Honore de Balzac

FIZJOLOGIA MAŁŻEŃSTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DEDYKACJA

OSTRZEŻENIE

WSTĘP

Część pierwsza

ROZMYŚLANIE PIERWSZE

ROZMYŚLANIE DRUGIE

ROZMYŚLANIE TRZECIE

AFORYZMY

ROZMYŚLANIE CZWARTE

ROZMYŚLANIE PIĄTE

KATECHIZM MAŁŻEŃSKI

ROZMYŚLANIE SZÓSTE

ROZMYŚLANIE SIÓDME

ROZMYŚLANIE ÓSME

ROZMYŚLANIE DZIEWIĄTE

Część druga

ROZMYŚLANIE DZIESIĄTE

ROZMYŚLANIE JEDENASTE

ROZMYŚLANIE DWUNASTE

ROZMYŚLANIE TRZYNASTE

ROZMYŚLANIE CZTERNASTE

ROZMYŚLANIE PIĘTNASTE

ROZMYŚLANIE SZESNASTE

ROZMYŚLANIE SIEDEMNASTE

ROZMYŚLANIE OSIEMNASTE

ROZMYŚLANIE DZIEWIĘTNASTE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE PIERWSZE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE DRUGIE

Część trzecia

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE TRZECIE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE CZWARTE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE PIĄTE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE SZÓSTE

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE SIÓDME

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE ÓSME

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE DZIEWIĄTE

ROZMYŚLANIE TRZYDZIESTE

FIZJOLOGIA MAŁŻEŃSTWA

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

DEDYKACJA

Zwraca się twoją uwagę, czytelniku,
na słowa "Człowiek o wyższym umyśle,
dla którego książka ta jest przeznaczona...".
Czyż to nie znaczy po prostu: "dla ciebie"?

AUTOR

OSTRZEŻENIE

Kobieta, która, znęcona tytułem, doznałaby pokusy rozchylenia tych kartek, niech sobie oszczędzi trudu; czytała już tę książkę, sama o tym nie wiedząc; najprzenikliwszy bowiem mężczyzna nie potrafi powiedzieć o kobietach ani tyle dobrego, ani tyle złego, ile one same o sobie myślą. Gdyby jednak ostrzeżenie to nie zdołało odwieść kobiety od zamiaru przeczytania tego dzieła, wówczas prosta delikatność powinna by ją ustrzec od znęcania się nad autorem, z chwilą gdy ten, wyrzekając się dobrowolnie najpochlebniejszego dla artysty poklasku, wyrył niejako na nagłówku książki przezorny napis, zdobiący drzwi niektórych zakładów: DAMOM WSTĘP WZBRONIONY

WSTĘP

"Małżeństwo nie jest zgoła wytworem natury. - Pojęcie rodziny na Wschodzie różni się najzupełniej od rodziny w pojęciu zachodnim. - Człowiek jest niewolnikiem przyrody, a społeczeństwo ludzkie na niej jest zaszczepione. Prawa ludzkie są na usługach obyczajów, obyczaje zaś zmieniają się. Małżeństwo może zatem podlegać stopniowemu doskonaleniu, któremu podlegają wszystkie rzeczy ziemskie".

Słowa te, rzucone przez Napoleona w Radzie Stanu podczas dyskusji nad Kodeksem Cywilnym, uderzyły niegdyś żywo autora tej książki. One to może, bez udziału jego świadomości, stały się zawiązkiem dzieła, z którym obecnie staje przed publicznością. Faktem jest, iż przed laty, gdy autor, będąc zaledwie młodzieńcem, poświęcał się studiom nad prawem francuskim, jedno słowo czyniło na nim zawsze szczególne wrażenie: w i a r o ł o m s t w o. Ilekroć słowo to, tak poważnie rozpierające się w Kodeksie, przybierało w wyobraźni autora żywą postać, wlekło za sobą nieodłącznie posępny orszak. Rozpacz, hańba, nienawiść, niewola, tajemne zbrodnie, krwawe wojny, rodziny osierocone, katastrofy, wszystko to stawało nagle jak żywe przed oczyma autora, ile razy wzrok jego spoczął na tym sakramentalnym słowie: w i a r o ł o m s t w o! Z czasem, stykając się stopniowo z najwyżej cywilizowanymi warstwami, spostrzegł autor, iż złagodzenie surowych praw małżeńskich za pomocą wiarołomstwa jest faktem dość powszechnym. Stwierdził również, iż liczba złych małżeństw przewyższa o wiele liczbę małżeństw szczęśliwych, i doszedł - pierwszy, jak sądzi - do wniosku, iż ze wszystkich wiadomości ludzkich znajomość małżeństwa jest, jak dotąd, najmniej posunięta. Jednakowoż była to tylko przelotna refleksja młodego człowieka i, podobnie jak tyle innych, przepadła gdzieś w odmętach kłębiących się myśli, na kształt kamienia rzuconego w jezioro. Tymczasem, bez intencji autora, spostrzeżenia gromadziły się ciągle, tworząc w jego wyobraźni jakby rój myśli, mniej lub więcej trafnych, o istocie spraw małżeńskich. W ten sposób kiełkuje w duszy ludzkiej Dzieło, nie mniej tajemniczo, jak wyrastają trufle wśród wonnych równin perygordzkich. Z pierwotnej świętej grozy, jaką budziło w autorze pojęcie wiarołomstwa, i ze zbieranych mimochodem spostrzeżeń urodził się pewnego poranku leciutki szkic idei. Był to żart, nie wolny od złośliwości, na temat małżeństwa: miłość budząca się między parą małżonków po raz pierwszy po dwudziestu siedmiu latach pożycia. Autor, ubawiony tym pamflecikiem, spędził rozkosznie cały tydzień, grupując koło tego niewinnego żartu obfitość spostrzeżeń i poglądów, które, nagromadzone bezwiednie, odkrywał nagle w sobie ku własnemu zdumieniu. Swawolna ta zabawka rozwiała się w zetknięciu z chłodem krytycznych uwag, a posłuszny ich powadze -autor utonął znowu w beztroskim próżniactwie. Niemniej jednak nikłe ziarenko wiedzy i żartu nie przestało samoistnie dojrzewać w glebie jego myśli. Każde zdanie wzgardzonego dzieła coraz głębiej i trwałej zapusz- czało korzonki. Zaniedbany pomysł stał się podobny gałązce porzuconej w zimowy wieczór na piasku, którą nazajutrz znajduje się pokrytą białymi, dziwacznymi krystalizacjami, wyrzeźbionymi przez kapryśny szron mroźnego poranku. W ten sposób zaczątek dzieła utrzymał się przy życiu i stał się punktem wyjścia mnóstwa myślowych rozgałęzień. Był to niby wielki polip, poczęty sam przez siebie. Wrażenia młodości, smimo woli, pchany ku temu jakąś natrętną siłą, oplatały się koło najdrobniejszych wydarzeń. Co więcej, z czasem chaos myśli począł zespalać się w zgodną harmonię, pulsować organicznym życiem, w końcu stał się prawie żywą istotą i rozpoczął wędrówki w fantastyczne krainy, po których wyobraźnia lubi wodzić owe przez siebie poczęte kapryśne twory. Wśród zajęć i zabaw świata wszędzie towarzyszył autorowi jakiś głos wewnętrzny. W chwilach gdy oddawał postrzeżenia, które autor gromadził się cały rozkoszom obserwacji, śledząc kobietę w tańcu, rozmowie, uśmiechu, głos ten natrętnym szeptem podsuwał mu najcyniczniejsze komentarze. Jak Mefistofeles na straszliwej orgii w Brocken pokazuje Faustowi palcem złowrogie postacie, tak autor czuł obecność jakiegoś demona, który w pełni odurzeń balowej atmosfery trącał go poufale po ramieniu i szeptał: "Widzisz ten czarujący uśmiech? To uśmiech nienawiści..." Czasami demon puszył się na kształt Kapitana z dawnych komedii Hardy'ego: potrząsał purpurą haftowanego płaszcza i usiłował nadać nową świetność wyblakłym świecidłom i sczerniałemu szychowi dawnej sławy. To znów wybuchał szerokim i rubasznym, iście Rabelaisowskim śmiechem i kreślił palcem na murze słowo, które mogłoby służyć jako dopełnienie owego: "Pij!", jedynej wyroczni, jaką raczyła objawić boska Flasza. Częstokroć ten Trilby literacki pojawiał się na stosach książek i zakrzywionymi palcami ukazywał złośliwie dwa żółte tomiki, których tytuł lśnił się i mienił. A skoro ujrzał autora w naprężeniu ciekawości, wówczas sylabizował głosem drażniącym jak dźwięk harmonijki: "Fizjologia małżeństwa"! Prawie zawsze jednak demon nachodził autora późnym wieczorem, w godzinie sennych marzeń. Wówczas, kuszący jak rusałka, melodią słów pełnych słodyczy starał się obłaskawić duszę, którą już wziął w niewolę. Czarujący i szyderski, gibki jak kobieta, okrutny jak tygrys, w czułości niebezpieczniejszy był niż w nienawiści, każda jego pieszczota zostawiała krwawe ślady pazurów. Pewnej nocy zwłaszcza, wyczerpawszy arsenał czarów, zdobył się na ostatni wysiłek. Zbliżył się, przysiadł na łóżku, podobny zakochanej dziewczynie, która milczy wstydliwie, lecz której oczy błyszczą gorączkowo i zdradzają wreszcie słodką tajemnicę.

- Oto - szeptał - masz tu prospekt na pas bezpieczeństwa, za pomocą którego będzie można przechadzać się po Sekwanie suchą nogą. Ten tom to sprawozdanie Akademii o ubraniu, które pozwoli spacerować bez obawy sparzenia wśród jasnych płomieni. Czyż nie wymyślisz nic, co by mogło uchronić małżeństwo od niebezpieczeństw zimna i gorąca? Słuchaj dalej! Oto "Sztuka przechowywania środków żywności"; "Sztuka zapobiegania dymieniu kominków"; "Sztuka wiązania krawata"; "Sztuka ćwiartowania mięsa"...

Tu w ciągu minuty wyliczył obfitość książek tak oszołamiającą, iż autorowi poczęło ćmić się w oczach.

- Każdy dzień - ciągnął dalej - pochłania te setki, tysiące książek, a przecież nie cały świat buduje, nie cały świat jada, nosi krawaty i pali na kominku, natomiast cały świat po trochu żeni się i idzie za mąż!... Ale patrz, patrz tylko!...

Tu nagle czarnoksięskim gestem odsłonił w oddali jakby olbrzymi ocean, w którym wszystkie książki całego wieku poruszały się, niby fale morskie, jednostajnym rytmem. Osiemnastki uderzały o brzeg raz po razu, ósemki szumiały poważnie, zanurzały się na dno i wypływały powoli, przeciskając się z trudem przez gęstą warstwę tomików in 12° i in 32°, które, roztrącane, rozbijały się w lekką i ruchliwą pianę. Przewalające się fale roiły się od dziennikarzy, korektorów, papierników, drukarzy, agentów, roznosicieli, których głowy na przemian tonęły, to znów wynurzały się z morza książek. Wszystko krzyczało tysiącem głosów na kształt kąpiących się uczniaków. Tam i z powrotem krążyło w łodziach kilku ludzi, których zadaniem było wyławiać książki, holować je do brzegu i składać przed jakąś wysokkó, czarno ubraną osobą o pogardliwym wyrazie twarzy, sztywną i chłodną: księgarze - publiczność. Bies ukazał palcem łódź strojną w nowiutkie chorągwie, pędzącą pełnymi żaglami, z rozpostartym afiszem miast flagi; po czym, wybuchając sardonicznym śmiechem, odczytał przeszywającym głosem: "Fizjologia małżeństwa". 

W owym czasie autor zakochał się: odtąd bies zostawił go w spokoju, nie czując się widać na siłach utrzymania placówki zajętej przez kobietę. Upłynęło lat kilka, wolnych od innych udręczeń oprócz udręczeń miłości, i autor mógł mniemać, iż wyleczył jedną chorobę za pomocą drugiej. Jednakże pewnego wieczora znalazł się przypadkowo w którymś z paryskich salonów. Wśród rozmowy toczącej się przy kominku zabrał właśnie głos jeden z mężczyzn i rozpoczął grobowym tonem następujące opowiadanie: 

- Wypadek ten zdarzył się w Gandawie podczas mego pobytu w tym mieście. Pewna dama, wdowa od lat dziesięciu, dotknięta nieuleczalną chorobą, spoczywała na łożu śmierci. Trzech dalekich krewnych oczekiwało jej ostatniego tchnienia; nie odstępowali jej w obawie, aby nie rozporządziła majątkiem na rzecz miejscowego klasztoru. Chora leżała w milczeniu, na wpół już zgasła; śmierć zdawała się pełzać po niemej i wyblakłej twarzy. Widzicie ten obraz: w zimową noc, trzech krewniaków, otaczających w milczeniu łoże umierającej. Prócz nich przy łóżku stara dozorczyni, potrząsająca znacząco głową, i lekarz, który, widząc, iż choroba dobiega kresu, sięga jedną ręką po kapelusz, drugą zaś czyni wymowny gest, jak gdyby chciał powiedzieć: "Nic tu już nie mam do roboty". Uroczystą ciszę przerywał tylko głuchy świst deszczu, który, zmieszany ze śniegiem, siekł po zamkniętych okiennicach. By oczy umierającej ochronić od blasku, umocował najmłodszy ze spadkobierców zasłonę przy świecy obok łóżka, tak iż świetlny krąg sięgał ledwie śmiertelnej poduszki, od której odrzynała się zżółkła twarz chorej, niby spełzła pozłota głowy Chrystusa na sczerniałym srebrze krzyża. 

Jedynie migotliwe błękitne płomyki kominka oświetlały posępny pokój, w którym za chwilę rozegrać się miał dramat. Nagle żarzące się polano stoczyło się na posadzkę, jakby zwiastując katastrofę. Zbudzona hałasem, chora podnosi się i otwiera szeroko oczy, błyszczące jak u kota. Wszyscy wpatrują się w nią w osłupieniu. Ona śledzi wzrokiem toczącą się głownię i nim ktokolwiek mógł pomyśleć o powstrzymaniu niespodzianego i jakby w przystępie nagłego szału wykonanego ruchu, wyskakuje z łóżka, chwyta szczypce i odrzuca żarzący węgiel. Dozorczyni, lekarz, krewni rzucają się ku niej, chwytają - i za chwilę leży już w dawnej pozycji, z głową zwieszoną na poduszkę i zanim upłynęło kilka minut, umiera, z oczami nawet po śmierci wlepionymi w kwadrat posadzki, na który stoczyła się głownia.

Ledwie hrabina Van Ostroem wydała ostatnie tchnienie, trzej spadkobiercy obrzucili się nieufnym wzrokiem i, nie myśląc już o zmarłej ciotce, skierowali oczy na tajemniczą posadzkę. Byli to Belgowie: rachunek zatem odbywał się w ich głowach nie mniej chyżo od tego spojrzenia. W kilku słowach wymienionych półgłosem postanowiono, że żaden z nich nie opuści pokoju. Lokaj poszedł po robotnika. Kiedy trzej Belgowie, pochyleni nad kosztowną posadzką, usłyszeli pierwsze uderzenie dłuta, zadane ręką terminatora, dusze krewniaków zadrgały wzruszeniem. Deski puściły!

- Ciotka poruszyła się!... - rzekł najmłodszy.

- Nie, to tylko migotanie światła!... - odparł starszy, którego oczy śledziły równocześnie i skarb, i umarłą.

Znaleźli, dokładnie w tym miejscu, na które potoczyło się żarzące polano, duży przedmiot, starannie otoczony warstwą gipsu.

- Dalej! - zawołał najstarszy.

Pod uderzeniem dłuta ukazała się głowa ludzka. Po jakimś szczątku ubrania rozpoznano w niej hrabiego, który, w przekonaniu całego miasta, umarł rzekomo na Jawie, serdecznie opłakiwany przez wdowę.

Opowiadający tę dawną historię był to wysoki, chudy mężczyzna o drapieżnym oku i ciemnych włosach. Uderzyło autora niejakie podobieństwo między owym mężczyzną a demonem, od którego doznał był tylu udręczeń; jednakże nieznajomemu brakło rozszczepionego kopyta. Nagle zabrzmiało w uszach autora słowo wiarołomstwo; i oto, jakby na dźwięk dzwonu, zbudziły się w jego wyobraźni najposępniejsze postacie orszaku, który niegdyś, w ślad za tymi czarnoksięskimi głoskami, przesuwał się przed oczyma jego duszy. Od tego wieczoru fantasmagorie nie istniejącego dzieła rozpoczęły na nowo swoje prześladowanie. 

W żadnej epoce nie oblegało autora tyle kuszących pomysłów do nieszczęsnej książki. Jednakże opierał się mężnie biesowi, mimo że ten wplatał uporczywie najdrobniejsze wydarzenia życia w owo nie istniejące dzieło i, niby urzędnik celny, wszystko znaczył swoją szyderską pieczęcią. 

W kilka dni później autor znalazł się w towarzystwie dwóch pań. Pierwsza była w swoim czasie jedną z najświetniejszych i najwytworniejszych kobiet dworu Napoleona. Restauracja zastała ją na wysokim szczeblu społecznym i strąciła ją; wówczas usunęła się w zupełne zacisze. Druga, młodsza, cieszyła się podówczas w Paryżu rozgłosem modnej piękności. Żyły w przyjaźni, gdyż ambicje i próżnostki czterdziesto- i dwudziestodwuletniej kobiety rzadko ścierały się na jednym terenie. Autor dla jednej z tych dwóch pań nie wchodził w rachubę, druga zaś umiała go przeniknąć, obecność jego zatem nie przerwała dość szczerze rozpoczętej rozmowy, zawodowej niejako - rozmowy o rzemiośle kobiety. 

- Czy zauważyłaś, droga, że kobiety potrafią szaleć jedynie dla głupców? 

- Cóż znowu, księżno? Jakże pogodzisz to twierdzenie z absolutnym brakiem sympatii, jaki zdradzają dla swoich mężów? 

"Ależ to istne opętanie! - rzekł, do siebie autor. - Czyżby tym razem diabeł przebrał się w spódnicę?..." 

- Nie, moja kochana - mówiła dalej księżna - bynajmniej nie żartuję. Wyznaję, że nieraz wprost lękam się o samą siebie, odkąd nieco chłodniej rozglądam się pamięcią wśród osób, które znałam niegdyś. Inteligencja, dowcip mają zawsze w sobie coś zbyt świetnego, co nas drażni; a mężczyzna bogato nimi obdarzony przestrasza nas może nieco. Jeżeli przy tym jest dumny, wówczas nie będzie okazywał zazdrości, co także nie może się nam podobać. Może wolimy podnosić mężczyznę ku sobie niż wspinać się ku niemu... Prawda, że talent dzieli z nami swoje triumfy, ale mężczyzna wyzuty z niego daje nam bardziej bezpośrednie rozkosze... Każda z nas, bez wyjątku, woli słyszeć naokoło szepty: "Cóż to za piękny mężczyzna!" niż oglądać swego kochanka kroczącego do Instytutu. 

- Zlituj się,, księżno, przestań! Przerażasz mnie doprawdy. I młoda pięknisia poczęła naprędce szkicować portrety kochanków, za którymi szalały znajome panie z jej świata, lecz - nie znalazła wśród nich ani jednego mężczyzny błyszczącego umysłem. 

- Ależ - zawołała - klnę się na mą cnotę, toż ich mężowie więcej są warci...

- Tak, ale są ich mężami! - odparła z niezachwianą powagą księżna.

- Czyż katastrofa, która grozi każdemu mężowi we Francji, byłaby nieuniknioną? -zapytał autor.

- Naturalnie! - odparła śmiejąc się księżna. - Już sama zaciekłość, jaką niektóre kobiety ścigają te, które uległy owemu pełnemu szczęścia nieszczęściu, dowodzi, jak bardzo im dokucza własna powściągliwość. Jedna poszłaby w ślady Lais, gdyby nie strach przed piekłem; druga zawdzięcza swą cnotę oschłości serca; inna niezdarności pierwszego wielbiciela; tamta... Autor przerwał potok wynurzeń, zwierzając projekt dzieła, prześladujący go tak uparcie. Obie panie przyjęły zamiar z sympatią, obiecując wiele wskazówek. Młodsza żartując złożyła natychmiast pierwszy fundusz przedsiębiorstwa, podejmując się matematycznie udowodnić, iż kobiety bezwarunkowo cnotliwe są to jedyne rozsądne istoty na świecie. Naówczas, wróciwszy do domu, autor zawołał do swego demona:

- Przybywaj! Jestem gotów. Spisujmy cyrograf!

Demon nie zjawił się.

Jeżeli autor kreśli tu biografię własnej książki, nie czyni tego bynajmniej z podszeptu zarozumiałości. Spisuje fakty, które mogą posłużyć jako przyczynek do historii myśli ludzkiej i ułatwią niewątpliwie zrozumienie samego dzieła. Dla niejednego anatoma myśli nie będzie może obojętną wiadomość, iż dusza jest rodzaju żeńskiego. I tak, dopóki autor odpędzał od siebie myśl o zamierzonej książce, książka zjawiała się wszędzie. Jedną kartkę znajdował na łóżku chorego, inną na wykwintnej kanapce buduaru. Spojrzenia kobiet wirujących w zakrętach walca budziły w nim natłok myśli; każde słowo, każdy gest zapładniały jego oporną wyobraźnię. W dniu, w którym sobie powiedział: "Dobrze więc! Niech się stanie to dzieło, które mnie ściga i prześladuje!..." - wszystko pierzchło; podobny owym trzem Belgom, autor, schylając się, aby podnieść skarb, znalazł jedynie martwy szkielet.

Miejsce kuszącego demona zajęła jakaś postać o słodkawym i wyblakłym wejrzeniu. Obejście jej było uprzejme i dobroduszne, a wywody wolne od szpilek krytyki. Postać ta płodziła więcej słów niż myśli i zdawała się nade wszystko obawiać hałasu. Może to był domowy geniusz naszych czcigodnych posłów, zajmujących fotele w centrum Izby?

- Czy nie byłoby lepiej- mówiła ta postać - zostawić wszystko, jak było? Czyż istotnie jest tak źle? W małżeństwo trzeba wierzyć, jak się wierzy w nieśmiertelność duszy, a ty z pewnością nie masz zamiaru sławić w swej książce szczęścia małżeńskiego. Zresztą chcesz wyprowadzić wnioski na podstawie tysiąca małżeństw paryskich, które, ostatecznie, są tylko wyjątkiem. Może ci się zdarzy spotkać mężów gotowych ustąpić ci własnej żony, ale żaden syn nie ustąpi ci matki... Niejeden, dotknięty twymi poglądami, może podać w podejrzenie czystość twych obyczajów, uczciwość intencyj. Zresztą, aby dotykać skrofułów społecznych, na to trzeba być królem Francji lub co najmniej Pierwszym Konsulem... 

Jakkolwiek Rozsądek - on-ci to był - zjawił się autorowi w postaci możliwie najpowabniejszej, nie znalazł mimo to pasłuchu: bo oto już w oddali Szaleństwo potrząsało błazeńskim berłem Panurga i autor zapragnął władać tym berłem. Gdy je pochwycił, okazało się tak ciężkie jak maczuga Herkulesa. Co więcej, dobry proboszcz z Meudon porzucił je w stanie niezbyt zachęcającym dla młodego człowieka, dla którego niepokalana świeżość rękawiczek stanowi punkt honoru o wiele drażliwszy niż napisanie dobrej książki. 

- Cóż, dzieło nasze gotowe? - spytała pewnego dnia młodsza z owych dwóch współpracowniczek autora. 

- O pani! Czyż łaska twoja zechce mi nagrodzić wszystkie nienawiści, które rozpętam?  

Zrobiła niezdecydowany ruch, na który autor odpowiedział gestem zniechęcenia. 

- Cóż znowu? Wahasz się pan? Ależ pisz, drukuj, wydawaj bez najmniejszej obawy! Dziś oceniamy książkę daleko więcej z kroju niż z materii. 

Jakkolwiek autor przypisuje sobie jedynie skromną rolę sekretarza owych dwóch dam, on sam, starając się ująć w pewną całość ich oderwane spostrzeżenia, podjął rozwiązanie niejednego zadania. W zakresie małżeństwa jedna rzecz zwłaszcza była do zrobienia, mianowicie sformułowanie tego, o czym cały świat myśli, a czego nikt głośno nie mówi; jednakowoż, czerpiąc w ten sposób książkę z mózgownicy całego świata, czyż nie naraża się autor na to, iż nie spodoba się ona nikomu? Może jednak eklektyzm ten zdoła ocalić książkę w oczach publiczności. Wśród żartu i szyderstwa autor starał się zaszczepić niejedną pocieszającą refleksję. Prawie zawsze kusił się o poruszenie nowych i ukrytych sprężyn duszy. Biorąc w obronę interesy najbardziej materialne, analizując je lub potępiając, zdołał może skierować uwagę czytelnika na źródło niejednej intelektualnej rozkoszy. Byłoby pretensjonalnością twierdzić, iż humor jego nie przekroczył nigdy granic wytwornego smaku; raczej liczył on na rozmaitość usposobień, w nadziei utrzymania równowagi między uznaniem a przyganą. Temat sam przez się był tak poważny, iż autor usiłował przeplatać go wciąż anegdotą; dziś bowiem jedynie anegdota pozwala książce przemycić morał i służy mu niejako za odtrutkę. 

W dziele tym, całkowicie opartym na spostrzeżeniach i analizie, nie zawsze dało się uniknąć znużenia czytelnika i uciekania się do nieszczęsnego ja autora; autor nie taił przed sobą, iż ze wszystkich niebezpieczeństw, jakie mogą grozić książce, te dwa są najgroźniejsze. Starał się przeto rozłożyć materię dzieła w ten sposób, aby dozwolić czytelnikowi częstych wypoczynków. System ten uświęcony został przez pisarza, który niegdyś roztrząsał istotę smaku w dziele dość pokrewnym z tymi wywodami, mającymi na celu wyświetlenie istoty m a ł ż e ń s t w a. Z niego pozwolę sobie zaczerpnąć słów kilka dla oddania myśli wspólnej obu tym dziełom; będzie to niejako hołd dla poprzednika, którego śmierć zbyt szybko nastąpiła po dniach jego powodzenia.

"Gdy pisząc mówię o sobie w liczbie pojedynczej, oznacza to swobodną gawędę z czytelnikiem: wolno mu wtedy krytykować, sprzeczać się, powątpiewać, śmiać się nawet; lecz skoro występuję uzbrojony w majestatyczne my - wówczas obwieszczam, wówczas trzeba w milczeniu pochylić głowę". (Brillat-Savarin, przedmowa do "Fizjologii smaku"). H. B....c

5 grudnia 1829

Część pierwsza

ROZTRZĄSANIA OGÓLNE

Będziemy przemawiali przeciw
niedorzecznym prawom póty, póki nie
wywalczymy ich naprawy; nim to jednak
nastąpi, będziemy im ślepo posłuszni.

(Diderot, "Przyczynek do Podróży Bougainville'a").

ROZMYŚLANIE PIERWSZE

PRZEDMIOT

FIZJOLOGIO, czego żądasz ode mnie?

Czy chcesz dowieść, że małżeństwo wiąże na całe życie dwoje istot zupełnie sobie nie znanych?

Że żyć - znaczy pragnąć, a żadne pragnienie nie oprze się więzom małżeństwa?

Że małżeństwo jest instytucją niezbędną dla społeczeństwa, lecz przeciwną naturze?

Że rozwód, ten cudowny balsam na niedole małżeństwa, stanie się jednogłośnym żądaniem ludzkości? 

Że mimo wszystkich braków małżeństwo jest najistotniejszym źródłem własności? 

Że stanowi doskonałą rękojmię bezpieczeństwa dla rządów? 

Że jest coś wzruszającego w tym połączeniu dwojga istot dla wspólnego dźwigania ciężaru życia? 

Że śmieszne jest żądanie, aby jedna myśl kierowała wolą dwóch jednostek? 

Że małżeństwo czyni z kobiety niewolnicę? 

Że nie istnieje małżeństwo zupełnie szczęśliwe? 

Że małżeństwo ukrywa stek zbrodni i że znane wypadki morderstwa nie są najcięższymi w ich liczbie? 

Że bezwzględna wierność jest niemożebna, przynajmniej dla mężczyzny? 

Że gdyby dało się przeprowadzić ścisłe ocenienie kwestii, wykazałoby ono, iż zasada dziedziczenia stanowi raczej źródło rozterki niż spokoju? 

Że wiarołomstwo sprawia więcej złego, aniżeli dobrego przynosi małżeństwo? 

Że niewierność kobiety sięga samych początków społeczności i że to nieustające przemytnictwo nie zdołało naruszyć istoty małżeństwa? 

Że prawa miłości łączą dwoje istot węzłem tak silnym, iż żadne prawo ludzkie nie zdoła go rozerwać? 

Że jeżeli istnieją małżeństwa zapisane w księgach kościelnych, istnieją inne, złączone wolą natury, harmonią lub przeciwieństwem charakterów, jak również własnościami fizycznymi; 

Że zatem niebo i ziemia są ze sobą w ustawicznej sprzeczności? 

Że zdarza się spotkać mężów niepospolitych fizycznie i umysłowo, których żony biorą kochanków brzydkich, marnych lub głupich? 

Wszystkie te zagadnienia mogłyby, w danym razie, natchnąć do niejednej książki; ale książki te już istnieją, a zagadnienia te od dawna przesądzono. 

Czegóż więc chcesz ode mnie. Fizjologio? 

Czy odsłaniasz mi nowe podstawy życia? Czy chcesz stwierdzić, że kobieta powinna być wspólną własnością? Ależ to już było! Próbował tego Likurg i niektóre szczepy greckie; próbowali Tatarzy i inne dzikie plemiona. 

Czy powiesz, że kobiety trzeba zamykać pod kluczem? Turcy już to zrobili, a dziś wypuszczają je na wolność. 

Czy może każesz wydawać dziewczęta za mąż bez posagu i wykluczyć je od dziedziczenia?... 

Angielscy pisarze i moraliści udowodnili, że byłaby to, obok rozwodu, najpewniejsza rękojmia szczęścia w małżeństwie.

Czy chcesz powiedzieć, iż jakaś malutka Agar niezbędną jest w każdym stadle? Na to nie potrzeba specjalnej ustawy. Paragraf, który potępia wiarołomną żonę bez względu na miejsce zbrodni, mężczyznę zaś karze jedynie w wypadku skalania domu rodzinnego, zostawia pole dla pozadomowych przyjaciółek.

Sanchez napisał szczegółową rozprawę o małżeństwie z punktu konfesjonału; omówił każdy szczegół uciech małżeńskich, czy i o ile są one dozwolone i legalne; zakreślił wszystkie moralne, religijne i cielesne obowiązki; słowem, gdyby kto chciał dziś wydać na nowo tę olbrzymią księgę in folio, zatytułowaną "De Matrimonio", dzieło to zmieściłoby się ledwie w dwunastu naszych tomach.

Bezlik jurystów zgromadził skrzętnie konflikty zachodzące w małżeństwie. Istnieją nawet dzieła o kongresie prawniczym, poświęconym temu przedmiotowi. Legion lekarzy ogłosił niemniejszy legion dzieł o małżeństwie z punktu widzenia wiedzy i sztuki lekarskiej.

Czymże zatem może być w XIX wieku dzieło poświęcone fizjologii małżeństwa, jeśli nie mdłą kompilacją lub czczą gadaniną głupca, spisaną dla głupców? Oto już sędziwi kapłani, ująwszy w rękę złotą wagę, zważyli na niej najdrobniejsze wątpliwości; starzy, uczeni prawnicy, nałożywszy najsilniejsze okulary, zbadali i rozgraniczyli wszystkie zawikłania; starzy lekarze poprowadzili pewną ręką skalpel poprzez wszystkie rany; osiwiali sędziowie, zasiadłszy na wysokich krzesłach, osądzili wszystkie sporne kwestie; pokolenia całe przeciągnęły zostawiając za sobą echo okrzyków szczęścia lub rozpaczy; wiek każdy rzucił swój głos do urny; księgi, natchnione przez Ducha Świętego, i inne, spisane przez największych poetów i myślicieli, objęły wszystko, od Ewy do wojny trojańskiej, od Heleny do pani de Maintenon, od żony Ludwika XIV do La Contemporaine.

Czegóż więc chcesz ode mnie, Fizjologio?

Czy masz zamiar nakreślić szereg mniej lub więcej udanych obrazków, aby dowieść, iż pobudką małżeństwa u mężczyzny może być:

Ambicja: wypadki dobrze znane;

Brzydota: gdy mężczyzna obawia się, iż kiedyś mógłby się znaleźć bez kobiety;

Cnota: jak książę de St-Aignan, który nie mógł się zdobyć na popełnienie grzechu;

Dobroć: aby wydobyć dziewczynę z niewoli przykrej i despotycznej matki;

Energia młodej osoby, która upatrzyła sobie męża;

Fatalność; ależ zawsze!

Gniew: gdy się ktoś żeni, aby wydziedziczyć spadkobierców; 

Honor: gdy młoda panienka była nieco nieostrożna; 

Interes: to najczęściej; 

Kłopoty: znaczy spaść z deszczu pod rynnę; 

Lekkomyślność niedowarzonego studenta; 

Łakomstwo: aby zgarnąć majątek po starej babie; 

Miłość: aby się z niej tym pewniej wyleczyć; 

Naśladownictwo utartego zwyczaju; 

Obowiązki względem n a s z y c h dzieci; 

Proces: jako sposób ukończenia takowego; 

Rozsądek... to przytrafia się jeszcze doktrynerom; 

Starość: aby raz koniec zrobić; 

Testament: gdy zmarły wuj obciąży sukcesję obowiązkiem poślubienia kuzynki; 

Uraza do niewiernej kochanki;

Wdzięczność: przy czym oddaje się zazwyczaj więcej, niż się otrzymało; 

X: brakuje (może dlatego, iż tak rzadko figuruje na początku wyrazu, wzięto tę literę jako symbol niewiadomej); 

Yatidi, co oznacza po turecku godzinę spoczynku i wszystko, co jest z nią związane; Zakład: przykładem lord Byron... 

Ależ te wszystkie przypadki dostarczyły już tematu trzydziestu tysiącom komedii i stu tysiącom romansów. 

Fizjologio, po raz trzeci i ostatni, czego ty chcesz ode mnie?

Wszakże w tej kwestii wszystko jest wytarte bardziej niż bruk uliczny, pospolitsze niż kramy targowe. Małżeństwo to temat tak ograny jak figura Barabasza na przedstawieniach pasyjnych; wszystkie odwieczne refleksje, jakie z nim się łączą, walają się po literaturach całego świata; nie wpadniesz na pomysł tak rozsądny ani na koncept tak szalony, który by kiedyś nie znalazł już swego autora, wydawcy, księgarza i czytelnika. 

Pozwólcie mi się odezwać do was słowami Rabelais'go, naszego wspólnego patrona: "Jak się macie, dobrzy ludziska, niech was Bóg ma w swojej opiece. Gdzie jesteście? 

Nie mogę was dojrzeć. Poczekajcie, niech nawdzieję okulary. Aha, już was widzę. Wy wszyscy, wasze żony, dzieci, jesteście w dobrym zdrowiu? To mnie bardzo cieszy". Ale nie dla was piszę, moi drodzy. Skoro macie już dorosłe dzieci, nic nie mamy z sobą do mówienia.

"Aha, i wy tu jesteście, opilce znamienite, zacne podagryki, drapichrusty, wy, kochasie wymuskane, wy, co pantagruelizujecie przez cały dzień boży, co umiecie tak ładnie odmawiać wasze sprośne godzinki: do trzech razy, do sześci, do dziewięci, na nieszpory, na jutrznię, ile tylko się zmieści".

Nie do was to zwraca się ta. "Fizjologia małżeństwa", skoro nie jesteście żonaci. Czego wam i na przyszłość życzę, amen. "Nuże, wy! liżyobrazki, nabożnisie, obłudniki, świętoszki i inne takie ludzie, które przybrały twarze w maski, aby świat tumanić!... Precz mi stąd, lisy farbowane! Wynoście się, kapuściane głowy! Do kroćset diabłów, jeszcze was tu widzę!..."

Któż zatem zostanie ze mną, jeśli nie te dobre dusze, które jeszcze kochają starą wesołość? Nie one płaksy, które przy lada okazji lubią się mazać wierszem i prozą, które chcą odnaleźć własne mdłości w odach, sonetach i elegiach; nie te mydłki wykarmione na niebieskich migdałach; ale owi dawni kompani Pantagruela, którym nie trzeba dwa razy powtarzać, gdy chodzi o to, by sobie nieco podpić i podworować, którzy umieją znaleźć smak w książce Rabelais'go "O grochu ze słoniną, cum commento" albo w książce "O dostojeństwie rozporka", słowem, którzy cenią jeszcze te piękne stare dzieła, nie gardzące żadnego rodzaju tłustością, "letkie w dotknięciu, śmiałe w potykaniu".

Nie można się już śmiać z rządu, moi mili, odkąd znalazł sposób, by z nas wycisnąć tysiąc pięćset milionów podatku. Nasi zacni opaci i biskupi, mnichy i mniszeczki nie są jeszcze dość bogaci, aby warto było dobrać się do ich piwniczek; ale niech no nadciągnie święty Michał, który samego diabła przepędził z nieba, a wrócą jeszcze dawne dobre czasy. Tymczasem zostało nam we Francji jedno tylko małżeństwo, w którym można jeszcze znaleźć przedmiot do śmiechu. Uczniowie Panurga, was tylko chcę za czytelników. Wy jedni umiecie w porę wziąć książkę do ręki i w porę ją odłożyć, nie wydziwiać próżno, w pół słowa zrozumieć, o co chodzi, i wyssać pożywny szpik z kości pacierzowej.

Owi ludzie patrzący przez mikroskop, którzy widzą tylko jeden punkcik, owi mądrzy cenzorzy czyż naprawdę wszystko już powiedzieli i wszystko przepatrzyli? Czy zawyrokowali już ostatecznie, że książka o małżeństwie jest tak niemożebna do napisania, jak nie podobna ze stłuczonego garnka zrobić nowy?

- Tak, mości błaźnie. Ściskaj małżeństwo, ile ci się podoba, zawsze zeń wyjdzie tylko radość dla kawalerów, a strapienie dla mężów. To wieczysty morał. Milion zadrukowanych stronic nie wynajdzie innej treści. Jednakże spróbuję postawić mą pierwszą tezę: Małżeństwo jest walką na śmierć i życie, przed którą oboje małżonkowie proszą nieba o błogosławieństwo, gdyż chcieć kochać się wiecznie jest najzuchwalszym z zamiarów; jakoż walka rozpoczyna się niebawem, a zwycięstwo, to znaczy wolność, przypada zręczniejszemu z przeciwników. 

- Zgoda. Ale cóż w tym nowego? 

Zatem zwracam się do mężów świeżo, dziś lub wczoraj upieczonych; do tych, którzy, wychodząc z kościoła albo z urzędu gminnego, oddają się nadziei zachowania żony tylko dla siebie; do tych, u których czy to egoizm, czy jakieś nieokreślone uczucie powoduje, iż na widok nieszczęść bliźniego powiadają sobie: "Mnie się to nie trafi!" 

Zwracam się do tych marynarzy, którzy, choć widzieli moc statków idących pod wodę, mimo to puszczają się na morze; do dziarskich chłopców, którzy, sami rozbiwszy niejedną cnotę małżeńską, mimo to odważają się żenić. A oto mój temat, wieczyście nowy, wieczyście stary! Mężczyzna, młody lub starszy, zakochany lub nie, na mocy kontraktu wciągniętego bez zarzutu do ksiąg w kancelarii mera, w parafii i w niebiesiech, nabywa na własność młodą dziewczynę o długim, jedwabistym warkoczu, czarnych i wilgotnych oczach, mikroskopijnej nóżce, drobnych i delikatnych paluszkach, koralowych usteczkach, ząbkach lśniących jak kość słoniowa, pełnej a gibkiej kibici, wypieszczoną jak laleczka, powabną i drżącą ze wzruszenia; dziewczynę białą i niewinną jak lilia, a obsypaną przez naturę najbardziej kuszącymi ponętami. Długie, ciemne rzęsy przedziwnie łagodzą jarzący blask oczu; twarzyczka mieni się barwami białej i czerwonej kamelii; dziewicza płeć ledwie widocznym puszkiem przypomina owoc dojrzewającej brzoskwini; delikatna siatka żyłek zwiastuje ciepło krążące pod tą nieskalaną powłoką; cała postać pulsuje życiem i wabi życie ku sobie, oddycha rozkoszą i miłością, promieniuje naiwnością i wdziękiem. Młoda dziewczyna kocha męża lub bodaj wierzy, że kocha... On, zakochany, myśli w tej chwili: "Te oczy mnie tylko widzieć będą w całym świecie, pod moim tylko uściskiem zadrżą miłośnie te słodkie usteczka, dla mnie ta drobna rączka chowa drażniące skarby swych pieszczot, ja jeden poruszę westchnieniem to dziewicze łono, ja pierwszy obudzę do życia tę uśpioną duszę. Po tych jedwabnych puklach będą się ślizgać moje tylko dłonie, ja, w godzinie upojeń, składać będę na tej drżącej główce delikatne pocałunki.

Przy mym łożu każę czuwać śmierci i bronić jego nieskalanej czystości przed niegodnym rabusiem; ten ołtarz miłości spłynie krwią zuchwalca lub moją własną. Na nim spoczywa mój spokój, cześć, szczęście; od jego czystości zależy honor nazwiska i los moich dzieci; tego ołtarza bronić będę jak lwica młodych. Biada śmiałkowi, którego stopa naruszy moje legowisko!" Dobrze więc, odważny zapaśniku, z serca przyklaskujemy twemu postanowieniu. Do dziś żaden geometra nie odważył się na morzu małżeńskiego szczęścia wykreślić geograficznej szerokości i długości. Próżno wypytywałbyś osiwiałych mężów o niezliczone mielizny, rafy podwodne, skaliste wybrzeża, wichry, prądy i huragany, na których rozbiły się ich łodzie: milczą, tak wstyd im własnego pogromu. Brak więc dotąd mapy, brak busoli pielgrzymom żeglującym po morzu małżeństwa... to dzieło niech im posłuży za mapę i busolę. Nie mówiąc o pończosznikach i kupcach korzennych, iluż spotykamy ludzi, którzy tracą drogi czas na nieustanne odgadywanie ukrytych sprężyn, kierujących czynnościami kobiet? Czyż nie byłoby zatem aktem wysokiej filantropii ułożyć im, zgrupować w rozdziały i skatalogować wszystkie tajemne zagadki i zawikłania małżeństwa? Dobrze zredagowany spis rzeczy pozwoli im śledzić uderzenia serca własnych żon z taką samą ścisłością, z jaką tabliczka logarytmów wskazuje wyniki działań arytmetycznych.

I cóż wy na to przedsięwzięcie? Czy nie jest nowe i śmiałe? Czyż znalazł się kiedy filozof, który by uczył, jak powstrzymać kobietę od zdradzania męża? Czyż to nie będzie komedia nad komediami? Nowe speculum vitae humanae? To już nie owe jałowe roztrząsania, których bezcelowość wykazaliśmy przed chwilą. Dziś w dziedzinie nauk moralnych, jak w wiedzy ścisłej, świat żąda faktów, spostrzeżeń. Tych będziemy mieli zaszczyt dostarczyć. Zacznijmy więc od stwierdzenia stanu rzeczy; od ocenienia sił każdej ze stron walczących. Nim wyprowadzimy na plac urojonego szermierza, rozpatrzmy się w cyfrze nieprzyjaciół, policzmy tych kozaków, którzy chcą zalać jego maleńką ojczyznę.

Dalej więc w drogę z nami, kto łaska! Uśmieje się do syta, komu będzie do śmiechu. Podnoście kotwicę, rozpinajcie żagle! Oto punkt wyjścia naszej podróży: mały, okrągły punkcik. Znamy go, prawda? To już wielka korzyść; nie każdy pisarz mógłby powiedzieć to samo o swojej książce.

A jeśli przyjdzie nam ochota śmiać się wśród płaczu, a płakać wśród śmiechu, jak boski Rabelais pił wśród jedzenia, a jadł wśród picia; jeśli nam się spodoba pomieszać, na jednej stronicy, Heraklita z Demokrytem; jeśli sobie zadrwimy ze stylu i z kunsztownych okresów?... Co?... niech no ktoś z załogi spróbuje szemrać!... Hola! precz mi z pokładu, stare mózgownice sypiące trocinami! Precz z klasykami w powijakach! Do wody romantyków w śmiertelnych gzłach! i dalej! na pełne morze!...

Powie ktoś, iż przypominam owych jowialistów, którzy, krztusząc się już naprzód, mówią: ,,Opowiem wam historyjkę; zobaczycie, będziecie się pokładać ze śmiechu!..." Nie, moi państwo, nie pora na żarty, gdy mowa o małżeństwie. Nie widzicie, że autor ma zamiar roztrząsać małżeństwo poważnie, jako lekką chorobę, na którą wszyscy jesteśmy narażeni, i że ta książka ma być jej monografią?

- Dobrze, panie autorze, ale w takim razie przypominasz co najmniej owych pocztylionów, którzy, ledwie ruszyli palą raz po raz z bata dlatego jedynie, iż wiozą bogatych Anglików. Nie przebiegniesz ani pół mili w tym galopie, a już będziesz musiał zleźć z kozła, aby poprawić uprząż lub dać się wydychać koniom. Po cóż zatem dąć w surmy przed wygraną bitwą? Ejże, drodzy pantagrueliści, czyż nie wystarcza dziś nadąć się powodzeniem, aby je zdobyć w istocie? Czymże jest dziś wielkie dzieło, jeśli nie obszernie rozprowadzonym drobiazgiem? Czemuż nie miałbym sięgnąć po liście laurowe choćby po to, aby nimi ozdobić dobrze korzenną szyneczkę, po której tak miło przepłukać gardło winkiem. Chwilkę jeszcze, pilocie! Nie odbijaj od brzegu, nim się nie porozumiemy co do pewnej małej definicji. Czytelnicy, jeśli od czasu do czasu, nie częściej niż w życiu, spotkacie w tym dziele słowo c n o t a lub k o b i e t a c n o t l i w a, wiedzcie, iż słowo to nie oznacza tu nic więcej prócz owej przykrej łatwości, z jaką kobieta zamężna przechowuje skarby serca wyłącznie dla męża; chyba że to samo słowo spotkacie użyte w znaczeniu ogólnym, czego rozróżnienie zostawia się wrodzonej bystrości każdego.

ROZMYŚLANIE DRUGIE

STATYSTYKA MAŁŻEŃSKA

Od lat dwudziestu wysila się rząd, aby obliczyć, ile na cały obszar ziemi francuskiej przypada hektarów lasu, pola, winnic lub ugoru. Nie poprzestając na tym, stara się ustalić liczbę i gatunki wszelakiego bydła. Uczeni posunęli się jeszcze dalej: policzyli sągi drzewa, kilogramy mięsa, hektolitry wina, nawet ilość jaj i kartofli spożywanych codziennie przez ludność Paryża. Natomiast, rzecz dziwna, nie znalazł się jeszcze nikt, kto by, czy to w imię honoru małżeńskiego, czy w interesie kandydatów do tego świętego stanu lub z idealnych pobudek moralności i chęci doskonalenia instytucji spróbował ustalić liczbę uczciwych kobiet we Francji. Jak to? Więc ministerium francuskie mogłoby w razie potrzeby odpowiedzieć z całą ścisłością, ilu w danej chwili posiada ludzi pod bronią, ilu szpiegów, ilu urzędników, ilu uczniów w szkołach; natomiast, gdyby kto zapytał o liczbę cnotliwych kobiet... milczenie - próżnia! Przypuśćmy, że nagle królowi Francji przychodzi fantazja, by wśród poddanek poszukać sobie dostojnej małżonki? Cóż wtedy?! Rząd nie byłby w stanie przedstawić, nawet w przybliżeniu, liczby białych owieczek godnych zaszczytnego wyróżnienia, tak iż trzeba by się chyba uciekać do publicznego konkursu! Śmieszne, doprawdy.

Widocznie zatem, zarówno w naukach politycznych jak i moralnych, starożytni zostaną zawsze dla nas niedoścignionymi mistrzami. Historia poucza nas, iż kiedy Aswerus zapragnął pojąć żonę spośród cór Persji, wybrał Ester, jako najpiękniejszą i najcnotliwszą. Musieli zatem ministrowie znaleźć jakiś sposób, aby śmietankę najprzedniejszych dziewic perskich wydzielić z całej ludności kobiecej. Niestety, Biblia, zwykle tak ścisła i jasna w omawianiu kwestii małżeńskich, tym razem nie przekazała potomności owego procederu.

Spróbujmy zatem uzupełnić owo niezrozumiałe zaniedbanie rządu, ustalając liczebne stosunki płci żeńskiej we Francji. Wzywamy wszystkich przyjaciół moralności publicznej, aby śledzili bieg naszej pracy, i poddajemy pod ich sąd nasze metody. Obliczenia będziemy się starali prowadzić ściśle, lecz bez pedanterii, tak aby każdy z łatwością mógł za nami podążyć aż do celu. Ludność Francji obliczają powszechnie na trzydzieści milionów.

Niektórzy przyrodnicy twierdzą, iż liczba istot płci żeńskiej przewyższa cyfrę mężczyzn - lecz ponieważ nie brak i przeciwnych zapatrywań, przeto, posługując się rachunkiem prawdopodobieństwa, przyjmiemy piętnaście milionów jako liczbę kobiet we Francji. Z tej ogólnej sumy przyjdzie nam zaraz z początku odrzucić okrągłą liczbę dziewięciu milionów istot, które, jakkolwiek, biorąc rzecz powierzchownie, okazują pewne podobieństwo do kobiety, jednak po głębszej rozwadze musiały być z tego obliczenia wyłączone.

Oto powody:

Uczeni przyrodnicy określają nazwą C z ł o w i e k jedynie pewien gatunek rodzaju Dwurękich, ustalony przez Dumérila w "Zoologii analitycznej" na str. 16, a który to gatunek Bory -Saint-Vincent uważał za stosowne uzupełnić włączając weń grupę Orangów. Jakkolwiek jednak zoologowie widzą w pojęciu Człowieka jedynie zwierzę ssące o trzydziestu dwóch kręgach, posiadające kość gnykową i którego półkule mózgowe wyposażone są większą niż u innych ssawców ilością zwojów; Jakkolwiek nie uznają w łonie tego gatunku innych różnic, Jak tylko różnice wytworzone działaniem klimatu a dające podstawę do podzielenia gatunku Człowiek na piętnaście rożnych ras, o nazwach naukowych, których wyliczania możemy sobie oszczędzić - to jednak sądzimy, że i fizjologowi przysługuje prawo stworzenia działów i poddziałów, a to na podstawie stopnia inteligencji oraz pewnych specjalnych warunków moralnej i materialnej egzystencji. Przyznajemy zatem, iż owe dziewięć milionów istot, o których mowa, przedstawiają niewątpliwie na pierwszy rzut oka wszystkie cechy przypisywane gatunkowi ludzkiemu; stwierdzamy, iż posiadają wymaganą ilość kręgów, kość gnykową, jarzmową itp.; nie bronimy bynajmniej panom uczonym z Ogrodu Zoologicznego pomieścić je w rodzaju D w u r ę k i c h; ale widzieć w nich kobiety!... Nie, na to nasza ,,Fizjologia" nie zgodzi się nigdy. 

W naszych oczach i w oczach czytelnika, dla którego książka ta jest przeznaczona, kobieta stanowi nader rzadką odmianę gatunku Człowieka, o pewnych odrębnych cechach fizjologicznych. Odmiana ta jest rezultatem troskliwych i długowiekowych starań ludzkości; jest kosztownym owocem, jaki dzięki potędze złota i dobroczynnemu ciepłu cywilizacji udało się wyhodować. Poznać można kobietę po pewnych szczególnych właściwościach. Skóra jej jest biała, miękka i niezmiernie delikatna, toteż otacza ją drobiazgową czystością i staraniem. Palce jej lubią się przesuwać jedynie po miękkich, puszystych i pachnących przedmiotach. Podobna gronostajowi, jak on ginie niekiedy z bólu, gdy ktoś niebacznie splami jej białą tunikę. Lubi godzinami całymi gładzić długie i miękkie sploty swoich włosów i nasycać je odurzającym zapachem; lubi szlifować różowe paznokcie i wycinać je we wdzięczne formy migdałów, lubi często zanurzać w kąpieli delikatne członki. W nocy tylko najmiększe puchy służą jej za posłanie, we dnie najcenniejsze dywany, toteż horyzontalna pozycja jest przez nią ulubiona. 

Głos jej napawa dziwną słodyczą, ruchy czarują wdziękiem, wymowa odznacza się zadziwiającą płynnością. Stroni od uciążliwej pracy, a jednak mimo pozorów słabości są ciężary, które unosi i którymi igra ze zdumiewającą łatwością. Unika blasku słońca i chroni się przed nim za pomocą wymyślnych przyrządów. Chodzić - to dla niej już ciężkie utrudzenie; czy jada?  - to tajemnica; czy podlega innym ziemskim potrzebom? - to niezgłębiona zagadka. Istotą jej ciekawość: kto potrafi ukryć przed nią choćby najmniejszą drobnostkę, ten z łatwością ujmie ją w pułapkę, gdyż dusza jej w ciągłej jest pogoni za Nieznanem. Religia jej to miłość; podobać się temu, kogo kocha, to jej myśl wyłączna. Być kochaną - oto jedyny cel wszystkich jej czynności, jak jedynym celem każdego ruchu - wzbudzać pożądanie. Stąd myśl jej pracuje bez ustanku nad odkryciem coraz nowych sposobów błyszczenia. Potrafi żyć i poruszać się jedynie w atmosferze zbytku i wykwintu; dla niej to młoda Hinduska przędzie delikatny włos kóz tybetańskich; dla niej Tarara tka swoje przeźrocze gazy; dla niej w pracowniach Brukseli pomykają czółenka naładowane nitkami najcieńszego lnu; dla niej Visapur wydziera z łona ziemi najświetniejszym blaskiem migocące kamienie, a Sévres złoci misternie najbielszą glinkę porcelany. Ona to dniem i nocą przemyśliwa nad nowym strojem; życie spędza na krochmaleniu sukien i kunsztownym mięciu chusteczek. Wyświeżona i strojna, spieszy olśniewać oczy nieznajomych mężczyzn, których hołdy pochlebiają jej dumie, których pragnienia, przez nią obudzone, napawają ją rozkoszą, jakkolwiek ich osoby są jej zupełnie obojętne. Godziny wykradzione pielęgnowaniu własnego ciała lub rozkoszy spędza na śpiewaniu najsłodszych melodii; dla niej to Francja i Włochy tworzą swe cudne koncerty, a Neapol zaczarowuje w struny duszę drgającą harmonią. Oto istota, która jest królową świata, a niewolnicą własnego kaprysu. Obawia się małżeństwa, gdyż grozi zepsuciem figury, ale daje mu się ująć, ponieważ wabi obietnicą szczęścia. Jeśli ma dzieci, to sprawa czystego przypadku; skoro podrosną, starannie je ukrywa.

Czyliż te rysy, zaczerpnięte na los szczęścia z tysiąca innych, znajdziemy u owych istot o rękach czarnych jak ręce małpy, o skórze stwardniałej i popękanej jak stary pergamin, o twarzy spalonej żarem słonecznym i szyi pomarszczonej jak u starej indyczki? Ciało ich okryte łachmanami, glos szorstki i chrypliwy, spojrzenie tępe, woń odrażająca; w nieustannej myśli o kawałku suchego chleba, wciąż pochylone ku ziemi, okopują, włóczą, żną, wiążą, zbierają zboże, zaczyniają chleb, drą łyka; sypiają po jamach ledwie okrytych słomą, wspólnie z mężczyznami, dziećmi i bydłem domowym; skąd się biorą dzieci, tym sobie nie zaprzątają głowy. Płodzić ich jak najwięcej, aby jak najwięcej rzucić na pastwę nędzy i trudu - to całe ich zadanie; miłość - jeśli tu można mówić o miłości - i jest dla nich jedną z prac gospodarskich lub co najwyżej spekulacją.

Niestety! jeśli muszą istnieć na świecie sklepikarki, spędzające dzień cały na sprzedawaniu szmalcu i łojówek; żony rolników dojące krowy, nieszczęśnice zaprzęgnięte we wszelkich warsztatach jak bydło pociągowe lub dźwigające na plecach motykę, kosz lub worek; jeśli istnieje na świecie aż nazbyt liczny zastęp tych poziomych istot, dla których życie ducha, wykwint kultury, rozkoszne burze serca są na zawsze niedostępnym rajem, mamyż uznać je za kobiety dlatego, iż kaprys natury wyposażył je również kością gnykową i trzydziestoma dwoma kręgami? Niechże raczej pozostaną dla fizjologa w gatunku... Orangów! My przemawiamy tutaj tylko w imieniu tych i dla tych, którzy, wolni od trosk życia powszedniego, wszystek czas i siły duszy poświęcić mogą miłości; dla tych wybranych, w których beztroska i dobrobyt stworzyły szlachetny kult miłości; do tych uduchowionych, którzy posiedli na własność Chimery. Przekleństwo wszystkiemu, co nie żyje życiem ducha, wszystkiemu, co nie jest młodością i wdziękiem, co nie kipi ogniem namiętności! Oto jawny wyraz tajemnych uczuć naszych filantropów, o ile umieją czytać lub mogą jeździć własnym powozem. Zapewne, prawodawca, urzędnik, ksiądz lub poborca podatkowy mogą w tych dziewięciu milionach wyklętych przez nas istot widzieć jednostki administracyjne, wierne owieczki, podsądnych i podatników; ale człowiek uczucia, buduarowy filozof, zajadając ze smakiem pulchną bułeczkę, zasianą i zebraną przez te nieszczęsne istoty, wykluczy je jednak wraz z nami bezwarunkowo z gatunku Kobieta. Dla nas nie istnieje inna kobieta, jak tylko ta, która może nas natchnąć miłością, istota, którą wypielęgnowała kultura wieków i pomazała ją na kapłankę Myśli, a w której błogosławione próżniactwo rozwinęło potęgę wyobraźni; słowem, tylko ta istota, której dusza, śniąc o miłości, stwarza sobie obraz zarówno najwyższych rozkoszy duchowych jak fizycznego upojenia. 

Ścisłość nakazuje nam zaznaczyć, iż pośród owych dziewięciu milionów żeńskich pariasów znajduje się tu i owdzie jakieś kilka tysięcy dziewcząt, które kaprys Amora wyposażył skarbami wdzięków; te dopływają prędzej czy później do Paryża lub innych wielkich centrów i niejednokrotnie uda im się tam zdobyć przyzwoitą pozycję; lecz na te dwa lub trzy tysiące uprzywilejowanych przypada sto tysięcy innych, które marnieją w służbie lub staczają się na dno ostatecznego upadku. W każdym razie w obliczeniach naszych weźmiemy w rachubę owe Pompadurki w ludowym wydaniu. Tę pierwszą podstawę rachunku oparliśmy na statystycznym fakcie, że Francja liczy osiemnaście milionów ludzi biednych, dziesięć milionów mniej lub więcej zamożnych i dwa miliony bogatych. Istnieje zatem we Francji jedynie sześć milionów kobiet, które są, były lub będą przedmiotem uczuciowego zainteresowania mężczyzny. 

Poddajmy teraz tę elitę filozoficznemu rozumowaniu.

Bez zbytniej obawy protestów ośmielamy się przypuszczać, iż małżonkowie liczący wyżej dwudziestu lat pożycia pod wspólnym dachem śpią już zazwyczaj spokojnie, nie lękając się wtargnięcia pod ten dach miłości wraz ze skandalicznym procesem o naruszenie wiary. A zatem z owych sześciu milionów należy nam odciągn ląć około dwu milionów kobiet, bardzo skądinąd interesujących, gdyż, licząc z górą czterdzieści wiosen, niejedno na świecie widziały; ponieważ jednak zalety ich nie są zazwyczaj w stanie poruszyć niczyjego serca, nie wchodzą zatem w rachubę w obecnie nas zajmującej kwestii. Damy te, o ile nie zdołają utrzymać się na powierzchni dzięki szczególniejszym zaletom towarzyskim, stają się pastwą nudy, za którą idzie dewocja, pieski, kotki i inne namiętności, które obrażają już tylko Pana Boga. Obliczenia dokonane przez urząd statystyczny nakazują nam dalej odciągnąć z ogólnej cyfry dwa miliony dziewcząt, mniej lub więcej nieletnich. Stworzenia te, śliczne i miłe jak cukierki, rozpoczynają dopiero abecadło życia i bawią się niewinnie z rówieśnikami, nie przeczuwając, że ci mali mężczyźni, którzy są teraz przedmiotem ich śmiechu, staną się kiedyś przyczyną ich płaczu.

A teraz, z pozostałej cyfry dwóch milionów, któryż rozsądny człowiek nie pozwoli nam wyłączyć stu tysięcy biednych dziewcząt ułomnych, szpetnych, chorych, rachitycznych, skrofulicznych, ociemniałych, ubogich a starannie wychowanych, które to dziewczęta, pozostawszy w stanie panieńskim, nie mogą w żaden sposób stać się kamieniem obrazy dla świętych praw małżeństwa? Któż nam nie ustąpi drugich stu tysięcy: szarytek, tercjarek, zakonnic, nauczycielek, panien do towarzystwa, etc.? Zaokrąglimy jeszcze to świątobliwe zgromadzenie włączając w nie dość trudną do ścisłego określenia liczbę młodych dziewcząt, które już wyrosły z niewinnych zabaw wieku dziecięcego, lecz są zbyt młode, by już obrywać płatki pomarańczowego kwiatu. Wreszcie z owego półtora miliona istot, które ostały się na dnie probierczego tygielka, musimy odrzucić jeszcze pięćset tysięcy, która to liczba przypada na córki Baala, źródło rozkoszy dla ludzi mało wybrednych. W tę cyfrę zamkniemy, razem z nimi - i bez wielkiej obawy, aby się jedne od drugich zepsuły - damy na utrzymaniu, modystki, panny sklepowe, kelnerki, aktorki, śpiewaczki, chórzystki, baletniczki, figurantki, panny służące etc. Istoty te wzbudzają wprawdzie naokoło wiele namiętności, lecz uważałyby za wysoką niewłaściwość zawiadamiać mera, rejenta, księdza i cały tłum gapiów o dniu i godzinie, w której mają zamiar oddać się wybrańcowi serca. To postępowanie, słusznie potępiane przez świat, z natury wścibski i ciekawy, ma jednak tę zaletę, iż nie zobowiązuje ich w niczym względem danego mężczyzny, względem pana mera i względem Świetnego Sądu. Nie naruszając zatem w niczym publicznej przysięgi, kobiety te nie mają nic wspólnego z książką poświęconą wyłącznie legalnemu małżeństwu. Pomyśli niejeden z czytelników, iż nazbyt skąpo obliczono ten ostatni towar; być może; ale w takim razie cyfra ta, zbyt umiarkowana, wyrówna pozycje, które poprzednio mogły wydawać się komuś odmierzone zbyt hojnie. I tak, jeśli ktoś z miłości do bogatej wdowy zechce ją przemycić do pozostałego miliona, może ją śmiało urwać z pozycji sióstr miłosierdzia, panienek ułomnych lub figurantek Opery. Wreszcie, przyjęliśmy dla ostatniej kategorii cyfrę nie większą niż pięćset tysięcy, ponieważ, jak już mieliśmy sposobność napomknąć, liczbę tę powiększa znacznie zastęp rekrutujący się z owych dziewięciu milionów kobiet z prostego ludu. Z tej samej przyczyny pominęliśmy klasę robotniczą i drobny przemysł. Kobiety tych dwu grup społecznych są jedynie wyrazem usiłowań, jakie czyni dziewięć milionów Dwurękich rodzaju żeńskiego, aby się podnieść ku wyższym regionom cywilizacji. Bez tej drobiazgowej ścisłości w obliczeniach całe to statystyczne rozmyślanie mogłoby niejednemu z czytelników wydać się czczą zabawką. 

Myśleliśmy już, aby za pomocą jakiejś stutysięcznej grupki stworzyć rodzaj kasy amortyzacyjnej gatunku Kobieta, coś niby asylum dla kobiet, które popadną w stan przejściowy, np. dla wdów; ale po namyśle zdecydowaliśmy się operować okrągłymi cyframi. Nic łatwiejszego jak udowodnić ścisłość naszej analizy; wystarczy jedno zestawienie: Życie kobiety dzieli się na trzy okresy, rozgraniczone bardzo wyraźnie. Okres pierwszy zaczyna się w kolebce a kończy wiekiem kobiecej dojrzałości; drugi obejmuje cały czas, w którym kobieta zdatna jest do małżeństwa; trzeci wreszcie liczy się od krytycznego wieku, w którym natura, w sposób dość brutalny, nakazuje zmysłom milczenie. Te trzy okresy, równe mniej więcej co do czasu trwania, dzielą oczywiście i ogólną sumę kobiet na trzy prawie równe cyfry. Jeśli zatem pominiemy ułamki, których dokładne obliczenie zostawiamy uczonym matematykom, wypadnie, iż wśród sześciu milionów kobiet przypada dwa miliony na wiek od roku do osiemnastu lat, dwa miliony od osiemnastu do czterdziestu i dwa miliony kobiet starszych. Owe dwa miliony kobiet, wiekiem zdolnych do małżeństwa, podzielił kapryśny układ stosunków społecznych na trzy wielkie grupy, a mianowicie: te, które dla wyżej wyszczególnionych przyczyn za mąż nie wychodzą;  te, o których cnotę mężczyźni niewiele się troszczą, i wreszcie ów milion prawych małżonek, który ma być przedmiotem dalszych roztrząsań. Widzimy zatem z tego dość dokładnego zestawienia żeńskiej ludności, iż we Francji istnieje jedynie niewielkie, około miliona liczące stadko białych owieczek, do której to uprzywilejowanej obórki wszystkie wilki usiłują się zakraść.

Przesiejmy teraz jeszcze przez jedno sito ten milion kobiet, tak starannie już przebrany. Aby dojść do najściślejszego poglądu na to, w jakim stopniu mężczyzna może pokładać zaufanie we własnej żonie, przypuśćmy na chwilę, iż wszystkie te mężatki będą zdradzały mężów. Przyjmując dla naszych obliczeń tę hipotezę, musimy zaraz z początku odrzucić z naszego miliona jedną dwudziestą młodych osób, które, dopiero co wyszedłszy za mąż, przynajmniej przez czas jakiś zostaną wierne świętej przysiędze.

Następnie jedną dwudziestą kobiet w danej chwili chorych. Cyfra ta, którą potrącamy na rzecz cierpień ludzkich, z pewnością nie jest zbyt wygórowana.

Pewne skłonności, które podobno czynią kobietę obojętną na potęgę męskiego uroku, dalej zmartwienia, ciąża, brzydota okroją również jedną dwudziestą naszego miliona. Postanowienie wiarołomstwa nie wdziera się w serce kobiety jak kula pistoletowa. Choćby nawet wzajemna sympatia zrodziła miłość od pierwszego spojrzenia, zawsze kobieta musi przebyć wewnętrzną walkę, która, zależnie od trwania, wyłączy ją na czas jakiś z ogólnej sumy niewierności. Sądzę, iż obrazilibyśmy uczucia wstydu niewieściego we Francji, gdybyśmy w tym kraju, tak pełnym wojennego ducha, chcieli wyrazić czas tych rozpaczliwych walk w cyfrze jednej dwudziestej ogólnej sumy kobiet; aby więc tę pozycję zaokrąglić, przypuśćmy, iż niejedna z owych poprzednio obliczonych kobiet chorych nawet wśród flaszeczek z lekarstwami nie rozstaje się ze swym ukochanym i że wreszcie odmienny stan kobiety nie zdoła niekiedy odstraszyć zapamiętałego amanta. W ten sposób uzyskaną nadwyżkę oddajemy chętnie na rzecz walczących bohaterek niewieściej cnoty.

Z tych samych przyczyn nie śmielibyśmy podsuwać, iż kobieta opuszczona przez kochanka znajdzie natychmiast hic et nunc drugiego; jednak ten czas ugoru, z natury rzeczy krótszy niż poprzedni, obliczymy na jedną czterdziestą.

Te wykluczenia uszczuplą ogólną sumę do cyfry ośmiuset tysięcy kobiet, które w danej chwili zdolne są do naruszenia wiary małżeńskiej.

A teraz któż nie pragnąłby uwierzyć, iż te wybrane kobiety są i pozostaną cnotliwe? Czyż nie są kwiatem ludności całego kraju? Czyż nie olśniewają młodością, wdziękiem, życiem i miłością? Wierzyć w ich cnotę to nasza religia społeczna, gdyż one są ozdobą świata i chwałą Francji. Obecnie zadaniem naszym będzie oznaczyć w tonie tego miliona: liczbę tzw. kobiet przyzwoitych; liczbę kobiet cnotliwych.

Zbadanie tej kwestii i oznaczenie tych dwóch kategorii wymaga jednak osobnych rozmyślań, które będą niejako uzupełnieniem niniejszego.

ROZMYŚLANIE TRZECIE

O KOBIECIE PRZYZWOITEJ

Poprzednie rozmyślanie doprowadziło nas do pewnika, iż posiadamy we Francji przybliżoną sumę miliona kobiet mających wyłączny przywilej wzbudzania uczuć, do których szanujący się mężczyzna przyznaje się bez wstydu lub które z przyjemnością ukrywa. Wśród tego zatem miliona kobiet musimy, wziąwszy w rękę latarnię Diogenesa, odbyć przechadzkę, aby określić w naszym kraju liczbę kobiet, które zalicza się do "przyzwoitych". Poszukiwanie to sprowadzi nas na chwilę z drogi suchych cyfr i obliczeń. Dwóch wykwintnie ubranych młodych ludzi, których wcięta figurka i zaokrąglone ramiona przypominają drewnianego chłopka do ubijania bruku, których trzewiki nieskazitelną elegancją świadczą, iż wyszły z ręki pierwszorzędnego szewca, spotyka się pewnego poranku na bulwarze, tuż koło pasażu Panoramy.

- A to ty?

- Tak, to ja. Podobny jestem, prawda?

I obaj parskają śmiechem, mniej lub więcej inteligentnym, zależnie od natury dowcipu, który zagaił rozmowę.

Następnie, skoro się już obrzucą badawczym spojrzeniem żandarma, który w myśli porównywa daną osobę z listem gończym, skoro stwierdzą u siebie wzajem dostateczną świeżość rękawiczek, kamizelek i staranność w zawiązaniu krawata, skoro się upewnią, iż wedle wszelkiego prawdopodobieństwa żaden z nich nie popadł w nędzę lub nieszczęście, wówczas ujmują się pod ręce i (przyjąwszy, że spotkali się koło Variétes) jeszcze nie zdążyli dojść do Frascati, kiedy już padło z ich ust wzajemne zapytanie, w formie zazwyczaj dość jaskrawej, a którego złagodzony przekład brzmi jak następuje:

- I cóż? Z kimże obecnie...? Z zasady jest to zawsze zachwycająca kobieta. Któryż z paryskich pielgrzymów, lubiących godzinami błądzić po tym kochanym bruku, nie chwytał mimo woli uchem owych tysięcy słów i zdań, rzucanych przez przechodniów i przelatujących w powietrzu niby kule na polu bitwy? Komuż nie utkwił w pamięci ten lub inny z owej niezliczonej ilości wyrazów, zamarzłych, jak u Rabelais'go, w powietrzu? Ale ludzie przeważnie krążą po ulicach tak samo, jak jedzą, jak żyją - nie myśląc o tym. Niewielu jest dość wrażliwych melomanów, dość bystrych fizjonomistów, którzy by umieli rozpoznać tonację tych oderwanych nut, którzy by byli zdolni wyczuć namiętności, jakich te nuty są wykrzyknikiem.

Och! błądzić po ulicach Paryża! - cóż za czarowne i rozkoszne zajęcie! Wałęsać się to cała umiejętność, to istna gastronomia oka. Przechadzać się - to wegetacja; wałęsać się - to życie. Młoda i piękna kobieta, pożerana na ulicy parą gorejących oczu, mogłaby za to żądać wynagrodzenia z daleko większą słusznością niż ów właściciel garkuchni, który chciał ściągnąć dwadzieścia groszy z limuzyńskiego chłopka za to, iż ten szeroko rozdętymi nozdrzami chciwie wciągał pożywne zapachy potraw. Wałęsać się znaczy rozkoszować się, bawić się zbieraniem myśli i spostrzeżeń; podziwiać wspaniałe obrazy miłości, nieszczęścia lub radości życia; przenikać jednym spojrzeniem tysiące egzystencyj; znaczy, dla młodego, wszystkiego pragnąć, wszystko posiadać; dla starca - żyć życiem młodych, wcielać się w ich pragnienia. Ileż tedy odpowiedzi nie zdarzyło się usłyszeć wałęsającemu się po Paryżu artyście na owo kategoryczne zapytanie, na którym stanęliśmy przed chwilą!

- Ma trzydzieści pięć lat, ale nie dałbyś jej dwudziestu! - opowiada z błyszczącymi oczyma kipiący życiem i młodością chłopak, który, świeżo wypuszczony z ławki szkolnej, pragnąłby, jak Cherubin, cały świat kobiet przycisnąć do piersi.

- A cóż ty sobie myślisz? Ma batystowe peniuary i pierścionki z brylantami! - odpowiada dependent notarialny.

- Ma powóz i konie, i lożę w Komedii Francuskiej! - objaśnia z dumą młody oficerek.

- Co, ja!? - woła inny, nieco starszy, jak gdyby odpowiadając na słowa powątpiewania. - Ależ nie kosztuje mnie ani grosza! Przy moich kwalifikacjach! Czyżbyś ty już był w tym położeniu, szanowny przyjacielu?

Tu następuje lekkie uderzenie dłonią po brzuszku towarzysza.

- Och - mówi drugi - nie możesz sobie wyobrazić, jak ona mnie kocha! Ale też ma męża największego cymbała w świecie! Ach, mój drogi, Buffon opisał po mistrzowsku wszelkie rodzaje zwierząt, ale to dwunogie stworzenie zwane mężem...

Jak miło usłyszeć coś w tym rodzaju, kiedy się jest żonatym!...

- Och, mój drogi, jak anioł!... - oto odpowiedź na jakieś zapytanie, dyskretnie szepnięte do ucha.

- Czy możesz mi powiedzieć, jak się nazywa, lub pokazać mi ją przynajmniej?

- Och, za nic w świecie! Przecież to przyzwoita kobieta.

Gdy studentowi uda się nawiązać romansik z kelnerką, wówczas opowiada o niej z dumą i prowadzi kolegów na śniadanie do jej stolika. Jeśli młody człowiek pała miłością do kobiety, której mąż prowadzi handel jakimś pospolitym towarem, wówczas odpowie rumieniąc się: "To żona pończosznika, kupca korzennego, subiekta", itd.

Ale natychmiast po tym przyznaniu się do miłości w podrzędniejszej sferze, miłości, która urodziła się i wzrosła pośród głów cukru, paczek cynamonu lub flaneli, następuje zawsze pompatyczne wysławianie zamożności damy: tylko mąż zajmuje się handlem, jest bardzo bogaty, ma śliczne meble; Ona odwiedza kochanka w domu, ma kaszmirowy szal, willę, itd. Słowem, zakochany młody człowiek znajdzie zawsze pod ręką niezbite dowody, aby wykazać, iż jego ideał stanie się już w najbliższej przyszłości przyzwoitą kobietą, o ile nie jest nią dotychczas. To rozróżnienie, będące wytworem towarzyskich wyrafinowań, stało się równie nieuchwytne do sformułowania jak owa delikatna linia, od której zaczyna się d o b r y t o n

 Cóż określamy zatem pojęciem p r z y z w o i t e j k o b i e t y?

Kwestia ta pozostaje w tak ścisłym związku z ambicją kobiet, próżnością kochanków, a nawet mężów, iż ważność jej każe nakreślić tutaj kilka zasadniczych prawideł, będących wynikiem długiej i sumiennej obserwacji. Nasz milion uprzywilejowanych główek kobiecych stanowi całą masę istot powołanych do zyskania zaszczytnego tytułu przyzwoitej kobiety, jednakże, jak mówi Pismo, wielu jest powołanych, ale mało wybranych. Zasady wyboru mieszczą się w następujących pewnikach:

AFORYZMY

I

Przyzwoita kobieta jest bezwarunkowo mężatką.

II

Przyzwoita kobieta nie przekroczyła lat czterdziestu.

III

Kobieta zamężna, której względy są d o n a b y c i a, nie jest przyzwoitą kobietą.

IV

Kobieta zamężna, która posiada własny powóz, jest przyzwoitą kobietą.

V

Kobieta, która sama zajmuje się kuchnią, nie jest przyzwoitą kobietą.

VI

Żona człowieka, który doszedł do dwudziestu tysięcy franków rocznej renty, jest kobietą przyzwoitą bez względu na to, jaki rodzaj zatrudnienia był podstawą majątku.

VII

Kobieta, która mówi dzień powszechny zamiast dzień p o w s z e d n i, gorąc zamiast gorąco, która mówi o mężczyźnie: f a c e t, nie może być nigdy przyzwoitą kobietą, chociażby posiadała największy majątek.

VIII

Kobieta przyzwoita musi znajdować się w położeniu materialnym pozwalającym kochankowi mniemać, iż nigdy nie stanie mu się ciężarem.

IX

Kobieta, która mieszka na trzecim piętrze (z wyjątkiem ulic de Rivoli i de Castiglione), nie jest przyzwoitą kobietą.

X

Żona bankiera liczy się zawsze do kobiet przyzwoitych; natomiast kobieta zasiadająca za kontuarem jest przyzwoitą kobietą tylko wówczas, o ile mąż prowadzi bardzo rozległe przedsiębiorstwo i o ile mieszkanie nie znajduje się tuż nad sklepem.

XI

Niezamężna siostrzenica biskupa, mieszkająca pod jego dachem, może być do pewnego stopnia uważana za przyzwoitą kobietę, ponieważ, jeśli ma stosunek miłosny, zmuszona jest oszukiwać wuja.

XII

Kobietą przyzwoitą jest ta, którą mężczyzna obawia się narazić.

XIII

Żona artysty jest zawsze przyzwoitą kobietą. Stosując te pewniki, nawet mieszkaniec najzapadlejszej prowincji potrafi rozwiązać wszystkie trudności, jakie mu się zdarzy napotkać w tym przedmiocie. Aby kobieta mogła nie zajmować się kuchnią, aby posiadała wykwintne wychowanie, umiejętność zalotnego operowania wdziękami, aby mogła godziny całe spędzać w buduarze, leżąc rozkosznie na miękkiej kanapce i żyjąc życiem ducha, na to musi posiadać na prowincji co najmniej sześć tysięcy, w Paryżu zaś dwadzieścia tysięcy franków rocznego dochodu. Te dwie graniczne cyfry wskażą przypuszczalną liczbę przyzwoitych kobiet, jaką znajdziemy wśród owego miliona, który stanowi rezultat brutto naszej statystyki. 

A zatem:

trzysta tysięcy odbiorców, po półtora tysiąca franków każdy, przedstawiają całą sumę pensji, rent dożywotnich i wieczystych, wypłacanych przez skarb państwa, łącznie już z sumą renty hipotecznej; trzysta tysięcy właścicieli liczących po trzy tysiące pięćset franków rocznie stanowi cały dochód posiadłości ziemskiej; 

dwieście tysięcy osób pobierających po tysiąc pięćset franków rocznej pensji wyczerpie nam cały budżet państwowy wraz z budżetem gmin i departamentów, po odliczeniu długu państwowego, funduszów kleru i kosztów utrzymania naszych bohaterów pobierających po pięć su dziennie oraz kosztów ich uzbrojenia, bielizny, prowiantu itd.; dwieście tysięcy majątków po dwadzieścia tysięcy franków, umieszczonych w obrotach handlowych, przedstawiają całą sumę kapitału, jaką przemysł może rozporządzać we Francji. 

Oto i nasz milion mężów. 

Ale iluż spomiędzy owych trzystu tysięcy rentierów figuruje w Wielkiej Księdze lub gdzie indziej, z sumą ledwie dziesięciu, pięćdziesięciu, stu, dwustu, trzystu, wreszcie sześciuset franków rocznej renty? 

Iluż właścicieli ziemskich płaci nie więcej niż pięć, dziesięć, sto, dwieście lub dwieście osiemdziesiąt franków podatku? 

Iluż jest urzędników, których uposażenie nie przekracza sumy sześciuset franków? 

Iluż mamy kupców rozporządzających fikcyjnym kapitałem; owych mistrzów obrotności, którzy, bogaci jedynie kredytem a bez grosza gotówki, podobni są do sita, przez które przesiewa się złoto Paktolu, iluż przemysłowców, których cały rzeczywisty kapitał wynosi tysiąc, dwa, cztery, pięć tysięcy franków? Przemyśle - cześć ci! 

Rozdajmy więcej szczęścia, niż go jest naprawdę na świecie, i podzielmy nasz milion na dwie połowy. Pięćset tysięcy stadeł posiadać będzie od stu franków do trzech tysięcy franków rocznej renty, pięciuset zaś tysiącom kobiet przyznamy owe warunki, jak widzieliśmy niezbędne, aby stanąć w rzędzie przyzwoitych kobiet. 

Według obliczeń, którymi zakończyliśmy poprzednie rozmyślanie statystyczne, wypadnie potrącić z tej sumy sto tysięcy jednostek; możemy zatem uważać za fakt matematycznie udowodniony, iż Francja liczy ledwie czterysta tysięcy kobiet, których posiadanie może dostarczyć owych wybrednych i rozkosznych upojeń, jakich mężczyzna o wybrednym smaku poszukuje w miłości. W tym miejscu musimy wtrącić małą uwagę pod adresem adeptów, dla których przeznaczone jest to dzieło. Miłość, w naszym pojęciu, nie składa się jedynie z kilku ukradkowych rozmów, natarczywych próśb i nalegań, kilku nocy upojeń i mniej lub więcej umiejętnych pieszczot oraz owego odruchu miłości własnej zwanego zazdrością. Naszych czterysta tysięcy kobiet nie należy z pewnością do rzędu tych, o których można powiedzieć: "Najpiękniejsza dziewczyna pod słońcem nie może dać więcej, niż posiada". Och, nie! Kobiety, o których mówimy, obdarzone są hojnie całym bogactwem skarbów, które czerpią z naszej rozpalonej wyobraźni, i, przeciwnie, umieją sprzedać bardzo drogo to, czego nie posiadają, aby wynagrodzić powszedniość tego, co mają do oddania.

Czyliż całując rękawiczkę gryzetki potrafiłbyś odczuć większą sumę szczęścia, niźli go dać jest w stanie owo pięciominutowe zadowolenie zmysłów, które znajdziesz w objęciach pierwszej lepszej?

Czy może pogwarka ze sklepową dziewczyną potrafi obudzić w tobie nadzieję jakichś nieziemskich rajów? W stosunku z kobietą niżej od ciebie położoną wszystkie rozkosze miłości własnej są po jej stronie. Ty sam nie masz poczucia szczęścia, jakie dajesz.

Inna rzecz w stosunku z kobietą stojącą wyżej od ciebie majątkiem lub pozycją: tu podrażnienia próżności są olbrzymie i obustronne. Mężczyzna nigdy nie zdoła podnieść kochanki do siebie; natomiast kobieta faktem swego wyboru stawia kochanka tak wysoko, jak stoi ona sama. "Ja mogę rodzić książąt, gdy książę możesz płodzić jedynie bękartów!" - oto tryskająca prawdą odpowiedź.

Jeśli miłość jest pierwszą z namiętności, to dlatego, iż gra na wszystkich równocześnie. Większy lub mniejszy stopień uczucia zależy od ilości strun, trącanych w naszym sercu paluszkami pięknej kochanki.

Biron, syn złotnika, wstępujący w łoże księżnej Kurlandii i podsuwający jej do podpisu akt, mocą którego staje się panem kraju, zostawszy wprzód panem serca młodej i pięknej władczyni, oto typ szczęścia, jakiego ma dostarczyć swoim kochankom naszych czterysta tysięcy kobiet.

Aby móc kroczyć, jak po gładkiej posadzce, po masie głów tłoczących się w salonie, trzeba zostać koniecznie wybrańcem jednej z tych kobiet na świeczniku. A któż z nas nie marzy w skrytości o panowaniu, o władzy?

Ku tej zatem najświetniejszej cząstce narodu zmierzać będą ataki wszystkich mężczyzn, którym wychowanie, zdolności lub zręczność dają prawo grać jakąś rolę w owej uprzywilejowanej warstwie stanowiącej czoło społeczeństwa; w tej klasie jedynie znajduje się kobieta, której serca i cnoty nasz symboliczny Mąż postanowił bronić do upadłego.

Czy te uwagi, odnoszące się do wyboru arystokracji niewieściej, znajdą zastosowanie i w innych warstwach, czy nie - cóż to znaczy? To, co jest prawdziwe dla tych kobiet, tak wykwintnych w ułożeniu, wysłowieniu i myślach, kobiet, u których wychowanie rozwinęło zamiłowanie do sztuki, zdolność zastanawiania się, czucia, uświadamiania wrażeń, które posiadają tak wydelikacone poczucie form i zwyczajów i dyktują prawa życiu towarzyskiemu Francji - to samo musi być trafne dla kobiet wszystkich ras i narodów. Człowiek o wyższym umyśle, dla którego książka ta jest przeznaczona, posiada niezawodnie pewną optykę myślową, która pozwoli mu odmierzyć nasilenie światła dla każdej klasy ludności i ocenić, w jakich strefach cywilizacji dane spostrzeżenie nie traci jeszcze swej mocy.

Czy nie jest teraz, z punktu widzenia moralności, rzeczą pierwszorzędnego znaczenia określić liczbę cnotliwych kobiet, która może się mieścić wśród tych czarujących istot? Czyż to nie jest kwestia wprost matrymonialno-narodowa?

ROZMYŚLANIE CZWARTE

O KOBIECIE CNOTLIWEJ

Jądro rzeczy leży może nie w zagadnieniu, ile jest cnotliwych kobiet, ale raczej w pytaniu, czy przyzwoita kobieta może pozostać cnotliwą.

Aby lepiej rozjaśnić ten zasadniczy punkt, odbądźmy z kolei szybki przegląd męskiej ludności. Z piętnastu milionów mężczyzn odrzućmy od razu dziewięć milionów Dwurękich o trzydziestu dwu kręgach i weźmy pod skalpel analizy tylko pozostałe sześć milionów. Wprawdzie z łona tej fermentującej masy społecznej wyskakują nierzadko postacie, jak Marceau, Masséna, Rousseau, Diderot, Rollin; tutaj jednakże z rozmysłu popełniać będziemy niedokładności. Zobaczymy, jak te świadome błędy rachunku całym ciężarem padną na jego wynik, aby tym mocniej potwierdzić straszliwe rezultaty, które nam odsłoni poznanie mechanizmu publicznych namiętności.

Z sześciu milionów uprzywilejowanych odrzucimy trzy miliony starców i dzieci.

Ta sama pozycja (mógłby ktoś zrobić uwagę) wynosiła u kobiet cztery miliony. Nierówność ta, jakkolwiek na pozór dziwna, łatwa jest do umotywowania. Przeciętnym wiekiem, w którym kobieta wstępuje w związki małżeńskie, jest rok dwudziesty; po czterdziestce zaś zazwyczaj stracona jest dla miłości. Otóż sądzimy, iż niejednemu dziarskiemu chłopakowi zdarza się już w siedemnastej wiośnie mocno nadwyrężyć pergamin kontraktów małżeńskich, i to właśnie najdawniejszych, jak szepcą skandaliczne kroniki. Sądzimy dalej, iż mężczyzna w pięćdziesięciu dwu latach przedstawia może groźniejsze niż kiedykolwiek niebezpieczeństwo dla cnoty. W tym pięknym okresie życia rozporządza on i całym drogo nabytym doświadczeniem, i całą sumą środków materialnych, jakie mu były w życiu przeznaczone. Namiętność, której wir go pochwycił, jest może ostatnią w jego życiu; toteż jest on nieubłagany i silny jak człowiek tonący, unoszony prądem i chwytający się młodej gałązki wierzbowej, zielonej jeszcze i giętkiej.

XIV

Fizycznie mężczyzna dłużej jest mężczyzną niż kobieta kobietą. Odnośnie do małżeństwa różnica czasu między okresem, w którym mężczyzna istnieje dla miłości, a odpowiednim okresem u kobiety wynosi zatem około lat piętnastu. Różnica ta odpowiada trzem czwartym czasu, przez który kobieta niewiernością swą może unieszczęśliwiać strapionego małżonka. Reszta jednak wykluczeń, jakie wypadnie uskutecznić na ogólnej sumie mężczyzn, wykaże różnicę zaledwie jednej szóstej, w porównaniu z tą, jaka wynikła z analogicznych odliczeń u kobiet.

Kalkulacje nasze są wielce skromne i ostrożne. Co zaś do przyczyn naszego postępowania, są one tak oczywiste, iż jedynie żądza idealnej ścisłości i chęć uprzedzenia wszelkiej krytyki skłania nas do rozwinięcia takowych.

Faktem udowodnionym dla każdego filozoficznego umysłu, jeśli posiada przy tym choć trochę poczucia rachunkowości, jest, iż Francja liczy przybliżoną cyfrę trzech milionów mężczyzn w wieku od lat siedemnastu do pięćdziesięciu dwóch, wszystkich pełnych życia, obdarzonych wilczymi zębami, wilczym apetytem i przemyśliwających dniem i nocą, jakby swój głód zaspokoić. Poprzednie spostrzeżenia pozwalają wyłączyć z tej cyfry milion mężczyzn żonatych. Przyjmijmy na chwilę, że ci, zadowoleni i szczęśliwi, podobni naszemu wzorowemu mężowi, ograniczają się wyłącznie do miłości małżeńskiej. 

Ale za to z naszych dwóch milionów kawalerów żaden nie potrzebuje mieć ani pięć su renty, aby pretendować do miłości; 

ale - aby zakłócić spokojny sen małżonka, wystarczy dla mężczyzny mieć silne postanowienie i głowę na karku; 

ale - do tego nie jest potrzebna mężczyźnie ani uroda, ani kształty Apollina; 

ale - byleby miał trochę sprytu, przyzwoity wygląd i umiał się znaleźć w sytuacji, żadnej kobiecie nie przyjdzie na myśl pytać go, skąd przybywa, lecz dokąd chce dojść; 

ale - urok młodości jest jedynym paszportem, o jaki miłość pyta; 

ale - frak skrojony przez Buissona, rękawiczki od Boivina i para zgrabnych bucików, których szewc, z pewnym niepokojem w duszy, dostarczył na kredyt, do tego dobrze zawiązany krawat wystarczą w zupełności, aby mężczyznę uczynić królem salonu; 

ale - jakkolwiek zapał do epoletów i galonów ostygł znacznie, czyż armia nie stanowi sama przez się licznego a groźnego zastępu rycerzy miłości? Nie wspominam już Eginharda, bo ten piastował urząd prywatnego sekretarza, ale czyż nie czytaliśmy świeżo wiadomości o niemieckiej księżniczce, która prostemu porucznikowi kirasjerów zapisała cały majątek? Ależ rejent z małego miasteczka, który siedząc gdzieś w zapadłym kącie sporządza ledwie trzydzieści sześć aktów w ciągu roku, posyła już syna do Paryża, aby tam skończył prawo; fabrykant pończoch pragnie, aby jego potomek był rejentem, adwokat przeznacza swego do urzędu; sędzia chce zostać ministrem, aby znów synowi zapewnić godność para. Żadna epoka nie znała tak ogólnej i tak palącej żądzy wykształcenia. Dzisiaj we Francji już nie dowcip jest rzeczą tak powszechną, że można by nim brukować ulice, ale talent i wiedza. Przez wszystkie szczeliny ustroju wciskają się różnobarwne kwiaty, podobne tym, które z powiewem wiosny wykwitają na wpół walących się murach; w piwnicach nawet dobywają się z popękanych sklepień młode pędy, których wyblakłe barwy mienią się w żywą zieloność, skoro padną na nie promienie oświaty. Od czasu tego kolosalnego wybujania myśli, tego płodnego i powszechnego przenikania światła nie spotyka się już prawie wyższości umysłowej, gdyż każda jednostka zamyka w sobie całą sumę wiedzy danej epoki. Otacza nas tłum żywych encyklopedii, które chodzą, myślą, działają i walczą o miejsce. Stąd te straszne zderzenia pnących się ku górze ambicji i pożerających namiętności; aby je pomieścić, trzeba nam już nowych światów; trzeba nam nowych ulów, gotowych przyjąć wszystkie te roje, a przede wszystkim - potrzeba mnóstwa ładnych kobiet.

Ale - choroba wreszcie, która może powalić mężczyznę na łoże boleści, nie czyni uszczerbku w ogólnej sumie bilansu. Ku naszemu wiecznemu wstydowi, nigdy kobieta nie jest tak do nas przywiązana, jak wówczas, gdy cierpimy.

Po tej refleksji wszystkie epigramy zwrócone przeciw płci słabej (określenie "płeć piękna" jest nazbyt zużyte), powinny by złamać ostrza swych pocisków i rozpłynąć się w czułych madrygałach!... Każdy mężczyzna powinien by sobie powiedzieć, że jedyną cnotą kobiety jest kochać, że wobec tego wszystkie kobiety są nadziemsko cnotliwe, i na tym zamknąć książkę i dalsze rozmyślania. Ach, któż z was nie przypomni sobie w życiu owej czarnej i ponurej godziny, kiedy, osamotniony i cierpiący, przeklinając ludzkość w ogóle, a przyjaciół w szczególności, zniechęcony, chory i pełen myśli o śmierci, z głową złożoną na nieznośnie rozgrzanej poduszce, wyciągnięty na prześcieradle, którego fałdy wbijają mu się w ciało, wodził szeroko otwartymi oczyma po zielonym obiciu pustej izdebki? Komuż z was nie stanie w pamięci ten obraz, jak Ona, uchylając drzwi bez szelestu, wsuwa młodą, jasną główkę, tak uroczą w oprawie złotych loków i świeżutkiego kapelusza, podobna gwieździe oświecającej mroki burzliwej nocy, uśmiechnięta, na wpół strapiona a na wpół szczęśliwa i biegnąca prosto ku tobie!

- Jakim cudem ty tutaj! Co powiedziałaś mężowi? - pytasz.

Mąż!! i oto jesteśmy na pełnym morzu naszego przedmiotu.

XV

Pod względem moralnym mężczyzna jest dłużej i częściej mężczyzną niż kobieta kobietą. Jednak, z drugiej strony, musimy wziąć pod uwagę, iż pośród owych dwóch milionów bezżennych znajdziemy sporo nieszczęśliwców, u których przygnębienie marnością położenia jako też wytężona praca tłumi pragnienie miłości;

że nie wszyscy młodzi ludzie ukończyli szkoły; że mamy sporo rękodzielników, lokajów (książę de Gévres, bardzo brzydki i niepokaźny, przechadzając się pewnego dnia po parku w Wersalu, spostrzegł kilku wspaniale zbudowanych lokajów i rzekł do przyjaciół : "Patrzcie tylko, jak my porządnie odrabiamy tych gałganów, a jak oni nas!..."), budowniczych, przemysłowców, subiektów, pochłoniętych jedynie myślą o pieniądzu; 

że trafiają się mężczyźni, których brzydota i niezdarność doprawdy przewyższają intencje Stworzyciela; 

że bywają znów inni, których można by porównać do orzechów wewnątrz pustych; 

że stan duchowny przestrzega na ogół czystości; 

że istnieją mężczyźni, którym okoliczności nigdy nie pozwolą dostać się do tej błyszczącej sfery, w której obracają się przyzwoite kobiety, czy to z braku potrzebnego rynsztunku, czy dla nieśmiałości, czy wreszcie z braku przewodnika, który by ich wprowadził. 

Ale pozwólmy każdemu mnożyć do woli sumę wyjątków podług własnego uznania i doświadczenia życiowego (gdyż celem książki jest przede wszystkim pobudzić do myślenia) i od jednego zamachu przepołówmy naszą sumę, przyjmując, iż tylko jeden milion serc będzie godny, aby złożyć swe hołdy pod stopy przyzwoitych kobiet: cyfra ta wyrażać będzie mniej więcej liczbę mężczyzn wysuwających się na czoło w jakimkolwiek kierunku. Wprawdzie wyższość umysłowa nie jest niezbędnym talizmanem do zdobycia kobiety, ale, jeszcze jeden raz, zróbmy w rachunku ustępstwo na korzyść cnoty. 

A teraz, jeżeli zechcemy przysłuchać się pogawędkom naszych sympatycznych kawalerów, każdy z nich znajdzie do opowiedzenia sporą ilość awanturek, naruszających w sposób bardzo dotkliwy honor przyzwoitych kobiet. Okażemy wielką wstrzemięźliwość, jeśli przyjmiemy tylko trzy miłostki na każdego mężczyznę; ale o ile jedni z nich liczą całe dziesiątki trofeów, są znów inni, którzy ograniczyli się do dwóch lub trzech, a nawet do jednej miłości w życiu; zatem, według przyjętych zasad statystyki, bierzemy przeciętną cyfrę na głowę. Otóż jeśli pomnożymy liczbę kawalerów przez liczbę ich powodzeń miłosnych, otrzymamy trzy miliony przygód; zaś dla zaspokojenia tego popytu rozporządzamy cyfrą jedynie czterystu tysięcy przyzwoitych kobiet. 

Zaiste, jeśli Bóg dobroci i miłosierdzia, unoszący się ponad światami, nie urządza za pomocą potopu nowego generalnego prania rodzaju ludzkiego, to chyba dlatego, iż pierwsze tak słaby dało rezultat... Oto społeczeństwo! oto elita narodu przesiana przez sito i oto jaki to dało wynik!

XVI

Cnota jest może tylko polorem duszy.

Miłość fizyczna jest potrzebą, podobną do uczucia głodu, z tą różnicą, że człowiek jada stale, w miłości zaś apetyt jego nie jest ani tak ciągły, ani tak regularny. Kawał czarnego chleba i dzbanek wody starczą, by zaspokoić głód każdego człowieka; ale cywilizacja stworzyła wyrafinowania smakoszów.

I miłość ma swój kawałek powszedniego chleba, ale ma i sztukę kochania, którą nazywamy kokieterią: urocze słowo, istniejące tylko we Francji, ojczyźnie tej subtelnej wiedzy. Jakiż tedy postrach musiałby paść na wszystkich mężów Francji, gdyby uprzytomnili sobie fakt, iż dążenie do rozmaitości w pożywieniu jest tak wrodzoną potrzebą człowieka, że nie ma tak dzikiego kraju, w którym zbłąkani podróżni nie spotkaliby napojów wyskokowych i korzennego zaprawiania potraw?

Ale głód nawet nie szarpie tak gwałtownie wnętrzności jak miłość; ale kaprysy duszy o ileż są liczniejsze, bardziej drażniące, bardziej wyszukane w swym pożądaniu niż kaprysy żołądka; ale wszystko to, co poezja lub życie odsłaniają nam z tajników miłości, zbroi naszych zdobywców straszliwą mocą, tak iż stają się podobni ewangelicznemu lwu, który krąży z rykiem, szukając, kogo by pożarł.

W tym miejscu niech każdy zajrzy w głąb sumienia, rozpatrzy się we wspomnieniach i zapyta, czy zdarzyło mu się spotkać mężczyznę, który by się zaspokoił miłością jednej jedynej kobiety! Jakże, niestety! rozwiązać, nie obrażając honoru wszystkich ludów, ten problem, wynikający z trzech milionów rozpłomienionych namiętności, którym muszą wystarczyć za żer owe czterysta tysięcy kobiet? Czy mamy rozdzielić po czterech bezżennych mężczyzn na jedną mężatkę i przyjąć, iż przyzwoite kobiety instynktownie i bezświadomie wytworzyły rodzaj t u r n u s u, podobnego temu, jaki zaprowadzili prezydenci sądów, tak aby każdy radca po pewnej ilości lat przeszedł kolejno wszystkie Izby?...

Smutny zaiste sposób rozplątania trudności!

Czy mamy przypuścić, iż pewna część przyzwoitych kobiet postępuje przy podziale bezżennych mężczyzn tak, jak ów lew w bajce?... Jak to? więc połowa co najmniej naszych ołtarzy byłaby jedynie pobielanymi grobami?...

Czyż by ratować honor Francji mamy przyjąć, iż w czasie pokoju inne kraje, a w szczególności Anglia, Niemcy, Rosja, importują do nas pewną ilość przyzwoitych kobiet?... Ależ narody europejskie wyrównałyby natychmiast szale, odpowiadając, iż nawzajem Francja zasila Europę pewną ilością ładnych buziaków. 

Moralność, religia wzdragają się do tego stopnia przed podobnym wynikiem rachunku, iż niejeden zacny człowiek, aby tylko zdjąć to ciężkie piętno z naszych zamężnych niewiast, przyjąłby z radością przypuszczenie, iż wdowy i panny dźwigają przynajmniej w połowie ciężar powszechnego zepsucia lub że po prostu mężczyźni kłamią w swoich cynicznych zwierzeniach. Ale po cóż się nam gubić w szczegółowych rachubach? 

Pomyślcie tylko o żonkosiach, którzy, na wstyd naszych obyczajów, używają niemal wszyscy iście kawalerskiej swobody i chełpią się półgębkiem sekretnymi przygodami. Och, w takim razie przyjdzie nam już chyba uwierzyć, iż każdy żonaty mężczyzna, jeśli choć trochę dba o własną żonę i o p u n k t j e j h o n o r u (jakby powiedział stary Corneille), może spokojnie obejrzeć się za gwoździem i postronkiem: foenum habet in cornu A przecież wśród tych właśnie czterystu tysięcy przyzwoitych kobiet mieliśmy, z latarnią w ręku, obliczać cyfrę cnotliwych niewiast we Francji!... Tak jest; gdyż nasza statystyka małżeńska wyłączyła jedynie istoty, których cnota nie przedstawia dla społeczeństwa interesu. Czyż nie jest faktem, iż we Francji l u d z i e p r z y z w o i c i, ludzie tzw. "wyższej sfery", stanowią zaledwie trzy miliony ludności: mianowicie milion bezżennych, pół miliona przyzwoitych kobiet, pół miliona ich mężów i milion wdów, dzieci i panien? 

I jak się tu dziwić słynnemu wierszowi Boileau! Nie jest on bynajmniej przesadą; dowodzi tylko, iż bystre spojrzenie poety zdołało przeniknąć te same zagadnienia, które tu, w tych zasmucających rozmyślaniach, w matematycznej formie rozwinęliśmy przed waszymi oczami. A jednak mimo wszystko istnieją, muszą istnieć kobiety cnotliwe! 

Zapewne; te, które nigdy nie spotkały się z pokusą i te, które umarły przy pierwszym połogu, jeśli przyjmiemy za pewnik, iż wyszły za mąż jako dziewice; te, które są szpetne, jak owa Kaifakatadary z "Tysiąca i jednej nocy"; te, które Mirabeau nazywa fées concombres , ulepione z atomów zupełnie podobnych do tych, z których utkana jest łuska rybia lub łodyga nenufaru; ale i tu miejmy się na ostrożności!... 

Przyznajmy wreszcie na chwałę naszych czasów, iż od czasu odrestaurowania moralności i religii zdarza się tu i ówdzie spotkać kobiety tak moralne, tak religijne, tak zatopione w swoich obowiązkach, tak sztywne, surowe, akuratne, tak cnotliwe, tak... że diabeł nawet oczu nie ośmieli się podnieść na te istoty, ze wszystkich stron obłożone różańcami, szkaplerzami, spowiednikami... Pst, sza!... Nie próbujemy nawet obliczać cyfry kobiet cnotliwych z braku sprytu; wiadomo, iż w sprawach miłości każda kobieta ma go dosyć.

Ostatecznie, nie jest niemożliwe, że gdzieś, w jakimś zakątku istnieje jedna lub druga kobieta, młoda, ładna i cnotliwa, której istnienia świat nawet się nie domyśla.

Ależ, na Boga, nie nazywajcie cnotliwą kobietą tej, która walcząc z pochłaniającą ją namiętnością potrafi opierać się kochankowi, ubóstwiając go z rozpaczą w sercu. To największa zniewaga i krzywda, jaka może spotkać kochającego męża. Cóż mu zostaje z żony? Istota bez nazwy, żyjący trup. W pełni upojeń będzie ona jak ów gość zasiadający przy stole Borgii, któremu w połowie uczty gospodarz oznajmił, iż pewne potrawy są zatrute; już biesiadnika głód opuścił, już je zaledwie końcem warg lub udaje tylko, że je. Żałuje biesiady, której poniechał, aby pospieszyć na zaproszenie straszliwego kardynała, i wzdycha do chwili, gdy będzie mógł wstać od stołu.

Jakiż tedy będzie ostateczny wynik refleksyj nad cnotą kobiecą? Streszczamy go poniżej w kilku maksymach, z których dwie ostatnie zaczerpnęliśmy z pewnego eklektycznego filozofa XVIII wieku.

XVIII

Serce kobiety cnotliwej jest o jedną strunę bogatsze lub uboższe niż serce innych kobiet: zależnie od tego zasługuje ona na bezgraniczny podziw lub na politowanie.

XIX

Cnota kobiety jest może kwestią temperamentu?

XX

Nawet najcnotliwsza kobieta ma w sobie coś nieokreślonego, co nigdy nie jest bezwzględnie czyste.

XXI

"Że rozumny człowiek może mieć wątpliwości co do kochanki, to jeszcze da się pojąć; ale co do własnej żony!... nie, to już zanadto głupie".

XXII

"Mężczyźni byliby zbyt nieszczęśliwi, gdyby w stosunku do swoich żon pamiętali bodaj trochę o tym, co zresztą umieją na pamięć".

Liczba arcyrzadkich kobiet, które, podobne pannom mądrym z Pisma św., umiały zachować oliwę w lampkach, będzie zawsze aż nazbyt szczupła w oczach obrońców cnoty i obyczajów; ale i tak musimy ją odliczyć od ogólnej sumy przyzwoitych kobiet. W ten sposób owa pocieszająca ilość wyjątków podkreśli jeszcze wyraźniej grozę niebezpieczeństwa mężów, uczyni zgorszenie jeszcze jaskrawszym i rzuci tym większy cień na resztę legalnych małżonek. Któryż mąż potrafi teraz zasnąć spokojnie przy boku młodej i ładnej żony, wiedząc, iż przynajmniej trzech bezżennych rabusiów stoi bezustannie na czatach; że jeśli dotychczas nie uczynili spustoszenia w jego maleńkiej posiadłości, to w każdym razie uważają świeżo pojętą oblubienicę za łup, który im z prawa przynależy i który prędzej czy później im przypadnie - podstępem czy siłą, prawem zdobywcy czy dobrowolną kapitulacją. Prostym niepodobieństwem jest, by w tej nierównej walce najeźdźcy nie odnieśli wreszcie zwycięstwa! Przerażająca zaprawdę konkluzja!... 

Tutaj purytanie moralności, ludzie, którzy lubią zasłaniać oczy przed brutalnym światłem prawdy, zarzucą może, iż obliczenia nasze są zbyt rozpaczliwe: zechcą wystąpić w obronie albo przyzwoitych kobiet, albo bezżennych mężczyzn; ale dla nich zachowaliśmy na koniec ostatnią refleksję. 

Pozwolimy wam zwiększyć wedle upodobania liczbę przyzwoitych kobiet i zmniejszyć dowolnie liczbę łowców miłości; zawsze w rezultacie wypadnie więcej miłostek niż kobiet, które są ich przedmiotem; zawsze okaże się, iż olbrzymia masa bezżennych mężczyzn skazana jest przez nasz ustrój na trzy rodzaje zbrodni społecznych. 

Jeśli zechcą żyć w czystości, wówczas zdrowie ich padnie ofiarą dręczącego ich nieustannie podrażnienia; obrócą wniwecz najwyższe intencje przyrody i umrą na suchoty, popijając mleczko kędyś w górach Szwajcarii. 

Jeśli pójdą za głosem instynktu, wtedy albo naruszą cześć uczciwych kobiet - i oto wróciliśmy do tematu naszej książki - albo skazani będą na upadlające stosunki z owym pół milionem kobiet, o których mówiliśmy w końcu pierwszego rozmyślania - a wówczas ileż widoków dla nich, iż znowu skończą smutnie, lecząc się mlekiem szwajcarskim. 

Czyż nigdy nie uderzył was ten rażący błąd naszego społecznego ustroju? Zastanówmy się, a znajdziemy nowe dowody na poparcie naszych ostatnich obliczeń. 

Przeciętny wiek, w którym mężczyzna się żeni, to trzydziesty rok życia; przeciętny wiek, w którym najżywiej rozkwitają namiętności i najgwałtowniej daje się uczuć parcie twórczych sil przyrody, to rok dwudziesty. Zatem przez dziesięć najpiękniejszych lat życia, w jego najbujniejszym okresie, kiedy młodość, uroda i rzutkość czynią mężczyznę groźniejszym dla spokoju mężów niż w jakimkolwiek innym wieku - mężczyzna ów pozbawiony jest najzupełniej możności zaspokojenia w sposób l e g a l n y nieprzepartej żądzy miłości, jaka wstrząsa całym jego jestestwem. 

Ponieważ ten okres przedstawia jedną szóstą życia ludzkiego, zatem musimy przyjąć, iż przynajmniej jedna szósta całej ilości mężczyzn znajduje się nieustannie w postawie równie uciążliwej dla nich, jak niebezpiecznej dla społeczeństwa.

- Czemuż ich nie żenią? - zakrzyknie pobożnisia.

Tak - ale któryż rozsądny ojciec pragnąłby dla syna małżeństwa w dwudziestym roku? Czyż nie znamy wszyscy niebezpieczeństwa tych wczesnych związków? Zdaje się, iż małżeństwo jest stanem bardzo przeciwnym naturalnym skłonnościom człowieka, skoro wymaga tak specjalnej dojrzałości jego rozsądku. Zresztą któż nie zna powiedzenia Russa: "Każdy mężczyzna musi się wyszumieć - albo przed ślubem, albo po ślubie. Złe to drożdże, które fermentują za wcześnie lub za późno".

Pytamy, któraż matka odważyłaby się narazić szczęście córki na niebezpieczeństwa tej fermentacji, o ile w dniu ślubu mężczyzna nie miałby jej poza sobą? Czy zresztą potrzeba usprawiedliwiać fakt ciążący na wszystkich społeczeństwach? Czyż nie wykazaliśmy dostatecznie, iż we wszystkich krajach istnieje olbrzymia masa mężczyzn żyjących jak najwygodniej, nie popadając w ostateczność ani małżeństwa, ani celibatu?

- Czyż nie mogą - powie znów nasza dewotka - zachować czystości jak księża?

Zgoda, szanowna pani.

Ale pozwolimy sobie zauważyć, iż ślub czystości jest jednym z najdalej od natury odbiegających wyjątków, jakie ustrój społeczny narzuca niektórym jednostkom; że wstrzemięźliwość jest jednym z najtrudniejszych punktów kapłaństwa; że ksiądz musi być czysty, jak lekarz musi być zahartowany na ludzkie cierpienie, jak adwokat lub rejent muszą być nieczuli na rany ludzkiej nędzy lub niedoli, jak żołnierz niewrażliwy jest na śmierć, krążącą wkoło niego na polu walki. Z tego, że pod przymusem cywilizacji w niektórych jednostkach kostnieją pewne struny serca i zanikają pewne uczucia, nie należy wyciągać wniosku, jakoby obowiązkiem wszystkich było to częściowe obumieranie duszy, będące zawsze tylko wyjątkiem. Żądać tego - znaczyłoby skazywać ludzkość na ohydne samobójstwo moralne.

Niechże się zresztą pojawi w najsłynniejszym z surowej moralności salonie młody człowiek lat dwudziestu ośmiu, który pieczołowicie przechował sukienkę niewinności i jest czysty jak owe kapłony, którymi delektują się smakosze! Czyż nie widzicie, z jaką miną najnieubłaganiej cnotliwa kobieta zwraca się doń i jakim tonem winszuje mu jego męstwa? Jak najpoważniejszy dygnitarz sędziowskiego stolca nieznacznie kręci głową, kryjąc uśmiech pod szpakowatym wąsem? Jak wszystkie kobiety chowają się za wachlarze, aby w oczy nie parsknąć śmiechem? A niechże ta bohaterska i jedyna w swoim rodzaju ofiara znajdzie się za drzwiami, cóż za potop żartów wylewa się na jej niewinną głowę!... Ileż drwin dotkliwszych niż najdotkliwsze obelgi! Czyż jest coś bardziej hańbiącego we Francji niż niemęskość, beznamiętność, brak temperamentu i papinkowatość? 

Ze wszystkich królów Francji jedynym, który by nie wybuchnął śmiechem na widok takiego młodzieńca, byłby może Ludwik XIII; ale już co jego kochliwy ojczulek, ten by może przepędził gagatka ze swego królestwa, bądź to podejrzewając, iż w żyłach jego nie płynie krew francuska, bądź uważając go za szkodliwy i niebezpieczny przykład. Zadziwiająca sprzeczność! Z drugiej strony, opinia potępia tak samo młodego człowieka, jeżeli spędza życie wyłącznie w z i e m i o b i e c a n e j, że posłużymy się utartym w kawalerskim światku wyrażeniem. Czyżby może panowie prefekci i merowie działali w interesie przyzwoitych kobiet, dozwalając publicznym namiętnościom upustu jedynie począwszy od zmroku do godziny jedenastej w nocy? 

Gdzież tedy masa nieżonatych mężczyzn ma złożyć swoje zapały? I kogo tu biorą na kawał, jak pyta Figaro: rządzących czy rządzonych? Czy porządek społeczny jest jak owi mali chłopcy, którzy w teatrze zatykają uszy, aby nie słyszeć wystrzałów? Czy lęka się zapuścić sondę w swoje rany? Czy też społeczeństwo doszło do przekonania, iż zło jest bez ratunku i że trzeba zostawić rzeczy, jak są? Ależ kwestia ta należy do prawodawstwa, nie podobna bowiem ominąć materialnych i społecznych konfliktów, jakie odnośnie do małżeństwa wynikają z owego bilansu publicznej cnoty. Nie do nas należy kusić się o rozwiązanie tych problemów! Jednakże gdy raz przyjmiemy, iż społeczeństwo, pragnąc uchronić od zguby tyle rodzin, tyle uczciwych kobiet, tyle niewinnych dziewcząt, zmuszone jest pewnej ilości serc kobiecych dać rodzaj patentu na zaspokajanie męskich pożądań, czyż w takim razie ten zastęp niewieścich Decjuszów, które poświęcają się dla ogółu i z ciał swoich tworzą wał ochronny dla uczciwych rodzin, nie powinien by otrzymać jakichś cechowych przywilejów? �le czynią prawodawcy zaniedbując dotąd uregulowania losu kobiet publicznych.  

XXIII

Prostytucja jest publiczną instytucją, skoro jest publiczną potrzebą. Kwestia ta najeżona jest tyloma a l e i j e ż e l i, że przekazujemy ją chętnie naszym wnukom; trzeba i im zostawić coś do roboty. Zresztą zaplątała się ona w tym dziele zupełnie przypadkowo; nasza epoka, bardziej niż którakolwiek inna, jest epoką uczuciowości; nigdy obyczajność nie była w tak wysokiej cenie, bo nigdy tak dobrze nie umiano odczuć, że prawdziwa rozkosz płynie z serca. Któryż tedy uczuciowy mężczyzna wobec czterystu tysięcy kobiet młodych i pięknych, kobiet zdobnych świetnością zbytku i urokiem wykształcenia, bogatych skarbami zalotności a hojnych w obietnice szczęścia, chciałby iść do... Pfe! cóż znowu!

Ujmijmy teraz dla naszych przyszłych prawodawców w zwięzłej i jasnej formie doświadczenia,jakie przyniosły nam ostatnie lata.

XXIV

W ustroju społecznym nadużycia nieuniknione musimy uznać jako prawa natury, wedle których człowiek winien kształtować swoje cywilne i polityczne prawa.

XXV

"Cudzołóstwo - powiada Chamfort - jest jak bankructwo, które tym różni się od innego, że tutaj cała hańba spada na stronę poszkodowaną". We Francji prawa przeciwko cudzołóstwu i przeciw bankructwom wymagają snadź głębokich reform. Czy grzeszą zbytnią łagodnością? Czy może wspierają się na fałszywych podstawach? Caveant consules!

I cóż, odważny zapaśniku, ty, który wziąłeś do siebie niewinną apostrofę naszego pierwszego rozmyślania, skierowaną do ludzi obarczonych żonami, cóż ty na to? Miejmy nadzieję, że ten rzut oka na kwestię dla ciebie tak palącą nie przyprawił cię o drżenie; że nie należysz do ludzi, których widok przepaści lub węża boa constrictor przyprawia o trzęsienie łydek i gorąco w rdzeniu pacierzowym! Ha, przyjacielu - "kto ma ziemię, ma wojnę", powiada przysłowie. Ludzi, którzy chcieliby się dobrać do twego mieszka, spotkasz jeszcze więcej niż tych, którzy czyhają na cnotę twej żony.

Ostatecznie, wolno mężom brać ten żarcik za matematykę albo tę matematykę za żart. Najpiękniejszą rzeczą w życiu są złudzenia; najszanowniejszą jest wiara, choćby najbardziej bezpodstawna. Czyż nie spotykamy dosyć ludzi, których zasady są tylko przesądami, którzy nie czując się na siłach, aby stworzyć dla siebie własną miarę szczęścia i cnoty, przyjmują gotowe szczęście i gotową cnotę z rąk szanownego prawodawcy? My zwracamy się tylko do tych Manfredów, którym już spowszedniało podnoszenie rąbka kobiecej sukienki i którzy dlatego, w godzinie moralnego spleenu, mają odwagę razem z nami podnieść śmiało każdą zasłonę. Dla nich kwestia postawiona jest jasno i ściśle; ogarnęliśmy zło w całej jego doniosłości. Pozostaje nam teraz rozpatrzyć ogólne warunki, jakie każdy mężczyzna spotyka w małżeństwie: warunki uszczuplające jego siły w tym zaciętym boju, z którego nasz szermierz ma wyjść jako zwycięzca.

ROZMYŚLANIE PIĄTE

O PREDESTYNOWANYCH

Predestynowany - znaczy przeznaczony z góry do szczęścia lub nieszczęścia. Teologia przywłaszczyła sobie to słowo i używa go wyłącznie w znaczeniu m. a j ą c y c h b y ć z b a w i o n y m. i my, przeciwnie, dajemy temu słowu rozumienie fatalne dla wybranych, o których można powiedzieć, zmieniając tekst Ewangelii: "Wielu jest powołanych i wielu wybranych". Doświadczenie uczy, że istnieją grupy ludzi bardziej od innych podpadające pewnym nieszczęściom: i tak Gaskończycy są chełpliwi, paryżanie próżni; ludzie o krótkiej szyi łatwiej ulegają apopleksji; na rzeźników rzuca się z upodobaniem wąglik (rodzaj zarazy), podagra prześladuje bogaczy, zdrowie ubogich, głuchota królów, rozmiękczenie mózgu wyższych urzędników. Podobnie zauważono, iż pewne klasy mężów częściej od innych stają się ofiarami nielegalnych namiętności. Mężowie tacy - i ich żony - działają na bezżenników jak magnes. Jest to wprost arystokracja w swoim rodzaju. Jeśli przypadkiem który z czytelników należy do jednej z tych klas arystokratycznych, sądzimy, iż będzie miał na tyle przytomności umysłu - on lub jego żona - aby w porę przypomnieć sobie ulubioną maksymę gramatyki łacińskiej Lhomonda: "Nie ma reguły bez wyjątków". A przyjaciel domu będzie mógł zacytować przysłowie: "O obecnych się nie mówi". Wówczas każdy będzie miał prawo uważać się w głębi duszy za wyjątek. Jednakże nasz obowiązek, sympatia, jaką żywimy dla mężów w ogólności, wreszcie chęć ustrzeżenia tylu młodych i ładnych kobiet od nieszczęść i udręczeń, jakie je czekają w objęciach kochanka - wszystko to nakazuje nam wyliczyć po porządku mężów, którzy bardziej od innych powinni się mieć na baczności.

Rozpoczną nasz skorowidz i naczelne w nim miejsce zajmą wszyscy mężowie, którym interesy, stanowisko lub zatrudnienie każą opuszczać dom o stałych godzinach i na określony przeciąg czasu. Ci będą nieśli chorągiew cechową.

W plejadzie tej wyszczególnimy przede wszystkim urzędników przykutych przez większą część dnia do Pałacu Sprawiedliwości. Wszyscy inni mogą niekiedy znaleźć sposób, aby bodaj na chwilę wydalić się z biura; ale sędzia lub prokurator, zasiadający na krześle z liliami, winni wytrwać na rozprawie do ostatniego tchnienia. To ich pole bitwy. To samo można powiedzieć o posłach i członkach Izby Parów, godziny całe radzących nad prawami, o ministrach pracujących z królem, o szefach departamentu pracujących z mini- strami, o wojskowych podczas kampanii, wreszcie o kapralu odprawiającym patrol, jak o tym poucza list Lafleura w ,,Podróży sentymentalnej" Sterne'a.

Tuż za mężami zmuszonymi o stałej porze opuszczać dom idą ci, którzy wśród rozległych i ważnych zatrudnień zapomnieli zupełnie, co to wesołość i wdzięk, których czoło jest brzemienne troskami, a rozmowa kręci się zawsze dokoła interesów.

Na czele tej armii, szczególnie uprzywilejowanej do noszenia rogów, postawmy bankierów, pogrążonych wiecznie w milionowych kalkulacjach i których głowa tak jest nabita rachunkiem, że wreszcie cyfry przebijają czaszkę i w długich kolumnach wznoszą się nad czołem. Któryż z tych milionerów pamięta o świętych prawach małżeństwa? Któryż zatroszczy się o to, aby starannie pielęgnować ten delikatny kwiat, aby go podlewać, chronić od zimna i gorąca? Czasem zaledwie przypomną sobie, iż obok nich znajduje się żona, której szczęście im powierzono: gdy siadając do stołu ujrzą ją naprzeciw siebie w całej świetności bogatego stroju lub gdy ona sama, powabna i zalotna jak Wenus, przychodzi zaczerpnąć w ich kasie, drżąc równocześnie przed ich brutalnym dotknięciem. Och, wówczas, wieczorem, przypominają sobie niekiedy na chwilę prawa wyszczególnione w paragrafie 213 Kodeksu Cywilnego, i żony, rade nierade, muszą uznać te prawa; ale przyjmują je tak, jak ów ustanowiony przez rząd dotkliwy podatek od towarów zagranicznych, i poddają mu się w myśl przysłowia: "Bez pracy nie ma kołaczy".

Uczeni, trawiący całe miesiące na ogryzaniu kości przedpotopowego zwierzęcia, na obliczaniu praw przyrody i śledzeniu jej tajemnic, łacinnicy i grecy, dla których obiadem jest ustęp z Tacyta, a wieczerzą zdanie z Tucydydesa; którzy żyją łykając pyły biblioteczne w pogoni za jakimś rzadkim manuskryptem czy papirusem - wszyscy są predestynowani. Troska czy ekstaza pochłania ich do tego stopnia, iż rzeczywistość, świat dla nich nie istnieje; gdyby nawet katastrofa miała się spełnić w biały dzień w ich oczach, ledwie by to zauważyli. Mały przykład: Beauzée, wracając z posiedzenia Akademii, zastaje żonę w objęciach jakiegoś Niemca. "Mówiłem pani, że trzeba, żebym odszedł..." - woła cudzoziemiec. - "Ech, panie, powiedz pan bodaj: żebym był odszedł!..." - poprawił uczony akademik.

Następnie kroczą, z lutnią w ręku, poeci, których siły żywotne przeniosły się wyłącznie w górne piętra organizmu. Zresztą ci panowie, czując się pewniejsi na grzbiecie Pegaza niż na bardziej ziemskich rumakach, rzadko wstępują w związki małżeńskie, wyładowując od czasu do czasu swoje zapały w objęciach jakiejś przygodnej lub zgoła siłą wyobraźni stworzonej Chlorydy. 

Idą dalej mężowie o zatabaczonych nosach; 

ci, którzy mają nieszczęście być nawiedzeni wieczystym katarem; 

marynarze, bez przerwy ćmiący fajkę lub żujący tytoń; 

mężczyźni, którym cierpki i żółciowy charakter daje stale fizjonomię człowieka, który właśnie ugryzł kwaśne jabłko; 

wszyscy, którzy w codziennym zetknięciu zdradzają jakieś odrażające lub śmieszne nawyknienie 

lub nie odznaczają się zbytnią schludnością; 

mężowie, których sąsiedztwo pod kołdrą przedstawia pewne przykre strony; 

wreszcie starcy, żeniący się z młodymi dziewczętami. 

Wszyscy ci mężowie są w najwyższym stopniu predestynowani. 

Jest jeszcze ostatnia klasa predestynowanych, których katastrofa jest również prawie pewna. Mamy tu na myśli owych mężów podejrzliwych i zrzędnych, drobiazgowych tyranów domowych, którzy sobie nabili głowę fantastycznymi pojęciami o władzy mężowskiej, którzy mają najgorsze wyobrażenie o kobietach i z tym się nie kryją, a o życiu wiedzą tyle, co chrabąszcz o historii naturalnej. Małżeństwo takich ludzi przypomina osę, której okrutne dzieci obcięły głowę i która obija się o szybę. Dla tych predestynowanych książka nasza pozostanie martwą literą. Nie piszemy też dla tych głupców, dla tych bałwanów, podobnych do drewnia- nych figur próchniejących po starych katedrach: oni są już jak te stare studnie w ogrodach wersalskich, które raczej się rozlecą, niż żebyś nimi mógł wodę uciągnąć. Ile razy zdarza mi się obserwować w towarzystwie jakąś nową odmianę gatunku Mąż (a ile ich jest i jak osobliwych!), tyle razy staje mi w pamięci widowisko, którym niegdyś, jeszcze za młodu, ubawiłem się serdecznie. 

W roku 1819 zamieszkiwałem w lecie małą chatkę położoną w uroczej dolinie de I'Isle-Adam. Pustelnia moja przylegała do parku w Cassan, ustronia najrozkoszniejszego, jakie sobie można wymarzyć, równie miłego dla oka, jak powabnego do przechadzki, słowem, łączącego wszystko, co może stworzyć zbytek skojarzony ze smakiem artysty. Ten klasztor z drzew i zieloności zawdzięczał swoje istnienie pewnemu generalnemu dzierżawcy (takiemu, jak to bywali w dawnych dobrych czasach), nazwiskiem Bergeret, słynny niegdyś ze swych oryginalności, wysilał imaginację na różne heliogabalizmy: tak np. idąc do Opery pudrował włosy szczerozłotym proszkiem, sam dla siebie iluminował park z niesłychanym przepychem lub wydawał wspaniałe festyny, na których był jedynym gościem. Otóż ten mieszczański Sardanapal wrócił z Włoch tak oczarowany tą piękną krainą, że w pierwszym upojeniu wydał cztery czy pięć milionów na to, aby odtworzyć w swym parku widoki i pejzaże przywiezione w podróżnej teczce. Najcudowniejsze kombinacje krzewów, najrzadszych drzew, wijących się wąwozów, malownicze perspektywy, wyspy fantastycznie rzucone na mieniącą się taflę jeziora, wszystko to, podobne promieniom światła skupiającym się w jednym ognisku, grupowało się koło jednego punktu, maleńkiej isola bella, miejsca, z którego zachwycone oko mogło się rozkoszować całością tych cudów. Była to wysepka kryjąca mały domek pod kiściami stuletnich wierzb, okolona pękami kwiatów, lilii i trzcin wodnych, podobna do szmaragdu w bogatej oprawie. Tysiąc mil by się biegło do tej czarownej oazy!... Najbardziej żółciowy, zgryźliwy, najbardziej wysuszony z naszych wiecznie niedomagających geniuszów umarłby tam po dwóch tygodniach z dobrobytu i otłuszczenia, przygnieciony nadmiarem rozkoszy. Ówczesny właściciel tego ziemskiego raju, o który zresztą niewiele się troszczył nie mając żony ani dzieci, chował dużą małpę, do której był bardzo przywiązany. Zaszczycony niegdyś miłością pewnej cesarzowej - tak przynajmniej opowiadano po cichu - uważał snadź, iż rodzaj ludzki powiedział mu już swoje ostatnie słowo. Złośliwe zwierzę przebywało w zgrabnej drewnianej budce, umieszczonej na rzeźbionej kolumnie; uwiązana na łańcuchu i rzadko pieszczona przez pana, który przeważnie czas spędzał w Paryżu, małpa zyskała sobie wkrótce bardzo niedobrą reputację. Sam widziałem, jak w obecności kobiet pod względem natarczywości nie ustępowała najbardziej pewnym siebie mężczyznom. Złośliwość zwierzęcia wzrastała z każdym dniem, w końcu właściciel musiał je kazać zabić.

Pewnego poranku spoczywałem w tej ustroni pod wspaniale rozkwitłym tulipanowym drzewem, pogrążony w słodkim far niente, wdychając upajające zapachy, które dzięki otoczeniu gęstych i wysokich topoli były niejako uwięzione w tym cudnym zamknięciu, wsłuchany w ciszę leśną, nie zmąconą niczym prócz szmeru wody i szelestu liści, z oczyma wlepionymi w błękitne okienka, rysujące się na niebie wśród chmurek to połyskujących złotem, to znów mieniących się blaskiem perłowej macicy. Dusza moja błądziła gdzieś może w przyszłym istnieniu... Nagle zbudziły mnie z marzeń ostre tony skrzypiec: to jakiś mieszczuch, przybyły poprzedniego dnia z Paryża, zaczął rzępolić z rozpaczliwą zaciekłością człowieka skazanego na bezczynność. Największemu wrogowi nie życzyłbym, aby go zbudzono w ten sposób, gdy cały utonął w boskiej harmonii przyrody. Gdybyż odległe echo Rolandowego rogu ożywiło dźwiękami sfery, niechby wreszcie!... ale ten krzykliwy dyszkant, który w dodatku ma pretensję wyrażania ludzkich uczuć i myśli! 

Przeklęty Amfion przechadzał się tam i z powrotem po jadalni, wreszcie usiadł na oknie, na wprost małpy. Widocznie szukał publiczności. Nagle ujrzałem, jak zwierzę, zlazłszy ze swej wieżyczki, stanęło na dwóch łapach, z głową schyloną na piersi, jak to czynią pływacy, i ze skrzyżowanymi rękami, niby Spartakus skrępowany łańcuchem lub Katylina słuchający mowy Cycerona. Wtem rozległ się słodki głosik, którego srebrny dźwięk zabrzmiał mi w uszach echem znanego mi dobrze buduaru. Na to wezwanie bankier pomknął chyżo jak jaskółka, która nagłym i prostym lotem ściga odlatującą towarzyszkę. Małpa, uwiązana na dość długim łańcuchu, posunęła się do okna i z powagą ujęła skrzypce. Nie wiem, czy kto z was miał, jak ja, szczęście widzieć małpę uczącą się muzyki, ale co do mnie, to jakkolwiek wesołość stała się u mnie rzadszym gościem, dziś jeszcze nie mogę sobie tej sceny przypomnieć bez śmiechu. Półczłowiek rozpoczął od tego, iż ujął instrument pełną garścią i począł go obwąchiwać tak, jakby to na przykład uczynił z jabłkiem. Oddech jego musiał wydobyć jakiś cichy dźwięk z czułego drzewa: wówczas orang potrząsnął głową, począł obracać na wszystkie strony instrument, wywijać nim, podnosić, spuszczać go, przykładać do ucha. Odłożył go na chwilę, znów pochwycił i na nowo jął powtarzać wszystkie te ruchy z iście małpią zwinnością. Obracał i badał uparcie milczące drzewo w sposób mający w sobie coś dziwnie roztropnego i niedołężnego zarazem. Wreszcie ujął skrzypce za rękojeść i w najkomiczniejszy sposób spróbował umieścić je pod brodą; ale, jak zepsute dziecko, szybko znudzony nauką, która wymagała zbyt uciążliwego ćwiczenia, począł szarpać struny, nie mogąc z nich wydobyć nic więcej jak tylko pozbawione tonu brzęczenie. Rozgniewany, położył instrument na oknie i chwyciwszy smyczek począł suwać nim gwałtownie tam i z powrotem, jak murarz, który piłuje kamień. Gdy to nowe usiłowanie dało za rezultat również jedynie zgrzyt, przykry dla wybrednych uszu zwierzęcia, orang ujął oburącz smyczek i począł nim uderzać raz po raz w niewinny instrument, źródło rozkoszy i harmonii. Miałem wrażenie, że widzę uczniaka, który obalił na ziemię kolegę i okłada go pięściami za jakieś wykroczenie przeciw sztubackiemu honorowi. Po wykonaniu tego sądu i egzekucji na nieposłusznym instrumencie małpa siadła na jego szczątkach i z idiotyczną radością poczęła się bawić plątaniem białego włosia strzaskanego smyczka. Ile razy od tego czasu zdarza mi się spotkać małżeństwo predestynowanych, zawsze uderza mnie podobieństwo większości mężów do owego oranga, próbującego zagrać na skrzypcach. Miłość jest najbardziej melodyjną ze wszystkich harmonii, a poczucie jej wrodzone jest każdemu. Kobieta jest czarodziejskim instrumentem rozkoszy, ale wprzód trzeba poznać delikatne struny tego instrumentu, zrozumieć strój, skalę i palcowanie, tak zmienne i kapryśne. Iluż orangów... iluż mężczyzn, chciałem powiedzieć, żeni się me mając pojęcia o tym, co to kobieta! Iluż predestynowanych postąpiło z nią tak, jak owa małpa ze skrzypcami! Strzaskali serce, którego nie byli w stanie zrozumieć; zniszczyli i podeptali ze wzgardą klejnot, którego tajemnicy nie umieli odgadnąć. Przechodzą przez życie jako wieczne dzieci, odchodzą z próżnymi rękami po latach wegetacji, nagadawszy się do syta o szczęściu i miłości, o rozpuście i cnocie, jak niewolnicy gwarzą o wolności. Każdy niemal z nich pojął żonę, będąc zupełnie nieświadom kobiety i miłości. Zaczęli od włamania się do drzwi w obcym domu i mieli pretensję, aby ich dobrze przyjęto w salonie. Ależ najmierniejszy artysta czuje, iż między nim a jego instrumentem (czy będzie z prostego drzewa, czy z kości słoniowej!) nawiązuje się uczucie nieokreślonej sympatii. Wie z doświadczenia, ilu lat było trzeba, aby wytworzyć ten tajemniczy związek między martwą naturą a człowiekiem. Nie od razu przeniknął jego środki i kaprysy, jego zalety i braki. Trzeba długich i mozolnych studiów, aby instrument nabrał dla artysty duszy i stał się w jego rękach źródłem melodii; trzeba bardzo umiejętnych badań, nim się staną wreszcie parą bliskich przyjaciół.

Czyż człowiek zasklepiony w życiu jak seminarzysta w swojej celce może posiąść znajomość kobiety i sztukę odczytywania tych czarujących solfeżów? Czyż człowiek, którego zawodem jest za drugich myśleć, drugich sądzić, rządzić nimi, kraść ich pieniądze, żywić ich, leczyć lub kaleczyć, może nabyć tej umiejętności? Czy któremukolwiek z predestynowanych przyjdzie na myśl tracić czas na studiowanie kobiety? Oni czas mają na sprzedaż, jakżeby mogli poświęcić go szczęściu? Ich bogiem pieniądz: nie można służyć dwóm bogom równocześnie. Toteż świat roi się od młodych kobiet, które wloką się przez życie, blade i wycieńczone, schorowane i cierpiące. Jedne stają się ofiarą mniej lub więcej ciężkich schorzeń, inne podlegają w mniejszym lub większym stopniu atakom nerwowym. Wszyscy mężowie tych kobiet to gbury niezgrabne i... predestynowani. Zgotowali swoje nieszczęście z tą samą starannością, z jaką artysta małżeństwa umiałby zwolna przywieść do rozkwitu owe czarujące, a tak późno rozwijające się kwiaty rozkoszy. Ten sam czas, który barbarzyńca obraca na swą ruinę, służy świadomemu sztuki na wyhodowanie szczęścia.

XXVI

Nie rozpoczynajcie nigdy małżeństwa od gwałtu. W poprzednich rozmyślaniach wskazaliśmy rozciągłość złego z bezwzględną śmiałością chirurga, który otwiera tkankę zdrową na pozór, ale kryjącą ohydny i zgniły wrzód. Z cnoty naszego społeczeństwa, rozciągniętej na sekcyjnym stole, nie został pod nożem nawet trup. Wy, kochankowie czy mężowie, powiedzcie, który z was się uśmiechnął, a który zadrżał? Co do nas, ze złośliwą radością rzucamy ten olbrzymi ciężar społeczny na sumienie predestynowanych. Arlekin, który próbuje, czyby się nie dało odzwyczaić konia od jedzenia, mniej jest komiczny niż ci ludzie, którzy chcą znaleźć szczęście w małżeństwie, a nie dbają o to, aby je pielęgnować z całą starannością, jakiej ono wymaga. Błędy kobiet - to jeden akt oskarżenia przeciw egoizmowi, niedbalstwu i nicości mężów. 

A teraz, czytelniku, ty, któremu nieraz się zdarza potępiać własne błędy u kogo innego, twoją teraz rzeczą wziąć wagę do ręki. Jedna szala dość chyba obciążona - zobaczmyż, co położysz na drugiej. Oblicz po prostu cyfrę predestynowanych, których napotkasz w ogólnej liczbie żonkosiów, i rzuć je na wagę: wówczas dowiesz się, gdzie tkwi przyczyna złego. Starajmy się wniknąć jeszcze głębiej w przyczyny tej choroby małżeńskiej. 

Słowo m i ł o ś ć, zastosowane do rozmnażania się gatunku, jest bluźnierstwem, najwstrętniejszym ze wszystkich, jakie nam przyniosły nowe czasy. Natura, wynosząc nas ponad zwierzęta przez boski dar myśli, dała nam zdolność odczuwania wrażeń i uczuć, potrzeb i namiętności. Ta podwójność stwarza w mężczyźnie zwierzę i kochanka. Rozróżnienie to przyczyni się do rozjaśnienia problemu zajmującego nas w tej chwili. 

Małżeństwo może stanowić przedmiot roztrząsań ze stanowiska społecznego, cywilnego i moralnego - jako prawo, jako umowa i jako instytucja. Prawo to utrwalenie gatunku; umowa to przenoszenie własności; instytucja to gwarancja interesów, które dla żadnego człowieka nie mogą być obojętne: każdy miał ojca i matkę, prawie każdy będzie miał dzieci. Małżeństwo winno być tedy przedmiotem ogólnego poszanowania. Społeczeństwo może brać w rachubę tylko te najwyższe względy, które z jego punktu widzenia górują nad kwestią. Większość ludzi wstępujących w związki małżeńskie ma na widoku jedynie czynności rozrodcze, własność lub potomstwo; ale ani jedna z tych trzech pobudek nie stanowi jeszcze szczęścia. Crescite et multiplicamini nie ma nic wspólnego z miłością. Żądać w imieniu króla, sprawiedliwości i prawa miłości od młodej dziewczyny, którą widziało się czternaście razy w ciągu dwóch tygodni, jest zaiste niedorzecznością, godną większości predestynowanych. Miłość jest harmonią żądzy i uczucia; szczęście w małżeństwie wypływa z doskonałego porozumienia dusz. Z tego wynika, iż mężczyzna pragnący być szczęśliwym musi się poddać pewnym wymaganiom delikatności, które winien mu wskazać własny punkt honoru. Posiadłszy kobietę. na podstawie praw społecznych, które uświęcają żądzę, winien iść za tajemnymi prawami natury, które budzą z uśpienia uczucie. Jeżeli szczęście swe kładzie w tym, aby być kochanym, trzeba, aby sam kochał mocno: nic nie oprze się prawdziwej namiętności. Ale kochać znaczy ciągle pożądać. Czy można zawsze pożądać swej żony? Niewątpliwie. Mówić, iż nie jest możebne odczuwać stale miłość dla jednej kobiety, jest taką samą niedorzecznością, co twierdzić, iż znakomity artysta potrzebuje koniecznie kilkorga skrzypiec, aby wykonać utwór muzyczny i ożywić jego czarowne melodie.

Miłość jest poezją zmysłów. Dzieli los wszystkiego, co w człowieku wielkie i co zrodziło się w krainie myśli. Albo jest szczytną, albo jej wcale nie ma. Jeśli istnieję, istnieje na zawsze i nieustannie wzrasta. Taka miłość to owo bóstwo, które starożytni uważali za dziecię Nieba i Ziemi. Cała literatura obraca się koło siedmiu sytuacji, muzyka wyraża wszystko za pomocą siedmiu tonów, malarstwo ma siedem barw na palecie; może i miłość, jak te trzy sztuki, składa się z jakichś siedmiu elementów. Poszukiwanie tych składników zostawiamy następnemu stuleciu. Jeżeli możność wypowiadania się poezji, muzyki i malarstwa jest wprost nieskończona, skala rozkoszy miłosnych tym bardziej nią być winna; w owych trzech bowiem sztukach, przez które dążymy - może na próżno - do wyrażenia absolutnej prawdy za pomocą analogii, człowiek stoi sam ze swą wyobraźnią, gdy miłość jest zespoleniem dwojga ciał i dwojga dusz. Jeżeli tedy trzy zasadnicze sposoby wyrażania myśli wymagają długich studiów od tych, których natura stworzyła poetami, muzykami, malarzami, czyż nie wydaje się oczywiste, iż trzeba wprzód posiąść tajemnice upojeń miłosnych, aby w nich znaleźć szczęście? Wszyscy ludzie odczuwają popęd rozrodczy, tak jak wszyscy doznają głodu i pragnienia, ale nie każdemu dano być kochankiem lub smakoszem. Cywilizacja nauczyła nas, iż wykształcenie smaku jest sztuką i że tylko niektórym przypadła w udziale umiejętność jedzenia i picia. Rozkosze miłości, traktowane jako sztuka, czekają jeszcze swego fizjologa. Dla nas wystarcza dowód, iż jedynie nieznajomość warunków i składników szczęścia jest powodem niedoli, która czeka wszystkich predestynowanych. Z nieśmiałością jedynie i obawą ważymy się tutaj nakreślić kilka aforyzmów, które może staną się kiedyś zawiązkiem tej nowej sztuki, jak odciski w kamieniu dały początek geologii. Poświęcamy je rozmyślaniom filozofów, młodych kandydatów do małżeństwa i - naszych predestynowanych.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KATECHIZM MAŁŻEŃSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE SZÓSTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE SIÓDME

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE ÓSME

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DZIEWIĄTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DZIESIĄTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE JEDENASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE TRZYNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE CZTERNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE PIĘTNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE SZESNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE SIEDEMNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE OSIEMNASTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DZIEWIĘTNASTE

O KOCHANKU

Przedstawiamy waszym rozmyślaniom maksymy zawarte w tym rozdziale.

Należałoby zwątpić o rodzaju ludzkim, gdyby te spostrzeżenia powstały dopiero w roku 1830; ale określają one w sposób tak ścisły stosunki i sprzeczności istniejące pomiędzy tobą, żoną a kochankiem, rzucają tak jasne światło na twą strategię i ukazują siły nieprzyjaciela tak wiernie, że Mistrz okaże tu zupełne wyrzeczenie się autorskiej miłości własnej; a gdyby przypadkiem znalazła się między nimi bodaj jedna myśl nowa, połóżcie ją na konto diabła, który podszepnął napisanie tej książki.

LXV

Mówić o miłości znaczy oddawać się.

LXVI

U kochanka najpospolitsza żądza objawia się zawsze jako wybuch wzniosłego uwielbienia.

LXVII

Kochanek posiada wszystkie zalety i wady, których brak mężowi.

LXVIII

Kochanek nie tylko daje wszystkiemu życie, ale także pozwala zapomnieć o życiu; mąż nie daje życia niczemu.

LXIX

Wszystkie mizdrzenia kobiece znajdą zawsze uznanie w oczach kochanka; gdzie mąż wzrusza ramionami, kochanek tonie w zachwycie.

LXX

Kochanek samym zachowaniem się zdradza stopień, do którego doszedł z zamężną kobietą.

LXXI

Kobieta nie zawsze wie, czemu kocha. U mężczyzny rzadką jest rzeczą, aby nie miał jakiegoś interesu w miłości. Mąż powinien zawsze znaleźć tę kryjomą sprężynę, gdyż stanie się dlań ona dźwignią Archimedesa.

LXXII

Rozumny mąż nigdy otwarcie nie zdradza podejrzenia, iż żona ma kochanka.

LXXIII

Kochanek ulega wszystkim kaprysom kobiety; ponieważ zaś nic nie szpeci mężczyzny w objęciach kochanki, może dla ujęcia jej użyć środków, które dla męża są odpychające.

LXXIV

Kochanek uczy kobietę wszystkiego, co mąż przed nią ukrywał.

LXXV

Wszystkie wzruszenia, jakie kobieta przynosi kochankowi, wracają do niej w drodze wymiany, i to o wiele silniejsze, wzbogacone zarówno tym, co dały, jak i tym, co otrzymały z powrotem. To obrót handlowy, kończący się nieuniknionym bankructwem męża.

LXXVI

Kochanek mówi do kobiety tylko o tym, co może ją podnieść, gdy mąż, nawet kochający, nie może się wstrzymać od rad, które zawsze mają coś z przygany.

LXXVII

U kochanka kobieta stoi zawsze na pierwszym miejscu, przed nim samym; u męża przeciwnie.

LXXVIII

Kochanek stara się być zawsze ujmującym. W chęci tej tkwi ziarnko przesady, od której blisko do śmieszności; mąż powinien umieć to wyzyskać.

LXXIX

Gdy dopuszczono się gdzieś zbrodni, wówczas sędzia śledczy wie (z wyjątkiem, gdy chodzi o zbiegłego galernika, który popełni mord w kaźni), że nie ma więcej niż pięć osób, które by można posądzać. Z tego założenia wychodzi, aby nakreślić plan działania. Mąż powinien rozumować jak ten sędzia: nie ma w towarzystwie ani trzech podejrzanych, gdy chodzi o wyszukanie kochanka żony.

LXXX

Kochanek ma zawsze słuszność.

LXXXI

Kochanek kobiety zamężnej zbliża się i mówi w te słowa: "Droga pani, pani potrzebuje spokoju. Winna pani świecić przykładem dzieciom. Przysięgła pani dać szczęście mężowi, który, pominąwszy niektóre usterki (a ja mam ich więcej od niego), zasługuje na twój szacunek. Otóż trzeba, abyś poświęciła dla mnie rodzinę, życie, ponieważ zauważyłem, że pani ma zgrabną nóżkę. Niech się pani nie odważy na najlżejsze szemranie: każde słowo żalu będzie obrazą, którą pomszczę za pomocą kar surowszych niż te, którymi prawo ściga wiarołomne żony. Za cenę tych poświęceń przynoszę pani tyleż zgryzot, co radości". I, rzecz nie do wiary, kochanek triumfuje!... Forma, jaką daje przemówieniu, okupuje wszystko. Mówi zawsze tylko jedno: "Kocham panią". Kochanek jest heroldem, który głosi piękność, wdzięk, rozum kobiety. A cóż głosi mąż? 

Razem wziąwszy, miłość, jaką wzbudza lub jaką sama odczuwa mężatka, jest uczuciem najmniej zaszczytnym w świecie: u niej próżność, u kochanka egoizm. Kochanek zamężnej kobiety zaciąga względem niej zbyt wielkie zobowiązania, aby się znalazło trzech ludzi w ciągu stulecia, którzy by raczyli ich dopełnić; winien by poświęcić kochance całe życie, a zawsze ją prędzej czy później rzuca - oboje wiedzą o tym i odkąd tylko istnieją społeczeństwa, ona była zawsze równie wspaniałomyślna, jak on niewdzięczny. Wielka namiętność budzi niekiedy współczucie sędziów, którzy ją muszą potępić; ale gdzież spotkacie te prawdziwe i trwałe namiętności? Jakiejż siły trzeba mężowi, aby skutecznie walczyć z człowiekiem, którego urok każe kobiecie poddać się takim nieszczęściom! 

Sądzimy, iż na ogół mąż umiejący dobrze używać przedstawionych już przez nas środków obrony może doprowadzić żonę do dwudziestego siódmego roku, oczywiście nie tak, aby nawet w myśli nie uczyniła wyboru, ale tak, aby nie posunęła się do ostateczności. Tu i ówdzie można spotkać mężczyzn, którzy, obdarzeni geniuszem małżeńskim, potrafili zachować żonę z duszą i ciałem wyłącznie dla siebie aż do trzydziestego lub trzydziestego piątego roku; ale te wyjątki wzbudzają pewne zgorszenie i zgrozę. Fenomen ten zdarza się tylko na prowincji, gdzie życie jest przejrzyste, a domy mają szklane ściany, tak że mąż zbrojny jest olbrzymią władzą. Ta cudowna pomoc, którą w tych warunkach znajduje mąż w ludziach i okolicznościach, odpada z musu w mieście liczącym więcej niż dwakroć pięćdziesiąt tysięcy mieszkańców. Byłoby zatem rzeczą prawie że udowodnioną, iż okres lat trzydziestu jest granicą wieku cnoty. W tym krytycznym momencie kobieta staje się tak trudną do ustrzeżenia, że aby móc ją na zawsze uwięzić w raju małżeńskim, trzeba przejść do ostatnich środków obrony, jakie nam pozostają, a które odsłoni nam "Studium o policji", "Sztuka wracania do domu" i "Perypetie".a id="filepos428560">

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE PIERWSZEbgt;

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE DRUGIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE TRZECIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE CZWARTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE PIĄTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE SZÓSTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE SIÓDME

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE ÓSME

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE DWUDZIESTE DZIEWIĄTE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMYŚLANIE TRZYDZIESTE

ZAKOŃCZENIE

Pewien samotnik, posiadający rzekomo dar jasnowidzenia, rzekł do ludu Izraela, aby wstąpił z nim na górę, gdzie usłyszy objawienie tajemnic. Zbiegł się tłum, zajmując na gościńcu przestrzeń dość znaczną, aby mile połechtać serce pustelnika, jakkolwiek był prorokiem. Ale ponieważ góra znajdowała się w pewnym oddaleniu, zdarzyło się, iż przy pierwszym spoczynku rzemieślnik przypomniał sobie, że ma dostarczyć pary sandałów możnemu księciu; kobieta pomyślała, iż zupka dla dzieci została na ogniu; handlarz zastanowił się, że miał w tym dniu dokonać transakcji - i wrócili. 

Nieco dalej kochankowie zatrzymali się w gaju oliwnym, zapominając o głosie proroka; sądzili, iż ziemia obiecana jest tam, gdzie oni spoczywają, a słowo boże tam, gdzie oni rozmawiają z sobą. 

Tłuściochy, obarczeni brzuchem godnym Sanszy, którzy już od kwadransa wycierali chustkami czoło, uczuli pragnienie i zatrzymali się przy źródełku. Kilku byłych wojskowych skarżyło się na odciski, które im dokuczały, i wspominało o Austerlitz z powodu ciasnego obuwia. 

Na drugim przystanku paru ludzi "z towarzystwa" poczęło szeptać: 

- Ależ to wariat, ten wasz prorok! 

- Czyś ty słuchał, co on mówi? 

- Ja? Przyszedłem ot, dla ciekawości. 

- A ja przyszedłem, bo widziałem, że wszyscy za nim idą. (Ten ostatni to była perła salonów). 

- Ależ to szarlatan! 

Prorok szedł ciągle naprzód. Skoro wstąpił na wyżynę, z której odsłaniał się olbrzymi widnokrąg, odwrócił się i spostrzegł koło siebie tylko jednego ubogiego Izraelitę, do którego mógłby powiedzieć, jak książę de Ligne do biednego koszlawego dobosza, którego znalazł w miejscu, gdzie spodziewał się, iż oczekuje go cały garnizon: 

- I cóż, panowie czytelnicy, jak widzę, jest was tylko jeden?.. 

Człowieku boży, który towarzyszyłeś mi aż dotąd!... Mam nadzieję, że nie przestraszy cię mała rekapitulacja, wędrowałem bowiem w przekonaniu, iż mówisz sobie zarówno jak ja: "Dokąd my, u diabła, idziemy?..." 

A więc zdaje mi się, czcigodny czytelniku, że tutaj jest miejsce, aby cię spytać, jakie jest twoje zdanie w kwestii przywrócenia monopolu tytoniu i co sądzisz o olbrzymich podatkach nałożonych na wino, na prawo noszenia broni, na zabawy, loterię, karty do gry, wódkę, mydło, bawełnę, jedwabie itd. 

- Sądzę, iż wobec tego, że podatki te stanowią przynajmniej trzecią część dochodów państwa, bylibyśmy w wielkim kłopocie, gdyby...

- A zatem, szanowny wzorze mężów, gdyby się nikt nie upijał, nie grał, nie palił, nie polował, słowem, gdybyśmy nie mieli we Francji ani występków, ani namiętności, ani chorób, państwo znalazłoby się o dwa kroki od bankructwa; zdaje się bowiem, że nasz budżet zahipotekowany jest na zgorszeniu publicznym, tak jak nasz handel żyje tylko dzięki zbytkowi.

Jeśli spróbujemy wejrzeć w rzecz nieco bliżej, wszystkie podatki opierają się na jakiejś chorobie moralnej. W istocie, czyż jeden z największych dochodów państwa nie płynie z kontraktów, którymi każdy skwapliwie stara się obwarować możliwe nadużycia jego dobrej wiary, tak jak majątki adwokatów czerpią źródło w procesach, za pomocą których ludzie starają się tę dobrą wiarę naruszyć? By dalej wieść te filozoficzne rozważania, ujrzelibyśmy wkrótce żandarmów bez koni i bez pięknych skórzanych spodni, gdyby cały świat zachowywał się spokojnie i gdyby nie było głupców ani próżniaków. I nakłaniajcie tu do cnoty!... Otóż zdaje mi się, iż istnieje więcej, niż się wydaje, związków między mymi przyzwoitymi kobietami a budżetem, i podejmuję się to udowodnić, jeśli pozwolicie mi zakończyć książkę, tak jak się zaczęła, rozprawką statystyczną. Czy zgodzicie się na to, że kochanek zużywa więcej świeżej bielizny niż mąż lub kawaler chwilowo niezajęty? Zdaje mi się, że to nie ulega wątpliwości. Różnicę między mężem a kochankiem można spostrzec od pierwszego rzutu oka. Pierwszy nie ucieka się do żadnych sztuczek, często bywa nieogolony, gdy drugi nie pokazuje się inaczej, jak tylko w pełnym rynsztunku. Sterne powiedział dowcipnie, iż książeczka praczki jest najbardziej historycznym dokumentem do jego "Tristrama Shandy" i że z ilości zużytych koszul można odgadnąć, które ustępy książki przychodziły mu z największą trudnością. Otóż tak samo u kochanków, rachunek praczki jest najwierniejszym i najbezstronniejszym historykiem ich miłości. W istocie, miłość zużywa niesłychaną ilość spódniczek, krawatów i sukien, niezbędnych dla potrzeb kokieterii; ogromna bowiem część uroku zależna jest od śnieżnej białości pończoch, połysku kołnierza lub świeżości falbanki, od artystycznie zaprasowanego żabotu, od wdzięku, z jakim zawiązany jest krawat lub halsztuk. To tłumaczy ustęp, w którym mówiliśmy o przyzwoitej kobiecie (rozmyślanie II): "trawi życie na krochmaleniu sukien".

Zasięgałem wskazówek u pewnej damy, ile może wynosić ten podatek nałożony przez miłość, i przypominam sobie, że, oznaczywszy go na sto franków rocznie na jedną kobietę, dodała dobrodusznie: "Ale to zależy od charakteru mężczyzny, bo nie wszyscy zużywają jednako". Niemniej przeto, po bardzo gruntownej dyskusji, w której ja brałem stronę kawalerów, dama zaś stronę swojej płci, ustalono, iż jedno w drugie, para kochanków należąca do warstw społecznych, którymi zajmowała się ta książka, wydaje na ten artykuł o sto pięćdziesiąt franków rocznie więcej niż w czasie pokoju. Za pomocą takiego samego, zgodnego i poprzedzonego długą dyskusją porozumienia określiliśmy zbiorową kwotą czterystu franków różnice wszystkich innych części kostiumu na stopie wojennej w porównaniu do stopy pokojowej. Obliczenie to wydało się nawet bardzo skąpe wszystkim męskim powagom, których zasięgaliśmy zdania. Doniosłe wskazówki, których udzieliły nam niektóre osoby w tych delikatnych kwestiach, podsunęły nam myśl zgromadzenia na wspólny obiad pewnej ilości rzeczoznawców, aby w tych ważnych dociekaniach korzystać z ich doświadczenia. Zebranie przyszło do skutku. Z kieliszkiem w ręku, po szeregu świetnych przemówień, otrzymały wreszcie sankcję następujące pozycje budżetu miłości: 

Sto franków przyznano na posłańców i dorożki. Kwota pięćdziesięciu talarów nie wydała się zbyt wygórowana na paszteciki, które się zajada podczas przechadzki, na bukieciki fiołków i teatr. Sumę dwustu franków uznano za niezbędną na wzmożone wydatki stołu, jak również obiady w restauracjach. Z chwilą gdy przyjęto wydatki, trzeba było znaleźć na nie pokrycie. Wśród tej dyskusji pewnego młodego szwoleżera (w epoce, w której obrady te miały miejsce, król nie zniósł był jeszcze maison rouge), który trochę nadużył szampańskiego wina, przywołano do porządku za to, iż ośmielił się porównać kochanków do aparatów destylacyjnych. Ale rozdziałem, który dał powód do najgwałtowniejszego starcia, który nawet, odroczony na kilka tygodni, wywołał potrzebę specjalnego referatu, był paragraf podarków. Na ostatnim posiedzeniu wykwintna pani de D. pierwsza zażądała głosu i w pełnym wdzięku, świadczącym o szlachetności jej uczuć przemówieniu starała się dowieść, że po największej części dary miłości nie mają żadnej wartości realnej. Autor odparł, iż nie było kochanków, którzy by nie kazali robić swoich portretów. Pewna dama nadmieniła, że portret jest tylko lokatą i że zawsze po jakimś czasie kochankowie odbierają je, aby je puścić znowu w kurs. Nagle podniósł się pewien szlachcic z Południa, aby wygłosić gwałtowną filipikę przeciw kobietom. Począł mówić o niesłychanym łakomstwie, jakie spotyka się u większości kochanek na futra, jedwabie, klejnoty i meble; ale jedna z pań przerwała mu pytając, czy pani d'0...y, jej bliska przyjaciółka, nie zapłaciła już dwa razy jego długów. 

- Myli się pani - odparł Prowansalczyk - to jej mąż. 

- Przywołuje się mówcę do porządku - zawołał przewodniczący - i skazuje się go na wydanie kolacji dla całego zgromadzenia, za to, iż użył wyrazu mąż.

Wywody Prowansalczyka odparła na wszystkich punktach pewna dama, która starała się dowieść, że kobiety są o wiele hojniejsze w miłości niż mężczyźni, że kochanek jest to rzecz bardzo droga i że przyzwoita kobieta może się uważać za szczęśliwą, jeśli go opędzi dwoma tysiącami franków rocznie. Dyskusja groziła już zejściem na tory osobiste, kiedy zażądano głosowania. Wnioski komisji uchwalono. Wnioski te uznały w zasadzie, iż podarki, wymienione przez kochanków w ciągu jednego roku, należy określić sumą pięciuset franków, że jednak kwota ta obejmie już: 1° wycieczki za miasto; 2° koszta apteczne, spowodowane zaziębieniami i katarami, których nabywa się przechadzając się wieczorem po wilgotnym parku lub wychodząc z teatru, a które można uważać za prawdziwe podarki; 3° koszta listów i korespondencji; 4° podróże i w ogóle wszystkie wydatki, których szczegóły mogły być w tym rachunku pominięte, bez uwzględnienia jednakże szaleństw rozrzutników; badania bowiem komisji stwierdziły, iż większość tych darów idzie do baletniczek, nie zaś do prawowitych mężatek. Wynikiem tej finansowej statystyki miłości jest pewnik, że przeciętnie jedna namiętność pochłania rocznie około półtora tysiąca, niezbędne na pokrycie wydatków, często nierównomiernie rozdzielonych między parę kochanków, do których jednak nie przyszłoby bez ich wzajemnego uczucia. Zarazem cale zgromadzenie uchwaliło niemal jednogłośnie, iż cyfra ta wskazuje najniższą kwotę rocznego kosztu jednej miłości. Otóż, drogi panie, ponieważ w naszej statystyce małżeńskiej (patrz rozmyślanie I, II i III) udowodniliśmy niezbicie, że istnieje we Francji przybliżona suma co najmniej półtora miliona nielegalnych namiętności, wynika z tego:

że występne stosunki trzeciej części francuskiej ludności przyczyniają się sumą blisko trzech miliardów rocznie do obiegu pieniądza, tej prawdziwej krwi społecznej, której sercem jest budżet państwa;

że przyzwoita kobieta daje życie nie tylko dzieciom ojczyzny, ale i jej kapitałom; że rękodzieła zawdzięczają swój rozkwit jedynie temu ruchowi s y s t o l i c z n e m u;

że przyzwoita kobieta jest jedną z głównych podpór budżetu i najlepszą odbiorczynią;

że najmniejsza zniżka miłości publicznej pociągnęłaby za sobą nieobliczalne nieszczce ścia dla skarbu i renty państwowej;

że przynajmniej trzecia część dochodu męża zahipotekowana jest na niewierności jego własnej żony, itd.

Już widzę, jak otwierasz usta, aby zacząć prawić o obyczajach, o polityce, cnocie i występku. Ależ, drogi oblubieńcze Minotaura, czyż szczęście nie jest celem, jaki sobie zakładać winno każde społeczeństwo?... Czyż nie ten pewnik jest przyczyną, że biedni królowie muszą sobie zadawać tyle kłopotu ze swymi ludami? Otóż uczciwa kobieta nie posiada, zaprawdę, jak oni, tronów, żandarmów, trybunałów; ma do oddania tylko jedno łóżko; ale jeżeli przy pomocy tego pomysłowego przyrządu naszych czterysta tysięcy kobiet umie dać szczęście milionowi bezżennych, a ponadto jeszcze swoim czterystu tysiącom mężów, czyż nie osiągają one, w zaciszu i bez rozgłosu, owego celu, do którego dąży każdy rząd, a który polega na tym, aby dać możliwie największą sumę szczęścia masom? 

- Tak, ale zmartwienia, dzieci, nieszczęścia... 

Ach, pozwólcie mi przytoczyć tutaj owo pocieszające słówko, które jeden z naszych najdowcipniejszych karykaturzystów położył pod swoim rysunkiem: "Człowiek nie jest doskonały!" Wystarczy zatem, jeśli nasze urządzenia nie mają więcej braków niż zalet, aby je uznać za wyborne; gdyż, biorąc rzecz społecznie, rodzaj ludzki nie ma wyboru między dobrem a złem, ale między złem a gorszem. Zatem, jeżeli dzieło, które w tej chwili kończymy, zdołało złagodzić nieco klęski najgorszego z urządzeń matrymonialnych, odsłaniając błędy i niedorzeczności spowodowane przez nasze obyczaje i przesądy, będzie ono z pewnością jednym z najpiękniejszych tytułów, jakie może przedstawić człowiek, aby się znaleźć w rzędzie d o b r o c z y ń c ó w l u d z k o ś c i. Czyż autor nie starał się, uzbrajając mężów, ograniczyć swobodę kobiecą, tym samym zaś dać namiętnościom większą siłę, skarbowi więcej pieniędzy,więcej życia handlowi i rolnictwu? Dzięki temu ostatniemu rozmyślaniu może sobie pochlebiać,iż osiągnął w zupełności eklektyzm, który założył sobie rozpoczynając dzieło, i mniema,że, jak bezstronny sędzia, zgromadził wszystkie dokumenty, nie wyciągając jednak żadnych stanowczych wniosków. W istocie, na cóż byście mieli żądać tu jakiegoś uogólnienia? Czy chcecie widzieć w tej książce rozwinięcie ostatniego poglądu, do którego doszedł na schyłku życia Tronchet, a mianowicie: iż prawodawca miał w małżeństwie na względzie o wiele mniej małżonków niż dzieci? Owszem, zgoda. Czy chcecie widzieć w mym dziele tezę owego kapucyna, który, każąc w obecności Anny Austriackiej i widząc, że zarówno królowa jak i jej damy wzburzone są jego zbyt dotkliwymi argumentami o ułomności kobiecej, rzekł schodząc z kazalnicy Prawdy: "Wy wszystkie jesteście uczciwe kobiety, tylko my mężczyźni jesteśmy, na nieszczęście, synami... Samarytanek..." Niech i tak będzie. Pozwalam wam wyciągać z mej książki wszystkie wnioski, jakie chcecie, sądzę bowiem, iż trudno zestawić dwie sprzeczne myśli o małżeństwie, z których każda nie zawierałaby części prawdy.  

Książki tej nie napisano ani za, ani przeciw małżeństwu; obowiązkiem jej było dać jedynie jego opis, możliwie najdoskonalszy. Jeżeli zbadanie machiny może nas doprowadzić do udoskonalenia jakiejś części składowej, jeżeli, czyszcząc zardzewiałe kółka, odświeżyliśmy sprawność mechanizmu, wówczas nagródźcie robotnika. Jeśli autor pozwolił sobie w swym zuchwalstwie na wygłaszanie zbyt twardych prawd, jeśli zbyt często uogólniał oderwane fakty, jeśli zbyt daleko odbiegał od komunałów, którymi od niepamiętnych czasów pali się kadzidła przed kobietą, och! w takim razie ukrzyżować go! Ale nie podsuwajcie mu wrogich zamiarów dla samej instytucji; zarzuty jego odnoszą się tylko do mężczyzn i kobiet. Zdaje on sobie sprawę, że z chwilą, gdy małżeństwo nie zdołało podkopać samo siebie, jest ono nietykalne i że, ostatecznie, jeśli słyszymy tyle skarg na tę instytucję, to może dlatego, że człowiek pamięta tylko swoje cierpienia i skarży się na żonę, jak się skarży na życie, bo wszak małżeństwo jest niejako życiem w życiu. Jednak osoby, które przywykły urabiać sobie przekonania z dziennika, potępiłyby może książkę, która by zbyt daleko posunęła manię eklektyzmu; zatem, jeśli trzeba im koniecznie czegoś, co by wyglądało na konkluzję, można im, ostatecznie, jakąś znaleźć. A ponieważ dla rozpoczęcia tej książki posłużyły nam słowa Napoleona, czemuż by się nie miała zakończyć tak, jak się zaczęła? A więc, w pełnej Radzie Stanu, pierwszy konsul wypowiedział to druzgocące zdanie, które stanowi wraz apologię i satyrę małżeństwa, jak również streszczenie tej książki:

- Gdyby mężczyzna nie miał się zestarzeć, nie życzyłbym mu w ogóle małżeństwa!

POST SCRIPTUM

- A pan, czy ożeni się kiedy?... - spytała księżna, której autor skończył właśnie czytać rękopis. (Była to jedna z dwóch dam, których bystrości autor oddał już pokłon we wstępie do książki).

- Mam nadzieję, pani - odparł. - Spotkać kobietę na tyle odważną, aby się zgodziła wyjść za mnie, będzie odtąd mym najdroższym marzeniem.

- Zwątpienie czy zarozumiałość?...

- To moja tajemnica.

- A więc, mój doktorze nauk i sztuk małżeńskich, pozwól, bym ci opowiedziała legendę wschodnią, którą czytałam niegdyś. W początkach Cesarstwa panie wprowadziły w modę grę polegającą na tym, aby nic nie przyjąć od osoby, która służy za partnera, nie wymówiwszy słowa: diadesté. Partia trwała, jak pan może sobie wyobrazić, całe tygodnie, szczytem zaś zręczności było podejść jedną lub drugą stronę tak, by przyjęła jakąś drobnostkę bez wymówienia sakramentalnego słowa. 

- Nawet pocałunek? 

- Och! ze dwadzieścia razy wygrałam diadesté w ten sposób! - odparła ze śmiechem. - Zdaje mi się więc, że to w czasie rozkwitu tej gry, z pochodzenia nie wiem już, chińskiej czy arabskiej, bajka moja dostąpiła zaszczytu druku. Ale jeżeli ją panu opowiem - dodała przerywając sobie, aby wskazującym palcem prawej ręki, prześlicznym i pełnym kokieterii gestem, musnąć koniec noska - pozwoli pan, by znalazła się w zakończeniu pańskiego dzieła... 

- Czyż to nie znaczy wzbogacić je prawdziwym skarbem? Tyle już pani zawdzięczam, iż nigdy nie zdołam się wypłacić; zatem, przyjmuję. 

Uśmiechnęła się złośliwie i rozpoczęła: 

- Pewien mędrzec ułożył szczegółowy zbiór sztuczek, którymi płeć nasza zwykła się posługiwać; aby się przeciw nam doskonale ubezpieczyć, nosił go ustawicznie przy sobie. Pewnego dnia, w podróży, znalazł się opodal obozu Arabów. Na widok podróżnika podniosła się młoda kobieta, spoczywająca w cieniu palmy, i zaprosiła go tak uprzejmie, aby spoczął pod jej namiotem, iż nie mógł się wymówić. Mąż był chwilowo nieobecny. Ledwie filozof usadowił się na miękkim dywanie, pełna wdzięku gospodyni podała mu świeże daktyle i dzbanek z mlekiem; przy czym nie mógł nie zauważyć doskonałej piękności rąk, ofiarujących napój i owoce. Jednak, aby się obronić powabom młodej Arabki a równocześnie obawiając się jakiej zasadzki z jej strony, mędrzec wyjął książkę i wziął się do czytania. Urocza istota, podrażniona tą wzgardą, rzekła melodyjnym głosem: 

- Musi ta książka być bardzo interesująca, skoro ci się wydaje jedyną rzeczą godną twej uwagi. Czy byłoby niedyskrecją spytać się o miano nauki, którą zawiera?... 

Filozof odparł nie podnosząc oczu: 

- Przedmiot jej nie jest przeznaczony dla pań. Odprawa filozofa jeszcze bardziej podnieciła ciekawość Arabki. Wysunęła najładniejszą nóżkę, jaka kiedykolwiek zostawiła ulotny ślad na ruchliwym piasku pustyni. Filozof, rad nierad, oderwał wzrok od książki; oko jego, ulegając zbyt potężnej pokusie, mimo woli posunęło się od obiecującej nóżki do stokroć po- wabniejszej kibici, następnie zaś płomień jego zachwytu stopił się z ogniem, jakim pałały czarne źrenice młodej córy Azji. Ona spytała powtórnie o treść książki głosem tak słodkim, że oczarowany filozof odpowiedział: 

- Jestem autorem tej książki; ale treść nie jest mego pomysłu, zawiera bowiem wszystkie podstępy, jakie zdołały wymyślić kobiety.

- Jak to!... Wszystkie bez wyjątku? - spytało dziecię pustyni.

- Tak, wszystkie! I jedynie dzięki ustawnemu studiowaniu kobiet doszedłem do tego, iż nie potrzebuję się ich obawiać.

- Ach, tak... - rzekła młoda Arabka spuszczając długie rzęsy.

Następnie rzuciła nagle mniemanemu mędrcowi tak żywe i wymowne spojrzenie, iż w jednej chwili zapomniał o książce i o podstępach, które w niej były opisane. I oto pan filozof zmienia się naraz w najbardziej rozpłomienionego mężczyznę. Spostrzegłszy, w swym mniemaniu, w zachowaniu młodej kobiety odcień zalotności, cudzoziemiec odważył się na wyznanie. I jak byłby się oparł? Niebo było bez chmurki, piasek błyszczał w oddali niby fala złota, wiatr pustyni przynosił wiew miłości, żona zaś Araba zdawała się skupiać w sobie i promieniować wszystek żar, który ją otaczał, toteż wkrótce jej wymowne oczy zwilgły i ruchem głowy, który zdawał się stwarzać nową grę światła w przesyconej błyskiem atmosferze, przychyliła się do wysłuchania cudzoziemca. Mędrzec poił się już najrozkoszniejszymi nadziejami, gdy nagle młoda kobieta, słysząc w oddali tętent konia, pędzącego jak gdyby na skrzydłach, krzyknęła:

- Jesteśmy zgubieni! Mąż zastanie nas tutaj! Jest zazdrosny jak tygrys, a bardziej jeszcze nieubłagany... W imię Proroka, jeśli ci życie drogie, ukryj się w tym kufrze!...

Przerażony autor, nie widząc innego ratunku, wszedł do kufra i zwinął się w kłębek; kobieta, przykrywszy wieko, schowała klucz przy sobie. Następnie wyszła naprzeciw małżonka i, wprawiwszy go w dobry humor paroma pieszczotami, rzekła;

- Muszę ci opowiedzieć osobliwą przygodę.

- Słucham cię, moja gazelo - odparł Arab siadając na dywanie z podwiniętymi kolanami, obyczajem Wschodu.

- Był tu dziś pewien cudzoziemiec, ot jakiś niby filozof! - rzekła. - Twierdził, iż zebrał w swej książce wszystkie szelmostwa, do jakich zdolne są kobiety; następnie zaś mędrek zaczął mi mówić o miłości.

- No, i?... - wykrzyknął Arab. 

- Byłam gotowa go wysłuchać!... - odparła spokojnie. - Był młody, natarczywy i... przybyłeś w samą porę, aby ocalić mą zbyt wątłą cnotę!... 

Arab odskoczył jak młody lew i wydobył z rykiem kindżał. Filozof, który z kufra słyszał każde słowo, wysyłał do Arymana swoją książkę, kobiety i w ogóle wszystkich mieszkańców Skalistej Arabii. 

- Fatme!... - zakrzyknął mąż - jeśli dbasz o życie, odpowiadaj!... Gdzie jest ten łotr?... 

Przerażona wywołaną burzą, Fatme rzuciła się do nóg męża i, drżąca pod groźną stalą sztyletu, jednym spojrzeniem, równie szybkim jak trwożliwym, wskazała kufer. Podniosła się zawstydzona i wyjmując kluczyk zza paska, gdzie był schowany, podała go zazdrośnikowi. Ale w chwili, gdy już miał otworzyć kufer, przebiegła Arabka wybuchnęła śmiechem. Farun zatrzymał się zdumiony i spojrzał na żonę z niepokojem. 

- Nareszcie będę miała złoty łańcuch! - wykrzyknęła skacząc z radości. - Musisz mi go dać, przegrałeś diadesté. Na drugi raz miej lepszą pamięć. 

Zdumiony mąż upuścił klucz i na kolanach wręczył drogiej Fatmie cudny złoty łańcuch, przyrzekając, iż gotów jest jej przynieść wszystkie klejnoty karawan przeciągających w roku przez pustynię, jeśli się wyrzeknie tak okrutnych podstępów. Następnie, ponieważ to był Arab i nie lubił tracić złotego łańcucha, choćby nawet na rzecz własnej żony, dosiadł znów rumaka i odjechał wymruczeć się w pustyni, zbyt bowiem kochał Fatmę, aby okazać przy niej swój żal. Wówczas młoda kobieta, wyciągając z kufra na wpół żywego filozofa, rzekła poważnie: 

- Panie doktorze, proszę nie zapomnieć o tej sztuczce w swym zbiorku. 

- Pani - rzekłem do księżnej - zrozumiałem! To znaczy, że o ile się ożenię, padnę ofiarą jakiegoś nieznanego szelmostwa; ale może pani być pewna, że i wtedy, ku zbudowaniu współczesnych, dam światu obraz wzorowego małżeństwa.  

Paryż, 1824-1829 