchów i pogromów.

Przy obecnych nastrojach mas ruchawka w Piotrogrodzie pociągnie nieuchronnie za sobą najstraszliwsze pogromy, które na zawsze zhańbią imię wolnej Rosji... Charakterystyczne jest, że według oświadczenia samego organizatora powstania, Uljanowa-Lenina, sytuacja skrajnej lewicy socjaldemokratów w Rosji jest nader pomyślna.

Tutaj Kiereński odczytał następującą cytatę z artykułu Lenina:

„Pomyślcie tylko: Niemcy, w piekielnie trudnych warunkach, mając tylko jednego Liebknechta (a i to w ciężkim więzieniu), bez gazet, bez wolności zgromadzeń, bez Rad, w warunkach, gdy wszystkie klasy ludności, aż do ostatniego zamożnego chłopa włącznie, odnoszą się do idei internacjonalizmu z niewiarygodną wrogością, gdy wielka, średnia i drobna burżuazja imperialistyczna jest wspaniale zorganizowana, Niemcy, tj. niemieccy rewolucjoniści-internacjonaliści, robotnicy odziani w marynarskie bluzy, zorganizowali powstanie we flocie — mając chyba jedną szansę na sto.

A my, mając dziesiątki gazet, wolność zgromadzeń, mając większość w Radach, my, internacjonaliści proletariaccy, będący w najlepszej na całym świecie sytuacji, odmówimy poparcia rewolucjonistów niemieckich naszym powstaniem..."

Kiereński ciągnął dalej:

— W  ten więc sposób sami organizatorzy powstania przyznają, że najlepsze warunki dla wolnego działania partii socjalistycznej panują teraz w Rosji pod Rządem Tymczasowym, na którego czele stoi, według zdania tej partii, uzurpator i człowiek zaprzedany burżuazji — premier Kiereński... Organizatorzy powstania nie współpracują z proletariatem niemieckim, lecz z niemieckimi klasami panującymi, bo otwierają front państwa rosyjskiego przed stalową pięścią Wilhelma i jego przyjaciół... Dla Rządu Tymczasowego obojętne są motywy; obojętne jest, czy działają oni świadomie, czy nieświadomie. W każdym razie, w pełni poczucia własnej odpowiedzialności, określam z tej oto trybuny takie postępowanie rosyjskiej partii politycznej jako zdradę Rosji.

Stoję na czysto prawnym stanowisku i proponuję wszcząć natychmiastowe dochodzenie sądowe (hałas z lewej strony) i zarządzić niezbędne aresztowania (wrzawa na lewicy). Słuchajcie! — krzyknął potężnym głosem. — W momencie, gdy państwo jest zagrożone świadomą czy nieświadomą zdradą, Rząd Tymczasowy, a między innymi i ja, woli raczej dać się zabić, niż zdradzić życie, honor i niepodległość Rosji...

W tej chwili Kiereńskiemu podano jakiś papierek.

— Doręczono mi odezwę, którą właśnie rozsyłają po pułkach. Oto co ona zawiera.

I odczytał na głos:

Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich jest zagrożona. Nakazujemy doprowadzić pułk do stanu pogotowia bojowego i oczekiwać dalszych rozkazów. Wszelka zwłoka lub niewykonanie rozkazu będą uważane za zdradą rewolucji. Za przewodniczącego — Podwojski. Sekretarz Antonow.

— W rzeczywistości jest to usiłowanie podburzenia czerni przeciw istniejącemu porządkowi, zerwania Konstytuanty i otworzenia frontu przed pułkami żelaznej pięści Wilhelma. Z rozmysłem użyłem słowa „czerń", ponieważ cała uświadomiona demokracja i jej CIK, wszystkie organizacje armii, wszystko, czym się wolna Rosja chlubi i czym się może chlubić, rozsądek, sumienie i honor wielkiej rosyjskiej demokracji — protestuje przeciw temu...

Nie przyszedłem tu prosić. Chcę dać wyraz memu głębokiemu przekonaniu, że Rząd Tymczasowy, który w chwili obecnej broni naszej nowej wolności, że nowe państwo rosyjskie, któremu dana jest olśniewająca przyszłość, spotka się z jednomyślnym poparciem wszystkich, oprócz tych, co to nigdy nie mają odwagi spojrzenia prawdzie w oczy...

Rząd Tymczasowy nigdy nie naruszył wolności ani politycznych przywilejów obywateli. Teraz jednak Rząd Tymczasowy komunikuje, że te elementy w społeczeństwie rosyjskim, te grupy lub partie, które ośmielają się podnieść rękę na wolną wolę narodu rosyjskiego, grożąc  równocześnie otwarciem frontu przed Niemcami, muszą zostać natychmiast zlikwidowane w sposób zdecydowany i ostateczny... Niechaj ludność Piotrogrodu wie, że napotka władzę energiczną, a być może, że w ostatniej godzinie lub minucie rozum, sumienie i honor zwyciężą w sercach tych, którzy jeszcze je posiadają...

Przez cały czas jego przemówienia sala rozbrzmiewała ogłuszającym hałasem. Gdy premier, blady i spocony, zeszedł z mównicy i wyszedł w otoczeniu świty oficerów, zaczęli przemawiać, jeden po drugim, mówcy z lewicy i centrum. Wszyscy gniewnie atakowali prawicę. Nawet socjalrewolucjoniści, przez usta Goca:

— Polityka bolszewików, wykorzystująca niezadowolenie ludu, jest demagogiczna i zbrodnicza... Cały szereg żądań ludu nie został dotychczas jednak zaspokojony... Sprawy pokoju, ziemi i demokratyzacji armii powinny być tak postawione, aby żaden żołnierz, chłop czy robotnik nie miał najmniejszej wątpliwości, że rząd dąży wytrwale i nieugięcie do rozwiązania tych kwestii...

My, mienszewicy, nie chcemy prowokować przesilenia gabinetowego, jesteśmy nawet gotowi bronić Rządu Tymczasowego z całą energią, do ostatniej kropli krwi, jeżeli tylko rząd wypowie się w tych palących kwestiach wyraźnymi i sprecyzowanymi słowami, których lud oczekuje z taką niecierpliwością...

Potem Martow, z furią:

— Słowa premiera, mówiącego o czerni wtedy, gdy chodzi o ruch znacznej części proletariatu i armii, nawet o ruch w niewłaściwym kierunku, są wezwaniem do wojny domowej. (Oklaski na lewicy).

Rezolucja zaproponowana przez lewicę została przyjęta. Faktycznie równała się ona wyrażeniu rządowi wotum nieufności.

1. Zbrojne wystąpienie, przygotowane w ostatnich dniach, mające na celu zdobycie władzy, zagraża wywołaniem wojny domowej, stwarza pomyślne warunki dla (ruchów pogromowych i mobilizacji czarnosecinnych, kontrrewolucyjnych sił i nieuchronnie prowadzi za sobą zerwanie Konstytuanty, katastrofę wojskową, zgubę rewolucji, paraliżowanie życia gospodarczego i kompletną ruiną kraju.

2. Zarówno obiektywne okoliczności, spowodowane przez wojnę i ogólny chaos, jak i zwłoka w przeprowadzeniu energicznych środków przyczyniły się do stworzenia pomyślnych warunków dla wymienionej agitacji. Dlatego też w pierwszym rzędzie niezbędne jest natychmiastowe wydanie dekretu

o przekazaniu ziemi komitetom rolnym i zdecydowane wystąpienie w zakresie polityki zagranicznej z propozycją do sprzymierzeńców, aby ogłosili warunki pokoju i rozpoczęli pertraktacje pokojowe.

3. Należy natychmiast zastosować środki zmierzające do zdławienia manifestacji monarchistycznych i czynnego ruchu pogromowego i stworzyć w tym celu w Piotrogrodzie Komitet Bezpieczeństwa Publicznego, składający się z przedstawicieli samorządu miejskiego i organów demokracji rewolucyjnej, a działający w kontakcie z Rządem Tymczasowym...

Warto zaznaczyć, że za tą rezolucją głosowali również mienszewicy i socjalrewolucjoniści... Jednakże gdy Kiereński ją ujrzał, wezwał Awksientjewa do Pałacu Zimowego, aby się wytłumaczył. Jeśli rezolucja tą miała być  wyrazem wotum nieufności dla Rządu Tymczasowego, to on, Kiereński, prosi Awksientjewa, aby utworzył nowy gabinet. I wtenczas Dan, Goc i Awksientjew, wodzowie „kompromisowców", dokonali swego ostatniego kompromisu... Wyjaśnili Kiereńskiemu, że nie chodziło tu o krytykę rządu.

Na rogu Morskiej i Newskiego stał (patrol żołnierzy z bagnetami. Zatrzymywali wszystkie prywatne samochody, wypraszając pasażerów ze środka i kierując puste auta do Pałacu Zimowego. Wielki tłum przyglądał się tej procedurze, ale nikt nie wiedział, czy żołnierze działają z polecenia Rządu Tymczasowego, czy też Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego. To samo działo się naprzeciw soboru Kazańskiego, skąd maszyny kierowano w górę Newskim. Pięciu czy sześciu marynarzy z karabinami zbliżyło ,się do żołnierzy. Śmiejąc się nerwowo, wdali się oni w rozmowę z dwoma żołnierzami. Na marynarskich czapeczkach widniały nazwy: Aurora i Zaria Swobody — nazwy najważniejszych bolszewickich krążowników Floty Bałtyckiej.

— Kronsztad nadchodzi — powiedział jeden z marynarzy...

Miało to takie znaczenie, jakie by miało w roku 1792 powiedzenie: „Marsylczycy nadchodzą". Kronsztad bowiem oznaczał dwadzieścia pięć tysięcy marynarzy, zdeklarowanych bolszewików, nie lękających się śmierci...

Raboczij i Sołdat  już się ukazał. Całą pierwszą stronę zajmowała ogromna odezwa:

ŻOŁNIERZE! ROBOTNICY! OBYWATELE!

Wrogowie ludu przeszli ostatniej nocy do ataku. Korniłowowcy ze sztabu usiłują pościągać z okolicy junkrów i bataliony ochotnicze. Junkrzy z Oranienbaumu i ochotnicy z Carskiego Sioła odmówili wymarszu. Planowany jest zdradziecki zamach na Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich... Kampania kontrrewolucyjnych spiskowców jest skierowana przeciwko Ogólnorosyjskiemu Zjazdowi Rad w przeddzień jego otwarcia, przeciwko Konstytuancie, przeciwko ludowi. Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich stoi na straży rewolucji. Komitet Wojskowo-Rewolucyjny kieruje akcją odparcia ataku spiskowców. Cały garnizon i cały proletariat Piotrogrodu gotowe są zadać wrogom ludu cios miażdżący.

Komitet Wojskowo-Rewolucyjny postanawia:

1. Wszystkie pułkowe, dywizyjne i załogowe komitety, wraz z komisarzami rady, oraz wszystkie organizacje rewolucyjne winny odbywać nieprzerwane posiedzenia, skupiając w swych rękach wszelkie informacje o planach i działaniach spiskowców.

2. Żaden żołnierz nie może się oddalić od swej dywizji bez zezwolenia swego komitetu.

3. Każda jednostka wojskowa przyśle natychmiast do Instytutu Smolnego dwóch przedstawicieli, a każda rada dzielnicowa — pięciu.

4. Należy niezwłocznie zawiadamiać Instytut Smolny o wszelkich akcjach spiskowców.

5. Wszystkich członków rady piotrogrodzkiej i wszystkich delegatów na Ogólnorosyjski Zjazd Rad zaprasza się natychmiast do Instytutu Smolnego na nadzwyczajne zebranie.

Kontrrewolucja podniosła swą zbrodniczą głowę. Wszystkim zdobyczom i nadziejom żołnierzy, robotników i chłopów zagraża wielkie niebezpieczeństwo. Jednakże siły rewolucji przewyższają niepomiernie siły jej wrogów.

Sprawa ludu spoczywa w silnych rękach. Spiskowcy zostaną zmiażdżeni.

Żadnych wahań ani wątpliwości. Twardość, stanowczość, wytrzymałość, zdecydowanie.

Niech żyje rewolucja!

Komitet Wojskowo-Rewolucyjny

Ośrodkiem burzy był Instytut Smolny, w którym odbywało się nieustające posiedzenie rady piotrogrodzkiej. Delegaci padali na podłogę, zasypiając momentalnie, aby natychmiast po  obudzeniu znów wziąć udział w dyskusji. Trocki, Kamieniew, Wołodarski przemawiali po sześć, osiem, a nawet dwanaście godzin dziennie...

Zszedłem na dół, do pokoju 18 na pierwszym piętrze, w którym odbywało się partyjne zebranie delegatów bolszewickich. Ostry głos mówcy, ukrytego za tłumem, wołał twardo:

— Ugodowcy powiadają, że my jesteśmy izolowani. Nie zwracajcie uwagi na nich. Jeżeli już się rozpocznie, to zostaną oni pociągnięci za nami. W przeciwnym razie stracą zwolenników.

Mówca wyciągnął do góry rękę, w której trzymał kartkę papieru.

— Już ich ciągniemy za sobą. Właśnie przyszła delegacja mienszewików i socjalrewolucjonistów. Piętnują naszą akcję, ale powiadają, że jeśli rząd nas zaatakuje, to oni nie staną do walki ze sprawą proletariatu. — Tryumfalne okrzyki.

Z zapadnięciem nocy wielka sala wypełniła się ogromnym, ciemnobrunatnym tłumem żołnierzy i robotników. W niebieskiej mgle dymu tytoniowego słychać było głębokie, jednostajne huczenie tej masy. Stary CIK zdecydował się ostatecznie przywitać delegatów na nowy Zjazd, który miał przynieść z sobą jego klęskę. Może nawet i klęskę rewolucyjnego porządku przez ten CIK stworzonego. W każdym jednak razie na tym zebraniu mieli prawo głosu tylko członkowie CIK-u...

Było już po północy, gdy Goc zajął fotel przewodniczącego, a na mównicę wszedł Dan. Naprężona cisza wydała mi się prawie groźna.

— Godziny, które przeżywamy, przedstawiają się w jak najbardziej tragicznych kolorach — powiedział. — Nieprzyjaciel jest u bram Piotrogrodu, demokracja próbuje zorganizować siły, aby mu się przeciwstawić, a równocześnie oczekujemy przelewu krwi na ulicach stolicy, głód zaś grozi zagładą nie tylko jednolitemu rządowi, ale i samej rewolucji...

Masy są wyczerpane i nastrojone chorobliwie. Nie mają już zainteresowania dla rewolucji. Jeśli bolszewicy zaczną cokolwiek, będzie to końcem rewolucji. (Okrzyki: „To kłamstwo!")... Kontrrewolucjoniści tylko czekają na bolszewików, aby rozpocząć zamieszki i rzezie... Jeśli dojdzie do jakichkolwiek wystąpień, to

Konstytuanta nie dojdzie do skutku... (Okrzyki: „Kłamstwo! Hańba!").

Jest zupełnie niedopuszczalne, aby w strefie operacji wojskowych garnizon piotrogrodzki nie chciał podporządkować się rozkazom sztabu... Musicie słuchać rozkazów sztabu i CIK-u, wybranego przez was. Cała władza Radom — to śmierć. Bandyci i złodzieje tylko wyczekują chwili, aby rozpocząć grabieże i podpalanie. Gdy macie przed sobą takie hasła, jak: „Wtargnijcie do domów, zrywajcie odzież i buty z burżujów!" (Tumult. Okrzyki: „Nie ma takiego hasła! Kłamstwo! Kłamstwo!")... Wszystko jedno, może się zaczynać inaczej, ale skończy na tym...

CIK posiada pełną siłę działania i trzeba mu się podporządkować... Nie boimy się bagnetów... CIK będzie bronił rewolucji swym własnym ciałem... (Okrzyki: „To ciało jest już dawno martwe!").

W potwornym, nieustającym wrzasku ledwo słychać głos krzyczącego Dana, który wali pięścią w pulpit.

— Ten, kto popycha do tego, popełnia zbrodnię! — Głos: „Wyście już dawno popełnili zbrodnię. Uchwyciliście władzę i oddaliście ją burżuazji".

Przewodniczący Goc, dzwoniąc: „Cisza, bo was usunę z sali". Głos: „Spróbujcie" (oklaski i gwizdy).

— Teraz przechodzę do naszej polityki pokojowej. (Śmiech na sali). Niestety, Rosja już dłużej nie może prowadzić wojny. Będzie zawarty pokój, ale nie stały i nie demokratyczny... Dla uniknięcia przelewu krwi uchwaliliśmy dzisiaj w Radzie Republiki rezolucję domagającą się oddania ziemi komitetom rolnym i natychmiastowych pertraktacji pokojowych. (Śmiech, okrzyki: „Za późno!").

Potem w imieniu bolszewików wszedł na trybunę. Trocki. Wszyscy zebrani powstali z miejsc i oklaski, które się wraz z okrzykami falą przetoczyły po sali, przeszły w jakiś grzmiący wybuch zadowolenia. Ostra, szczupła twarz, wyrażająca złośliwą ironię, miała iście mefistofelowski wygląd.

— Taktyka Dana dowodzi, że masy, te wielkie, ciemne, obojętne masy są całkowicie po jego stronie. — Ogromna wesołość na sali. Obrócił się w stronę przewodniczącego, po czym dramatycznie: — Gdyśmy mówili o oddaniu ziemi chłopom — wyście byli przeciwni temu. Powiedzieliśmy chłopom: „Jeśli wam nie dają ziemi, to bierzcie ją sami", i chłopi poszli za naszą radą, a teraz wy nawołujecie do tego, o czym myśmy już mówili sześć miesięcy temu...

Nie sądzę, by Kiereński zawiesił karę śmierci w wojsku dlatego, że tak dyktowały jego ideały. Przypuszczam raczej, że na to wpłynął decydująco garnizon piotrogrodzki, który nie chciał go słuchać...

Oskarżają dziś Dana o wygłoszenie w Radzie Republiki mowy dowodzącej, że jest ukrytym bolszewikiem... Być może, że nadejdzie jeszcze taka chwila, kiedy Dan będzie mówił, że w powstaniu 16 i 18 lipca brał udział kwiat rewolucji... W dzisiejszej rezolucji Dana w Radzie Republiki nie ma ani jednego słowa o wzmocnieniu dyscypliny w armii, chociaż jest to bardzo podkreślane w propagandowej robocie jego partii...

Nie. Historia ostatnich siedmiu miesięcy wskazuje na to, że masy porzuciły mienszewików. Mienszewicy i socjalrewolucjoniści pokonali kadetów, lecz potem, gdy zdobyli władzę, oddali ją tym samym kadetom.

Dan wam powiada, że nie macie prawa wywoływać powstania. Powstanie jest prawem wszystkich rewolucjonistów. Gdy zdeptane masy powstają, to zawsze mają słuszność...

Po nim przemawiał zgryźliwy Liber, o podłużnej twarzy. Przyjęto go okrzykami i śmiechem.

— Marks i Engels mówili, że proletariat nie ma prawa brać władzy, dopóki nie dojrzał do tego. W rewolucji burżuazyjnej, jak nasza na przykład, pochwycenie władzy przez masy oznacza tragiczny koniec rewolucji i tryumf krwawej reakcji... Trocki, jako teoretyk socjaldemokratyczny, sam występuje przeciw temu, do czego nawołuje teraz... — Okrzyki: „Dosyć! Precz z nim!" Potem Martow, któremu wciąż przerywano:

— Internacjonaliści nie występują przeciwko przekazaniu władzy demokracji, ale nie zgadzają się z metodami bolszewików. Chwila obecna nie jest właściwa dla pochwycenia władzy.

Znów głos zabrał Dan, protestując gwałtownie przeciwko działalności Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który posłał komisarzy w celu zajęcia lokalu Izwiestij i cenzurował to pismo. Zapanowała niesłychana wrzawa. Martow usiłował przemawiać, ale nie było go słychać. Delegaci armii i Floty Bałtyckiej wstali i wołali, że rady są ich  rządem...

W najdzikszym zamieszaniu Erlich zgłosił wniosek, aby uchwalić rezolucję, wzywającą robotników i żołnierzy do zachowania spokoju i nieodpowiadania na prowokowanie do demonstracji. W dalszym ciągu rezolucja uznawała konieczność natychmiastowego utworzenia Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego, aby ten niezwłocznie wydał dekrety przekazujące ziemię chłopom i rozpoczął pertraktacje pokojowe...

Na to zerwał się Wołodarski, wołając ostro, że CIK nie ma prawa przejmować funkcji Zjazdu Rad w przeddzień tego Zjazdu.

— CIK już faktycznie jest martwy — mówił on — a wniosek ten jest zwykłym trickiem, mającym sztucznie podtrzymać jego niknącą władzę...

My, bolszewicy, nie będziemy głosować „w tej sprawie".

Wszyscy bolszewicy po tych słowach opuścili salę, po czym rezolucja została przyjęta...

Około czwartej nad ranem spotkałem Zorina w korytarzu. Przez ramię miał przewieszony karabin.

— Zaczęliśmy — powiedział spokojnie, ale z radością. — Aresztowaliśmy już wiceministra Sprawiedliwości i ministra Wyznań Religijnych. Siedzą obaj w piwnicy. Jeden pułk poszedł zająć centralę telefoniczną, drugi — telegraf, trzeci — Bank Państwa. Czerwona Gwardia wyszła na ulicę...

Na stopniach Smolnego w chłodnych ciemnościach ujrzałem po raz pierwszy Czerwoną Gwardię — stłoczoną grupkę chłopców w ubraniach roboczych. Mieli karabiny z bagnetami i rozmawiali nerwowo.

Z zachodu, z daleka, sponad cichych dachów dolatywał odgłos bezładnego ognia karabinowego. To junkrzy usiłowali podnieść ruchome mosty Newy, aby nie pozwolić na połączenie się żołnierzy i robotników fabrycznych dzielnicy Wyborgskiej z siłami rady w śródmieściu, ale marynarze kronsztadzcy opuszczali je na powrót...

Ogromny Smolny, jarzący się światłem, brzęczał za nami jak olbrzymi ul...

* Oświadczenie to nie było zupełnie szczere. Rząd Tymczasowy jeszcze w lipcu zamknął gazety bolszewickie, a teraz zamierzał uczynić to samo. (Uwaga aut.).

ROZDZIAŁ CZWARTY

UPADEK RZĄDU TYMCZASOWEGO

W środę, 7 listopada, wstałem, bardzo późno. Gdy wychodziłem na Newski, wystrzał armatni :z twierdzy Pietropawłowskiej oznajmiał godzinę dwunastą. Dzień był chłodny, wilgoć wisiała w powietrzu. Przed zamkniętymi wrotami Banku Państwa stało kilku żołnierzy uzbrojonych w karabiny z bagnetami.

— Po czyjej stronie jesteście? — zapytałem. — Po stronie rządu?

— Nie ma już rządu — odpowiedział jeden z uśmiechem. — Chwała Bogu. — To było wszystko, co mogłem z niego wydostać...

Tramwaje jeździły jak zwykle: na każdym występie, którego można się było uchwycić, wisieli pasażerowie. Sklepy były otwarte i wydawało się nawet, że tłumy mają Spokojniejszy wygląd niż poprzedniego dnia. Mury zakwitły w nocy nowymi odezwami przeciwko powstaniu. Zwracały się one do chłopów, żołnierzy na froncie, robotników w Piotrogrodzie. Jedna z nich głosiła:

OD PIOTROGRODZKIEJ DUMY MIEJSKIEJ

Duma Miejska podaje do wiadomości obywateli, że na nadzwyczajnym posiedzeniu 6 listopada (24 października) został przez nią utworzony Komitet Bezpieczeństwa Publicznego, złożony z członków Dumy centralnej i Dum dzielnicowych oraz przedstawicieli rewolucyjnych demokratycznych organizacji:

Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, Ogólnorosyjskiego Komitetu Wykonawczego Delegatów Chłopskich, organizacji armii, Centroflotu, Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich (!), Rady Związków Zawodowych i in.

Członkowie Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego dyżurują w gmachu Dumy Miejskiej. Telefony" nr nr 15-40, 223-77,138-36.

7 listopada (25 października) 1917 r.

Wtedy jeszcze nie zdawałem sobie sprawy, że to było ze strony Dumy Miejskiej wypowiedzeniem wojny bolszewikom.

Kupiłem numer Raboczij Put'. Wydawać się mogło, że jest to jedyna gazeta, którą można dostać. Nieco później zapłaciłem jakiemuś żołnierzowi pięćdziesiąt kopiejek za „używany" Dień. Bolszewicka gazeta, wydrukowana na wielkich arkuszach w zdobytej drukarni pisma Russkaja Wola, miała ogromny nagłówek: „CAŁA WŁADZA RADOM ROBOTNIKÓW, ŻOŁNIERZY I CHŁOPÓW. POKOJU! CHLEBA! ZIEMI!"

Artykuł wstępny był podpisany przez Zinowjewa, towarzysza walk Lenina. Zaczynał się następująco:

Każdy żołnierz, każdy robotnik, każdy prawdziwy socjalista, każdy uczciwy demokrata musi zauważyć, że zatarg rewolucyjny dojrzał do natychmiastowego załatwienia, którego też wymaga.

Albo — albo. Albo władza przechodzi w ręce bandy burżuazyjno-obszarniczej, co oznacza krwawą ogólnorosyjską ekspedycję karną, która zaleje cały kraj krwią żołnierzy i marynarzy, chłopów i robotników. Oznacza to również trwanie wojny, nieuchronną śmierć i głód.

Albo też władza przejdzie w ręce rewolucyjnych robotników, żołnierzy i chłopów, co oznacza kompletne zlikwidowanie obszarniczej niewoli, natychmiastowe okiełznanie kapitalistów, niezwłoczne zaofiarowanie sprawiedliwych propozycji pokojowych. W takim wypadku ziemia dla chłopów i chleb dla głodnych będą zabezpieczone, kontrola nad fabrykami zapewniona, a bezmyślnej rzezi położy się kres...

Dień zamieścił fragmentaryczne sprawozdania z burzliwej ubiegłej nocy. Bolszewicy zdobyli centralą telefoniczną, Dworzec Bałtycki, biuro telegraficzne... Junkrzy z Peterhofu nie mogą się dostać do Piotrogrodu, kozacy są niezdecydowani, paru ministrów aresztowano; komendanta milicji miejskiej, Mejera, zastrzelono; aresztowania, kontraresztowania, potyczki między patrolami żołnierskimi, junkrami i Czerwoną Gwardią.

Na rogu Morskiej spotkałem kapitana Gomberga, mienszewika-oborońca. Był on sekretarzem sekcji wojskowej swojej partii. Gdy go zapytałem, czy powstanie już się rzeczywiście zaczęło, odpowiedział, wzruszając ramionami, ze znużeniem:

— Czort znajet. Zresztą, może bolszewikom uda się pochwycić władzę, ale nie potrafią jej utrzymać dłużej niż trzy dni. Nie mają ludzi, którzy mogliby rządzić państwem. Może to nawet i lepiej — dać im. spróbować. To ich wykończy...

Hotel wojskowy na placu Św. Izaaka był strzeżony przez uzbrojonych marynarzy. W westybulu znajdowało się wielu przystojnych młodych oficerów. Spacerowali po korytarzach, szepcząc między sobą. Marynarze nie wypuszczali ich z hotelu...

Nagle na  ulicy rozległ się ostry huk wystrzału i zaczęła się gęsta strzelanina. Wybiegłem z hotelu. Dokoła Pałacu Maryjskiego, gdzie mieściła się Tymczasowa Rada Republiki Rosyjskiej, działo się coś niezwykłego. Szeroki plac przecięty był szeregiem żołnierzy, stojących wzdłuż przekątnej. Trzymali karabiny w pogotowiu i patrzyli na dach hotelu.

— Prowokacja! Strzelają do nas! — krzyknął jeden z nich, podczas gdy inni pobiegli ku wejściu.

Przy zachodnim rogu pałacu stał duży samochód pancerny, na którym powiewała czerwona chorągiew. Na jednym z jego boków widniał świeży czerwony napis: „S. R. S. D." (Sowiet Raboczich Sołdatskich Deputatow), Wszystkie karabiny maszynowe miał skierowane na sobór Św. Izaaka. U wylotu ulicy Nowej piętrzyła się barykada. Skrzynie, beczki, jakiś stary materac, wagon tramwajowy. Wybrzeże Mojki było zabarykadowane stosami belek. Krótkie kloce z pobliskiego składu drzewa ułożono wzdłuż budynku, tworząc prowizoryczne przedpiersie...

— Czy tu będzie jakaś walka? — zapytałem.

— Prędko, prędko! — odpowiedział żołnierz nerwowo. — Uciekajcie, towarzyszu, bo wam się co przytrafi. Oni nadejdą z tamtej strony — wskazał budynek Admiralicji.

— Kto nadejdzie? — Tego, bratku, nie mogę powiedzieć — rzekł żołnierz i splunął.

Przed wejściem do pałacu stał tłum żołnierzy i marynarzy. Jakiś marynarz opowiadał o końcu Rady Republiki Rosyjskiej.

— Weszliśmy tam — powiedział — i obstawiliśmy wszystkie drzwi swoimi. Wszedłem na górę i poszedłem do kontrrewolucjonisty-korniłowca, który siedział na krześle przewodniczącego. Już po waszej radzie, powiadam do niego, uciekaj zaraz do domu.

Wszyscy się śmiali. Wymachując plikiem dokumentów zdołałem jakoś dotrzeć do drzwi galerii prasowej. Tutaj zatrzymał mnie olbrzymi, uśmiechnięty marynarz. Gdy mu pokazałem swoją przepustkę, rzekł tylko: „Gdybyście nawet byli samym świętym Michałem, towarzyszu, to też bym was nie przepuścił". Poprzez szklane drzwi zauważyłem zdenerwowaną twarz i gestykulujące ręce zamkniętego tam francuskiego korespondenta...

Naprzeciw mnie stał niewysoki mężczyzna o siwych wąsach, w mundurze generalskim. Otoczony był gromadką żołnierzy. Twarz miał bardzo czerwoną.

— Jestem generał Aleksiejew! — wołał. — Jako wasz zwierzchnik i członek Rady Republiki rozkazuję, byście mnie przepuścili. — Wartownik z zakłopotaniem poskrobał się po głowie i rzucił okiem spode łba, po czym mrugnął na zbliżającego się oficera, który stracił się kompletnie, gdy (zobaczył, z kim ma do czynienia. Zaczął od tego, że zasalutował uroczyście.

— Wasze wysokoprewoschoditielstwo — zaczął mamrotać, używając formy starego reżimu — wchodzenie do pałacu jest jak najsurowiej zakazane... ja nie mam prawa.

Podjechał samochód, w którym ujrzałem Goca. Coś go musiało ubawić, bo śmiał się serdecznie. W parę minut później zjawił się drugi samochód. Na przedzie siedziało kilku uzbrojonych żołnierzy, a miejsca w tyle zajmowali aresztowani członkowie Rządu Tymczasowego; Łotysz, Peters, członek Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, nadbiegał przez plac w pośpiechu.

— Zapakowaliście tych wszystkich panów zeszłej nocy? — zapytałem, wskazując aresztowanych.

— E tam — odpowiedział z miną rozczarowanego uczniaka. — Te bałwany wypuściły większą część, zanim zdążyliśmy się zastanowić, co z nimi robić.

Woskresieńskim Prospektem szła w dół ogromna masa marynarzy, a poza nimi, jak daleko oko sięgało, widać było maszerujące oddziały żołnierzy.

Poszliśmy Admiraltejskim w kierunku Pałacu Zimowego. Wszystkie wyjścia na plac Pałacowy zamknięte były przez wartowników. Zachodni kąt placu przecinał kordon wojska, które broniło dostępu napierającemu tłumowi mieszczan. Wszyscy stali na miejscu spokojnie oprócz kilku żołnierzy, zajętych wynoszeniem (kawałków drzewa z podwórza pałacowego i układaniem ich naprzeciw głównego wejścia.

Nie mogliśmy się w żaden sposób dowiedzieć, czy warty były rządowe, czy też radzieckie. W każdym razie nasze dokumenty ze Smolnego nie wywarły najmniejszego wrażenia, wobec czego zaszliśmy z drugiej strony i przybierając strasznie uroczyste miny, pokazaliśmy paszporty amerykańskie, oświadczając równocześnie: „w oficjalnej sprawie". Przepchnęliśmy się. W drzwiach pałacu stali ci sami starzy odźwierni, w niebieskich uniformach z mosiężnymi guzikami i czerwono-złotymi wyłogami. Usłużnie pomogli nam zdjąć palta i kapelusze, po czym poszliśmy na górę. Po ciemnym, ponurym korytarzu, odartym już z dywanów, włóczyło się kilku starych służących. Przed drzwiami gabinetu Kiereńskiego, przygryzając wąsa, spacerował młody oficer. Zapytaliśmy go, czy można będzie uzyskać wywiad z premierem. Ukłonił się i brzęknął ostrogami.

— Niestety, bardzo mi przykro — odpowiedział po francusku — Aleksander Fiodorowicz jest w tej chwili bardzo zajęty. — Przez chwilę spoglądał na nas. — Właściwie mówiąc — wcale go tu nie ma...

— A gdzie jest?

— Pojechał na front. Proszę sobie wyobrazić, że zabrakło benzyny do jego samochodu. Musieliśmy posłać do szpitala angielskiego, aby nam trochę użyczyli.

— Czy ministrowie są tutaj?

— Owszem, nawet mają posiedzenie, tylko nie wiem dokładnie, w którym pokoju.

— A bolszewicy tu przyjdą?

— Oczywiście. Przyjdą niewątpliwie. Lada chwila spodziewam się telefonicznej wiadomości, że idą. Ale my jesteśmy przygotowani. Mamy junkrów przed pałacem, za tymi drzwiami.

— Czy możemy tam przejść?

— Nie. Ma się rozumieć, że nie. Zabronione. — Nagle uściskał nam ręce i odszedł. Podeszliśmy do zakazanych drzwi, wbudowanych do prowizorycznej przegródki, dzielącej pokój. Drzwi były zamknięte od naszej strony. Z drugiej strony dobiegały głosy i śmiech. Zresztą ogromny stary pałac milczał jak grób. Woźny-staruszek podbiegł ku nam.

— Nie, barin, tam nie wolno wchodzić.

— A dlaczego te drzwi są zamknięte?

— Żeby żołnierze nie wyszli — odpowiedział. Po kilku minutach powiedział coś o wypiciu szklanki herbaty i poszedł. Otworzyliśmy drzwi.

Tuż za progiem stała warta, złożona z kilku żołnierzy; śnie odezwali się do nas. Korytarz kończył się wielkim, pięknym pokojem o złoconych gzymsach i ogromnych kryształowych żyrandolach. Za tym pokojem znajdował się cały szereg innych, mniejszych, przyozdobionych ciemnymi boazeriami. Po obu stronach, na posadzce, szeregi brudnych materaców i prześcieradeł. Tu i ówdzie leżeli na nich żołnierze. Wszędzie kupki niedopałków, kawałki chleba, części garderoby i puste butelki po drogich francuskich winach. Im dalej, tym więcej żołnierzy z czerwono-złotymi naramiennikami szkoły junkrów. Powietrze było ciężkie od dymu tytoniowego i odoru nie umytych ciał. Jeden z żołnierzy trzymał butelkę białego burgunda, widocznie wyciągniętą z pałacowej piwnicy. Ze zdumieniem przyglądali się nam, jak mijaliśmy pokój za pokojem, aż przeszliśmy w końcu do amfilady galowych sal, których wysokie, brudne okna wychodziły na plac. Na ścianach wisiały ogromne obrazy w ciężkich złotych ramach. Wszystkie przedstawiały historyczne sceny batalistyczne... „12 października 1812", „6 listopada 1812", „16 (28) sierpnia 1913"...

Jeden z obrazów był podarty w górnym prawym rogu...

Wszystko to zostało całkowicie zamienione na wielkie koszary i — sądząc z wyglądu podłogi i ścian — przemiana ta odbyła się już przed paru tygodniami. W oknach stały karabiny maszynowe, a między materacami — karabiny złożone w kozły.

Właśnie przyglądaliśmy się obrazom, gdy z lewej strony powiało na mnie alkoholem i jakiś głos powiedział niewymyślną, ale płynną francuszczyzną: — Po sposobie podziwiania obrazów poznaję cudzoziemców. — Przed nami stał niski, pulchny człowiek. Gdy uchylił czapki, ujrzeliśmy łysiejącą czaszkę.

— Amerykanie? Cudownie. Ja jestem sztabs-kapitan Władimir Arcybaszew, całkowicie do usług. — Wydawało się, że nie widzi nic dziwnego we włóczeniu się czterech cudzoziemców (w tym jednej kobiety) po obozowisku armii oczekującej ataku. Zaczął się skarżyć na położenie Rosji.

— Już nie tylko o tych bolszewików chodzi — powiedział — ale złamane zostały piękne tradycje armii rosyjskiej... Rozejrzyjcie się dokoła. To są sami junkrzy, przyszli oficerowie... Czyż to są gentlemani? Kiereński otworzył oficerskie szkoły dla wszystkich, dla każdego żołnierza, który zda egzamin... Oczywiście jest tu wielu zarażonych duchem rewolucyjnym...

Nagle, bez żadnej przyczyny, zmienił temat.

— Bardzo bym chciał wyjechać z Rosji. Postanowiłem wstąpić do armii amerykańskiej. Czy nie moglibyście mi, państwo, załatwić spraw z waszym konsulatem? Podam wam swój adres. — Pomimo naszych protestów napisał adres na kawałku papieru i od razu mu ulżyło. Mam tę kartkę do dziś — 2-ja Oranienbaumskaja Szkoła Praporszczikow. Staryj Peterhof.

— Mieliśmy przegląd dziś rano — ciągnął dalej, oprowadzając nas po pokojach i udzielając wyjaśnień. — Batalion kobiecy postanowił pozostać po stronie rządu.

— A czy kobiety-żołnierze znajdują się w pałacu?

— Tak jest, są w dalszych salach. Tam będą bezpieczniejsze, jeśli się coś stanie. — Westchnął. — Cóż za wielka odpowiedzialność! — dodał.

Przez chwilę staliśmy przy oknie, patrząc na plac Pałacowy, na którym ustawiły się w szyku trzy kompanie junkrów w długich płaszczach. Dowodził nimi wysoki oficer o bardzo energicznym wyglądzie. Poznałem w nim Stankiewicza, głównego wojskowego komisarza Rządu Tymczasowego. Po kilku minutach dwie z tych trzech kompanii z chrzęstem wzięły broń na ramię, padły trzy ostre okrzyki i kołyszące się szeregi przecięły plac, znikając pod czerwonymi arkadami wiodącymi w kierunku cichego miasta.

— Idą zdobyć stację telefoniczną — powiedział ktoś. Obok nas stali trzej junkrzy. Nawiązaliśmy rozmowę. Powiedzieli nam, że wstąpili do szkoły jako zwykli szeregowcy, i przedstawili się: Robert Olew, Aleksiej Wasilenko i Erni Saks — Estończyk. Teraz już nie chcą być oficerami, ponieważ oficerowie są bardzo niepopularni. W rzeczy samej wydawało się, że po prostu nie wiedzą, co robić. Nie ulegało wątpliwości, że byli niezadowoleni.

Po chwili jednak zaczęli się przechwalać. — Jeżeli bolszewicy przyjdą tutaj, to my im pokażemy, jak się walczy. Oni nie ośmielą się walczyć, to tchórze. Gdyby nas jednak pokonali, no to... każdy chowa jedną kulę dla siebie...

W tej chwili w pobliżu rozległa się strzelanina. Ludzie na placu zaczęli biegać, padać na ziemię, a izwozczicy, którzy stali po rogach, pogalopowali w różne strony. W gmachu zapanował straszliwy hałas, Żołnierze biegali we wszystkich kierunkach, chwytając karabiny, ładownice i krzycząc: „Już idą! Już idą!"... Ale w kilka minut później na dole się uspokoiło. Izwozczicy wrócili, ludzie leżący plackiem wstali. Pod czerwonymi arkadami zjawili się junkrzy. Maszerowali cokolwiek bezładnie, a jednego z nich podtrzymywali dwaj towarzysze.

Było już dosyć późno, gdy opuściliśmy pałac. Warty z placu poznikały. Wielkie półkole budynków rządowych wydawało się puste. Poszliśmy na obiad do Hôtel de France. Właśnie jedliśmy zupę, gdy wszedł pobladły kelner, prosząc usilnie, abyśmy przeszli do ogólnej jadalni w tylnej części budynku, ponieważ w kawiarni muszą pogasić światła. — Będzie duża strzelanina — powiedział.

Wyszliśmy na Morską. Było zupełnie ciemno, jedynie na rogu Newskiego migotała latarnia, przy której stała wielka pancerka. Motor pracował, wyrzucając kłęby dymu benzynowego. Jakiś chłopczyk wdrapał się z bobu i zaglądał do lufy karabinu maszynowego. Dokoła stali żołnierze i marynarze, którzy widocznie na coś czekali. Wróciliśmy pod czerwone arkady. Stała tam gromadka żołnierzy, gapiących się na jaskrawo oświetlony Pałac Zimowy. Rozmawiali głośno.

— Nie, towarzysze — mówił jeden. — Jakże my możemy strzelać do nich? Tam jest przecież batalion kobiecy, powiedzą, żeśmy strzelali do rosyjskich kobiet.

Gdyśmy wyszli na Newski, zza rogu wyjechała druga pancerka. Ktoś wysuwał głowę z wieżyczki.

— Jazda, dalej! — krzyknął. — Przebijemy się i do ataku!

Kierowca pierwszej pancerki zbliżył się i zawołał, zagłuszając hałas motoru: — Komitet każe czekać. Za tymi stosami drzewa mają artylerię...

Tramwaje nie jeździły tutaj, przechodniów było niewielu, a światła pogaszono. Jednak o parę domów dalej można było widzieć tramwaje, tłumy ludzi, oświetlone wystawy i elektryczne reklamy kinematografów. Życie szło zwykłym trybem. Mieliśmy bilety na balet w Maryjskim Teatrze — wszystkie teatry były otwarte — ale na ulicach było bardziej interesująco.

Po ciemku wpadliśmy na stos drzewa zagradzający dostęp do mostu Policyjnego, a przed Pałacem Strogonowa zauważyliśmy, jak kilku żołnierzy ustawia trzycalowe działo polowe. Ludzie w najrozmaitszych mundurach włóczyli się bez celu we wszystkich kierunkach, gadając bez ustanku.

Wydać się mogło, że całe miasto spaceruje po Newskim. Na wszystkich rogach stały wielkie tłumy, gromadzące się dokoła kilku osób, gwałtownie dyskutujących. Pikiety, składające się z dwunastu żołnierzy z karabinami i bagnetami, czuwały na każdym skrzyżowaniu ulic. Staruszkowie o czerwonych twarzach, ubrani w bogate futra, wygrażali żołnierzom pięściami, a eleganckie panie wymyślały im. Żołnierze odpowiadali bardzo słabo, uśmiechając się z zakłopotaniem... W górę i w dół ulicy jeździły pancerne samochody, noszące stare nazwy — Oleg, Ruryk, Światosław — imiona kniaziów rosyjskich z początków historii Rosji.

Nad tymi napisami widniały wielkie czerwone litery: „R.S.D.R.P." (Rossijskaja Socjal-Demokraticzeskaja Raboczaja Partia).

Na Michajłowskim Prospekcie zjawił się gazeciarz z naręczami gazet. Tłum rzucił się natychmiast na niego, atakując go wściekle i wyrywając sobie wzajemnie gazety, za które płacono po rublu, po pięć, a nawet po dziesięć rubli... Gazetą był Raboczij i Sołdat. Oznajmiał o zwycięstwie rewolucji proletariackiej, uwolnieniu aresztowanych bolszewików i wzywał armię na froncie i na tyłach do popierania akcji... Ten gorączkowy arkusik miał tylko cztery małe strony, zadrukowane wielkimi czcionkami... Artykułów nie zawierał żadnych...

Na rogu Sadowej zebrało się około dwóch tysięcy ludzi. Wszyscy patrzyli na dach wysokiego domu, gdzie na przemian to gasła, to znów zapalała się maleńka, czerwona iskierka.

— Patrzcie — mówił wysoki chłop, wskazując na nią. — Tam jest prowokator. Zaraz zacznie strzelać do ludu... — Najwidoczniej nikt nie miał zamiaru pójść sprawdzać, o co chodzi naprawdę.

Zbliżyliśmy się do Smolnego. Ogromna fasada rozjarzona była światłem, a ze wszystkich ulic spieszyły ku wejściu tłumy, czerniejące w mroku. Samochody i motocykle zajeżdżały i odjeżdżały bezustannie, z bramy wypełzł, przeraźliwie rycząc syreną, szary samochód pancerny, na którego wieżyczce powiewały dwie czerwone flagi. Było zimno i czerwonogwardziści przy zewnętrznej bramie rozpalili ognisko. To samo uczynili również wartownicy przy bramie wewnętrznej. W świetle ogniska przesylabizowali uważnie nasze przepustki i obejrzeli nas od stóp do głów. Po obydwu stronach bramy zauważyłem karabiny maszynowe, przykryte brezentami, spod których zwisały wężowymi splotami taśmy z nabojami. Na podwórzu, pod drzwiami, stało kilka samochodów pancernych; silniki pracowały. Ogromne, puste, źle oświetlone sale rozbrzmiewały dudnieniem stóp, wołaniami i okrzykami... Panował nastrój zdecydowania. Wszystkie klatki schodowe przepełnione były tłumem. Robotnicy w czerwonych bluzach i futrzanych czapach tłoczyli się razem z żołnierzami w szarych płaszczach i baranich papachach. Przez tłum przepychali się z pośpiechem przywódcy — Łunaczarski, Kamieniew... Twarze mieli zatroskane, mówili obaj równocześnie, a pod pachą każdy trzymał wielką tekę pełną papierów. Odbywało się właśnie nadzwyczajne posiedzenie rady piotrogrodzkiej.

Zatrzymałem Kamieniewa — niewysokiego, bardzo ruchliwego człowieka o szerokiej, żywej twarzy i nisko osadzonej głowie. Bez żadnych wstępów zaczął mi szybko tłumaczyć na francuski świeżo powziętą uchwałę:

Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich wita zwycięską rewolucję proletariatu i garnizonu Piotrogrodu. Rada podkreśla specjalnie zwartość, sprawność organizacyjną, dyscyplinę, całkowitą jednomyślność, którą przejawiły masy w tym wyjątkowo bezkrwawym i wyjątkowo udanym powstaniu.

Rada wyraża niezachwianą pewność, że rząd robotniczy i chłopski, który jako rząd radziecki zostanie stworzony przez rewolucję i zapewni miejskiemu proletariatowi poparcie ogółu biedoty chłopskiej, że rząd ten pójdzie niezłomnie do socjalizmu — jedynego środka uratowania kraju przed niesłychanymi nieszczęściami i okropnościami wojny.

Nowy rząd robotniczy i chłopski niezwłocznie zaproponuje sprawiedliwy pokój demokratyczny wszystkim narodom biorącym udział w wojnie.

Rząd ten niezwłocznie zniesie obszarniczą własność ziemi i przekaże ziemią chłopstwu. Stworzy kontrolę, robotniczą nad produkcją i podziałem produktów oraz ustanowi ogólnonarodową kontrolę nad bankami, przekształcając je zarazem w jedno przedsiębiorstwo państwowe.

Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich wzywa wszystkich robotników i całe chłopstwo, aby z całą energią i poświęceniem poparli robotniczą i chłopską rewolucję. Rada wyraża przekonanie, że robotnicy miast w sojuszu z biedotą chłopską wykażą niezłomną, braterską dyscyplinę, stworzą jak najsurowszy porządek rewolucyjny, niezbędny dla zwycięstwa socjalizmu.

Rada jest przekonana, że proletariat krajów zachodnioeuropejskich pomoże nam doprowadzić sprawę socjalizmu do pełnego i trwałego zwycięstwa.

— A więc sądzicie że sprawa jest wygrana? Wzruszył ramionami.

— Dużo jeszcze trzeba zrobić, strasznie dużo. Dopiero się zaczęło...

Na półpiętrze spotkałem Riazanowa, wiceprezesa związków zawodowych. Spoglądał przed siebie ponuro i gryzł swą szpakowatą brodę.

— To szaleństwo, szaleństwo! — zawołał. — Europejski proletariat się nie ruszy; Cała Rosja... — Machnął ręką z roztargnieniem i pobiegł dalej. Riazanow i Kamieniew sprzeciwiali się zbrojnemu powstaniu i doświadczyli na sobie straszliwej siły wymowy Lenina...

Posiedzenie było bardzo ważne. Trocki oznajmił w imieniu Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, że Rząd Tymczasowy już nie istnieje.

— Właściwością rządów burżuazyjnych — powiedział — jest oszukiwanie ludu. Przed nami, to znaczy przed radami delegatów robotniczych i chłopskich, stoi zadanie dotąd w historii nie spotykane — próba utworzenia władzy, która nie znałaby żadnych. innych celów poza zaspokojeniem potrzeb żołnierzy, robotników i chłopów.

Na trybunie stanął Lenin, powitany spontaniczną owacją. Przepowiadał światową rewolucją socjalną... Po nim wystąpił Zinowjew, wołając:

— Dzisiaj spłaciliśmy dług międzynarodowemu proletariatowi i zadaliśmy straszliwy cios wojnie, cios w piersi wszystkim kapitalistom, a zwłaszcza katowi Wilhelmowi...

Potem Trocki zakomunikował, że wysłano już na front depesze oznajmiające o zwycięskim powstaniu, ale odpowiedzi jeszcze nie nadeszły. Mówią, że oddziały wojskowe maszerują na Piotrogród, należałoby posłać do nich delegację, aby im powiedziała prawdę.

Okrzyki: „Uprzedzacie wolę Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad!"

Trocki na to z chłodem: — Wola Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad została uprzedzona przez fakt powstania piotrogrodzkich robotników i żołnierzy.

Weszliśmy wreszcie do ogromnej sali posiedzeń, przepchnąwszy się przez wrzeszczący tłum stłoczony przy drzwiach. Na wszystkich ławkach, krzesłach, w przejściach, na oknach, nawet na podwyższeniu prezydium siedzieli i stali przedstawiciele robotników i chłopów z całej Rosji. Oświetleni wielkimi białymi żyrandolami, w trwożnej ciszy, przerywanej wybuchami wściekłego hałasu, czekali na dzwonek przewodniczącego. Sala nie była opalona, ale gorąco było od wyziewów nie mytych ciał ludzkich. W powietrzu wisiała przykra niebieska mgła dymu tytoniowego, podnosząca się z tłumu. Od czasu do czasu na trybunie zjawiał się któryś z przywódców i prosił towarzyszy, aby nie palili, co miało taki skutek, że wszyscy, nawet palący, podnosili krzyk: „Proszę nie palić, towarzysze", po czym palili dalej. Delegat Fabryki Obuchowskiej, anarchista Piotrowski, posunął się robiąc mi miejsce obok siebie. Nie ogolony i brudny, zataczał się z bezsenności, pracował przez trzy doby bez przerwy w Komitecie Wojskowo-Rewolucyjnym.

Na podwyższeniu siedzieli wodzowie starego CIK-u. Po raz ostatni mieli przewodniczyć niesfornym radom, którymi rządzili od pierwszych dni, a które teraz powstały przeciw nim. Kończył się pierwszy okres rewolucji rosyjskiej, którą ci ludzie chcieli kierować tak ostrożnie... Trzech najważniejszych nie było na podwyższeniu: Kiereński uciekał na front przez miasta i wsie ogarnięte już powstaniem: Czcheidze, stary orzeł, z pogardą wrócił do swych rodzinnych gruzińskich gór, aby tam zapaść na suchoty, a wielkoduszny Cereteli, również ciężko chory, wrócił dopiero później, aby błysnąć swym krasomówstwem w straconej sprawie. Na trybunie zajmowali miejsca: Goc, Dan, Liber, Bogdanow, Brojdo i Filipowski, wszyscy bladzi, wzburzeni, z zapadniętymi oczyma. Poniżej kipiał i kłębił się Ogólnorosyjski Zjazd Rad, a nad ich głowami pracował gorączkowo Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, trzymający w rękach wszystkie nici powstania i zadający ciosy ręką, która wszędzie sięgała...

Była dziesiąta minut czterdzieści wieczorem.

Dan, łysiejący człowiek o łagodnym wyrazie twarzy, ubrany w zniszczony mundur lekarza wojskowego, zadzwonił. Głęboka cisza zapadła gwałtownie, przerywały ją tylko kłótnie i wymyślania przy drzwiach...

— Mamy władzę w rękach — zaczął ze smutkiem w głosie. Zamilkł na chwilę, po czym cicho ciągnął dalej: — Towarzysze, Zjazd Rad zbiera się w wyjątkowej chwili i w tak niezwykłych okolicznościach, że rozumiecie chyba sami, dlaczego CIK uważa za zbyteczne zwracanie się do was z przemówieniem politycznym. Stanie się to dla was jeszcze bardziej zrozumiałe, jeżeli przypomnicie sobie, że ja jestem członkiem CIK-u, a równocześnie nasi towarzysze partyjni są ostrzeliwani w Pałacu Zimowym, z samozaparciem wykonując swe obowiązki ministrów, nałożone na nich przez CIK. (Zamieszanie, hałas).

— Otwieram pierwsze posiedzenie Drugiego Zjazdu Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich.

Prezydium obierano wśród ogólnego szumu i poruszenia. Awaniesow oznajmił, że na skutek porozumienia bolszewików z lewicowymi socjalrewolucjonistami i mienszewikami-internacjonalistami postanowiono obrać prezydium kierując się zasadą proporcjonalności. Kilku menszewików zerwało się z miejsca, protestując.

— Przypomnijcie sobie — zawołał do nich jakiś brodaty żołnierz — coście wy robili z nami, bolszewikami, kiedy my byliśmy mniejszością.

Ostatecznie w rezultacie wyborów do prezydium weszło czternastu bolszewików, siedmiu socjalrewolucjonistów, trzech mienszewików i jeden internacjonalista (z grupy Gorkiego). Hendelman oświadcza w imieniu prawicowych socjalrewolucjonistów i centrum socjalrewolucjonistów, a Chinczuk w imieniu mienszewików, że zrzekają się udziału w prezydium. Mienszewicy-internacjonaliści również nie mogą wejść do prezydium, dopóki pewne okoliczności nie zostaną wyświetlone. Słabe oklaski i okrzyki. Głosy z sali: „Renegaci! Uważacie siebie za socjalistów!" Przedstawiciel delegatów ukraińskich prosi o miejsce w prezydium i otrzymuje je. Potem stary CIK schodzi z podwyższenia, a na jego miejscu zjawiają się Trocki, Kamieniew, Łunaczarski, Kołłątaj, Nogin... Wszyscy zebrani wstają, rozlegają się grzmiące oklaski. Jak też daleko zaszli ci bolszewicy! Z małej, pogardzanej i prześladowanej sekty w ciągu czterech miesięcy zamienili się w partię zajmującą czołowe stanowisko i chwytającą za ster Rosji, ogarniętej falą powstania...

— Porządek dzienny — rzekł Kamieniew — obejmuje organizację władzy, sprawę wojny i pokoju oraz sprawę Konstytuanty.

Łozowski wstał i oświadczył, że na skutek porozumienia biur wszystkich frakcji proponuje najpierw wysłuchać i przedyskutować sprawozdania rady piotrogrodzkiej, potem udzielić głosu przedstawicielom CIK-u i różnych partii, a następnie dopiero przejść do porządku dziennego.

Nagle do sali przeniknął inny dźwięk, głębszy niż pomruk tłumu; natarczywy, niepokojący, głuchy odgłos armat. Wszyscy z  niepokojem obrócili się ku zamglonym oknom, przez zgromadzenie przebiegł jakiś dreszcz. Martow poprosił o głos i zachrypiał:

— Zaczyna się wojna domowa, towarzysze. Pierwszą naszą kwestią musi być sprawa pokojowego załagodzenia kryzysu. Zarówno ze względów zasadniczych, jak i taktycznych, musimy pospiesznie przedyskutować sposoby zapobieżenia wojnie domowej. Tam, na ulicach, strzelają do naszych braci. W chwili gdy tuż przed otwarciem Zjazdu Rad kwestia władzy jest rozstrzygana za pomocą wojskowego zamachu, zorganizowanego przez jedną z partii rewolucyjnych...

Głos jego utonął na chwilę w ogólnej wrzawie. — ...wszystkie partie rewolucyjne muszą patrzeć wydarzeniom w twarz. Pierwszą sprawą, jaką ma się Zjazd zająć, jest wopros (kwestia) władzy, a ta kwestia jest właśnie decydowana siłą zbrojną na ulicach... Musimy stworzyć władzę, którą uzna cała demokracja. Jeżeli Zjazd chce reprezentować rewolucyjną demokrację, to nie wolno mu siedzieć z założonymi rękami w obliczu rozwijającej się wojny domowej, której skutkiem może być groźny wybuch kontrrewolucji... Możliwości pokojowego wyjścia z sytuacji należy szukać w. utworzeniu zjednoczonej władzy demokratycznej... Musimy obrać delegację dla prowadzenia pertraktacji z innymi socjalistycznymi partiami i organizacjami...

Ciągły, odległy huk armat, ciągłe, nieprzerwane spory delegatów... Nowa Rosja rodziła się przy grzmotach artylerii, w atmosferze mroku i nienawiści, dzikiego strachu i bezgranicznej odwagi...

Lewicowi socjalrewolucjoniści i zjednoczeni socjaldemokraci poparli wniosek Martowa, który został przyjęty w głosowaniu. Jakiś żołnierz zakomunikował, że Ogólnorosyjska Rada Chłopska nie chciała przysłać delegatów na Zjazd, wobec czego proponuje, aby wysłać tam komisję z formalnym zaproszeniem.

— Jest tu kilku delegatów chłopskich — rzekł — proponuję przyznać im prawo głosu. — Wniosek przyjęto.

Kapitan Charasz domagał się głosu.

— Polityczni hipokryci kierujący tym Zjazdem — wołał — powiedzieli, że mamy załatwić kwestię władzy, a załatwiono ją poza naszymi plecami jeszcze przed otwarciem Zjazdu. Ostrzeliwują Pałac Zimowy, ale strzały te wbijają gwoździe w wieko trumny partii politycznej, która ośmielała się na taką awanturę.

Ogólna wrzawa. Głos zabiera Garra.

— Podczas gdy my tu rozważamy propozycje polubownego załatwienia konfliktu, na ulicach toczy się bitwa... Socjalrewolucjoniści i mienszewicy nie chcą brać udziału w tym, co tu się dzieje, i wzywają wszystkie siły ogółu,  do przeciwstawienia się usiłowaniom pochwycenia władzy...

Delegat XII Armii, trudowik Kuczin:

— Przysłano mnie tutaj tylko dla celów informacyjnych. Wracam niezwłocznie na front, gdzie wszystkie komitety armii uważają, że zagarnięcie władzy przez rady na trzy tygodnie przed otwarciem Konstytuanty jest zdradzieckim ciosem zadanym armii i zbrodnią wobec narodu... (Okrzyki: „kłamstwo! kłamie!"). Gdy się trochę uspokoiło: —Skończmy z tą awanturą piotrogrodzką. W imię zbawienia ojczyzny i rewolucji wzywam wszystkich delegatów do opuszczenia tej sali.

Zeszedł z trybuny wśród ogłuszającego hałasu. Z ław środkowych rzuciło się ku niemu kilkunastu delegatów, wygrażających pięściami...

Głos zabrał oficer z rudawą bródką. Przemawiał łagodnie i przekonywająco.

— Mówię w imieniu delegatów frontowych. Armia jest na tym Zjeździe reprezentowana niedostatecznie i poza tym w ogóle uważam, że Zjazd nie jest potrzebny w chwili obecnej, odległej tylko o trzy tygodnie od Konstytuanty... (Krzyki i tupanie nogami, coraz głośniejsze i wścieklejsze). Armia uważa, że Zjazd nie posiada władzy niezbędnej...

Wszyscy żołnierze na sali podnieśli się z miejsc, wołając:

— W czyim imieniu przemawiacie? Kogo wy reprezentujecie?

— Centralny Komitet Wykonawczy Rady V Armii, drugi pułk F-ski, pierwszy N-ski, trzeci S-ski pułk strzelców.

— Kiedy was obrano? Reprezentujecie oficerów, a nie żołnierzy. Powiedzcie nam, co żołnierze mówią! — Okrzyki protestu.

— My, grupa frontowa, zrzucamy z siebie wszelką odpowiedzialność za to, co się już stało i co się jeszcze stanie. Uważamy za konieczne zmobilizowanie wszystkich uświadomionych sił rewolucyjnych dla ratowania rewolucji. Grupa frontowa opuszcza Zjazd... Miejsce walki jest na Ulicach.

Głośny, przeraźliwy okrzyk: „Przemawiacie w imieniu sztabu, a nie armii!..."

— Wzywam wszystkich rozsądnych żołnierzy do opuszczenia Zjazdu.

— Korniłowiec! Kontrrewolucjonista! Prowokator! — rozlega się na sali.

W imieniu mienszewików oświadczył Chinczuk, że jedyną możliwością rozwiązania pokojowego jest rozpoczęcie pertraktacji z Rządem Tymczasowym w sprawie utworzenia gabinetu, który by znalazł poparcie wśród wszystkich warstw społeczeństwa. Przez kilka minut nie mógł mówić dalej, wreszcie, podnosząc głos aż do krzyku, odczytał deklarację mienszewików:

— Ponieważ bolszewicy zorganizowali spisek wojskowy przy pomocy rady piotrogrodzkiej, bez naradzenia się z innymi frakcjami i partiami, przeto uważamy dalsze pozostawanie na Zjeździe za niemożliwe i opuszczamy go,  wzywając inne partie do pójścia za naszym przykładem i zebrania się celem omówienia sytuacji.

— Dezerter!

W ogólnym tumulcie słychać, jak Hendelman protestuje w imieniu socjalrewolucjonistów przeciwko bombardowaniu Pałacu Zimowego...

— Nie uznajemy takiej anarchii...

Ledwo zdążył zejść z trybuny, gdy wskoczył na nią młody, mizerny żołnierz, z błyszczącymi oczyma i dramatycznie uniesioną ręką.

— Towarzysze! — zawołał i zapanowała cisza. — Nazywam się Peterson. Mówię w imieniu drugiego łotewskiego pułku strzelców. Słyszeliście oświadczenia dwóch przedstawicieli komitetów armii; oświadczenia te miałyby znaczenie, gdyby ich autorzy byli przedstawicielami armii (potężne oklaski)... ale oni nie reprezentują żołnierzy. Potrząsając pięścią: — XII Armia od dawna już domaga się nowych wyborów do rady armii i komitetu armii, ale nasz komitet, zupełnie tak samo jak wasz CIK, nie chciał zwołać przedstawicieli mas przed końcem września, aby umożliwić reakcjonistom wysłanie na ten Zjazd ich fałszywych delegatów. Strzelcy łotewscy niejednokrotnie mawiali i ja wam mówię to samo: dosyć rezolucji, dosyć gadania, chcemy czynów, władza musi być w naszych rękach. Niechaj sobie ci zdradzieccy delegaci opuszczą Zjazd, armia nie pójdzie z nimi.

Sala zatrzęsła się od oklasków. Na początku zebrania delegaci byli oszołomieni szybkością zdarzeń i odgłosem kanonady: stracili się też trochę. Przez całą godzinę spadały na nich z trybuny ciosy obucha, skuwające ich w jedną całość, ale równocześnie przygniatające do ziemi. Czy aby nie pozostaną osamotnieni? Czy Rosja powstaje przeciw nim? Czy to prawda, że armia już ciągnie na Piotrogród?...

Gdy przemówił ten młody żołnierz z jasnymi oczyma, wszyscy nagle zrozumieli, że w słowach jego jest prawda... To właśnie był głos żołnierzy — głos poruszonych milionów umundurowanych robotników i chłopów, którzy byli takimi samymi ludźmi jak oni, o tych samych myślach i uczuciach...

Znów występują żołnierze... Grzelszczak komunikuje w imieniu delegatów frontowych, że nieznaczną większością postanowili opuścić Zjazd, a bolszewiccy delegaci nawet nie głosowali, ponieważ uważali, że powinien obowiązywać podział na partie polityczne, a nie na grupy.

— Setki delegatów z frontu — powiedział — wybrano bez udziału żołnierzy, ponieważ komitety armii już nie są prawdziwym przedstawicielstwem żołnierskich mas...

Łukjanow woła, że oficerowie w rodzaju Charasza i Chinczuka nie powinni na Zjeździe reprezentować armii, lecz dowództwo.

— Prawdziwi mieszkańcy okopów pragną całym sercem przekazania władzy radom i dużo sobie po tym obiecują...

Fala się odwracała, nastrój się ustalał.

W imieniu Bundu, partii żydowskiej socjaldemokracji, wystąpił Abramowicz, drżący z gniewu i błyskający oczyma spoza grubych szkieł.

— To, co się teraz dzieje w Piotrogrodzie, jest potwornym nieszczęściem. Grupa Bundu popiera deklarację mienszewików i socjalrewolucjonistów i opuszcza Zjazd. — Podniósł głos i uniósł rękę. — Obowiązek względem proletariatu rosyjskiego nie pozwala nam pozostać tutaj i przyjąć odpowiedzialności za te zbrodnie. Ponieważ bombardowanie Pałacu Zimowego nie ustaje, Duma Miejska wraz z mienszewikami i socjalrewolucjonistami oraz członkowie Komitetu Wykonawczego Rady Chłopskiej postanowili zginąć wraz z Rządem Tymczasowym. My idziemy z nimi. Jesteśmy bezbronni, odsłonimy swe piersi przed karabinami maszynowymi terrorystów... Wzywamy wszystkich dele-

gatów tego Zjazdu... — Reszta znikła w burzy okrzyków, gróźb i przekleństw, która zamieniła się w istne piekło, gdy pięćdziesięciu delegatów powstało z miejsc i zaczęło sobie torować drogę do wyjścia... Kamieniew hałasował dzwonkiem, krzycząc:

— Pozostańcie na miejscu! Przechodzimy do porządku dziennego!

Trocki podniósł się blady, z wyrazem okrucieństwa na twarzy. Dźwięczny głos wyrażał chłodną pogardę.

— Niech sobie odejdą ci wszyscy tak zwani socjaliści-ugodowcy, ci wystraszeni mienszewicy, socjalrewolucjoniści i bundowcy. Po prostu odpadki, które zostaną zmiecione do śmietnika historii.

Riazanow zakomunikował w imieniu bolszewików, że na skutek prośby Dumy Miejskiej Komitet Wojskowo-Rewolucyjny posłał delegację dla pertraktowania z Pałacem Zimowym. — W ten sposób czynimy wszystko, co jest w naszej mocy, aby uniknąć przelewu krwi...

Szybko wyszliśmy ze Smolnego, zatrzymując się tylko na chwilę w pokoju, w którym pracował Komitet Wojskowo-Rewolucyjny. Wszystko szło w szalonym tempie. Zasapani kurierzy wpadali i wybiegali, do wszystkich zakątków miasta pędzili stąd komisarze, zaopatrzeni w nieograniczone pełnomocnictwa, polowe telefony brzęczały bezustannie. Fala stęchłego powietrza i dymu tytoniowego przywitała nas, gdyśmy otworzyli drzwi. Dojrzeliśmy gromadkę rozczochranych ludzi, pochylonych nad mapą, którą oświetlała lampa elektryczna, przykryta abażurkiem... Towarzysz Jozefow-Duchwiński, uśmiechnięty młodzieniec ze strzechą jasnożółtych włosów, wydał nam przepustki na wyjście.

Weszliśmy w chłodną noc. Gały plac przed Smolnym był wielkim parkiem automobilowym. Samochody zajeżdżały i odjeżdżały, a hałas ich prawie zagłuszał dalekie, głuche wystrzały armatnie. Ogromna ciężarówka dygotała od pracy silnika. Jacyś ludzie ciskali do jej wnętrza paki druków, a inni przyjmowali je, trzymając karabiny pod ręką.

— Dokąd jedziecie? — krzyknąłem.

— Po całym mieście — odpowiedział mi z uśmiechem mały robotnik, czyniąc z zachwytem szeroki gest ręką.

Pokazaliśmy papiery.

— Jedźcie z nami — zaprosili nas. — Ale być może, że będzie strzelanina.

Wgramoliliśmy się na ciężarówkę. Sprzęgło zgrzytnęło, wielki wóz szarpnął do przodu, a my wpadliśmy na tych, którzy jeszcze z tyłu włazili na nasz samochód. Minęliśmy wielkie ognisko przy bramie zewnętrznej, ujrzeliśmy uzbrojonych w karabiny robotników, na których twarzach odbijało się światło płomieni, i wreszcie maszyna nasza wjechała na Suworowski Prospekt, którym pomknęła w dół z maksymalną szybkością, kołysząc się i podskakując co chwila... Jeden z towarzyszy tej podróży zerwał opakowanie z paczki odezw i zaczął je wyrzucać garściami w powietrze. Poszliśmy za jego przykładem i tak gnaliśmy ciemną ulicą, wlokąc za sobą ogon białych, rozsypujących się papierków. Spóźnieni przechodnie przystawali, aby je podnieść, a wartownicy na rogach opuszczali ogniska i z podniesionymi rękami biegli za nami, chwytając odezwy w locie. Raz po raz zbrojni ludzie wyskakiwali nam na spotkanie, wołając „stój!" i podnosząc karabiny, ale nasz kierowca rzucał im kilka niezrozumiałych słów i pędziliśmy dalej...

Wziąłem jedną z odezw i powoli, korzystając z nielicznych latarni, przeczytałem:

Do obywateli Rosji!

Rząd Tymczasowy został obalony. Władza państwowa przeszła w ręce organu Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich — Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który stoi na czele piotrogrodzkiego proletariatu i garnizonu. Sprawa, o którą walczył lud: niezwłoczne zaproponowanie demokratycznego pokoju, zniesienie obszarniczej własności ziemi, kontrola robotnicza nad przemysłem, utworzenie Rządu Radzieckiego — ta sprawa jest zapewniona.

Niech żyje rewolucja robotników, żołnierzy i chłopów!
Komitet Wojskowo-Rewolucyjny
przy Piotrogrodzkiej Radzie
Delegatów Robotniczych i Żołnierskich

Mój sąsiad, człowiek o skośnych oczach I mongolskiej twarzy, w futrzanej czapie, odezwał się:

— Wyjrzyjcie! Tutaj prowokatorzy zawsze strzelają z okien.

Skręciliśmy na ciemny i prawie pusty plac Znamienski i okrążywszy z gruba ciosany posąg Trubeckiego, wpadliśmy na szeroki Newski. Trzech spośród nas stało z karabinami w pogotowiu, uważając na okna. Ulica była bardzo ożywiona, ludzie biegali we wszystkich kierunkach, może tylko bardziej niż zwykle pochyleni. Armat już nie było słychać, a im bardziej zbliżaliśmy się do Pałacu Zimowego, tym bardziej cichły i pustoszały ulice. Duma Miejską biła jaskrawym światłem, a za jej gmachem widniała ciemna masa tłumu i linia marynarzy, którzy wściekłymi okrzykami kazali nam stanąć. Maszyna zwolniła biegu. Zeskoczyliśmy na ulicę.

Rozgrywała się tutaj zdumiewająca scena. Na samym rogu Jekateryńskiego kanału, pod latarnią, stał kordon uzbrojonych marynarzy, zamykający Newski przed tłumem, napierającym czwórkami. Tłum liczył trzysta do czterystu osób i składał się z mężczyzn W przyzwoitych garniturach, dobrze ubranych kobiet, oficerów, jednym słowem — z mieszaniny najprzeróżniejszych elementów. Zauważyliśmy również wielu delegatów na Zjazd, przywódców mienszewików i socjalrewolucjonistów. Był tam i chudy, rudobrody przewodniczący Komitetu Wykonawczego Rady Chłopskiej — Awksientjew, i rzecznik Kiereńskiego — Sorokin, Chinczuk i Abramowicz. Na czele znajdował się siwobrody, stary Szrejder, prezydent miasta, i Prokopowicz, minister Zaopatrzenia w Rządzie Tymczasowym, aresztowany tego samego poranka i już wypuszczony na wolność. Dostrzegłem też i Małkina, reportera Russkich Wiedomosti.

— Idziemy umierać w Pałacu Zimowym — wołał z zachwytem.

Cała procesja stała cicho, tylko z pierwszych szeregów dobiegał hałas głośnej kłótni. Szrejder i Prokopowicz spierali się z wielkim marynarzem, który, jak mi się zdawało, dowodził kordonem.

—  Żądamy przepuszczenia! — wołali. — Ci towarzysze przybyli ze Zjazdu Rad. Spójrzcie na ich legitymacje. Idziemy do Pałacu Zimowego.

Marynarz był mocno zakłopotany. Poskrobał się w głowę swą ogromną ręką i spochmurniał.

— Mam rozkaz komitetu, aby nikogo do Pałacu Zimowego nie wpuszczać — wymamrotał — ale poślę zaraz towarzysza, żeby zadzwonił do Smolnego...

— My żądamy przepuszczenia. Jesteśmy bez broni. Pójdziemy bez względu na to, czy nas puścicie, czy nie — wołał stary Szrejder w najwyższym podnieceniu.

— Mam rozkaz — ponuro powtórzył marynarz.

— Strzelajcie do nas, jeżeli chcecie! My przejdziemy. Naprzód! — słychać było ze Wszystkich stron. — Jesteśmy gotowi umrzeć, jeżeli serce wam pozwoli strzelać do Rosjan i towarzyszy. Wystawiamy piersi na wasze karabiny.

— Nie — rzekł marynarz z uporem —  nie mogę wam pozwolić przejść.

— A co zrobicie, jeżeli my pójdziemy naprzód? Czy będziecie strzelać?

— Nie. Nie mam zamiaru strzelać do bezbronnych. Nie będziemy strzelać do bezbronnych Rosjan.

— Przejdziemy! Co nam zrobicie?

— Coś tam zrobimy  — odpowiedział marynarz, najwyraźniej zapędzony w kozi róg. — Nie możemy was przepuścić, coś więc zrobimy.

— Co zrobicie? Co zrobicie?

Zbliżył się inny marynarz. Był zirytowany.

— Zbijemy was! — krzyknął energicznie. — A jak (trzeba będzie (koniecznie, to i zastrzelimy. Idźcie do domu i dajcie nam spokój.

Odpowiedział mu krzyk gniewu i oburzenia. Prokopowicz wlazł na jakąś skrzynię i potrząsając parasolem palnął mowę.

— Towarzysze i obywatele! — mówił. — Przeciwko nam użyto siły. Nie możemy pozwolić na to, aby nasza niewinna krew znalazła, się na rękach tych ciemnych ludzi. Dać się zastrzelić tutaj, na ulicy, przez tych oto zwrotniczych, byłoby poniżej naszej godności... (Dotychczas nie wiem, co chciał powiedzieć przez tych „zwrotniczych"). Powróćmy do Dumy i omówmy sposób ratowania ojczyzny i rewolucji.

Po tych słowach procesja odwróciła się i odmaszerowała Newskim w górę, zachowując pełną godności ciszę i szyk kolumny czwórkowej. Tymczasem my, korzystając z zamieszania, prześliznęliśmy się obok kordonu, kierując kroki w stronę Pałacu Zimowego.

Panowały tu kompletne ciemności i nie było najmniejszego ruchu oprócz krążenia czujnych wart żołnierskich i czerwonogwardyjskich. Przed soborem Kazańskim tkwiło na środku ulicy trzycalowe działo polowe, przechylone na bok odrzutem ostatniego strzału. We wszystkich drzwiach stali żołnierze, którzy rozmawiali po cichu i spoglądali w stronę mostu Policyjnego. Dosłyszałem jeden głos: „Być może, postąpiliśmy źle"... Warty na rogach zatrzymywały wszystkich przechodniów. Ciekawy był skład tych patroli... Oddziałkami żołnierzy dowodzili wszędzie czerwonogwardziści... Strzelanina ustała.

W tej samej chwili gdyśmy wyszli na Morską, ktoś krzyknął: „ Junkrzy kazali nam powiedzieć, że czekają, abyśmy przyszli ich wypędzić!" Dały się słyszeć odgłosy komendy i w gęstym mroku rozróżniłem ciemną masę, posuwającą się naprzód w głębokiej ciszy, zakłóconej tylko tupotem nóg i chrzęstem broni. Przyłączyliśmy się do pierwszych szeregów.

Jak czarna rzeka zalewająca całą ulicę przepłynęliśmy bez śpiewów i okrzyków pod czerwonymi arkadami. Człowiek idący tuż przede mną powiedział cichym głosem: „Uważajcie, towarzysze. Nie dowierzajcie im. Na pewno będą strzelać".

Po wyjściu na plac pobiegliśmy, schylając się nisko i zacieśniając szeregi. Dopadliśmy kolumny Aleksandra i wpiliśmy się w jej piedestał.

— Czy wielu waszych zabili? — zapytałem.

— Nie wiem. Chyba z dziesięciu...

Po paru minutach nasz oddział, liczący kilkuset ludzi, nabrał znowu odwagi i nagle, bez żadnej komendy, zaczął znów biec naprzód. Teraz, w świetle, które padało ze wszystkich okien Pałacu Zimowego, mogłem dostrzec, że pierwsze szeregi składały się z samych czerwonogwardzistów, których było dwustu albo trzystu. Żołnierzy była wśród nich niewielka ilość. Wdrapaliśmy się na barykadę z drewnianych kloców i zeskakując po drugiej stronie, krzyknęliśmy triumfalnie: pod nogami leżały karabiny, porzucone tu przez junkrów. Zarówno jedne drzwi, jak i drugie były otwarte na oścież, światło waliło na zewnątrz, ale z ogromnego budynku nie dobiegał żaden odgłos.

Porwani przez spieszącą falę ludzką, zostaliśmy wepchnięci do środka przez prawe wejście, które prowadziło do ogromnego, pustego pokoju o sklepionym suficie. Była to piwnica skrzydła wschodniego, z której rozchodził się cały labirynt korytarzy i schodów. Stało tu mnóstwo wielkich skrzyń, na które z furią rzucili się czerwonogwardziści i żołnierze, rozbijając je kolbami karabinów i wyciągając ze środka dywany, portiery, bieliznę, porcelanę, talerze, szkła... Jeden zarzucił na ramię brązowy zegar, drugi zatknął na czapce znalezione strusie pióro i miała się na dobre rozpocząć grabież, gdy ktoś zawołał:

— Towarzysze! Nie zabierajcie niczego! Wszystko jest własnością ludu!

Dwadzieścia głosów podchwyciło od razu:

— Stać! Odłożyć wszystko! Nic nie brać! Własność ludu!

Dziesiątki rąk wyciągnęły się ku grabieżcom, wyrwano im złotogłowie i gobeliny, a dwóch ludzi odebrało rabusiowi brązowy zegar. Pospiesznie i niedbale pakowano rzeczy na powrót do skrzyń, przy których samorzutnie stanęli wartownicy. Wszystko to odbywało się spontanicznie, i w korytarzach i klatkach schodowych długo jeszcze słychać było cichnący w oddali okrzyk:

— Dyscyplina rewolucyjna! Własność ludu!... Poszliśmy w stronę lewego wejścia w zachodnim skrzydle. Już i tutaj zaprowadzono porządek.

— Oczyścić pałac! — zawołał jakiś czerwonogwardzista, wtykając głowę przez otwarte drzwi jednego z pokoi. — Chodźcie, towarzysze, pokażmy, że nie jesteśmy złodziejami i bandytami. Wszyscy precz z pałacu! Pozostają tylko komisarze i warta!

Dwaj czerwonogwardziści, żołnierz i oficer, stanęli z rewolwerami w rękach. Za nimi usiadł przy stole jakiś inny żołnierz z piórem w ręku i papierem. Z bliska i z daleka dolatywały słowa: — Wszyscy precz! Wszyscy precz! I cała armia zaczęła się tłoczyć przy drzwiach, wychodząc wśród Skarg i kłótni. We drzwiach stanął samorzutnie utworzony komitet, który rewidował wychodzących, przeglądając ich kieszenie, zaglądając pod palta i obmacując ubrania. Wszystko, co tnie było niewątpliwą własnością rewidowanego, odbierano, zapisywano i składano w małym sąsiednim pokoiku. W ten sposób skonfiskowano mnóstwo najrozmaitszych przedmiotów. Statuetki leżały obok butelek atramentu, prześcieradła z cesarskimi monogramami obok lichtarzy, miniatur olejnych, ozdobnych bloków na biurko, szpad ze złotymi rękojeściami, kawałków mydła, wszelkich ubrań i kołder... Jeden z czerwonogwardzistów przyniósł trzy karabiny, z których dwa odebrał junkrom, inny przyniósł cztery teki, wypchane dokumentami.

Winni grabieży milczeli ponuro albo skarżyli się jak dzieci. Członkowie komitetu tłumaczyli (przy czym wszyscy mówili równocześnie), że kradzież jest niegodna rycerzy ludu; niejednokrotnie też ci, których na niej przyłapano, przyłączali się do wartowników i pomagali rewidować pozostałych towarzyszy.

Zaczęli się zjawiać junkrzy, którzy wychodzili gromadkami, po trzy lub cztery osoby. Komitet rzucił się na nich, z niezwykłą gorliwością rewidując ich wśród okrzyków: „Prowokatorzy! Korniłowcy! Kontrrewolucjoniści! Mordercy ludu!" Jakkolwiek nie popełniono żadnego gwałtu, to jednak junkrzy byli przerażeni.

Z kieszeni ich również wydobyto przedmioty zagrabione, które zostały starannie zanotowane przez pisarza i złożone w małym pokoiku... Junkrzy nie mieli broni przy sobie.

— No i co, podniesiecie jeszcze broń przeciwko ludowi? — zapytywano głośno.

— Nie — odpowiadali jeden po  drugim, po czym wypuszczano ich.

Zapytaliśmy, czy możemy Wejść do wnętrza pałacu, na co komitet zawahał się, ale pewien wysoki czerwonogwardzista odpowiedział kategorycznie, że nie wolno.

— A właściwie coście wy za jedni? — zapytał. — Skąd ja wiem, że nie należycie do Kiereńskiego. (Było nas pięcioro, w tym dwie kobiety).

— Pożałujsta, towariszczi! Przejście, towarzysze! — We drzwiach zjawił się żołnierz i czerwonogwardzista, a  za nimi jeszcze kilku robotników z karabinami i bagnetami. Pod ich naporem tłum rozstąpił się i przepuścił sześciu ludzi w cywilnych ubraniach. Byli to członkowie Rządu Tymczasowego. Pierwszy szedł Kiszkin, blady, ze ściągniętą twarzą, za nim Rutenberg, patrząc posępnie w ziemię, potem Tereszczenko, rzucający dokoła ostre spojrzenia; jego zimny i twardy wzrok zatrzymał się na nas przez dłuższą chwilę... Szli w zupełnej ciszy; zwycięscy powstańcy stłoczyli się bliżej, aby ich widzieć, ale okrzyków gniewu było bardzo mało. Potem dowiedziałem się, że tłum na ulicy chciał się z nimi rozprawić, strzelano nawet, ale marynarze odstawili ich szczęśliwie do twierdzy Pietropawłowskiej.

W międzyczasie dostaliśmy się bez przeszkód do pałacu. Mnóstwo ludzi biegało jeszcze wciąż po coraz dalszych pokojach, szukając ukrytej załogi junkrów, której już tam nie było.

Weszliśmy na górę, by  powłóczyć się po salonach. Ta część pałacu została zdobyta przez inne oddziały od strony Newy. Obrazy, posągi, dywany i kotary w wielkich salach balowych były nietknięte, natomiast w lokalach biurowych wszystkie szuflady splądrowane, a papiery porozrzucane po podłodze. W pokojach mieszkalnych również stwierdziliśmy ślady obcej wizyty, garderoby otwarte były na oścież, a z łóżek pozdzierano pościel. Za najcenniejszą zdobycz lud uważał ubranie, którego bardzo potrzebował. W jednym z pokoi, w którym znajdowało się dużo mebli, zastaliśmy dwóch żołnierzy zajętych odrywaniem wytłaczanej hiszpańskiej skóry od krzeseł. Powiedzieli nam, że chcą z tego uszyć buty...

Starzy lokaje pałacowi w niebieskiej liberii z  czerwono-złotymi wypustkami kręcili się nerwowo dokoła nas i powtarzali wykutą za dawnych czasów formułkę:

— Tutaj nie można, barin... zabronione...

W końcu przedostaliśmy się do malachitowo-złotego pokoju z kotarami z czerwonego brokatu. Odbywało się w nim przez dzień i noc bez przerwy posiedzenie Rady Ministrów, których tutaj właśnie zdradził przed czerwonogwardzistami stary kamerdyner. Długi stół, nakryty zielonym suknem, wyglądał tak samo jak w chwili aresztowania. Przed każdym pustym fotelem stał kałamarz, pióro i papier. Arkusze były zapisane szkicami planów działania i brulionami odezw i manifestów. Prawie wszystko to było przekreślone, jak gdyby autorzy sami przekonywali się o bezcelowości swoich poczynań. Na niektórych papierach widniały bezsensowne figury geometryczne. Prawdopodobnie ministrowie kreślili je automatycznie, przysłuchując się kolegom proponującym coraz nowe i bardziej chimeryczne plany. Wziąłem jeden z takich zamazanych arkuszy i przeczytałem: „Rząd Tymczasowy wzywa wszystkie klasy, aby go poparły"... Charakter pisma wskazywał na Konowałowa...

Należy pamiętać, że chociaż Pałac Zimowy był otoczony, to jednak Rząd Tymczasowy miał bezustanną komunikację z frontem i z prowincją. Bolszewicy jeszcze wczesnym rankiem zdobyli Ministerstwo Spraw Wojskowych, ale nic nie wiedzieli o tym, że na górnym piętrze znajduje się telegraf, a gmach ma bezpośrednie połączenie telefoniczne z Pałacem Zimowym. Tymczasem na górze siedział młody oficer i przez calutki dzień zalewał kraj potokiem odezw i wezwań. Gdy się dowiedział, że Pałac Zimowy został zdobyty, nałożył czapkę i najspokojniej opuścił gmach.

Wszystko, co nas otaczało, było tak interesujące i do tego stopnia absorbowało uwagę, żeśmy przez dłuższy czas nawet nie dostrzegli zmiany, jaka zaszła w zachowaniu otaczających nas żołnierzy i czerwonogwardzistów. Niewielka grupa szła za nami od dawna, a gdyśmy wreszcie przyszli do galerii obrazów, w której spędziliśmy popołudnie z junkrem, zebrało się dokoła mas około stu ludzi. Przed nami stał olbrzymi żołnierz o mrocznej twarzy, spoglądający na nas podejrzliwie.

— Kto wy jesteście?! — wrzasnął. — Co tu robicie? Zaczęło się gromadzić coraz więcej ludzi. Przyglądano nam się uważnie. Rozległy się szemrania.

— Prowokatorzy! — usłyszałem czyjś głos. — Rabusie!

Pokazałem zaświadczenie Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego. Żołnierz pochwycił je, obrócił do góry nogami i wpatrywał się w nie tępo. Widać było, że nie umie czytać. Zwrócił mi dokumenty i splunął na podłogę.

— Bumagi! Papiery! — wyrzekł z pogardą.

Tłum zaciskał się dokoła nas, jak dzikie konie zwierają się dokoła pieszego cowboya. Nad głowami zauważyłem czapkę oficera, wyglądającego zupełnie bezradnie. Zawołałem na niego. Przepchnął się ku nam i powiedział:

— Jestem komisarzem, o co chodzi? Kim jesteście?

Tłum cofnął się i zamilkł w oczekiwaniu. Wyjąłem znów papiery.

— Cudzoziemcy? — zapytał szybko oficer po francusku. — Ciężka sprawa... — Po czym zwrócił się do tłumu, podnosząc w górę nasze dokumenty. — Towarzysze! — wołał. — Ci ludzie są zagranicznymi towarzyszami z Ameryki. Przyjechali tutaj, aby później opowiedzieć swoim rodakom o dzielności i dyscyplinie rewolucyjnej armii proletariatu!

— A skąd wy to wiecie? — zapytał olbrzym. — Ja wam mówię, że to prowokatorzy! Oni mówią, że przyszli przyjrzeć się rewolucyjnej dyscyplinie armii proletariatu, a tymczasem spacerują sobie po całym pałacu. Skąd my wiemy, że nic nie nagrabili do kieszeni?

— Prawilno! — ryknęli inni, prąc naprzód.

— Towarzysze! Towarzysze! — wzywał oficer, któremu pot wystąpił na czoło. — Ja jestem komisarzem Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego. Czy macie do mnie zaufanie? No więc mówię wam, że te dokumenty są podpisane przez te same osoby, które podpisywały mój własny!

Poprowadził nas przez cały pałac i wskazał drzwi wychodzące na bulwar nad Newą. I tutaj stał komitet rewidujący wychodzących. — Udało się wam wymknąć — mruknął nasz oficer, ocierając twarz.

— A co się stało z batalionem kobiecym? — zapytaliśmy.

— Ach, te kobiety! — zaśmiał się oficer. — Wtłoczyły się wszystkie do jednego z dalszych pokoi i mieliśmy z nimi wielki kłopot, Trudno było zdecydować, co z tym fantem zrobić. Zbiorowa histeria i tak dalej...

Ostatecznie odprowadziliśmy je na Dworzec Fiński i wpakowaliśmy w pociąg do Lewaszowa, gdzie znajduje się ich obóz.

Znów wyszliśmy na ulicę, w chłodną, niespokojną noc, szumiącą maszerującymi oddziałami i najeżoną patrolami. Za rzeką majaczyły ponure kontury twierdzy Pietropawłowskiej. Dobiegały stamtąd ochrypłe głosy. Trotuar pod nogami był zasypany odłamkami sztukaterii z pałacowego gzymsu, w  który uderzyły dwa pociski Aurory. Innych uszkodzeń bombardowanie nie spowodowało...

Była już prawie czwarta nad ranem. Znów paliły się wszystkie latarnie na Newskim, armatę już zabrano i jedynym dowodem działań wojennych były gromadki czerwonogwardzistów i żołnierzy przy ogniskach. Miasto było spokojne, może nawet spokojniejsze niż kiedykolwiek. Tej nocy nie zanotowano ani jednego napadu lub rabunku.

Gmach Dumy Miejskiej był rzęsiście oświetlony. Weszliśmy do sali Aleksandryjskiej, otoczonej galeriami i obwieszonej wielkimi portretami cesarskimi w złotych ramach, przykrytymi czerwoną materią. Dokoła trybuny, z której przemawiał Skobielew, skupiło się około stu ludzi. Nalegał, aby połączyć wszystkie antybolszewickie elementy w jedną wielką organizację — Komitet Ocalenia Ojczyzny i Rewolucji, który też został w naszej obecności utworzony. Był to ten sam komitet, który miał się stać najpotężniejszym wrogiem bolszewików i w następnym tygodniu walczył z nimi pod swą własną nazwą lub pod płaszczykiem ściśle bezpartyjnego „Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego"...

Znajdowali się tam Dan, Goc, Awksientjew, kilku zbuntowanych delegatów na Zjazd, członkowie Komitetu Wykonawczego Rad Chłopskich, stary Prokopowicz, a nawet członkowie Rady Republiki, wśród których dostrzegłem Winawera i innych kadetów. Liber wołał, że Zjazd Rad jest nielegalny i stary CIK jeszcze ma władzę... Równocześnie redagowano odezwę do kraju.

Przy wyjściu skinęliśmy na dorożkę.

— Dokąd?

Gdy izwozczik usłyszał adres: „Smolny", potrząsnął przecząco głową.

— Niet — powiedział. — Tam są diabły... Dopiero po dłuższych poszukiwaniach udało się nam znaleźć  dorożkarza, który zgodził się nas podwieźć, ale wziął za to trzydzieści rubli i w dodatku stanął o dwie przecznice przed Smolnym.

Okna wciąż były jeszcze oświetlone, samochody krążyły jak przedtem. Przy ogniskach stały, tłocząc się, gromadki wartowników, którzy gorączkowo wypytywali przychodzących o ostatnie wydarzenia. W korytarzach panował wielki ruch, pełno było spieszących brudnych ludzi z zapadniętymi oczami. W pokojach komitetów ludzie spali na podłodze. Obok każdego śpiącego leżał jego  karabin.

Pomimo ciągłego ruchu delegatów, którzy wchodzili i wychodzili, sala zebrań była przepełniona i huczała jak morze. Weszliśmy w chwili odczytywania listy aresztowanych ministrów. Gdy Kamieniew odczytał nazwiska „Tereszczenko", sala zagrzmiała oklaskami, okrzykami radości i śmiechu; nazwisko „Rutenberg" sprawiło mniejsze wrażenie, przy wymienieniu Palczyńskiego znów wybuchły burzliwe okrzyki i oklaski. Ogłoszono, że Czudnowski został mianowany komisarzem Pałacu Zimowego.

Tutaj miał miejsce dramatyczny epizod. Na trybunę wszedł wysoki chłop, którego brodata twarz wykrzywioną była z gniewu. Wyrżnął pięścią w stół prezydium i zawołał:

— My, socjalrewolucjoniści, żądamy natychmiastowego uwolnienia socjalistycznych ministrów, aresztowanych w Pałacu Zimowym! Towarzysze! Czy wiecie, że czterech towarzyszy, którzy poświęcali swoje życie i wolność, walcząc przeciwko tyranii cara, uwięziono teraz w twierdzy Pietropawłowskiej — tym historycznym grobowcu wolności?! — W ogólnym zamieszaniu mówił dalej, wciąż waląc pięścią w stół. Inny delegat stanął obok niego i, wskazując palcem na prezydium, zaczął:

— Czy przedstawiciele mas rewolucyjnych zamierzają siedzieć tu spokojnie, podczas gdy ochrana bolszewicka torturuje ich wodzów?...

Trocki skinieniem ręki poprosił o ciszę. — Przyłapaliśmy tych „towarzyszy", gdy razem z awanturnikiem Kiereńskim knuli spisek zmierzający do rozpędzenia rad. Pytam, z jakiej racji mamy się z nimi cackać? Po 16 i 18 lipca oni z nami nie robili ceremonii! — Z tryumfalną nutą w głosie ciągnął dalej: — Teraz gdy wszyscy oborońcy i małoduszni odeszli, a całe zadanie obrony i ratowania rewolucji spoczywa na naszych barkach, specjalnie konieczna jest praca, praca i praca! Postanowiliśmy umrzeć raczej" niż się poddać!

Na trybunie stanął zadyszany komisarz garnizonu z Carskiego Sioła, jeszcze ubłocony z drogi.

— Garnizon Carskiego Sioła ochrania przedpola Piotrogrodu... Dowiedziawszy się, że nadciągają oddziały rowerzystów, przygotowaliśmy się do odparcia ich, ale alarm był fałszywy, ponieważ okazało się, że wśród towarzyszy rowerzystów nie ma wrogów Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad. Kiedy posłaliśmy do nich naszych komisarzy, wyjaśniło się, że rowerzyści również opowiadają się za władzą Rad... Oświadczam, że garnizon Carskiego Sioła jest po stronie Ogólnorosyjskiego Zjazdu i rewolucji, której będziemy bronili do ostatka.

Delegat trzeciego batalionu rowerzystów opowiedział wśród entuzjastycznych okrzyków, jak to odkomenderowano ich z południowo-zachodniego frontu, trzy dni temu, dla „obrony Piotrogrodu". Żołnierze powzięli jednak podejrzenie, że cel jest trochę inny, i na stacji Pieriedolskaja, wraz z oczekującymi ich przedstawicielami piątego batalionu, odbyli wiec, na którym stwierdzono, że wśród wszystkich rowerzystów nie ma ani jednego, który zgodziłby się wystąpić przeciwko własnym braciom i przelewać ich krew... Oświadczam wam wyraźnie: nie oddamy władzy rządowi, na którego czele stoją burżuje i obszarnicy!

Kapeliński zaproponował w imieniu mienszewików-internacjonalistów obranie specjalnego komitetu, który by znalazł pokojowe wyjście z sytuacji.

— Nie ma żadnego pokojowego wyjścia! — zagrzmiała sala. — Zwycięstwo jest jedynym wyjściem! — Wniosek odrzucono przytłaczającą większością głosów, po czym mienszewicy-internacjonaliści opuścili Zjazd, żegnani gradem obelg i docinków. Poprzedniego panicznego strachu już nie było... Kamieniew wołał z trybuny w ślad za odchodzącymi:

— Mienszewicy-internacjonaliści postawili swój wniosek o pokojowym wyjściu jako wniosek nagły, a sami zawsze głosowali za nagłością wniosków tych frakcji, które chciały opuścić Zjazd. Jasne jest wobec tego, że wycofanie się tych wszystkich renegatów było postanowione uprzednio!

Zebrani postanowili zignorować wycofanie się szeregu frakcji. Uchwalono wezwanie do robotników, żołnierzy i chłopów całej Rosji.

DO ROBOTNIKÓW, ŻOŁNIERZY I CHŁOPÓW!

Drugi Ogólnorosyjski Zjazd Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich został otwarty. Reprezentowana jest na nim ogromna większość Rad. W Zjeździe uczestniczy również wielu delegatów Rad Chłopskich. Pełnomocnictwa ugodowego CIK. wygasły. Opierając się na woli ogromnej większości robotników, żołnierzy i chłopów, opierając się na dokonanym w Piotrogrodzie zwycięskim powstaniu robotników i garnizonu, Zjazd ujmuje władzę w swoje ręce.

Rząd Tymczasowy został obalony. Większość członków Rządu Tymczasowego zostało już aresztowanych.

Władza Radziecka zaproponuje wszystkim narodom niezwłoczny demokratyczny pokój i niezwłoczne zawieszenie broni na wszystkich frontach. Zapewni ona oddanie gruntów obszarniczych, apanażowych i klasztornych bez odszkodowania do dyspozycji komitetów chłopskich, obroni prawa żołnierza, realizując całkowitą demokratyzację armii, ustanowi kontrolę robotniczą nad produkcją, zapewni zwołanie we właściwym czasie Konstytuanty, zatroszczy się o dostawę zboża do miast i artykułów pierwszej potrzeby na wieś, zapewni wszystkim narodom zamieszkującym Rosję rzeczywiste prawo do samookreślenia.

Zjazd postanawia: cała władza w terenie przechodzi w ręce Rad Delegatów Robotniczych, Żołnierskich i Chłopskich, które też powinny zapewnić prawdziwy porządek rewolucyjny.

Zjazd wzywa żołnierzy w okopach do czujności i wytrwałości. Zjazd Rad wyraża przekonanie, że armia rewolucyjna potrafi obronić rewolucję przed wszelkimi zakusami imperializmu aż do chwili, kiedy nowy rząd osiągnie zawarcie demokratycznego pokoju, który zaproponuje bezpośrednio wszystkim narodom. Nowy rząd przedsięweźmie wszelkie kroki, aby w drodze zdecydowanej polityki (rekwizycji i opodatkowania klas posiadających zaopatrzyć armię rewolucyjną we wszystko, co niezbędne, oraz poprawi sytuację rodzin żołnierskich.

Korniłowcy — Kiereński, Kaledin i in. — czynią próby poprowadzenia wojsk na Piotrogród. Kilka oddziałów które, posługując się podstępem, wysłał Kiereński, przeszło na stronę powstałego ludu.

Żołnierze! Przeciwstawcie się czynnie korniłowcowi Kiereńskiemu! Bądźcie czujni!

Kolejarze, zatrzymujcie wszystkie transporty wysyłane przez Kiereńskiego przeciw Piotrogrodowi!

Żołnierze, robotnicy, urzędnicy — losy rewolucji i losy demokratycznego pokoju są w waszych rękach.

Niech żyje rewolucja!

OGÓLNOROSYJSKI ZJAZD RAD DELEGATÓW

ROBOTNICZYCH i ŻOŁNIERSKICH

DELEGACI RAD CHŁOPSKICH

Mój zegarek wskazywał piątą siedemnaście rano, gdy na trybunę wszedł słaniający się ze zmęczenia Krylenko z telegramem w ręku.

— Towarzysze! Z frontu północnego! XII Armia wita Zjazd Rad i komunikuje o utworzeniu Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który przejął dowództwo na froncie północnym!

Nastąpiło coś nie do opisania. Ludzie całowali się i padali sobie w ramiona.

— Generał Czeremisow uznał komitet. Komisarz Rządu Tymczasowego, Wojtyński, podał się do dymisji!

Stało się...

Lenin i robotnicy piotrogrodzcy zdecydowali się na powstanie, a rada piotrogrodzka postawiła Zjazd Rad przed dokonanym faktem coup d'état. Teraz trzeba było tylko zdobyć całą wielką Rosję, a potem — świat! Czy Rosja odpowie na okrzyk? Czy powstanie? A co świat na to? Czy ludy odezwą się na wołanie Rosji? Czy powstaną światową falą czerwonego przypływu?

Chociaż była już szósta, wciąż jeszcze panowała ponura, zimna noc. Cichymi ulicami przekradał się słabiutki, jakby nieziemski rozblask, przy którym bladły ogniska. Widmo straszliwej zorzy unosiło się nad Rosją...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ  PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY AUTORA

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŹRÓDŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej