Ludwik Zygmunt Dębicki

EUROPA W CHWILI POGROMU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II. PAŃSTWO W OBEC KOŚCIOŁA.

III. O FRANCYI.

IV. WIELKOŚĆ PRUS — WALKA RELIGIJNA.

V.

EUROPA W CHWILI POGROMU

Dębicki Ludwik Zygmunt

I.

Nie jest zamiarem naszym podanie obrazu straszliwych wypadków europejskich, przerażeniem, zgrozą, podziwem i wstrętem przejmujących świat. Jako zadanie dziennikarskie w obec gorączki z jaką się dzienniki czytają, byłoby to spóźnionem — jako zadanie historyczne przedwczesnem. Zszywanie bowiem w jedną całość doniesień telegraficznych i opisów dziennikarskich nie jest jeszcze historyą, a traci już wartość publicystycznej doraźności. Nie będąc jednak naratorem tego, na co wszyscy patrzymy, ani sędzią tego czego jeszcze myślą w całości objąć nie możemy, nie podobna się powstrzymać od zdania sobie sprawy, o ile to dziś możebnem, z wypadków, przewrotów i objawów wstrząsających do gruntu podstawami wszystkich stosunków ludzkich.

Pokoleniu naszemu, wykołysanemu baśniami o postępie i wrzekomej wielkości XIX stulecia, wzbijającemi go w czczą dumę, przypadło nagle patrzeć a nawet bezpośrednio uczestniczyć w najstraszliwszym przewrocie, jaki zna historya, wszystkie naraz nadzieje obalającym, wśród którego to wszystko co miało wieść ludzkość na coraz wyższe szczeble dobrobytu, potęgi, wielkości, skruszyło się, lub okazało się być siłą rozkładową, w coraz to głębszą przepaść cywilizacyę, narody, ludzkość spychającą. Im wyższą była duma czcicieli postępu i cywilizacyi XIX wieku, tem większą jest ich niemoc, lub szaleńszem wyuzdanie w dziele zniszczenia.

Gruzami zawalony świat, a to co wśród krwi i błota, wśród nieprawości i gwałtów, wznoszą nowego czy ręką militaryzmu, czy ręką rewolucyi, jedność niemiecka lub włoska, lub komuny federalistyczne europejskie, inaugurowane w Paryżu, wszystko to jako poczęte z dzieła zniszczenia, ma na sobie to piętno zniszczenia, jest albo zlepkiem tem chwiejniejszym im ma większe rozmiary, a wspiera się na podminowanym gruncie, lub też jest tylko wcieleniem niejako przewrotu, negacyą wszystkiego co dotychczas stano- i zwątpiały o własnej potędze i wielkości, na której zbytnie polega, dobrowolnie po ciężkich próbach się zwracał na kolej bożą — ku królestwu Pana.

II. PAŃSTWO W OBEC KOŚCIOŁA.

Trzy główne wypadki ostatniego półrocza znamionują tę chwilę pogromu, pogromu Europy: zabór Rzymu, wojna prusko-francuzka i rewolucya paryzka. Wypadki te tak różnej natury wiążą, się z sobą jako jeden kataklizm o trzech niejako momentach: zerwania ostatniego węzła między ustrojem politycznym świata a wielką organizacyą chrześciaństwa; następnie militarnych zapasów międzynarodowych mających nowy całkiem w dziejach charakter wojny szczepowej; a wreszcie rozkładu społeczno - narodowego przynoszącego ostatnie słowo rewolucyi.

W trzech tych momentach, w trzech tych niejako fazach pogrom europejski jest tak zupełny, że niema stosunku od najszczytniejszych do najprostszych czy to z sfery religii, czy ze sfery politycznej, czy społecznej, ekonomicznej i cywilizacyjnej, któryby kataklizmem tym nie był objęty.

Kościół, państwo, naród, społeczeństwo, rodzina, własność, prawa boskie i prawa ludzkie, naturalny porządek świata i nadprzyrodzone prawdy nam dane, zdobycze cywilizacyi, nabytki historyi, równowaga moralna i równowaga materyalna świata, zgoła cały gmach tego, cośmy zwali cywilizacyą chrześciańską czy europejską, naraz nad krańcem przepaści, już zaprzeczony i podkopany, bez żadnego punktu oparcia.

Nie chcielibyśmy uchodzić za pesymistów, bo jeźli komu, to katolikom wątpić i rozpaczać nie przystoi, bo my jedni mamy punkt oparcia, którego nam żaden gwałt i potęga zniszczenia usunąć nie zdoła, bo my jedni mamy busolę i mamy sztandar, busolę, co nam wskazuje drogę we wszystkich stosunkach życia, i sztandar, którego nam żadna nie skruszy burza. Ale dla tego właśnie śmiało możemy spojrzeć w przepaść, bo wiemy czego się mamy trzymać, choćby strąceni nawałnością w jej dno, abyśmy upadkiem nawet naszym uratowali dla przyszłości tę busolę i utwierdzili ten sztandar.

Różni od czcicieli postępu XIX stulecia tem, że wiemy do czego kroczymy, podczas kiedy ich postęp jest jak wygodny roztwarty gościniec, którego nie znają kresu — różnić się powinniśmy od nich także świadomością położenia, które oni sobie radzi zakrywają.

Pierwszy z wyż wzmiankowanych momentów jednego kataklizmu dotyczy moralnego związku organizacyi politycznej społeczności chrześciańskiej, narodów i państw do organizacyi duchowej chrześciaństwa, czyli Kościoła; a zatem instytucyj ludzkich do instytucyi boskiej. Ten pierwszy stosunek nie tylko zawiera się w kwestyi władzy doczesnej papieży, nietylko naruszonym został zaborem Rzymu, ale obejmuje wszystkie spory państwa z Kościołem, władzy świeckiej z władzą duchowną, wszystkie zagadnienia zerwanego związku między społeczeństwem jako całością a religią, czyli między ludzkością a Bogiem.

Spory te nie są tylko politycznej natury, ale przeważnie natury etycznej, moralnej. Różnią się one zasadniczo od średniowiecznych walk cesarzów i monarchów chrześcijańskich z stolicą apostolską i hierarchią Kościoła o prawo inwestytury lub t. p. Tam chodziło rzeczywiście autokratycznym władzcom jedynie o rozszerzenie atrybucyi władzy świeckiej, a nie o negacyą władzy duchownej Kościoła, o podkopanie chrześciaństwa. Od reformacyi dopiero XV i XVI stulecia snuje się pasmo zaprzeczali prawdy złożonej w Kościele i rozwija się w coraz to szerszych kręgach i coraz to brutalniejszych dążnościach.

Spory średniowieczne państwa z Kościołem miały przeto tylko charakter polityczny, a nie duchowy, moralny — spory dzisiejsze nie są tylko zwichnięciem równowagi władzy świeckiej z władzą, duchowną, ale są wypływem kierunku cywilizacyi coraz bardziej zacierającej w sobie chrześcijaństwo. Nie o atrybucye państwa tu chodzi, ale o zagładzenie idei chrześcijańskiej w społeczeństwie, o zniszczenie etycznej podstawy organizacyi politycznej świata.

Dawno już się rozwalił ten gmach rzeczypospolitej chrześcijańskiej, którego fundamenta założyły wojny krzyżowe, a którego ostatnim przedstawicielem był nasz Sobieski. Rzeczpospolita ta chrześcijańska, która nigdy w zupełności nie stanęła, dążyła do harmonii ustroju politycznego z ustrojem duchowym, do zupełnego oparcia społeczności ludzkiej, organizacyi państw i narodów na najwyższej myśli etycznej, jaką Chrystus złożył w Kościele. Ideał ten niedościgniony, ale w walkach wiary dobrze pojmowany, nie miał nic wspólnego z teokratycznym ustrojeni. Kościół nie narzucał nigdy pęt rozwojowi instytucyj świeckich, skoro tylko te instytucye na prawie Bożem się opierały, z chrześcijańską moralnością były zgodne. Teokracya starego zakonu, gdzie miała swoje osobne posłannictwo w obec narodu wybranego, nie przeszła do chrześcijaństwa, a wieki średnie dowodzą jak zbawiennie dla rozwoju świeckich instytucyj hierarchia kościelna odbija się w hierarchii politycznej i wzajem się równoważy.

W myśl tego ideału rzeczypospolitej chrześcijańskiej, będącej w związku z Kościołem, na prawach Bożych opartej, stanął zrąb tego gmachu nowożytnych narodów europejskich. Zasada powszechności Kościoła katolickiego odbiła się tu w jedności cywilizacyjnej, tak różnych a jednak połączonych w jedną całość narodów. Coraz to inne prądy po sobie następowały, od kilku wieków wręcz nawet Kościołowi przeciwne, a okrążały one korytem przez chrześcijańską ideę wyżłobionym, ożywiały lub zatruwały jeden wspólny organizm narodów europejskich, stanowiących ów pierwotny zrąb rzeczypospolitej chrześcijańskiej.

Dotykamy tych kwestyj bezpośredniego związku z sprawą walki władzy doczesnej z władzą świecką niemających — a dotykamy dla tego, iż zerwanie związku państw z Kościołem bezpośrednio za sobą pociągnęło zerwanie tych spojów, które w jeden organizm wiązały narody europejskie. Odrazu z zaprzeczeniem państwu charakteru religijnego, z ujarzmieniem Kościoła w imię idei narodowej lub innej zatraca się ta wielka zdobycz chrześcijańskiej cywilizacyi, łączność organiczna i pojęcie narodu powraca do tej bezwzględności i odrębności, jaką miało w pogańskim świecie.

Niech wrzeszczą rewolucyoniści, że zbratają ludzi całej kuli ziemskiej, niech dowodzą wyznawcy religii humanitarnej i kosmopolici wszystkich szkół, że zwalą wszelkie podziały pomiędzy ludźmi, a zatem i narodowość usuną — jedności ludzkiego społeczeństwa na tych gruzach nie zbudują. Idea ludzkości jest tylko w chrześcijaństwie i to tylko w powszechnem, katolickiem; niema jej w protestantyzmie, zwichnięta już tam, gdzie narodowe zakładają kościoły. Wyrugujcie chrześcijaństwo z organizacyi politycznej narodów, odstąpcie Kościoła rzymskiego, a z idei narodu, która także się bez tej podstawy nie ostoi, jak to zobaczymy niżej, nic nie pozostanie, tylko nienawiść plemienna i międzynarodowa. Niedziw więc, że równocześnie z zaborem Rzymu, najzuchwalszym zamachem na Kościół, wszczęły się hekatomby narodów, bo niema już rozjemcy i niema łącznika. W neopoganizmie XIX stólecia naród tem się staje czem był w pogaństwie: światem odrębnym, zniszczenie tylko i zagładę niosącym w granice sąsiednich plemion.

Hierarchję polityczną wśród narodów europejskich, pierwotne zawiązki owej rzeczypospolitej chrześcijańskiej zwichnęły krwawe i długie rozterki po reformacyi łono Europy szarpiące. Gdy już nie stało tej hierarchii politycznej, opartej na równowadze moralnej, na stopniowaniu władzy, na całej potędze monarchizmu, który nie był tylko kształtem ale treścią, nie tylko symbolem ale systematem istotnie regulującym stosunki narodów i społeczeństw — natedy nastała epoka tak zwanej równowagi politycznej, której dwa główne okresy stanowią traktat akwizgrański i wiedeński.

Państwa europejskie przestały już być rzecząpospolitą chrześcijańską , ale potrzebowały ważek dyplomacyi do utrzymywania statu quo. Systemat ten, jak każdy systemat czysto materyalny, nie organiczny, ale mechaniczny zużyć się musiał. Wśród tej epoki stosunek państwa do Kościoła stawał się coraz drażliwszym. Już zgodność instytucyj ludzkich z instytucyą boską zaczynała zawadzać polityce, która traciła stopniowo charakter chrześcijański. Różnice powstające między państwem a Kościołem, dążność pierwszego coraz bardziej przeciwna moralności chrześcijańskiej, wzrost idei państwa chcącej dominować po nad wszystkiem, a zatem nie dającej się ograniczać przez Kościół prawami Bożemi, stworzyła szkoły gallikańskie, józefińskie itp.

Pierwszy to zamach na wyższe od praw politycznych prawa duchowe Kościoła, zamach tem niebezpieczniejszy i szkodliwszy, że nie będący tylko sporem państwa z Kościołem, jak to bywało za czasów Grzegorza Wgo. i cesarza Henryka IV, ale że wydał nowe szkoły w samymże Kościele, że był podporządkowaniem instytucyi powszechnej pod instytucye lokalne, narodowe, polityczne, że obniżał stanowisko Kościoła w państwie z wielkiego regulatora i sterownika moralnego na jeden z czynników i narzędzi państwa, że biskupi i duchowieństwo, którzy w wiekach średnich byli jedynym hamulcem autokratyzmu czy feudalizmu i często jedynymi obrońcami ludu, teraz mieli zająć miejsce w machinie państwa, gdzieś między policyą a sądownictwem.

Szkoły te Kościołów państwowych czy narodowych przyczyniły się znacznie w dwóch ostatnich stuleciach do zmniejszenia powagi i wpływu Stolicy Apostolskiej.

Od czasów Ludwika XIV we Francyi aż do czasów Józefa II w Austryi i później, historya mówi tylko o wątpliwej wielkości monarchach, którzy światem rządzą bezwzględnie, milczy o papieżach; epoka ta zna tylko ideę państwa, usuwa na bok Kościół, oddziela stanowczo politykę od religii i moralności chrześcijańskiej. Kierunek ten doprowadza do zanegowania ostatniego szczątka moralności chrześcijańskiej w polityce, do podeptania nogami prawowitości przez rozbiór Polski. Gdyby się był utrzymał wpływ Rzymu w pierwotnej sile, nigdy fakt ten zmowy monarchów na prawa państwa będącego przez tyle wieków przedmurzem chrześcijaństwa nie byłby mógł się dokonać.

To tylko upada co samo sobie zaprzecza. Upadkowi tronu Piastów i Jagiellonów odpowiada echem zwalenie się tronu Ludwika Śgo i Henryka IV we Francyi. Monarchizm i prawowitość się przeżyła, odtąd monarchizm podpierany, przywracany i klejony już tylko wegetuje, bez pierwotnego ducha ożywczego. Prawowitość i legitymizm staje się już tylko tradycyą rozbitków i pogrobowców. Nowe potęgi występują do gry, pojęcie Bożego początku władzy zatracone, często nawet u tych, którzy ją dzierżą i ją odziedziczyli, wielki prąd z dołu się roztwiera, a wraz z nim ciągłe pasowanie się idei przeszłości z ideami nie przyszłości, ale jednej mijającej doby dziejowej, epoki zaprzeczań.

Odtąd spór państwa z Kościołem nie jest już tylko politycznym, ale cywilizacyjnymi społecznym; nie jest tylko pojedynkiem między władzą świecką a duchowną, ale wielką walką idei, wielkim rozbratem pomiędzy kierunkiem cywilizacji a prawami Boskiemi, walką chrześcijaństwa z nowoczesnem pogaństwem różnych szkół, różnych stopni, różnego, że tak powiemy gatunku. Chodzi tutaj o wyrugowanie Boga z organizacyi spółecznej, o zamknięcie religii w zakresie uczuć osobistych i to w pośród takich warunków, wśród których te uczucia osobiste religii na ustawiczne wystawione są niebezpieczeństwa.

Walka wychodziła zawsze na pożytek Kościoła, ożywienie ruchu katolickiego wzrasta w miarę rozmnożenia się wrogów Chrześcijaństwa. Papiestwo powraca do swej świetności i potęgi duchowej. Grzegorz XVI przypomina nieco charakterem Grzegorza W., Pius IX zajmuje stanowisko historyczne, jakiemu równego nie łatwo znaleść w szeregu następców św. Piotra.

Proces idei wzburzonych i zmąconych, jakby z wszystkich wieków w jedną chwilę zgarniętych, przechodzi na pole ostatecznych prawd; dezorganizacya moralna świata z jedyną pozostałą a najwyższą i niezachwianą organizacyą Kościoła toczy bój zawzięty, bo ten szaniec zdobyty, a nic się dziełu zniszczenia nie oprze.

Zamachy na Rzym nie są tylko dziełem Włochów, ale solidarność za nie spada na całe nasze stulecie. Na ten punkt zwrócone były wszystkie potęgi wywrotu europejskiego. Rewolucya, która dziś sztandar federalizmu rozwija w zjednoczonej Francyi na to tylko, aby naród zabić i procesu rozkładowego dokonać, naprzekór całej historyi i naturze Włoch stwarza i kleci jedność włoską jakby na to tylko, aby wziąść Rzym.

Nie zaprzeczymy zdaniu tych, którzy twierdzą, że władza doczesna Papieży byłaby anachronizmem w XIX wieku, że jest w dzisiejszych stosunkach niemożebną. Władza doczesna Papieży ustanowioną była przez monarchów chrześcijańskich, koronowała niejako całą budowlę owej rzeczypospolitej chrześcijańskiej, była wykwitem praw, pojęć, dążności, całego systemu, całej cywilizacyi jednolitej duchowo. Dziś byłaby anachronizmem, bo chrześcijaństwa w pojęciu politycznem już niema, na dziś jest niemożebnością nie tylko materyalną, ale moralną, jak jest niemożebnością, że powrócimy do naszego porównania, utrzymanie się klucza sklepienia gmachu, który runął i leży w gruzach.

Na dziś miejsce dla Papieży jeźli nie w katakumbach, to w niewoli, ale tej niewoli, która nie niewolniczy.

Ztąd jeszcze nie wynika, aby to, co się w danej chwili, chwili powszechnego przewrotu, okazuje niemożebnością polityczną, przestało być polityczną, dziejową, lub moralną zasadą. Władza doczesna nie podniesiona do wysokości dogmatu lub aktu wiary, nie przestaje być zasadą dla katolików. Większą niewątpliwie niemożebnością materyalną w obecnych stosunkach nad przywrócenie władzy doczesnej, jest odbudowanie Polski. Władza doczesna ma przeciwko sobie tylko parę kroć lichej armii włoskiej i wszystkie loże massońskie świata; Polska ma przeciwko sobie milion z okładem bagnetów pruskich i moskiewskich. Mimo to Polska nie przestaje być dla Polaków nie tylko zasadą, ale aktem wiary politycznej, od którego w wszystkich naszych najbardziej utylitarnych działaniach nie odstępujemy; równie wszelka racyonalna niemożebność władzy doczesnej nie przeszkodzi temu, że ta władza doczesna pozostaje zasadą dla katolików, aktem wiary polityczno-religijnej.

Jeźli świętą jest rzeczą niepodległość narodu, to o ileż świętszą niepodległość Kościoła. Pytamy tych, którzy dla tego, że władza doczesna jest w dzisiejszych stosukach niemożebnością, nazywają upieranie się przy niej głupstwem, w zbytniej a dziwnej gorliwości wrzekomo katolickiej oskarżają, nas, którzy za powagą Ojca św. uznajemy władzę doczesną za konieczność, że wystawiamy moralne interesa Kościoła na szkodę, łącząc sprawy doczesne, kwestye formy politycznej z sprawami wiekuistemi, z prawdami nadprzyrodzonemi, pytamy tych ludzi często najlepszej wiary, ale uginających głowę przed faktem dokonanym, jaka jest możliwa forma, jakie warunki zapewniające niepodległość Kościoła bez władzy doczesnej ? Pomijamy, że nie zważają oni, iż nikt w tej sprawie nie ma prawa rozstrzygać, tylko ten, kogo ona bezpośrednio dotyczy, a zatem Rzym i Ojciec święty — a on właśnie czynami, wytrwaniem i stanowiskiem swem zasadę tę uświęca. Na pytanie, jaka inna możliwa rękojmia niepodległości poza władzą doczesną, niech nam nie odpowiadają ogólnikiem, że ta forma, te warunki się znajdą, że można wyszukać środek między monarchą a poddanym, który odejmuje prawa monarchy a nie nakłada obowiązków poddanego. Zapewne, dziś wszelka hipoteza możebna, nie będzie monarchów, nie będzie poddanych, bo już państwo zanegowane, spółeczność ludzka zamienia się w wielkie zbiorowisko jednostek wzajem się pożerających, wśród którego każdy sobie panującym, żadnej władzy nieuznającym i niewolnikiem tylko własnych żądz i namiętności. Zapewne, kiedy spółeczność zorganizuje się w sfederalizowane wolne gminy europejskie, lub w falanstery — jeźli z taką mamy się obliczać ewentualnością dziejową, natedy nie mamy się co zajmować władzą doczesną i niepodległością Papieży, wtenczas przypuszczamy, że z zatomizowanego społeczeństwa nowy wyłoni się porządek rzeczy, do starego niepodobny i jeźli powróci świat polityczny w tym noym kształcie do chrześcijaństwa, owe wolne gminy wyznaczą polityczne stanowisko wyższe może papieztwu niźli dzisiejsze państwo.

Lecz zapewne wielu z przeciwników władzy doczesnej nie pragnie i nie przypuszcza podobnego stanu i porządku rzeczy i przyzna nam, że mamy się jeszcze obliczać z dzisiejszem państwem,— państwem, ateizm do zasady politycznej w owej bezwyznaniowości podnoszącem, z państwem, które równie jest dalekiem od zasad prawowitości, od idei bożego początku władzy, jak i od prawdziwego przedstawiania istotnej i nieskrzywionej woli ludu od oparcia się na zdrowych siłach społeczeństwa. Kreacya to koślawa, nic organicznego w sobie nie mająca, ale mechanicznie sklejona i dla tego właśnie jak każdy mechanizm bezwzględna, twarda i wszystko w swe martwe karby i śruby zamykająca, utwór z dwóch czynników złożony: militaryzmu, jako jedynej siły i zaimprowizowanego a nie naturalnie wzrosłego konstytucyonalizmu mającego stanowić jedyną rękojmię prawa i wolności.

I wy chcecie, aby takie państwo dało Głowie Kościoła rękojmię niepodległości, aby szanowało jego duchowny charakter, dostarczyło mu warunków do rządów chrześcijaństwem? I wy sądzicie, że takie państwo nie odda na pastwę wszystkich wrogów Kościoła tego Papieża, którego powaga steranemu moralnie majestatowi władzy świeckiej zawadzać musi. Nie, to albo indyferentyzm, albo nienawiść do Kościoła przez was przemawia, gdy chcecie łudzić, że bez władzy doczesnej może istnieć w obecnym składzie niepodległość papieska.

Gdyby w pojęciu dzisiejszem państwa w Europie można było znaleźć jakąś, choćby nawet najskrajniejszą, ale zupełną, prawdziwą zasadę, gdyby ta kreacya przejściowa była wyrazem jednolitego systemu, miała jakieś dziejowe pryncypium, jakieś wielkie źródło i podstawę, jak je ma w Stanach Zjednoczonych Ameryki lub w Anglii, natedy możnaby się jeszcze pytać o ułożenie stosunku między państwem a Kościołem, o zabezpieczenie niepodległości Stolicy Apostolskiej bez władzy doczesnej.

Lecz tak nie jest, dziś Europa postradała pojęcie władzy z woli Bożej, a nie znalazła żadnego innego źródła władzy, jeno fakt i siłę. Państwo dzisiejsze w Europie jest prawie bez wyjątku fazą przejściową rewolucyi, tam działającą w kierunku centralizacyi i unifikacyi na to tylko, aby zniszczyć zarody życia samoistnego i organicznego, gdzie one przechowały się z historyi — tu w duchu fałszywego liberalizmu na zaprzeczenie tylko wszelkiej moralnej afirmacyi.

Kto chce, aby w obec takiego stanu rzeczy katolicy odstąpili od zasady władzy doczesnej, ten żąda od nich nie tylko uznania gwałtu, abdykacyi dobrowolnej, ale nadto żąda uznania jako zasady niewoli Kościoła. Nie będziemy się odwoływać na gwałty początkującego gospodarstwa włoskiego w Rzymie, aby dowieść, że po za władzą doczesną jest tylko niewola Kościoła i jego najwyższej głowy, bo nam mogą na to powiedzieć optymiści, że to chwila przejścia i starcia a że później stosunki się mogą ułożyć, jakkolwiek mamy przekonanie, że te gwałty, zamykania klasztorów, zabór prywatnych nawet zakładów i własności Papieży, prześladowania duchowieństwa w stolicy świata katolickiego, są dopiero początkiem kierunku względami politycznemi trzymanego do czasu na wodzy.

Ale pytamy, jakież rękojmie uszanowania niepodległości Stolicy świętej podaje świat cały, państwa europejskie, czy sam gwałciciel i zaborca? Rządy europejskie nie znalazły jednego słowa potępienia już nie ze stanowiska katolickiego lub chrześcijańskiego, ale ze stanowiska prawa publicznego przeciw zaborowi, któremu nie dano nawet pozorów prawa, chociażby prawa zdobyczy. Polska upadła nie tyle prawem zdobyczy, ile skutkiem intrygi sąsiadów. Dania, Francja, postradały prowincye skutkiem prawa wojennej zdobyczy w wszystkich wiekach poniekąd uznawanej. Rzym padł ofiarą średniowiecznego prawa pięści, przeniesionego po raz pierwszy do stosunków międzynarodowych. Bez wypowiedzenia nawet wojny, wkroczyły wojska włoskie na terytoryum, którego już nie strzegła chorągiew francuzka; garstka godna potomków i następców Krzyżowców stawiła chwilowy opór dla honoru chrześcijaństwa, że tak powiemy. Nawet nie zdołano wywołać zaburzeń w wiecznem mieście, pomimo, że tam zwrócone od dawna były wszystkie sieci organizacyi rewolucyjnej. Zdobywca nie miał żadnego pozoru do osłonienia zaboru, oprócz tego, że się zobowiązał wydać Rzym na pastwę rewolucyi w nagrodę, że taż wyniosła go za pomocą bomb Orsiniego, rzuconych karbonarowi w cesarskiej koronie z księcia sabaudzkiego na króla Italii, i oprócz tego powodu, że miał siłę, a Ojciec św. był bezbronny.

Europa oficyalna przyklasnęła wymownem swem milczeniem temu postępowi w prawie zaborów. Kwestya zaś rękojmi niepodległości Ojca św. nie została podjętą jako sprawa międzynarodowa, ale po prostu załatwioną w domu, tj. w parlamencie florenckim. Otóż i mamy ową niepodległość, ową zasadę: wolny Kościół w wolnem państwie, owe modus vivendi między Italią a Rzymem. Zdobywca narzuca warunki swemu jeńcowi wojennemu — czy to nie niewola?

Obraz stanu Rzymu zanadto wryty dziś w serca katolików, abyśmy szczegóły tej wzniosłej niewoli ponawiać i wykazywać mieli. Za zdobyciem Rzymu orężem, poszła zdobycz Kwirynału wytrychem, czemże zresztą od pierwszej różna. Cokolwiekbądź, prawo własności istnieje również w prawie międzynarodowem jak i w prawie prywatnem. Jeszcze tak brutalnej jego negacyi nie zapisała historya — to też równocześnie w innej stolicy negacya prawa własności prywatnej musiała podobnie zwyciężyć—jest to konsekwencya nieuchronna, bo takim jest naturalny bieg historyczny, że co się dzieje w zakresie prawa publicznego, to się musi odbić w zakresie prawa spółecznego.

Materyalnie zdobyta ta wielka warownia chrześcijaństwa, obalona niejako opoka Piotrowa — bardziej niż kiedy jest niewzruszoną, niedającą się zdobyć ani przemódz bramami piekieł.

Historya świata nie podaje przykładu podobnego stosunku zwyciężonego do zwycięzcy, jaki właśnie w Rzymie nam się przedstawia. Pierwszy to przykład w historyi, w którym monarcha w zdobytej przez nieprzyjaciela stolicy pozostaje niewzruszenie, nie upakarzając się, nie kapitulując, nie wchodząc w układy, ani nie prowadząc dalszej walki — ale wsparty na moralnej potędze, Majestatem duchownej władzy, swojego prawa, trzyma jakby pod czarem swego zwycięzcę, który kroczy ku Kapitolowi nie w tryumfatora, ale w niewolnika postaci, niewolnika wiedzionego tutaj na obróży i w kajdanach rewolucyjnego poddaństwa.

Zbyteczną byłoby rzeczą dowodzić, że stan taki do normalnego ułożenia stosunków doprowadzić nie może, zbytecznem rozprawiać się jeszcze w obec tak wymownych faktów z teoryami „wolny Kościół w wolnem państwie", z nadzieją transakcyi, układu, o który się już więcej przeciwna nawet strona nie troszczy; zbytecznem wykazywać, że jak upadek władzy świeckiej nie jest w stanie obalić i naruszyć władzy duchownej papieztwa, bo ona jest niewzruszoną i dotrwa niezachwianie do kresu świata — tak znów, że jedynie władza doczesna dawała podstawę niepodległości, dawała materyalne warunki do zarządu chrześcijaństwem niezbędne, że tam, gdzie ona się kończy, tam się zaczyna niewola Kościoła.

Zabór Rzymu nie jest zresztą oderwanym faktem, cios nie został zadany w samo tylko serce, ale okowy zostały narzucone całemu chrześcijaństwu. Słowo: niewola Kościoła, nie tylko w Rzymie ma swoje znaczenie, nie tylko w Polsce, gdzie tępienie wiary jest środkiem propagandy schyzmatyckiej, gdzie dzieje męczenników się ponawiają — ale nowoczesne europejskie państwo wszędzie zaprzeczyło wolności Kościoła, wszędzie zatwierdziło rozdział instytucyj politycznych od zasad chrześcijaństwa, tu podnosząc sztandar ateistycznej bezwyznaniowości, tam w szale rewolucyjnego rozwścieklenia miotając się na świątynie Pana, więżąc i mordując kapłanów, znieważając najświętsze tajemnice ołtarza.

Nie chcemy przedłużać zbyt już i tak długich uwag szczegółowym rozbiorem wszystkich teoryj i dążności tego właśnie kierunku. Szereg ich długi — bo stopniowo państwo europejskie zacierało w sobie charakter chrześcijański.

Zrazu była to teorya z amerykańskich Stanów Zjednoczonych sprowadzona, rozdziału państwa od Kościoła. Teorya ta w państwach starego świata została tylko teoryą. W nowoczesnej społeczności amerykańskiej, nie mającej za sobą żadnej tradycyi historycznej, będącej, że tak powiemy, zaimprowizowanym utworem bez żadnej dziejowej, cywilizacyjnej, moralnej łączności, okrom materyalnych interesów i dążeń; tam, gdzie nigdy nie było wielkich walk religijnych, gdzie nie przeszedł cały ten proces duchowy, jaki stara europejska społeczność przebywała od tylu wieków, ale gdzie już gotowe przeszły produkta tej walki, równie twierdzące jak przeczące, tam gdzie ściek wszystkich wyznań i sekt przeniesionych z Europy, ale nie rozdzielających społeczności — tam łatwy był rozdział państwa od Kościoła, bo nigdy nie istniał ich związek, tam ten rozdział mógł podawać istotnie rękojmie wolności sumienia, bo nie o zasady duchowne ale o interesa materyalne przedewszystkiem społeczność ta się przedewszystkiem troszczyła. Rozdział ten istotny i wolność niepozorna, okazała się w skutkach korzystną tylko dla Kościoła katolickiego, bo prawda na wolności nigdy nie traci; rozrósł się przeto katolicyzm w tych warunkach i potężnieje z dniem każdym. Stosunek ten jednak nie może być ideałem dla społeczeństw, które wzrosły w zasadach chrześcijańskich, dla narodów katolickich. Nie o Kościół tu chodzi, który może najpiękniejszym okrywa się kwiatem wśród prześladowali, a wśród wolności najbujniej się rozwija — ale o państwo. Państwo nie jest tylko kontraktem społecznym gwarantującym jedynie materyalne interesa obywateli, ale było zawsze ideą moralną, wiążącą ludzi w jedną społeczność. W pogańskiej nawet starożytności, nie było państwa bezreligijnego, idea Boga była pierwszym warunkiem, pierwszą podstawą tego ustroju społecznego, który jakąś moralną całość miał przedstawiać. Czemżeż staje się ten ustrój społeczny, gdy tę ideę Boga na bok niejako usuwa. Państwo bezwyznaniowe jest dopiero utworem XIX stulecia, stulecia zaprzeczali; a jednak na negacyi moralnej organizacyi politycznej oprzeć niepodobna, nigdy; przeto Kościół a z nim katolicy nie uznają zasady rozdziału państwa od Kościoła, zasady bezwzględnego równouprawnienia wyznań, tyle różnego od tolerancyi religijnej, wedle zasad ducha i katolicyzmu.

Wszelako wielka jeszcze zachodzi różnica między tym rozdziałem państwa od Kościoła w Stanach Zjednoczonych Ameryki a w Europie: tam istotnie jest ona wolnością wyznań. Tam państwo wprawdzie nie troszczy się o Kościół, jego potrzeb nie zaopatruje, ale w niczem nie krępuje jego swobody, pozostawia jego organizacyą nienaruszoną, i jego rozwojowi nie stawia tamy. W Europie przeciwnie zabory i konfiskata dóbr kościelnych praktykują się kolejno, i ponawiają w miarę jak wierni nowemi ofiarami zdołają odbudować zburzone świątynie, lub zaopatrzyć potrzeby zakonów i zgromadzeń religijnych. Tam rząd się nie mięsza w kwestyę dyscypliny kościelnej; państwa europejskie na własną rękę podejmują agitacje w sprawach dogmatów. Zgoła w Ameryce brak tradycyi i idei chrześcijańskiej państwa, ale także niema ducha negacyi, ducha rewolucyi przeciwko Bogu. W Europie, która żyła tyle wieków życiem chrześcijańskiem, której ustrój polityczny był tylko odbiciem się idei duchowej, w Europie indyferentyzm polityczny pod formą rozdziału państwa od Kościoła utrzymać się nie może, ale pod tym pozorem zalewa całą społeczność fanatyzm negacyi, wzdęty i rozszalały prąd rewolucyi ateistycznej.

Państwo do Kościoła w doskonaleni chrześcijańskiem pojęciu ma się jak ciało do duszy. Spojenie to ciała z duszą w historyi uspołecznienia europejskiego nie było nigdy zupełnem, bo organizacja polityczna nie doszła jeszcze do ideału harmonii etycznej, ewangelia nie zapanowała w historyi w zupełności. Wszelako tego etycznego pierwiastku nie brakowało w ustroju spółecznym Europy, duch czyli chrześcijaństwo i Kościół żył w ciele państwa, choć nad niem nie panował, a pod panowaniem Kościoła nad państwem, nie rozumiemy teokracyi, ale przejęcie się instytucyi ludzkich, społeczeństwa i państwa duchem chrześcijańskim. Otóż rozdział Kościoła od państwa jest tem dla obydwóch stron, czem jest rozdział ducha od ciała. Rozdział ten zowie się śmiercią, i istotnie jest nią dla ciała ale nie dla ducha. Kościół nie umrze skutkiem rozdziału, ale przejdzie w czyściec prześladowania. Państwo jednak skutkiem tego rozdziału umiera. Patrzymy już na jego konanie, straszliwe, konwulsyjne, takie, jakiem bywa zgon samobójcy. Już liczyć można słabnące tętno życia, już oznaki śmierci wszędzie się okazują, już zepsucie na wszystkich widać organach — a jeszcze zrywa się w srogim niepokoju, jeszcze bluźniercze miota słowa, jeszcze nóż morderczy rewolucyi, narzędzie śmierci swojej, to jest negacyę wiary samo wpycha coraz głębiej w rozkrwawione swoje piersi.

Tak kona polityczny organizm europejski, idea panstwa, ład i porządek, że tak powiemy, materyalny świata — a u jego łoża stoi tryumfujący duch śmierci, rewolucya, negacya praw Bożych i praw ludzkich zarazem, bo niepodobna przeciągnąć granicy pomiędzy pierwszemi a ostatniemi. Lecz z drugiej strony stoi jakby anioł zmartwychwstania, Kościół. Konające państwo moralnie, nic już nie przedstawia, a tylko te dwa duchy toczą między sobą bój i szeregują rozbite jednostki; gdy pryska jak bańka to, co się zdało być niespożytą potęgą, — materyalna siła państwa.

W następnych uwagach będziemy się starali usprawiedliwić z metafory, która się może wydać zbyt zuchwałą o śmierci i samobójstwie europejskiego państwa i rozwaleniu się gmachu organizacji politycznej europejskiego świata. Najświeższe katastrofy, krytyczne położenie Europy podadzą nam aż nadto dowodów dla naszego założenia. Okaże nam się jasno, że podstawy materyalne po skruszeniu podstaw moralnych, miasto dać siłę budowli spółecznej, stają się właśnie narzędziem rozkładu — a militaryzm tak wysoko dziś podniesiony, jest równie siłą burzącą i niszczącą, jak prąd rewolucyjny.

Lecz zanim przejdziemy do stosunków ściśle politycznych — oglądnijmy się, czy w pośród tego pustkowia Europy niema jakiego pocieszyciela, jakiej gwiazdy przewodniej do przyszłości, a okaże nam się jedna potęga, która, jakeśmy rzekli, jak anioł zmartwychwstania stoi na wielkiem pobojowisku historyi.

Stało się, dzieło rozkładu, zatomizowania społeczeństwa moralnie już dokonane, dziś już i materyalnie się ziszcza. Wszystkie wiązania i spoje łączące ludzi w organiczną spółeczność, w państwo, jedne po drugich pękają i rozrywają się. Pod młotem rewolucyi przy kierunku negacyjnym państwa, społeczność europejska rozsypuje się na atomy. Lecz w tym rozkładzie już proces nowej krystalizacyi rozpocząć się powinien, niema do niego innej podstawy tylko duchowa, moralna. Obrona porządku materyalnego nie zespoli ludzi, bo nie podaje im jednolitych prawideł, ale kto stoi przy po' rządku moralnym, duchowym, ten również będzie obrońcą pierwszych warunków tego materyalnego ładu świata.

Jakżeż rzecznicy idei narodowej staną do obrony tego, co im najdroższego zostało z przeszłości, kiedy dawno przewidziana przez naszego poetę chwila „rozdarcia wszechojczyzn" nadeszła; hasło to zaś w obec haseł socjalistycznych straciło swoją moc magnetyczną, jak tego najsmutniejszy mamy dowód. Więc czy zszeregować się w obronie praw spółecznych? Ci, co posiadają, mają bronić własności od tych, którzy ją grabią; rozbitki dawnej hierarchii spółecznej mająż-li stawiać czoło niwelatorom demagogii; ależ najlepszy dowód, że konserwatyzm materyalny w chwilach przewrotów nie ma dość siły odpornej, przedstawia nam stan Paryża, gdzie mimo mnogości proletaryatu rewolucyjnego, jest jednak olbrzymia większość zbezwładnionych żywiołów, które uznają własność, bo posiadają, i które w rozpasaniu ochlokracyi widzą własne zniszczenia. Podobnie trudno bronić władzy, gdy jej pojęcie zwichnięte i źródło wyschło. Trudno stawić miarę ładu społecznego, kiedy wszystko naraz się wali. Konserwatyzm, któryśmy nazwali materyalnym, ma jedyną podstawę w państwie; gdy ta podstawa silną, natedy obrona interesów społecznych łatwą, ale gdy ona zachwianą lub wali się w gruzy, natedy nie znajdą żadnego oparcia ci, którzy tylko o te materyalne interesa się troszczą.

Ale jest inna, wyższa podstawa, łącząca ludzi w wszelkich warunkach, jest potęga jednocząca, która od wieków niezachwianą, dziś skrępowana, potężniejszą jest dziejowo niż kiedykolwiek.

Prześladowanie Kościoła, negacya Boga i Jego praw w wszystkich stosunkach ludzkich sprowadziła ten skutek, że w wszystkich tych stosunkach ludzkich, spółecznych i politycznych, kwestya religijna występuje jako pierwszorzędna, że nigdy może bardziej katolicyzm nie podawał klucza do rozwiązania zagadnień dziejowych, miary do rozróżnienia prawdy od fałszu, jak właśnie wśród dzisiejszego chaosu.

Dwa tylko stoją naprzeciw siebie obozy, rewolucya i chrześcijaństwo, dwie zasady: negacya Boga i jego praw uznanie we wszystkich zakresach; dwie organizacye: organizacya podziemna rewolucyi i ta wielka, jawna, aż do nieba szczytem swym sięgająca organizacya Kościoła; dwa, że tak powiemy, katechizmy: ten, który się zaczyna prawami człowieka 89 r. a kończy zasadami komuny paryzkiej i nihilizmu rossyjskiego i katechizm nasz katolicki, którego wynikiem i zastosowaniem są wielkie ostrzeżenia i wskazówki, jakie Rzym w sprawach cywilizacyjnych i zasadach politycznych wiernym podaje.

Ten rozdział świata, aczkolwiek przerażać może trwożliwe nasze serce, częstokroć chwiejnej wiary lub pozbawione hartu ducha, jest niewątpliwie dobrej wróżby dla przyszłości, dla tego stanu jaki się wyłoni z burz i przemian. Może w gospodarstwie historyi trzeba było tych burz i wstrząśnień, aby chrześcijaństwo zwyciężyło w historyi, aby ewangelia stała się nie tylko zakonem ludzi, pojedynczych wiernych, ale zakonem narodów, aby świat po ciężkich próbach wstąpił w tę kolej, która wiedzie do Królestwa Bożego.

Gdy zwichnięta łączność państwa z Kościołem, przywróćmyż łączność idei narodu z Kościołem, bo po za katolicyzmem czeka go albo rewolucyjny kosmopolityzm, albo zatonięcie w schyzmatycko-protestanckiej szczepowości. Równie jak dla praw narodowych tak i dla praw społecznych, innej rękojmi znaleźć niepodobna, okrom dążenia do uznania praw dekalogu, wszystkie prawa społeczne określającego.

W zatomizowanem społeczeństwie atomami wierni jednoczyć się powinni, a zbudują podstawę porządku politycznego świata dla przyszłych pokoleń.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. O FRANCYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. WIELKOŚĆ PRUS — WALKA RELIGIJNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej