Franciszek Gawroński

DZIESIĘCIOLECIE CENZURY ROSSYJSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I.

II.

III.

DZIESIĘCIOLECIE CENZURY ROSSYJSKIEJ W KRÓLESTWIE POLSKIEM. (1880—1891)

Gawroński Franciszek

Braciom Słowianom
wierzącym w bezinteresowność polityczną Rossyi,
pracę tę poświęca Autor.

PRZEDMOWA.

Wiem, że dotykam przedmiotu niedotykanego u nas nigdy.

Jęczymy, skarżymy się jedni przed drugimi cicho na to ohydne znęcanie się, jakich się dopuszcza na nas cenzura rossyjska; rozumiemy doskonale, że w takiej organizacyi i formie dezorganizuje nas, uniemoralnia, upadla nas; koszlawi nasze uczucia, myśli, odwraca je od żądań i celów narodowych, mających na względzie tylko legalną pracę; wywołuje i zaostrza walki wewnętrzne między rozmaitemi warstwami narodu w celu osłabienia nas moralnie; rozbudza nienawiść jednej prowincyi dawnej Polski do drugiej, a to wszystko za pomocą odpowiedniego planu i kierunku.

Trzeba nareszcie mieć odwagę powiedzieć to, chociażby przed własnem społeczeństwem, bałamuconem przez ludzi płytkich, małego ducha, ale głośnego organu mowy, którzy głoszą, że niezadowolenie wywołują nie rządy Hurków, lecz jakieś komitety tajemne, jakieś stowarzyszenia anarchistyczne.

Zapewne, dobra jest polityka chowania głowy pod skrzydło i głoszenia, że nic nie ma, bo nic nie widać, ale polityka taka dobra dla kur, nie zaś dla narodu 20 milionowego. Kto zamyka oczy, z pewnością nic nie zobaczy, — tego chyba dowodzić nie potrzeba.

Dla tych więc, którzy widzieć nie mogą, dla tych, którzy dobrowolnie zamykają oczy na rządy rossyjskie i głoszą potrzebę baraniej polityki— pokory i apatyi — niosę wiązankę faktów.

Powiedzą mi, że źle robię, bo krytykując rząd, budzę zemstę śpiącego olbrzyma. To ulubiony frazes. Ja na to odpowiem inną uwagą: dla czego krytyka rządu nie budzi zemsty we Francyi, Anglii, Austryi? Kto otwiera oczy na nadużycia, ten robi dobry uczynek, a nie zły, mniejsza o to, czy na pochwałę współczesnych, czy na naganę zasłuży. Tam, gdzie zemsta dosięga wszystkich za jednego, rządzić nie może sprawiedliwość ale rządzą samowola, podłość, przedajność, — tolerujące tylko głos pokory lub przyzwolenia, potrzebujące tajemnicy dla ukrycia prawdy.

Czyż milczeniem tchórzliwem mamy dawać wobec nieświadomych aprobatę ohydzie, jaka się dzieje?

Wiedeń, w marcu 1892.

I.

Cenzura! Nie jeden z czytelników nie zdaje sobie sprawy z tego, jaką potęgą jest instytucya, ukrywająca się pod skromną nazwą — cenzury. Za mało może dotychczas historycy zwracali uwagę na to, jaką rolę ujemną odgrywa w ogóle cenzura rządowa w dziejach rozwoju ludzkości, a jak ta jej rola potęguje się, ile razy cenzura powołaną bywa na służbę polityczną. Dzieje się to z tej przyczyny może, że państwa zachodnio-europejskie wyzwoliły się już z jej jarzma, że znają cenzurę dawną, własną, nie rozporządzającą ani temi olbrzymiemi środkami, ani tą siłą jaką cenzura posiada dziś w Rosyi, w jedynym, podobno, kraju na kuli ziemskiej, który położywszy hamulec na myśl ludzką, wytrwale go coraz bardziej zaciska. Dla ocenienia więc wpływu i znaczenia cenzury w umysłowym rozwoju społeczeństw, które jej podlegać muszą, braknie im poprostu materyału.

Takiego materyału pragnę dostarczyć wszystkim, którzy znają tylko Rosyę, że tak powiem, „oficyalną", przemawiającą do Europy ze szpalt dzienników, głoszących to tylko, co im każe... komitet cenzury. Zaprowadzę ich do tej kuchni, gdzie się przyrządza pokarm duchowy, gdzie fałszuje się dzieje, przerabiają się myśli, koszlawią się uczucia; pokażę im instytucyę cenzury w jej ruchu, w jej potędze, w jej grozie; zapoznam ich z ludźmi, którzy całą machinę w ruch wprowadzają, z ich wartością moralną i umysłową.

Przedewszystkiem musimy się dowiedzieć, czem jest cenzura urzędowa, t. j. taka, jaką uznaje urzędownie prawodawstwo rosyjskie, jakie są jej zadania i cele, a potem poznamy, w jaki sposób te zadania i cele stosowane bywają.

Nie myślę wcale nużyć czytelnika — chociaż z wielu względów byłoby to może i potrzebne— opowiadaniem dziejów cenzury w Rosyi chronologicznie. To do mnie nie należy. Wypadnie mi tylko niekiedy dotknąć ich, o ile to w związku będzie z naszem społeczeństwem, wystawionem na wszystkie ciosy i samowole cenzury.

Cenzura w Rosyi posiada dwa wydziały: zewnętrzny i wewnętrzny. Pierwszy zajęty jest cenzurowaniem książek i dziennikarstwa wyłącznie zagranicznego; wydział ten obecnie nie interesuje nas wcale, w rozprawie więc pomijam go zupełnie. Drugi wydział obejmuje sprawy prasowe i wszystko co z tem ma związek, że tak powiem, wewnętrzne, państwowe. Do tej kategoryi i my, Polacy, mamy zaszczyt zaliczać się.

Wydział cenzury w ogóle składa się: z głównego zarządu prasy, mającego siedlisko swoje w Petersburgu przy ministeryum oświaty; stanowi on władzę centralną, która skupia w sobie wszelkie gałęzie cenzury i wszelkie sprawy związek z cenzurą mające. Jest to najwyższa instytucya centralna decydująca bez sądu i bez prawa apelacyi, wydająca wyroki swoje w sprawach cenzuralnych bez motywowania ich, opierając się nie na prawie, lecz na własnem przeświadczeniu. Z ramienia zarządu głównego prasy działają i od niego czerpią instrukcye zasadnicze tak zwane komitety cenzury jakoteż inspektoraty cenzury.

Komitet cenzury ma na celu czuwanie nad literaturą i sztuką, jakoteż piśmiennictwem w ogóle, ażeby z ich pośrednictwem nie szerzyły się idee i nie prowadziła się praca antipaństwowa, anti-religijna i anti-moralna. Inspektorat cenzury czuwa nad drukarniami, litografiami, zakładami metalograficznemi, jakoteż nad handlem księgarskim. Dwa te urzędy, na pozór mające cel wspólny i obowiązane niejako do wspierania się wzajemnego, w gruncie rzeczy, służą do wzajemnego kontrolowania się, jak obaczymy niżej.

Na czele komitetu cenzury stoi prezes, którego obowiązki są nader elastycznie przez prawodawstwo określone. Według ducha prawa powinien on być pośrednikiem między pisarzami i wydawcami, a cenzorami, rozstrzygać między nimi wszelkie spory, czuwać nad rychłem załatwieniem spraw; z drugiej strony pozostawiona mu władza niezmiernie szeroka decydowania o wszystkiem osobiście bez „utrudzania głównego zarządu prasy częstemi i małemi sprawami" (§ 18. Ustawa o cenzurze i druku). On też jeden decyduje o tem, jakie sprawy są wielkiej a jakie malej wagi — ztąd też ma pole do samowoli absolutnej.

Pod dependencyą jego władzy pracuje cały aparat cenzuralny. Dziwnem wydać się musi, że te same ustawy cenzuralne służyły za podstawę działania rozmaitym ludziom, rozmaitym prowincjom, a wszędzie były stosowane i są inaczej. W Petersburgu, w Moskwie, Kijowie, Warszawie, inną jest cenzura, chociaż prawo jednakie. Dzieje się to tylko dzięki niesłychanej rozciągliwości ustawy; na każdy artykuł można znaleźć kontr-artykuł w tej samej ustawie. Ztąd też stosownie do potrzeby i okoliczności ustawa cenzuralna bywa wyzyskiwaną zupełnie samowolnie, ale zawsze pod osłoną prawa.

Według brzmienia ustawy cenzor powinien zwracać tylko uwagę na ducha i kierunek książki, nie zaś na drobne nieprawidłowości, wymagające niewielkiej tylko zmiany: nie powinien baczyć rownież na wyrazy i frazesy, nawet zdrożne, jeżeli zasadnicza myśl zdrożną nie jest i nie sprzeciwia się ustawie. Cenzor nie ma prawa, przy czytaniu rękopisu lub korekty, robić swoje uwagi, narzucać swoje poglądy i obowiązany jest tylko do odnotowania ustępu inkryminowanego czerwonym atramentem, i co do potrzeby zmiany porozumieć się z autorem lub wydawcą. (Ust. § 22, 23).

Cenzorami powinni być naznaczani tylko tacy ludzie, którzy otrzymali wyższe wykształcenie, albo zdobyli je inną drogą; przytem powinni być biegli w historyi literatury tego języka, w którym cenzurują, i znać dobrze współczesny ruch na polu literatury własnej i cudzoziemskiej (§ 25). Obaczymy później, jaki jest stopień wykształcenia tych ludzi, w których ręku, na których sądzie spoczywają losy i naszej literatury.

Ustawa cenzuralna. kreśląc sposób postępowania dla cenzorów, zastrzega wyraźnie, ażeby do druku nie były dopuszczone artykuły: budzące nienawiść jednej warstwy przeciwko drugiej, jakoteż zawierające obelżywe traktowanie całych warstw społecznych (§ 94); nie wolno cenzorowi podsuwać swojego tłumaczenia i poglądów pod myśli autora, czepiać się słów i wyrażeń.

Nie będziemy dalej cytować „obowiązków" cenzorów. Mogłyby one być spełniane bez uszczerbku dla literatury, sztuki i nauki, gdyby w tych ustawach, określających „obowiązki", nie zostawiono furteczki do nadużywania „obowiązków". Cenzor, ile razy chce lub ile razy mu każą, zawsze znajdzie w każdej pracy literackiej, w każdym obrazie, w każdym najmniejszym artykule „myśl zdrożną i przeciwną ustawie", z góry będąc pewnym osłony ze strony Zarządu prasy, który nie życzy sobie, ażeby prezes komitetu „utrudzał" go sprawami podległemi jego dependencyi. A cóż dopiero dziać się może, jeżeli prezes komitetu pozwala ustawę uważać za parawan, mający pokrywać wobec władz wyższych nadużycia i samowolę, władzy miejscowej, jak to się dzieje w Królestwie polskiem! Nie ma myśli, nie ma wykrzyku rozpaczy, który mógłby się przedrzeć przez ścieśnione szeregi cenzur.

Nie dość, że w takich okolicznościach wszelkie wydawnictwa peryodyczne i literackie są zupełnie podległe samowoli i kaprysowi prezesa — i cenzorów jako wykonawców jego woli; wydawcy i redaktorowie wydawnictw peryodycznych mogą być karani, niezależnie od cenzury, karami pieniężnemi z woli i rozkazu naczelnika kraju (jak w Król. pol.), lub innych władz administracyjnych. Jest to kara życia i śmierci. Cenzor, szczególnie tam, gdzie nie ma osobnych komitetów cenzury, staje sie zupełnie zależnym od woli jenerał-gubernatora, jak np. w Wilnie i Kijowie, gdzie już nie myśl jakaś w książce zawarta, lecz poprostu pozwolenie wydania książki zależy od jego woli. Naturalnie, dodać muszę, że takie wyjątkowe prawa nie istnieją dla Rosyan, lecz tylko stosowane są do literatury polskiej i rusińskiej.

Kiedy w roku 1868 opracowywano w Rosyi nowe dodatki do ustawy prasowej, figurował tam punkt o karze administracyjnej, to jest nakładanej bez sądu na redaktorów i wydawców Baron Korf, jeden z zarządzających kancelaryą cesarza Aleksandra II, 2-m jej wydziałem, wystąpił nader gorąco przeciwko tej mierze. Kary administracyjne, pisał on, to istna rana gnojna, w której mieści się tyle samowoli, szkody i niesprawiedliwości, że przeciwko niej protestować powinni wszędzie uczciwi ludzie. System kar administracyjnych jest najwstrętniejszą samowolą, bo przybiera formę kary za winę nieprzewidzianą i nieokreśloną przez żadne prawodawstwo. Jest to broń w ręku zemsty, chciwości lub chęci zasługiwania się wobec wyższej władzy, — z tego powodu działanie jej jest niesłychanie demoralizującem pod względem państwowym, a budzącem najwyższą pogardę u strony pokrzywdzone.) dla państwa i prawa, które krzywdzić pozwala — bez sądu. Przed laty pięćdziesięciu stosowano taki system przez czas niedługi we Francyi, w Rosyi panuje on stale, ale tylko w zastosowaniu do Królestwa polskiego. Dla innych części cesarstwa rosyjskiego pozostał martwą literą.

Istotnie, czego można spodziewać się od systemu rządowego i od instytucyi państwowej tam, gdzie jednej osobie, często bardzo nader lichej pod względem moralnym, ograniczonej umysłowo, a wyniesionej na wysokie stanowisko tylko dzięki intrygom garderobianym lub buduarowym, wolno jest według swego poglądu osobistego lub według chwilowego nastroju rujnować wydawcę i zamykać drogę do rozwoju umysłowego całemu narodowi. Grozy takiej sytuacyi nie są w stanie zrozumieć ci, którzy zblizka nie mogą badać wpływu samowoli urzędniczej na całe społeczeństwo.

Po krótkiej bardzo próbie rozszerzenia praw cenzuralnych w Rosyi, która przypadła na szóste dziesięciolecie naszego wieku, od roku 1866 rozpoczęły się represalia na drodze ustawodawczej i administracyjnej, to jest stało się to, czego się obawiała garstka uczciwie myślących ludzi Powstrzymywanie na czas pewien wydawnictw peryodycznych było na porządku dziennym. W roku 1866 zawieszono wydawnictwo Słowa Russkiego najprzód na pięć miesięcy, w końcu zaś zupełnie, potem przyszła kolej na Sowremiennik, który nękano procesami prasowemi i karami tak długo, dopóki nie nakazano zamknąć pismo. A były to dwa najpoważniejsze miesięczniki. Taki sam los spotkał Gołos. Słowem, uczciwą prasę rosyjską rząd gnębił i unicestwiał, wytwarzając powoli nie prasę, jako organ społeczny, zabierający głos poważny w sprawach publicznych, lecz coś na podobieństwo pomocniczej policyjnej instytucyi, popierającej bezwzględnie, bez krytyki żadnej, cele i żądania nie państwa lecz stronnictwa rządzącego, będącego przy władzy. Lepsze i uczciwe dziennikarstwo zostało przez cenzurę pokonane, pozostała tylko zgraja opryszków w rodzaju Swieta, Nowego Wremi, Moskiewskich Wiadomosti, takich szowinistycznych świstków jak Kijewlanin, odbierający subwencyę na cele „ruszczenia" Ukrainy, Podola i Wołynia, takich idyotycznych pism jak Grażdanin lub takich podłych jak Dniewnik Warszawski.

Nikitienko, profesor petersburskiego uniwersytetu w niezmiernie ciekawych pamiętnikach swoich, drukowanych w roku 1890 w Starozytnościach rosyjskich (Russkaja Starina) scharakteryzował spółczesne mu położenie słowami, które mutatis mutandis i do naszych czasów zastosować można.

„Ciężkie to położenie — powiada — kiedy, nawet nie nosząc w duszy żadnych zbrodniczych zamiarów, kiedy w głębi sumienia nie czujesz żadnych wyrzutów, lecz tylko dzięki temu, że cię matka-natura obdarzyła pewnemi zdolnościami umysłowemi, a społeczeństwo przyznało ci je, drżeć musisz, że lada dzień, lada moment zginąć możesz ot tak za nic, dzięki tylko jakiejś tajemnej denuncyacyi, dzięki oszczerstwu, fałszywemu tłumaczeniu twoich czynów lub nawet złemu usposobieniu ducha zwierzchników".

Naturalnie, dzięki takiemu życiu na wulkanie, wytwarzanemu przez cenzurę, poważne pisma zniknęły, poważni ludzie usunęli się od pracy publicznej, a z tymi, którzy zostali, rząd nie liczył się. Poczęto uważać prasę tylko za narzędzie agitacyjne rządu; nie wolno więc jej było, pomimo pewnych praw cenzuralnych, krytykować postanowień rządu, ale nawet działalność urzędowa całej machiny państwowej wolną była od wszelkiej analizy. Cenzura więc dopomagała do formowania się i utrwalenia się tego systemu biurokratycznego, który wytworzył potworną machinę, działającą bez kontroli społeczeństwa, niby według prawa, a w rzeczy samej według rozkazów naczalstwa, gdzie prawo, zamiast ochraniać od nadużyć władzy społeczeństwo, służyło i służy do legalnego zakrycia nadużyć.

Zakaz krytykowania czynności urzędowych zdemoralizował do najwyższego stopnia nie tylko instytucyę policyjną, nie posiadającą nigdy ściśle określonych granic władzy, lecz nawet instytucyę sądowniczą, sprzedajną i przekupną, rządzącą się w razie potrzeby politycznemi swemi poglądami, gotową usprawiedliwiać w celach patryotycznych zbójów i łotrów, jak to się dzieje w Królestwie Polskiem. Przekupstwo i osłabienie uczciwej sprężystości służbowej w organach wykonawczych doszło skutkiem tego do niesłychanego rozluźnienia, szczególnie w Król. Pol., gdzie władza generał-gubernatora wyjętą jest z pod wszelkiej kontroli państwowej i publicznej. Naczelnicy powiatów obdzierają ludność miejscową ze skóry nieomal, nakładając dobrowolne wyderkafy i kary, przeprowadzają polityczne teorye naczelnika kraju Hurki, a pod ich bokiem tworzą się bandy rabusiów i złodziejów, którzy wędrują od domu do domu, rozbijając i kradnąc. Niedawno zastrzelił się w Łowiczu naczelnik powiatu, znany zdzierca i kubaniarz, który roztrwonił i przegrał publiczne pieniądze, a jednak tylko wypadek pozwolił dowiedzieć się o tem. Dla sprawy prywatnej zawsze jest miejsce w prasie, dla spraw publicznych — nigdy.

Na straży tej maszyny stoi cenzura. W Rosyi, gdzie dzienniki cenzurowane są po wyjściu — niektóre — rząd nie robi z niemi żadnej ceremonii: za pośrednictwem głównego zarządu prasy rozseła okólnik, w którym zwykle są wyłożone pragnienia, w jaki sposób rząd zapatruje się na tę lub ową sprawę polityczną, społeczną lub nawet prywatną. Otrzymawszy taki okólnik każdy redaktor wie, co robić — i biada mu, jeśli się do tego nie zastosuje. Daremnie by czytelnik szukał wiadomości o tem w ustawie prasowej. „Duch cenzury swoją drogą — powiedział niedawno jeden z cenzorów warszawskich, zaatakowany prywatnie o to, że ustawa cenzuralna niezgodną jest z postępowaniem cenzury, — a służba swoją".

Dwie są instytucye w Rosyi, którym wszystko wolno — policya i cenzura; nie ma nadużycia, któreby się nie dało wytłumaczyć potrzebą porządku lub potrzebą wykorzeniania „nielojalnych myśli" (nienadrożnych). Potrzeba porządku ze strony policyi tem się wyraża, że ona wszędzie najpilniej jest zajętą, wyszukiwaniem źródeł zwiększających jej dochody. W Królestwie Polskiem np. obmyśla co roku nowy uniform dla stróżów, każe zmieniać szyldy i tabliczki na domach, rewiduje bezustannie paszporty ludności ubogiej, lustruie dorożkarzy, kontroluje posłańców, handle, targi. Wszystko to byłoby bardzo dobrem, gdyby nie kazano kupować suknie, tabliczki itd. tylko w sklepach opłacających kubany, gdyby rewizye sklepów i targów nie napełniały spiżarni naczelników rewirów i służby rewirowej. Najohydniejsze zdzierstwa pokrywają się — prawem. To samo prawo służy płaszczykiem dla cenzury, wykonywującej oprócz polityki państwowej, politykę w Królestwie — Hurki, w Odessie — Roopa, w Kijowie — Dondukowa, Korsakowa, Drentelna i tak dalej.

Kiedy w Rosyi po roku 1860, z powodu rozmaitych wpływów postronnych, rozbudziło się większe życie umysłowe, rząd rozpoczął walkę z tym prądem, używając jako najlepszego narzędzia do niej cenzury. Sypały się jedne za drugiemi prawa, zwiększające siły cenzury, a zmniejszające prawidłowy umysłowy, moralny, a nawet polityczny rozwój całego państwa i różnych jego części składowych. Myśl ludzką we wszystkich jej objawach, oddano pod kontrolę ciemnych urzędników, a kierunek jej pozostawiono w rękach generał gubernatorów.

Prawo z r. 1867 zabroniło drukowania w dziennikach wszelkich sprawozdań, mających jakikolwiek związek ze sprawami publicznemi, bez poprzedniego zezwolenia generał-gubernatorów.

W r. 1872 zaostrzono prawo do konfiskaty i prześladowania książek, w ogóle uznanych za szkodliwe. W r. 1873 prawo nakazało ministrowi spraw wewnętrznych zabraniać —  aż do chwili osobnego pozwolenia — wnoszenia do dyskusyi w prasie jakichkolwiek spraw państwowych i społecznych, a za niestosowanie się do tego prawa, dzienniki podlegały zawieszeniu lub zamknięciu wydawnictwa.

W r. 1879 rozszerzono prawo to osobnym ukazem w ten sposób, że generał-gubernatorowie otrzymali rozkaz czasowego zawieszenia lub zamknięcia wydawnictw, nietylko za przekroczenie w pewnym kierunku, lecz jeżeli w ogóle kierunek jakiegoś pisma wydawał im się „szkodliwym". Nikt inny naturalnie, tylko generał-gubernatorowie decydowali o tem, co jest szkodliwem, a co pożytecznem. We dwa lata potem (1881) wszyscy naczelnicy wojskowi pewnych okręgów otrzymali to samo prawo. Dodać do tego trzeba jeszcze wyjątkowe różne prawa, skierowane jawnie do powstrzymania rozwoju narodowościowego, jak to n. p. miało miejsce na Rusi, gdzie najwyższy ukaz 1886 zabronił drukowania książek, abecadlników, elementarzy i t. p. po rusińsku, a inny zabraniał przez usta generał-gubernatora w Kijowie przedstawień teatralnych trupy rusińskiej, która poprzestawać musi albo na miastach prowincyonalnych, gdzie świat mało-miasteczkowy i urzędnicy uważają teatr za sztukę „chachłacką",  za coś godnego litości i śmiechu, albo przytulą się w teatrzykach warszawskich, gdzie nie mają pojęcia o języku rusińskim.

Rząd rosyjski nie zadowalniał się nigdy pewnem ogólnem, że tak powiem, prawodawstwem, obowiązującem wszystkich obywateli państwa ale ile razy wydarza się najmniejsza sposobność, wytwarza albo odrębne instytucye, działające po za obrębem prawa, posiadające nader szeroką władzę, albo władzę tę, przewyższającą wszelkie prawo, nadaje generał gubernatorom. Taką władzę posiadają generał-gubernatorowie dawnych prowincyj polskich — Litwy i Kusi, — rezydujący w Wilnie i Kijowie. W celu ułatwienia sobie przeprowadzenia zadań centralizacyjnych państwowych, rząd zawiesza w niektórych prowincyach funkcyonowanie prawa powszechnego, a na podstawie specyalnych ukazów wprowadza funkcyonowanie praw wyjątkowych, — takiemi są n. p. prawa: zabraniające cudzoziemcom kupna majątków ziemskich w prowincyach pogranicznych z Austryą i Prusami, wykluczające od posiadania ziemi żydów w centralnych gub. cesarstwa, zabraniające im dłuższego pobytu w pewnych miastach n. p. w Petersburgu i t. p.

W celu wyzucia Polaków z własności ziemskiej, rozdzielenia tej własności na drobne części i zrujnowania ekonomicznie, rząd rosyjski od lat trzydziestu pobiera z własności polskiej prawie podwójny podatek, bo oprócz podatku zwykłego, opłacać Polacy muszą tak zwane "kontrybucye"  dorównywające podatkom. Na tem jednak nie poprzestaje: własność ziemska na Litwie i Rusi nie może być zapisywaną testamentem według woli testatora, lecz na mocy ukazu, musi przechodzić do spadkobierców płci męzkiej w części równej, a spadkobierca nie ma prawa przy podziale majątku części swojej ustąpić innemu. Naturalnie, taki sposób postępowania prowadzi do przymusowego rozdrabniania się własności, do ubożenia posiadaczy ziemskich i ostatecznie ułatwia przejście tej własności do rąk moskiewskich. Finalny rezultat tego jasny: — zniesienie polskiej własności ziemskiej drogą wyjątkowego prawodawstwa.

Otóż system opierania się na wyiątkowem prawodawstwie w razie potrzeby jest zasadniczą charakterystyką rządu moskiewskiego. Rys ten — wyjmowanie z pod prawa całości lub części państwa o ile to odpowiada celom państwowym, — stosuje się także do cenzury. Ile razy następuje głośniejsze budzenie się myśli w Europie, tyle razy Rosya urządza specyalne kwarantany, gdzie się dezynfekcyonują książki i dzienniki europejskie, ostrzej niż zwykle. To samo się dzieje, ile razy śród małych narodowości słowiańskich rozwija się popęd do samodzielności literackiej, jak to n. p. miało miejsce z literaturą rusińską, którą ostatecznie zamordowano w kolebce lub ile razy rozwój umysłowy pewnego narodu robi zbyt wiekie postępy — iak to n. p. miało miejsce w Król. pol. od 1865—1885 roku. Moskale są zwolennikami równości — na swój sposób: ażeby wszystkie narody, składające państwo rosyjskie posiada-dały, jak szeregi wojska, jednaki krój mundurów, jednakie guziki i karabiny — tego nie dość, ażeby myślały jednakowo i były jednakowo — głupie. Oto jest ideał państwowości rosyjskiej.

Nie będziemy sięgać daleko po przykład. Kiedy w r. 1830 rewolucya lipcowa dała całej Europie hasło do wyzwolenia, Rosya natychmiast urządziła u siebie kwarantanę cenzuralną pod prezydencyą ks. Menszykowa, zaopatrzoną w nader szerokie pełnomocnictwa.

Komitet Menszykowa działał niezależnie od wszelkich ustaw cenzuralnych, dusił, ile umiał najlepiej każde tchnienie, murem chińskim odgradzał Rosyę od każdej myśli, przypominającej wolność, a tymczasem przyszedł rok 1848. Cesarz Mikołaj postanowił „zaostrzyć" cenzurę, która wydawała mu się zbyt łagodną, i w tym celu polecił zorganizować tajemny komitet pod przewodnictwem Buturlina, którego obowiązkiem było rozciągać szczególniejszą baczność nad cenzurą. Działalność owego Buturlińskiego komitetu, który był istnym biciem dla literatury rosyjskiej, przetrwała do r. 1855; dopiero wstąpienie na tron Aleksandra II położyło koniec istnieniu tej policyjno-cenzuralnej instytucyi, w której szef żandarmeryi, będącej, jak wiadomo, w Rosyi wydziałem policyi tajnej, odgrywał najważniejszą rolę. Otóż według polecenia szefa żandarmeryi cenzorowie obowiązani byli drogą nieurzędową, tajemną, wszystkie dzieła pisarzy, które mogły się im wydać szkodliwemi pod względem politycznym i moralnym odesłać wprost do III oddziału kancelaryi Jego Cesarskiej Mości, gdzie decydowano wstrzymać dzieło w handlu, albo rozciągnąć czujny nadzór policyjny nad autorem. Naturalnie, że taki sposób strzeżenia moralności i polityki wywierał najbardziej demoralizujący wpływ na całe społeczeństwo, wytwarzając cały system szpiegostwa i denuncyacyi tajemnej. Setki pisarzy padło ofiarą takiego systemu strzeżenia prawowitości obywateli — Paliżajew, Czernyszewski, Danilewski, Kulisz, Kostomarow, Szewczenko — i wielu innych, uznanych za niepewnych pod względem politycznym (niebłahonadiożnyje liudie)  marnowało siły swoje po tajgach sybirskich, po Orenburgach lub zużywało je w walce z Czeczeńcami.

Otóż komitet Buturliński wytworzył dla cenzorów pewną, normę postępowania czyli stosowania w praktyce przepisów cenzuralnych nie według określenia ustawy prasowej, lecz według woli i widzi-mi-się prezesów komitetów i generał-gubernatorów, posługujących się cenzurą dla nieuja-wniania tajemnicy ich rządów. Redaktorowie i dziennikarze otrzymali cyrkularz, według którego musieli przykrawywać swoje artykuły. Opowiadać wypadki i zdarzenia prosto — głosiły przepisy tonem ukazowym, — unikając wszelkich roztrząsań; nie mówić wcale, lub też o ile można najkrócej o posiedzeniach parlamentarnych państw drugorzędnych, o ich konstytucyach itp.; unikać rozpraw na temat o woli narodu, o żądaniach i potrzebach klas robotniczych i t. d.; zabrania się najsurowiej krytyk i roztrząsań, chociażby w duchu prawomyślnym, książek i dzieł z literatury cudzoziemskiej, zabronionych, już dlatego samego, że są zabronione.

Taką dyrektywę otrzymywała cenzura z komitetu Buturlińskiego. Redaktorowie okólników, postanowień i przepisów sami błąkali się ustawicznie w chaosie dwuznaczników i niepewności; nic też dziwnego, że cenzorowie ogłupieli do reszty pod takim kierunkiem, utracili zdrowe pojęcie o tem, co jest pozwolone, a co niepozwolone, stracili wszelką logikę rozumowania, a wydawcom, redaktorom i pisarzom stawili zarzuty idyotyczne niekiedy.

Przytoczę kilka przykładów, które będą mogły dać pojęcie czytelnikowi, jak zarządy prasy i komitety cenzury traktowały naukę, jaki był stopień wykształcenia cenzorów i w jaki sposób spełniali oni swoje rzemiosło, ażeby wybrnąć z matni okólników i rozporządzeń tajemnych. Przykładów takich wiele znaleść może czytelnik w "Zbiorze"  postanowień i rozporządzeń, dotyczących cenzury, w pamiętnikach profesora A. Nikitienka (Ruskaja Starina 1889, 90 i 91), we wspomnieniach profesora Busłajewa (Wiestnik Jewropy 1890 i 1891), u Jakuszkina i w innych źródłach.

Zacznijmy od historyi. „Książki i artykuły historyczne, opisujące smutne epoki naszej historyi — głoszą przepisy cenzuralne — mianowicie czasy Pugaczowa, Stieńki Razina i innych, przypominające powszechną niedolę i rozdarcie wewnętrzne naszej ojczyzny, czasy, które się zaznaczyły nieposłuszeństwem, powstaniem narodów i rozmaitem pogwałceniem porządku państwowego, pomimo wszelkiej lojalności autorów i artykułów, są niewłaściwe i obrażające godność narodową: dlatego też powinny podlegać najsurowszej kontroli cenzuralnej i nie inaczej być dopuszczane do druku, jak z najwyższą ostrożnością, a w żaden sposób nie powinny być drukowane w wydawnictwach peryodycznych".

Wobec takiego zasadniczego poglądu Zarządu prasy jako najwyższej instytucyi cenzuralnej, nie należy dziwić się, że archiwa państwowe w Rosyi dotychczas są nieprzystępne dla wszystkich historyków, ale otwarte zawsze dla tych, którzy tam nic nie znajdą „obrażającego godność narodową".

Nadmieniałem już poprzednio, że cenzura w Rosyi przybrała zupełnie charakter policyjny. Strojna w to dostojeństwo, ze śmiałością hiszpańskiego byka, rzucającego się na toreadora, traktuje ona naukę, a niekiedy broniąc zdawkowej moralności, jest tak naiwnie głupią, że nie podejrzywa, iż przynosi szkodę nauce. F. Busłajew, słynny autor "Przyslów i przypowieści rosyjskich"  wywołał całą burzę w „nieurzędowym komitecie cenzury". Przysłowia, zebrane przez niego i przypowieści uznane zostały za nieprzyzwoite, a cenzorowie otrzymali okólnik, „ażeby na przyszłość nie ważyli się coś podobnego przepuszczać do druku, gdyż nie jest wcale rzeczą ani pożądaną ani pożyteczną rozpowszechnianie takich przypowieści".

Na tem jednakże komitet nie poprzestał. Wkrótce wydany został okólnik, w którym „nieurzędowy komitet" czuł się w obowiązku szerzej wyłożyć swoje poglądy na tę sprawę.

W okólniku tym pisano wyraźnie:

„Naszeptywania i zaklęcia czarodziejskie, jako pozostałość dawnych przesądów, niemające pod względem naukowym żadnego znaczenia, nie powinny być dopuszczane do druku, nie tylko w wydawnictwach peryodycznych, dostępnych dla szerszego koła czytelników, ale nawet w osobnych książkach i zbiorach, gromadzonych w celu naukowym i przeznaczonych dla czytelników wykształconych. Pieśni narodowe, ogłaszane drukiem, powinny podlegać również nader ostrej cenzurze; nie należy przepuszczać takich, które opiewają rozpustę, działającą rozkładowo na życie rodzinne, gdyż pożądanem byłoby, aby takie pieśni, jeżeli one rzeczywiście żyją śród narodu, wykorzeniano u źródła, lecz nie utrzymywano i odnawiano niejako w pamięci ludności za pośrednictwem druku." W ten sposób cenzura strzegła nauki i cnoty w Rosyi.

Kto strzegł? — Niech posłuży kilka opowiadań A. Nikitienka, który wspomnieniami swemi rzucił nie mało światła na moralny i umysłowy charakter cenzury. Nikitienko był sam cenzorem z urzędu, a człowiekiem prawym, najlepiej przeto wiedział, co warta w Rosyi cenzura.

Otrzymaliśmy — pisze — od ministra konfidyncyonalne  zawiadomienie z powodu zapytania najwyższego komitetu. Komitet ów komunikuje, że wyszła jakaś książka o wróżbiarstwie i zapytuje Komitetu cenzury — Boże, tyle komitetów!— kto jest autorem tej książki i dla czego autor jej myśli, ze gwiazdy mają wpływ na losy ludzkie? Komitet cenzury odpowiedział, że książkę taki a taki wydawca wydrukował w setnem już może wydaniu, ale dlaczego autor mniema, że gwiazdy mają wpływ na losy ludzkie, o tem komitet cenzury nic powiedzieć nie umie.

Czyż nie chińszczyzna to!

Cenzor Mechelin — warto zapamiętać imię takiego filozofa, — wykreślał z historyi starożytnej Grecyi i Rzymu imiona wszystkich wielkich ludzi, którzy za wolność ojczyzny walczyli i byli ducha republikańskiego, albowiem w Rosyi wolno walczyć tylko za cara, a rząd nie jest republikańskim.

Cenzor Jełagin wymazuje w fizyce wyrażenie „siły przyrody", a w artykule geograficznym przekreśla miejsce, gdzie stało, że na Syberyi jeżdżą psami, motywując tem, że wiadomość ta potrzebuje potwierdzenia ministeryum spraw wewnętrznych.

Cenzor Achmatow wstrzymał druk arytmetyki dlatego tylko, że w jakiemś zadaniu autor postawił kilka kropek; cenzor przypuszczał, że kropki te umyślnie postawione, ażeby ukryć podejrzane myśli autora. Mimowoli zauważyć muszę, że obecnie w Królestwie Polskiem dzieje się to samo.

Hr. Uwarow wydawał książkę "O starożytnosciach greckich w południowej Rosyi".  Potrzeba było zrobić przekład kilku napisów greckich, otóż w jednym znajdował się wyraz "demos"  — naród. Cenzor wymazał ten wyraz, a kazał go zastąpić innym — obywatele. Dopiero po długich przekonywaniach, że to byłoby raczej fałszowaniem tekstu niż przekładem, cenzor zgodził się na „demos". Ten sam dostojnik, ile razy była mowa o cesarzach rzymskich zamordowanych , niepozwalał pisać o nich, że zostali zabici, lecz — zginęli, padli (pagibli).

Nie są to wcale anegdoty, lecz fakta rzeczywiste, które miały miejsce, z któremi literatura i nauka walczyć musiała; znajdzie je czytelniku Nikitienka, Jakuszkina i innych. Zresztą, są one tak charakterystyczne, tak malujące poniekąd stan społeczeństwa umysłowy i moralny, sztucznie wytworzony przez despotyzm centralistyczny Rosyi, że znane są z pewnością tym, których rozwój umysłowy narodów europejskich interesuje.

Zaznaczyliśmy, że cenzura w Rosyi przebywała rozmaite fazy, mniej lub więcej ostrego natężenia, że niekiedy powiew wolnomyślniejszy od zachodu przedzierał się na wschód i północ, a wtedy następowały pewne ulgi, miało to jednak charakter doraźny, czasowy, wyjątkowy. Surowe ukazy i przepisy, wydawane poprzednio, nie bywały nigdy odwoływane, zawsze miały siłę prawa. Człowiekowi przeto złej woli lub pospolitego umysłu łatwo można było broń potrzebną w arsenale starych ukazów i przepisów odnaleźć i w razie potrzeby powołać się na nią, motywując nieraz największą samowolę — „ścisłem wykonywaniem prawa."

Nie potrzebuję chyba dowodzić, jak zbrodniczą instytucyą stawała się zawsze cenzura, ile razy używano jej do walki politycznej, bo wtedy właśnie do wszelkiej samowoli i nadużyć było otwarte pole. Cele polityczne, państwowe rzekomo, pokrywały nawet przy pomocy cenzury, zbrodnie, dokonywane na całych narodach, jak to się dzieje dziś jeszcze względem Polaków i Eusinów.

Ta dowolność w wybieraniu sobie środków do walki w chaotycznym zbiorze przepisów cenzuralnych, wzajemnie się unicestwiających lub wspierających się — w miarę potrzeby — demoralizowała nie tylko całą machinę administracyjną państwową, działającą bez kontroli publicznej, ale demoralizowała prasę, usuwając od niej siły poważne i dojrzałe, świadome celów, a zaprzęgając do pracy nieuków i niedołęgów umysłowych, pochylających się dla chleba w tę lub inną stronę — z jednaką apatycznością.

W Rosyi dzieje się teraz, w daleko wyższym stopniu tylko, to, co przed pięćdziesięciu laty działo się w Austryi i Niemczech. Opowiadać tego nie będę, bo to do rzeczy, w tym wypadku przynajmniej, nie należy. Opowiem tylko treść owoczesnej karykatury, która bardzo dowcipnie ujęła w obraz to co się działo w rzeczywistości. Tak się tedy przedstawiał ów pochód cywilizacyjny cenzury. Przodem szedł Miś z rozwiniętym sztandarem, z godłem raka, trzymającego w kleszczach przepisy cenzuralne. Za nim postępowała chuda postać cenzora — bez głowy; w miejsce głowy posiadał olbrzymie, stosunkowo do swej postaci, nożyce, otwarte jak paszcza rekina. W otworach do wkładania palców były oczy, patrzące z głupiem zaciekawieniem W jednej ręce miał kij okuty żelazem, w drugiej — rózgę i sznurek, na którym prowadził współpracowników pism, dobrych, wesołych chłopców, zapatrzonych w nożyce cenzora i posłusznych jego skinieniu. Za tą gromadką, reprezentującą prasę, szedł belfer o baraniej głowie...

Rycina miała podpis:

Süsse, heilige Censur,
Lass uns gehn auf deiner Spur;
Leite uns an deiner Hand
Kindern gleich, am Gängdband!

Taką cenzura jest jeszcze w ogóle w Rosyi, a w Królestwie Polskiem w szczególności. Przekonamy się o tem w rozdziale następnym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej