Jose Maria Eca de Queirós

DZIWACTWA PEWNEJ BLONDYNKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

DZIWACTWA PEWNEJ BLONDYNKI

Jose Maria Eca de Queirós

I

Zaczął od tego, że jego historia jest prosta i że nazywa się Macario...

Poznałem tego człowieka w pewnym zajeździe w prowincji Minho. Był wysokiego wzrostu, tęgi; głowę miał łysą jak kolano, gładką i lśniącą, z kępkami zjeżonych włosów jak wianuszek; oczy czarne, skóra wokół nich była pomarszczona, pożółkła, z ciemnosinymi obwódkami pod nabrzmiałymi powiekami; zza okrągłych okularów w szylkretowej oprawie biła z jego oczu szczególna jasność i prawość. Brodę miał wygoloną, podbródek wystający, znamionujący zdecydowanie. Nosił czarny satynowy krawat, zapięty z tyłu na spinkę, i jasnotabaczkowy surdut o wąskich, dopasowanych rękawach z welurowymi wyłogami. Poprzez szerokie wycięcie jedwabnej kamizelki, na której błyszczała antyczna dewizka, widniały miękkie fałdy haftowanej koszuli.

Był wrzesień; wcześniej już zapadały noce z suchym, przejmującym chłodem i nieprzeniknioną ciemnością. Wysiadłem z dyliżansu zmęczony, zgłodniały, dygocząc z zimna pod opończą w szkarłatne pręgi.

Przeprawiliśmy się przez łańcuch górski, przez poszarzałe pustkowie. Była ósma wieczorem. Niebo zwisało zaciągnięte chmurami i posępne. I czy to wskutek pewnego zaćmienia umysłu, wywołanego monotonnym kołysaniem dyliżansu, czy nerwowego osłabienia po wysiłku, czy pod wpływem pejzażu górskiego otulonego nocną ciszą, czy też oddziaływania elektryczności, przesycającej powietrze na tych wysokościach — pozostaje faktem, że ja, pozytywista i realista, uległem tyranii własnej wyobraźni i różnych chimer.

W głębi każdego z nas istnieje na pewno — niezależnie od tego, jak realistycznie byliśmy edukowani — resztka mistycyzmu i czasem wystarczy jedynie jakiś posępny pejzaż, mur omszałego cmentarza, ascetyczna pustelnia czy zagadkowa biel księżycowej poświaty, by ów mistyczny podkład wystąpił na wierzch, spowił wszystko jak mgłą, przeniknął duszę, odczucia i myśli; i najbardziej nawet matematyczny i krytyczny umysł staje się wtedy smętny, wizjonerski i idealistyczny niczym stary mnich-poeta.

Mnie wprawił w nastrój niepokoju i marzeń widok klasztoru Rostelo, który wyłonił się nagle na łagodnym pagórku w podwieczerz jesienny o delikatnej jasności. Potem zapadł zmierzch, dyliżans posuwał się stale do przodu, białe koniki ciągnęły go wątłym kłusikiem, woźnica w burce z kapturem nasuniętym na głowę gryzł fajkę; wtedy ogarnięty żałosnym nastrojem zagłębiłem się w rozważaniach nad marnością żywota. Zapragnąłem być mnichem, osiąść w jakimś spokojnym klasztorze, położonym w gaju lub w jakimś pełnym szmerów zakątku doliny, i w czasie gdy obmurowany zdrój szemrałby dźwięcznie w swym łożysku, ja zagłębiłbym się w lekturze Naśladowania, wsłuchany w trele słowicze, tęsknie kląskające za Niebem wśród drzew laurowych. Trudno o większą głupotę, ale w taki wpadłem nastrój i przypisuję to marzycielskie nastawienie i brak ducha wrażeniu, jakie na mnie wywarła opowieść męża z rękawami o welurowych wyłogach.

Moje zaciekawienie rozbudziło się przy kolacji, gdy kroiłem na kawałki kurzą pierś w białym ryżu z dodatkiem szkarłatnej wieprzowej kiełbasy, a usługująca, niewiasta tęga i upstrzona piegami, nalewała musujące młode wino do kieliszka z uniesionej wysoko szklanej karafki; nieznajomy siedział naprzeciw mnie, spokojnie posilając się galaretką; zagadnąłem go z ustami zapchanymi jadłem, z lnianą serwetką z Guimaraes owiniętą wokół palców, czy pochodzi z Vila Real.

— Mieszkam tam od wielu lat — odpowiedział.

— O ile wiem, to miasto pięknych kobiet — zauważyłem.

Nieznajomy zamilkł.

— Jak pan sądzi? — znów spróbowałem.

Człowiek pogrążył się w uporczywym milczeniu; przed chwilą był jeszcze wesoły, śmiał się szeroko i dobrodusznie gadał. Ale odtąd jedynie subtelny uśmieszek znieruchomiał na jego twarzy. Pojąłem, że dotknąłem szczególnie bolesnego nerwu wspomnień. Zapewne jakaś kobieta musiała się pojawić w życiu tego starszego pana. Za tym „na pewno" kryła się jego farsa czy melodramat — bezwiednie wbiłem sobie do głowy, że „przygoda" czy „przypadek" tego człowieka musiał mieć charakter groteskowy i tchnąć komizmem. Odezwałem się tedy:

— Wmawiano mi, że płeć niewieścia z Vila Real jest najbardziej nadobna w całym Minho. Najczarniejsze oczka — tylko w Guimaraes, kibić — w Santo Aleixo, warkocze — w Arcos; tam tylko można ujrzeć główki złotowłose niczym pszeniczne łany.Nieznajomy milczał z opuszczoną głową.

— Najbardziej gibkie talie — to Viana de Castello, gładkie liczka — w Amarante, ale wszystko razem znajdziesz tylko w Vila Real. Mam tam przyjaciela, który pojechał ożenić się w Vila Real, może pan go zna, nazywa się Peixoto, wysoki, blond broda, magister praw.

— Znam pana Peixoto — odpowiedział poważnie, spoglądając na mnie.

— Pojechał ożenić się w Vila Real, jak niegdyś jeździło się do Andaluzji, by wyszukać sam kwiat doskonałości. Pańskie zdrowie!

Widocznie krępowała go rozmowa, gdyż wstał od stołu i ciężkim krokiem podszedł do okna; wtedy zauważyłem jego duże zamszowe kamasze na grubej podeszwie, ze skórzanymi sznurowadłami. Opuścił jadalnię.

Gdy poprosiłem o światło, służąca przyniosła mi lichtarz z połyskującego brązu i powiedziała:

— Pan razem z drugim panem pod numerem trzecim.

W zajazdach w Minho bywa niekiedy tak, że pokoje przemieniają się w zbiorowe, niewygodne sypialnie.

— Niech tam... — odpowiedziałem.

Pokój numer trzy znajdował się w głębi korytarza. Po obu stronach pod drzwiami przyjezdni wystawili swoje obuwie do oczyszczenia: stała tu para drogich butów z cholewami, zabłoconych, z przytwierdzonymi ostrogami; dalej juchtowe trzewiki myśliwego, eleganckie buciki z safianowymi cholewkami, trzewiki należące z pewnością do jakiegoś duchownego, z jedwabnymi pomponikami; powykrzywiane kamasze z cielęcej skóry, zapewne jakiegoś studenta; pod drzwiami pokoju numer piętnaście stały niewielkie delikatne pantofelki damskie z mocnej szarszy, a przy nich malutka para dziecinna, podrapana i zniszczona, jej rozsznu-rowane cholewki z delikatnej skórki opadły na boki. Wszyscy już spali. Przed numerem trzecim były wystawione zamszowe kamasze ze sznurowadłami; gdy wszedłem, zobaczyłem pana z welurowymi wyłogami na rękawach, jak zawiązywał na głowie jedwabną chustę; miał na sobie bonżurkę w deseń i długie skarpety z grubej wełny; stopy tkwiły w oblamowanych bamboszach.

— Proszę nie zwracać na mnie uwagi — odezwał się.

— Niech się pan nie krępuje — i dla stworzenia intymnego nastroju zdjąłem marynarkę.

Nie wiem, jakie motywy nim kierowały, gdy już leżąc w łóżku opowiedział mi swoją historię. Ponoć znane jest w Galicji takie słowiańskie przysłowie: „Czego nie opowiesz swojej żonie lub swojemu przyjacielowi — wyznasz nieznajomemu w zajeździe". W ciągu długiego smutnego wyznania niejednokrotnie nachodziły go wybuchy nieoczekiwanego i niepohamowanego gniewu. Zwłaszcza w odniesieniu do tego mojego przyjaciela Peixoto, który przyjechał ożenić się do Vila Real. Widziałem, jak ten stary człowiek, już prawie sześćdziesięciolatek, płakał. Być może jego opowieść będzie uznana za pospolitą, ale mnie tej nocy, w stanie nerwowego napięcia i wyostrzonej wrażliwości, wydała się okropna — opowiadam ją po prostu jako jedno jeszcze osobliwe zdarzenie z życia zakochanych...

Zaczął od tego, że jego historia jest prosta i że zowie się Macario. Spytałem go więc, czy pochodzi ze znanej mi rodziny, która nosiła przydomek „Macario". Odpowiedział, że jest ich kuzynem, co od razu nastroiło mnie do niego życzliwie, bo rodzina Macario to był dawny ród, prawie dynastia kupiecka, która strzegła wręcz z nabożeństwem surowości starych tradycji, honoru i skrupulatności. Macario opowiedział mi, że w czasach jego młodości, w latach od 1823 do 1833, jego wuj prowadził w Lizbonie sklep z manufakturą i zatrudniał go jako jednego z subiektów. Potem wuj przekonał się o jego inteligencji, praktycznych uzdolnieniach i talentach rachunkowych, więc zatrudnił go w biurze. Macario został księgowym. Opowiadał mi, że będąc z natury flegmatyczny, a nawet lękliwy, prowadził wówczas życie niezmiernie monotonne. Wypełniała mu je skrupulatna, wierna praca i rzadkie wycieczki poza miasto; jedynym jego zainteresowaniem była szczególna dbałość o odzież i bieliznę. W owych czasach życie ogniskowało się w domu i było surowe. Ogromna prostota dominowała w obyczajach: umysły były bardziej naiwne, uczucia mniej złożone.

Pójście na jakąś wesołą kolacyjkę do ogródka pod pergolą, przyglądanie się ulewie, oglądanie z łzawym wzruszeniem melodramatów w teatrzykach przy ulicy Salitre oświetlonych woskowymi świecami — to były rozrywki wystarczające tej ostrożnej burżuazji. Czasy zresztą były niepewne i rewolucyjne: a nic tak człowieka nie czyni zamkniętym, przywiązanym do domowego ogniska, prostym i łatwo szczęśliwym — jak okres wojenny. Pokój zaś, pozwalając na snucie marzeń, wywołuje niecierpliwość pragnień. Macario w dwudziestej wiośnie życia jeszcze nie został — jak mawiała stara ciotka, która była ulubienicą sędziwego Curvo Semedo z Arcadii — tknięty „znakiem Wenery".

Ale w owym czasie w budynku naprzeciw sklepu rodu Macario zamieszkała na trzecim piętrze niewiasta lat czterdziestu, w żałobie, o białej, matowej karnacji, ładnie sklepionym i zaokrąglonym biuście i nader powabnym wyglądzie. Biurko Macaria znajdowało się na pierwszym piętrze nad sklepem, przy werandzie; pewnego ranka zobaczył stamtąd ową niewiastę z kędzierzawymi, czarnymi rozpuszczonymi włosami, w białym szlafroczku i z obnażonymi ramionami, jak podeszła do niewielkiego okna z parapetem, by wytrzepać odzież. Macario pomyślał bez żadnych intencji, że owa kobieta, gdy miała lat dwadzieścia, musiała być uroczą osóbką o silnym charakterze: jej niesforne, szorstkie pukle, gęste brwi, wydatne wargi, profil wyrazisty, orli — zdradzały bujny temperament i żywą namiętność. Niemniej jednak Macario pogodnie kontynuował ustawianie cyfr w kolumny. Ale nocą ćmiąc papierosa przesiadywał przy oknie swego pokoju, które wychodziło na patio; szła noc lipcowa, atmosfera naładowana była elektrycznością i miłością; sąsiad na skrzypcach wygrywał jękliwą, mauretańską balladę, nader wówczas modną, która wzruszała ludzi czyimś dramatem.

Pokój pogrążony był w łagodnym półcieniu owianym tajemniczością — a Macario, w bamboszach, wrócił pamięcią do tych kruczych falujących pukli i ramion, jakby utoczonych z bladego marmuru; leniwie przeciemngając się, przesunął głową po oparciu wiklinowego fotela, jak to czynią wrażliwe koty, gdy się łaszą, i skonstatował ziewając, że jego życie jest piekielnie monotonne.

Następnego dnia, jeszcze pod tym wrażeniem, zasiadł za swoim biurkiem przy otwartym na oścież oknie, wpatrując się w fasadę budynku naprzeciw, gdzie zobaczył hebanowe kaskady, i zaczął temperować pióro. Ale nikt nie podszedł do okna z parapetem w zielonych ramach. Macario, znużony i ociężały, pracował powoli. Zdawało mu się, że ulica zalana jest wesołym światłem słonecznym, że na polach kładą się pieszczotliwe cienie, że byłoby wspaniale przyjrzeć się harcom białych motyli pośród krzewów kapryfolium. I gdy zamknął biurko, usłyszał, jak naprzeciw otwiera się okno: na pewno pojawią się krucze włosy. Ale pojawiły się złocistoblond. Och! Macario pośpieszył na werandę, by zatemperować ołówek. W oknie ukazało się dziewczę może dwudziestoletnie, wiotkie, świeże, jasne jak anielska winietka; biel jej karnacji miała coś z przezroczystości dawnej porcelany, a profil o czystej linii był jak ze starożytnego medalionu. Dawni poeci, lubiący malowniczość, nazwaliby ją gołąbką, gronostajem, śnieżynką, złotkiem. Macario szepnął do siebie:

— To córeczka!

Starsza nosiła żałobę, ale blondynka ubrana była w muślinową sukienkę w błękitne ciapki, z batystową chusteczką zawiązaną na przodzie i bufiastymi rękawkami z koronkami; całość schludna, młodzieńczo świeża, gibka i przymilna.

Macario wtedy też był kędzierzawym blondynem z przystrzyżoną bródką; miał tę charakterystyczną powierzchowność, suchą i nerwową, która po wieku osiemnastym i rewolucji stała się tak powszechna u osób plebejskiego pochodzenia. Oczywiście blond dziewczę zauważyło Macaria i opuściło szybę, chowając się za muślinową haftowaną firankę. Owe firanki datują się jeszcze od czasów Goethego i mają swoje ciekawe przeznaczenie w życiu miłosnym: wyjawiają. Uchylić ich rąbka to znaczy podpatrywać; zmarszczyć delikatnie — wyjawić cel; zaciągnąć je, przypiąć na nich kwiatek, potrząsać nimi — to dać do zrozumienia, że ukrywa się za nimi buzia uważna, która porusza się i oczekuje. To są stare sposoby, od jakich w życiu i sztuce zaczyna się romans. Firanka uniosła się leciutko — blond główka podglądała.

Macario nie relacjonował mi szczegółowo historii przeżyć swego serca. Jedynie stwierdził prostodusznie, że po pięciu dniach „szalał za nią". Praca stawała się dla niego coraz nudniejsza, wykonywał ją niedbale: piękna angielska kursywa, mocna i zamaszysta, nabawiła się wykrętasów, haczyków i gryzmołów, w czym wyrażał się stan jego ducha. Nie mógł oglądać panny rankiem, gdyż lipcowe słońce prażyło prosto w okienko z parapetem. Dopiero po południu zasłonka się marszczyła, szyba podnosiła się i ona, wykładając na brzeg parapetu poduszeczkę, wychylała się — milutka, świeżutka, z wachlarzem w dłoni. Ów wachlarz zaprzątał szczególnie uwagę Macaria: chińskiej roboty, okrąglutki, z białego jedwabiu, na którym wyhaftowano starannie szkarłatne smoki; obramowanie miał z błękitnych delikatnych piórek, drżących jak puszek, rączkę z kości słoniowej, z której zwisały dwa pomponiki ze złotych nitek, inkrustowaną masą perłową jak w pięknych perskich rękodziełach.

Cudowny wachlarzyk, w owych czasach całkiem nieoczekiwany w plebejskich rączkach dziewczęcia w muślinowej sukience. Ponieważ była blondynką, a matka typem wybitnie śródziemnomorskim, Macario z właściwą zakochanym interpretacyjną intuicją tak zaspokajał swoją ciekawość: „To na pewno córka Anglika". Anglicy bywają w Chinach, w Persji, jeżdżą na wyspę Ormuz, do Australii i zwożą masę podobnych klejnocików egzotycznego luksusu; Macario nie próbował mi wyjaśniać, dlaczego ów wachlarz mandaryna tak bardzo zaprzątnął mu głowę, ale tylko oświadczył, że „to coś aż go zatkało".

Minął tydzień, gdy pewnego dnia Macario zauważył zza swego biurka, że blondynka wyszła z matką na ulicę, bo przywykł uważać za matkę tę imponującą damę, interesująco bladą i w żałobie. Podbiegł do okna i zobaczył, jak przechodzą ulicę i wchodzą do sklepu. Do jego sklepu!

Zbiegł natychmiast na dół, cały drżący, zakochany, z sercem kołatającym w piersi. Stały już przy ladzie, a subiekt rozwijał przed nimi belę czarnego kaszmiru. Wzruszyło to Macaria, jak sam mi powiedział:

— Bo przecież nie było rzeczą naturalną, że weszły kupić dla siebie trochę czarnego kaszmiru.

Nie było: nie używały stroju amazonek, na pewno nie zamierzały obić czarnym kaszmirem krzeseł, nie było mężczyzn w ich mieszkaniu; to przyjście do sklepu stanowiło więc delikatny sposób zobaczenia go z bliska, pomówienia z nim, nosiło szczególny urok sentymentalnego wybiegu. Powiedziałem panu Macario, że raczej powinien dziwić się takiemu miłosnemu posunięciu, gdyż oznaczało to, że mamusia przejawiała dość dwuznaczny współudział. Przyznał mi się, że o czymś podobnym nawet nie pomyślał. Po prostu podszedł do lady i głupawo się odezwał:

— Ten kaszmir nie zbiega się, z pewnością panie będą zadowolone.

Blondynka podniosła na niego chabrowe oczęta, co sprawiło, że Macario poczuł, jakby zanurzył się cały w niebiańskiej słodyczy. Ale gdy już miał na końcu języka jakieś gorące słowo wyjawiające uczucie, ukazał się w głębi sklepu wuj Franciszek w swym tabaczkowym surducie z żółtymi guzikami. Ponieważ był to wypadek osobliwy i niezwyczajny, by księgowy stał za ladą, a przy małostkowym i starokawalerskim sposobie mydlenia wuja wywołałby jedynie jego krytyczne zgorszenie — Macario zaczął z wolna wycofywać się po kręconych schodach do swego biura; dotarł do niego tylko miły głosik blondynki mówiącej łagodnie:

— Chciałabym jeszcze obejrzeć indyjskie chusteczki.

Subiekt pobiegł, by przynieść maleńką paczuszkę ściśle ułożonych chusteczek, przewiązaną pasemkiem złoconego papieru.

Macario odczuł tę wizytę jako przejaw miłości, nieomal jako „wyznanie"; cały dzień chodził pod wrażeniem niecierpliwej namiętności. Był roztargniony, wręcz nieprzytomny, zachowywał się jak uczniak, nie uważał w księgowaniu, zjadł kolację w milczeniu, nie słysząc, że wuj Franciszek zachwalał mielone kotlety, prawie nie spojrzał na swoją pensję, którą o trzeciej po południu wypłacono mu w srebrnych monetach, nie dotarły do niego uwagi wuja i zmartwienie subiektów wywołane zniknięciem z lady jednej paczki indyjskich chusteczek.

— Tak bywa, gdy się pozwala wchodzić do sklepu żebrakom — orzekł lakonicznie majestatyczny wuj Franciszek. — Przepadły chusteczki za dwanaście tysięcy reali. Zapisać na moje konto.

Macario w tym czasie przeżywał skrycie zamiar wystosowania epistoły, ale zdarzyło się, że następnego dnia, gdy stał na werandzie, kruczowłosa mama wychyliła się przez parapet okna, gdy właśnie przechodził ulicą znajomy Macaria; młodzieniec zobaczywszy panią przystanął i ukłonił się z uśmiechem słomkowym kapeluszem. Macario promieniał. Tego samego wieczoru odnalazł przyjaciela i bez ogródek wypalił:

— Kto to jest ta pani, której ukłoniłeś się dziś przed sklepem?

— To pani Vilaca. Piękna kobieta.

— A córka?

— Jaka córka?

— Ta jasna blondynka z chińskim wachlarzem...

— Ach, tak. To córka.

— Właśnie mówiłem...

— Tak, więc co?

— Śliczna!

— Śliczna.

— Porządni ludzie, co?

— Tak, porządni.

— Słusznie. Znasz je doskonale?

— Znam je, ale wcale nie doskonale. Widywałem je kiedyś u pani Claudii.

— Dobrze, posłuchaj więc!

I Macario, opowiedziawszy historię swego obudzonego uczucia, z całą ówczesną egzaltacją poprosił przyjaciela, by ten postarał się „wcisnąć go tam". Nie było to wcale trudne. Obie panie Vilaca miały zwyczaj odwiedzania co sobotę domu nader zamożnego notariusza przy ulicy dos Calafates; były to zebrania skromne i mało urozmaicone, w czasie których przy klawesynie śpiewano motety, komentowano aforyzmy, bawiono się w gry fantowe z czasów królowej Dony Marii I, a o dziewiątej wieczorem służąca obnosiła orszadę. Pięknie!

Zaraz pierwszej soboty Macario w błękitnej marynarce, w nankinowych spodniach z metalowymi sprzączkami, w krawacie z fioletowej satyny pochylał się wpół przed małżonką notariusza, panią Marią de Graca, damą zwiędłą i kanciastą, w sukni różnokolorowo haftowanej, o haczykowatym nosie, trzymającą w dłoni ogromne lorgnon w szylkretowej oprawie, z piórem marabuta w siwiejących włosach. W jednym z rogów salonu widniała już pośród szeleszczących, ogromnych sukien blondynka, panna Vilaca, w prostej białej sukience; wyglądała świeżo, jakby wyjęta z kolorowego sztychu. Obok przepyszna kobieta — jej matka, blada pani Vilaca, szeptała o czymś z sędzią o apoplektycznym wyglądzie. Gospodarz, pan notariusz, był człowiekiem wykształconym, znawcą kultury łacińskiej, za pan brat z muzami. Pisywał do ówczesnej gazety „Alcofa das Damas", ponieważ był przede wszystkim szarmancki i w malowniczej odzie sam siebie nazwał „młodzieńczym giermkiem Wenery". Dlatego też zebrania towarzyskie w jego rezydencji stały pod znakiem literatury pięknej — a owego wieczoru miał przybyć znany poeta, by odczytać swój poemat zatytułowany Elmira, czyli zemsta Wenecjanina. Zaczynały wtedy nieśmiało pojawiać się pierwsze romantyczne porywy. Rewolucyjne wydarzenia w Grecji przyciągały uwagę umysłów romantycznych, żądnych przygód, gotowych przerzucić się z mitologii ku cudom Orientu. Wszędzie tylko mówiono o osobie paszy z Janiny. Poezja zawładnęła chciwie tym nowym dziewiczym światem minaretów, serajów, sułtanek o bursztynowej cerze, piratów Archipelagu, gdzie w ogromnych salach pokrytych arabeskami, nasyconych aromatami nardu zgrzybiali paszowie głaskali swoje lwy. Nic dziwnego, że zainteresowanie było ogromne, gdy wystąpił poeta — długowłosy, o krogulczym nosie, z szyją w obręczy wysokiego kołnierza frakowego w stylu restauracji, z blaszaną tubą w ręku; jedynie Macario nie zwrócił na niego uwagi, pochłonięty całkowicie rozmową z panną Vilaca. Szeptał jej czule:

— Więc wtedy podobały się kaszmirowe tkaniny?

— Niezmiernie — odpowiedziała cichutko.

I w tej chwili Hymen dotknął ich swym ramieniem.

W tym czasie w obszernym salonie trwała wieczorna duchowa uczta. Macario nie potrafił opisać charakterystycznych szczegółów tego zebrania. Pamiętał jedynie, że jakiś członek trybunału z Leirii recytował Madrygał do Lydii; czytał go stojąc, okrągłe lorgnon położył na tekście, prawą nogę wysunął do przodu, dłoń założył za wycięcie kamizelki z wysokim kołnierzem, a wokół niego stały damy ubrane w suknie o kwiecistych deseniach, okryte piórami. Rękawki sukien były wąskie, zakończone koronkowymi bufkami; na rękach panie nosiły mitenki z jedwabnych skręconych czarnych nitek, na palcach iskrzyły się pierścienie. Damy uśmiechały się tkliwie, poszeptywały, słodko szemrały i cichutko chichotały, a jednocześnie łagodnie szumiały ich wachlarze ozdobione cekinami. „Jakże piękne!" — zachwycały się. — „Przepiękne!" — A pan sędzia, odsuwając lorgnon, kłaniał się w podziękowaniu z uśmiechem, który odsłaniał zepsuty ząb.

Potem afektowana pani Jeronima da Piedade e Saude zasiadła do klawesynu i wzruszająco odśpiewała schrypniętym głosem starą arię Sully'ego: 

Och, Ryszardzie, och, mój królu,
Świat opuszcza cię.

Pan Gaudencjo, zakamieniały demokrata z 1820 roku, admirator Robespierre'a, warknął zawzięcie:

— Wszyscy królowie to żmije.

Potem kanonik Saavedra odśpiewał znany motyw z Pernambueo, nader modny w czasach króla Dom Joao VI: „Piękne dziewczęta, piękne dziewczęta". I tak upływała noc na literackiej zabawie, powolnie, uczenie, pełna wyrafinowania, pod znakiem muz.

Osiem dni później — Macario pewnej niedzieli został zaproszony do domu pań Vilaca. Zaprosiła go pani matka słowami:

— Myślę, że sąsiad nie pogardzi naszymi skromnymi progami?

Apoplektyczny sędzia, który stał obok, zawołał:

— Jakie tam skromne progi! Niech piękna pani raczej powie „pałac"!

Zebrali się tego wieczoru: przyjaciel w słomkowym kapeluszu, pewien wiekowy kawaler maltański, chromy, głupawy i głuchy, duchowny-beneficjant, znany z cieniutkiego falsetu, i siostry Hilaria, z których najstarsza, jako piastunka u pewnej pani z rodu da Mina, była świadkiem wałki byków w Salvaterra, podczas której padł na arenie hrabia dos Arcos.

Babina stale opowiadała malownicze epizody owego fatalnego popołudnia, opisywała postać hrabiego dos Arcos o wygolonej twarzy, który w warkoczyk miał wplecioną wstążkę ze szkarłatnej satyny; sonet, który recytował chuderlawy poeta, pasożyt w siedzibie rodu de Vimioso; pojawienie się hrabiego na arenie; objeżdżał ją na karym koniu przystrojonym po hiszpańsku — koń okryty kapą, na której widniał srebrem haftowany herb hrabiego; upadek w tym momencie na wysoką barierę areny pewnego zakonnika franciszkanina, co wzbudziło ogromną wesołość wśród dworu, że aż hrabina de Povolide trzymała się za boki, wreszcie pojawienie się króla jegomości, Dom Jose I, odzianego w szkarłatny aksamit, szamerowany złotem. Król stał w loży przy parapecie, obracając w palcach tabakierę wysadzaną drogimi kamieniami, a za królem stali nieruchomo przyboczny lekarz Lourenco i zakonnik — spowiednik królewski; opisywała wspaniały wygląd areny, nabitej ludzką masą z Salvaterra, wśród niej ważne osobistości, okoliczni żebracy, braciszkowie zakonni, lokaje, a potem ta ogromna wrzawa, jaka zerwała się przy pojawieniu się w loży króla: „Niech żyje król jegomość, nasz pan!" Lud ukląkł, a król zasiadł, pojadając słodycze, które podawał mu z welurowego woreczka stojący za plecami służący. Potem śmierć hrabiego dos Arcos, omdlenia kobiet, nawet król jegomość wychylił się postukując palcami w parapet i coś krzyczał w zamęcie, a kapelan rodu dos Arcos pobiegł po święte oleje do ostatniego namaszczenia. Sama zaś pani Hilaria zdrętwiała z przerażenia: słyszała ryki byków, przeraźliwe piski rozhisteryzowanych kobiet; nagle zobaczyła starca odzianego w czarny aksamit, ze szpadą w dłoni, jak próbował wyrwać się powstrzymującym go szlachcicom i damom; krzyczał z wściekłością i chciał wybiec na arenę. Był to ojciec hrabiego. I znowu pani Hilaria padła zemdlona w ramiona jakiegoś zakonnika. Gdy przyszła do siebie, znajdowała się bliżej placu przed areną. Powóz królewski oczekiwał u wrót, woźnice mieli pióropusze, a uprząż mułów zdobiły dzwonki, konni forysie trzymali w rękach długie żerdzie; król jegomość znajdował się w pojeździe, siedział schowany w głębi, cały blady, gorączkowo niuchając tabakę, skulony przy spowiedniku; naprzeciw króla z dłonią opartą na długiej lasce siedział markiz Pombal, mocny i pleczysty, z zachmurzonym obliczem, coś mówił z wolna, przekonująco, wymachując lorgnon; forysie pognali konie żerdziami, trzasnęły bicze woźniców i powóz ruszył galopem, a lud krzyczał: „Niech żyje król, nasz pan!" Dzwon u bramy kaplicy pałacu królewskiego zagrzmiał na znak pamięci o zmarłym. Takim zaszczytem król raczył obdarzyć ród dos Arcos.

Gdy pani Hilaria zakończyła opowieść, wzdychając nad tymi nieszczęsnymi wypadkami, zebrani zasiedli do gry. Ciekawe, że Macario zupełnie nie pamiętał, w co grano owego radosnego wieczoru. Zachował jedynie wspomnienie, że siedział u boku panny Vilaca (miała na imię Luiza) i że uporczywie wpatrywał się w jej delikatną skórę o różowej karnacji, którą uwydatniało szczególne oświetlenie, w jej małe rączki z paznokietkami wypolerowanymi niczym kość słoniowa. Ale też utrwalił mu się w pamięci dziwaczny incydent, który owego wieczoru wzbudził w nim wyraźną wrogość do kleru katedralnego. Macario siedział przy stole obok Luizy, która zwrócona była do niego, jedną dłonią podpierając swoją delikatną blond główkę, a drugą trzymając na podołku. Naprzeciw siedział ów duchowny w czarnym birecie; okulary opuścił na czubek nosa, wygolona broda miała odcień sinawy, dwie ogromne konchy uszu, pokręcone i porośnięte włosami, odstawały od czaszki niczym dwa otwarte okienka. Gdy pod koniec gry trzeba było zapłacić kawalerowi maltańskiemu, który siedział obok duchownego, Macario wyciągnął sztukę złota; kiedy zgięty, zezowaty kawaler podliczał punkty na odwrotnej stronie jednego asa, Macario gawędząc z Luizą zakręcił monetą na zielonym suknie jak bąkiem. Była to nowa moneta — migała i skrzyła się, podobna do pozłacanej śnieżki.

Luiza uśmiechała się patrząc, jak moneta wiruje, a Macariowi zdawało się, że w tym uśmiechu przejawia się cała niebiańska czystość, dobroć kwiatów i niewinność gwiazd; z tym roztargnionym uśmiechem — uduchowionym, wręcz archanielskim — śledziła monetę wirującą wciąż w koło i w koło... Ale nagle moneta dotarła do krawędzi stolika i spadła na stronę podołka Luizy, nie wydając metalicznego brzęku od zderzenia się z deskami podłogi. Duchowny uprzejmie się nachylił, Macario odsunął krzesło i szperał patrząc pod stolik, starsza pani Vilaca zapaliła świecznik, a Luiza powstała i strzepnęła lekko swoją domową sukienkę. Sztuka złota się nie pojawiła.

— Przedziwne — rzekł przyjaciel, ten od słomkowego kapelusza — nie słyszałem, by brzęknęła o podłogę.

— Ani ja, ani ja — rzekli wszyscy wokoło.

Beneficjant, wygięty niczym litera „F", uparcie poszukiwał monety, a młodsza pani Hilaria mamrotała modlitwę do świętego Antoniego.

— Przecież w podłodze nie ma dziur — rzekła Vilaca-matka.

— Tak przepaść! — warknął duchowny. Tymczasem Macario wylewnie manifestował swój brakzainteresowania:

— Na miłość boską! Nic się nie stało! Jutro się znajdzie! Ależ łaskawi państwo! Ale cóż takiego! Ależ panno Luizo! Na miłość boską, to nic takiego!

Zakarbował sobie w pamięci, że ktoś zwędził sztukę złota; podejrzewał duchownego. Moneta na pewno potoczyła się blisko niego, ten zaś przydepnął ją swoim ogromnym kamaszem i potem, przygwożdżoną, w czasie gwałtownego ruchu, jaki wykonał — schował. Gdy opuszczali dom, duchowny okutany w szeroką burkę z wielbłądziej wełny odezwał się na schodach do Macaria:

— Przepadła ta moneta, co? Ładny kawał!

— Tak ksiądz sądzi? — Macario aż przystanął, wstrząśnięty podobną bezczelnością.

— Ależ proszę! Czy tak sądzę? Jak się panu wydaje? Sztuka warta przynajmniej ze siedem tysięcy reali! Chyba, że pan lubi je tak posiewać! Podejrzewam tego cymbała, ohyda!

Macaria aż obrzydzenie wzięło od tej zimnej przebiegłości. Nic nie odpowiedział, a duchowny jeszcze dodał:

— Jutro rano poślij pan kogoś! Co za diabelstwo! Boże, przebacz! Co za diabelstwo! Taka sztuka złota nie może przepaść! Tyle pieniędzy, co?!

Macario miał ochotę go stuknąć.

W tej właśnie chwili Macario rzekł mi ze szczególną intonacją w głosie:

— Więc, mój przyjacielu, by skrócić opowiadanie, postanowiłem się ożenić z Luizą.

— Ale moneta?...

— Wcale o niej nie myślałem! Gdzie tam miałem do tego głowę! Postanowiłem ją poślubić!

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej