Antoni Magier

FIZYKA DLA DZIECI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ROZMOWA I.

ROZMOWA II.

ROZMOWA III.

ROZMOWA IV.

ROZMOWA V

ROZMOWA VI.

ROZMOWA VII.

FIZYKA DLA DZIECI

czyli łatwe i proste tłumaczenie niektórych tey nauki części

Magier Antoni

PRZEDMOWA.

Nie ieden gdy pierwszy raz weydzie do gabinetu fizycznego, rzeknie: co tu naczyń, rurek śklanych, machin i różnych mosiężnych drobiazgów, których użycie, trudno poiąć iak się w głowie pomieścić może? Czyliby iakie części fizyki, niemogły się tłumaczyć sposobem prościeyszym? Na to odpowiedzieć można: wszak widzimy takoż dosyć narzędzi muzycznych których zgodne użycie, chociaż przyiemne nam sprawia uczucia, przyznać iednak należy że poiedynczy głos ludzki, ieden flet prosty pasterza wdzięcznie takoż do nas przemawia. Malarz który używa rozmaitych farb, aby nam przez ich cieniowanie przedstawił na płótnie obraz z natury wzięty, umie takoż prostym węglem na ścianie zrozumiale tłumaczyć się oczom. Zatem i naszym tu zamiarem będzie, mówić tylko o tych przedmiotach w fizyce, do których tłumaczenia i doświadczeń, przestaniemy na użyciu tych tylko sprzętów i naczyń, które się w każdym domu znayduią. Nie wszystkiey młodzieży iest chęcią postępować w wiadomościach fizycznych idąc drogą naukową, która cokolwiek czasu, uwagi, i licznych narzędzi wymaga. Przyiemniey iest rozmawiać o tey Nauce, zadawać pytania, i żądać na nie odpowiedzi. Użyiemy więc tego sposobu, pisząc rozmowy o niektórych częściach tey nauki, ale tak iasno i wprostych wyrazach, aby nas każdy z łatwością zrozumiał. Niech do tych rozmów wchodzi, Teon nauczyciel, Aryst młodzieniec maiący lat 12. i Zofia siostra iego, parę lat od niego młodsza.

ROZMOWA I.

O Cieple i Zimnie.

Teon. Co dzień prawie mówimy, że dziś ciepley iak wczoray, albo że wczoray było ciepley, a dziś rano było zimno. Co to iest ciepło? i co to iest zimno ? słowo którego z nas każdy tak często używa. — Aryście day mi rękę. Co mówisz o moiey ręce?

Aryst. Mówię że iest zimna,

Teon. A ia powiadam, że twoia iest ciepła, dla czego my się nie zgadzamy? Oto dla tego że z nas każdy tak mówi iak mu się zdaie, czyli iak czuie. Więc ciepłem nazywamy to uczucie, którego doznajemy, gdy się czego ciepłego domykamy, iak nazywamy boleścią, to uczucie które mamy, kiedy się o co uderzymy. Ale weźmy teraz kawałek drewna, które się nam nie zdaie ani ciepłe ani zimne, weźmy drugi kawałek drewna trzyymy prędko iedno o drugie, dotknąwszy się tego drewna, tam gdzie było tarte, czuiemy że iest ciepłe. Dla czego ciepłe? czy od powietrza ? Nie, w izbie iest chłodno. Czy od naszey ręki? I to nie, bo ręka była z daleka. Z czegóż więc? Musi coś być w drzewie samem, cośmy przez tarcie wydobyli. Otóż to nazywa się Cieplik.

Zofia. Cieplik? Jesczem tego słowa nigdy nie słyszała.

Teon. Cieplik więc iest w każdej rzeczy, czy ta iest twarda czy miękka, albo iest sucha albo się leie.

Zofia. Czy można widzieć ten cieplik iaki on iest?

Teon. Widzieć go nie można, ale przez dotykanie czuć się daie. Tak w ziarkach rzepaku albo lnu tłustości nie widzimy, iednak wytłaczaiąc ie, oleiu obficie otrzymamy. Cieplik się dobywa z ciał różnemi sposobami. Przez słowo ciało rozumieć się będzie, nie tylko nasze ciało, ale każda rzecz którey dotykać się możemy. Wszak szoruiąc szybko ręką po sznurze, czuiemy ciepło, leiąc wodę do okowitki że się szybko z nią miesza, wydobywa się cieplik i wódka będzie ciepła i t. p. Wydobyty cieplik z iednego ciała zaraz się roschodzi czyli wsiąka w drugie ciało, którego się dotyka, tak iak oley roschodzi się i wsiąka do suchey bibuły lub płótna; cieplik iednak dopóty się udziela, czyli przechodzi do innego ciała; póki nie doydzie do równowagi.

Aryst. Czyli ciepło można ważyć?

Teon. Tu o to nie idzie, używamy tego sposobu tłumaczenia się przez podobieństwo, iak kiedy dwa ciężary na szalkach położone równą pokazuią wagę. Jedno bowiem ciało wiecey w siebie może nabierać cieplika, drugie zaś mniey, i takie ciała nazywamy dobremi, miernemi i złemi przewodnikami cieplika.

Zofia. Przewodnik, to dobrze nazwano, bo tak iakby przeprowadzało cieplik z iednego mieysca na drugie.

Teon. Ciało nasze wydaie cieplik i ogrzewa na około siebie powietrze, ieżeli od niego iest zimnieysze. Odpędzaiąc czyli nagle oddalaiąc n. p. wachlarzem to powietrze od nas ogrzane, czuiemy chłód, bo wtedy powietrze chłodne, nagle się do nas przybliża, od ciała naszego cieplik odbiera i doznaiemy chłodu, chociaż iesteśmy w izbie ciepłey.

Asyst. Jeżeli cieplik układa się do równowagi dla tego w izbie miernie ogrzaney, wszystkie ciała powinny być iednakowo ciepłe? co nie iest, bo gdy dotykam się stołu i dotykam się żelaza iako to nożyczek, te są  zawsze zimne?

Teon. Tak się to zdaie, ale mówiliśmy dopiero, że są dobre i złe przewodniki cieplika; drzewo, iako to stół, iest złym przewodnikiem cieplika, dla tego zwolna bardzo z naszey ręki go odbiera, iż ledwo to czuiemy, żelazo zaś w nożyczkach iest dobrym przewodnikiem i nagle z nas cieplik do nich przechodzi, dla tego mówimy, ze nożyczki są zimne; ale trzymaiąc się ciepłą ręka stołu, po nieiakim czasie i stół się od ręki ogrzeie. Przez ciepło bowiem rozumiemy uczucie wpływania cieplika w nasze ciało, a przez zimno uczucie iego wypływania. Dla tego nazywamy chłodne powietrze, które przyiemnie zbytny od nas cieplik odbiera, ciepłe powietrze, ktore miernie ciału naszemu dostarcza cieplika, gorące, gdy nieznośnie wiele nam cieplika dodaie. Parzy zaś ogień gdy z boleścią skóry naszey zbytna ilość cieplika dotyka się ciała.

Aryst. Jednak niektóre są rzeczy, które chociaż same nie są ciepłe, przecież nas grzeią, iako to futro, wata?

Teon. Futro, wata, są złemi przewodnikami, dla tego tez gdy się niemi odziewamy, cieplika, który z nas wychodzi nieodbieraią, a ten pomnażaiąc się na około nas sprawuie nam ciepło, chociaż na znacznie zimne wystawieni iesteśmy powietrze.

Zofia. Teraz rozumiem. To kiedy mi gorąco, to ia wachlarzem odpędzam powietrze, które od moiey twarzy cieplika w siebie nabrało. A kiedy mi w izbie zimno, to iak wdzieię sukienkę watowaną, to cieplik, ktory ze mnie wychodzi, przy sobie zatrzymuję, i dla tego mi ciepley. Muszę to moiey Mamie powiedzieć.

Aryst. Proszę cię Teonie, iakże to iescze wytłumaczyć, że ia mogę gębą, i ciepło i zimno wydawać, czyli chuchać i dmuchać.

Teon. To iest łatwa rzecz do tłumaczenia, bowiem kiedy chcę rękę moię ogrzać, wtenczas otwieraiąc lista, prosto z płuc ogrzane powietrze, którem oddycham, na rękę pusczam, czyli chucham. Gdy zaś rękę chcę chłodzić, natenczas toż powietrze z płuc przez mały otwór w ustach, które trzymam ściśnione czyli stulone nagie wypusczaiąc, powietrze od moiey ręki ogrzane oddalam czyli odpędzam, a świeże nadchodzące, tak, iakeśmy wyżey mówili, sprawuie mi chłód. Trzeba iescze wiedzieć, że cieplik w każde ciało wpływając, rozszerza ie i nadaie mu większą obiętość, czyli że ciało natenczas większego potrzebuie mieysca; ale gdy to ciało ostygnie, do swoiego powraca stanu. Dla tego dusza od żelazka, gdy iest zimna lekko wchodzi w żelazko, a gorąca ledwie co się w nie zmieści, bo cieplik większy nadaie iey obiętość. Butelka nalana iakim napoiem i korkiem zatkana, gdy przy piecu lub ogniu się rozgrzeie, napóy powietrze w butelce zamknięte większego potrzebuią mieysca, i wtenczas powietrze albo korek wysadzi, albo rozsadzi butelkę. Ciało nawet nasze na wielkie gorąca powiększa się w obiętość.

Zofia. Prawda ze kiedy gorąco to ledwo rękawiczkę można zdiąć z ręki, tak ręka nabrzmieie.

Aryst. Teraz iuż wiemy dobrze, że przez wpływanie lub wypływanie z nas cieplika, czuiemy ciepło i zimno, ale proszę nam wytłumaczyć, iakim to sposobem to ciepło i zimno dzielą na gradusy czyli stopnie, iak to powszechnie słyszymy.

Teon. Do tego używamy małego narzędzia, które ponieważ iuż teraz powszechnie niemal w każdym domu się znayduie, iak właśnie i w tym pokoiu, więc nad niem cokolwiek się zastanowimy. To narządzie nazywa się Termometr czyli Ciepłomiar, iest śklane, dlatego żebyśmy widzieli czem iest nalane. Ta bańka z ogonkiem czyli rurką prostą, nalana iest pełna żywem srebrem, a rurka prawie tylko do połowy. Przy tey rurce iest zawsze albo na papierze, albo drzewie lub mosiądzu podziałka nakształt drabinki narysowana; patrząc więc na sam koniec żywego srebra w rurce, widać iak gdy bańkę ogrzewamy, żywe srebro w niey się rozszerza, i ten koniec idzie wyżey na drabinkę; gdy bańka się oziębia, Żywe srebro opada. Wzdłuż tey rurki dziurka czyli otwór, powinien być mały, aby naymnieysze rozszerzanie się żywego srebra w bańce, w rurce było znaczne.

Zofia. Jak to dowcipnie wynaleziono.

Teon. Już temu ze dwieście lat, iak to narzędzie wynalazł ieden chłopek holenderski.

Zofia. Proszę, że to iaki pan tego nie wynalazł, tylko prosty chłopak.

Teon. Ale iest temu lat dopiero 93. iak uczony ieden francuz nazwiskiem Réaumur, wydoskonalił to narzędzie tak, iż wszystkie termometra, podług iego sposobu robione, zgadzać się między sobą powinny. Na tey  drabince w iednem mieyscu iest narysowane zero, i często na tem mieyscu na rurce dana bywa kreska czerwona. Od tey więc kreski, gdy żywe srebro idzie do góry, znaczy stopnie ciepła, gdy niżey kreski opada, znaczy stopnie zimna.

Aryst. Jaki też naywiększy stopień zimna bywać może u nas?

Teon. Od czasu iak uważane są u nas termometra, nie było więcey w Warszawie nad 29 stopni zimna, i iuż temu lat 26. Ale są takie kraie, gdzie bywa 30. 40. i więcey stopni zimna. Ciepła zaś u nas mało co więcey bywa nad 28. stopni.

Póki nie były wynalezione termometra, nie można było oznaczyć W iakim stopniu było kiedy ciepłą lub zimno; mówiono tylko, że naystarsi ludzie nie pamiętają takiego zimna albo upału. Ale teraz, kiedy się zapisuią codzień stopnie termometru, możemy wiedzieć o tey różnicy, i czynić porównania dnia iednego z drugim, dawnieyszych lat z teraźnieyszemi, i kraiu naszego zkraiami od nas odległemi.

Za pomocą termometru wiemy, że woda wrząca ma zawsze tylko 80. stopni ciepła, żeby ią iak naydłużey gotował, -co na każdym termometrze litery przy tey liczbie położone oznaczaią, że gdy go wstawimy w lód albo w śnieg topnieiący, żywe srebro zawsze stanie na zero, które na każdym termometrze iakeśmy mówili iest oznaczone kreską, od którey zaczynamy dopiero liczyć stopnie mrozu. Co nam okazuie, ie ziemia i rośliny, grubo śniegiem okryte, nigdy nieprzenuarzaią.

Aryst. Czy prawda iest, że człowiek na wielkie mrozy pod śniegiem zachować się może przy życiu?

Teon. Nie raz nam doświadczenie to okazało, że człowiek i zwierzęta pod śniegiem, maiąc tylko mały otwór do oddychania żyć mogą i nie przemarzną. Śnieg bowiem iest złym przewodnikiem cieplika, i nie dozwala aby ten w znaczney ilości z ciała wypływał.

Uważmy iescze, iakie z termometru otrzymuiemy pożytki. Termometr iest potrzebnym w mieyscach gdzie się zachowuią przez zimę zagraniczne i różne rzadkie rośliny, dla których 15. stopni ciepła utrzymać należy, w pomarańczami zaś temperatura powietrza do 5. stopni ciepła dochodzić powinna.

Zofia. Co to iest temperatura?

Teon. Stopień ciepła lub zimna na termometrze uważany, nazywamy temperaturą tego mieysca, w którem termometr zostaie. Jeżeli merkuryusz w termometrze poczyna iść do góry, mówimy że temperatura tego mieysca podwyższa się, gdy przeciwnie zniża się merkuryusz; że temperatura się zmnieysza, zniża, czyli ciepła ubywa, n: p: Temperatura do utrzymywania niektórych roślin zagranicznych powinna trzymać 15. stopni ciepła, niższa od tego stopnia, roślinom byłaby szkodliwa. Uzywa się termometr w gorzelniach przy pędzeniu wódek, i w browarach do chłodzenia piwa, gdyż probując ręką, ktorą mniey lub więcey maiąc ciepłą, o pewnym stopniu ciepła, iakeśmy na początku mówili, sądzić nie można. Do utrzymania miernego ciepła w izbie chorego, gdzie, dosyć aby do 17. stopni dochodziło. Do kąpieli gdzie 26. stopni ciepła są dostateczne. Wiemy podług Termometru, że w piwnicy powszechnie latem i zimą 12. stopni iest ciepła. Dla tego przy kupnie i przedaży wódek lub spirytusu, doświadczamy termometrem o wiele stopni wódka mniey lub więcey trzyma od 12. stopni ciepła; gdyż nam. wiadomo że im bardziey ogrzana, tym większą zdaie się utrzymywać próbę. Termometr ciekawość naszę zaspokaia, którym, przekonano się że krew ludzka 52. stopni ciepła utrzymuie, że do chowania iedwabnic dość 19. stopni ciepła, a do utrzymania ananasów stopni 20. Nakoniec, trzymając termometr za oknem, mamy z tego ten użytek, iż przy nagłych odmianch ciepła i zimna, które nam to narzędzie wskazuie, osoby słabe, lub ulegaiące rumatyzmom, podług potrzeby ciepleyszey używać powinny odzieży, aby uniknąć zaziębienia.

ROZMOWA II.

O Powietrzu.

Teon. Znane nam są młyny wodne i wiatraki, czyli młyny wietrzne, iedne obraca woda a drugie wiatr, Łatwo zrozumieć ie woda znacznie będąc ciężka, spadaiąc na koła może ie obracać. Ale skrzydła od wiatraka, wiatr tylko popycha. Co to iest ten wiatr? Gdzie tylko iest powietrze, tam małą. rzeczą możemy ie poruszyć, tak iak w tey izbie, chustką, ręka, papierem, wiatr robić możemy. Powietrze, rzecz lekka, na około naszey kuli ziemskiey buiaiąca się, podłegła iest zawsze poruszeniu a zatem i wiatrom.

Aryst. Wszak do pewney tylko wysokości powietrze iest nad ziemią?

Teon. Tak iest, tey wysokości iednak pewno wiedzieć nie możemy. Wyrachowano iż powietrze nad ziemię blisko na 9. mil wysoko rosciąga się.

Zofia. Od czego tam w górze to powietrze bywa poruszone?

Teon. Są przyczyny, o których wiedzieć możemy, są zapewnie inne, które nam nie są dokładnie wiadome. My ta na ziemi możemy wiedzieć, gdzie iaka rzeka ma swóy początek, bo do niego doyść możemy. Wiemy, że Wisła ma swoie Źródło za Krakowem, płynąć nie moie iak tylko swoiem korytem i wlewa się do morza, a chociaż ma swoie koryto, często wychodzi za iego granice i grunta nam zalewa. Ale powietrze w takiey przestrzeni gdy n: p: w iednem mieyscu od słońca iest ogrzane, iuź od cieplika rozszerza się, iak to nam wiadomo, staie się rzadsze, powietrze zaś zimnieysze, gęstsze, a dla tego cięższe wpada gwałtownie w to mieysce, iak woda, kiedy znaydzie iaką rospadlinę; Już powietrze staie się poruszone płynie iak rzeka, ale nie ma swego koryta iak naszę rzeki, płynie wprawo albo w lewo, po niem unoszą się chmury i płyną z niem, iak u nas statki na Wiśle. Zgromadzaią się chmury, mamy descz, powietrze się ochładza, iest cięższem, znowu tam wpływa gdzie napadnie na lżeysze, i tak w całey na około ziemi przestrzeni, powietrze bez końca musi być mniey lub więcey w poruszeniu.

Aryst. Czy powietrze iest ciężkie?

Teon. Powietrze chłodne, blisko ośmset razy iest lżeysze od wody, to iest ośmset garcy powietrza, tyle ważą ile ieden garniec wody. To okazuie się fizycznie za pomocą machin i narzędzi. Powietrze prócz tego że iest ciężkie iest iescze sprężyste.

Zofja. Co to iest sprężyste?

Teon. To iest, że chociaż daie się ściskać, ale zaraz potem do swego stanu powraca, iak sprężyna, iak garść włosów z materaca, które ścisnąwszy znowu się ieżą. Powietrze dlatego źe iest ciężkie i sprężyste, przyciska całą powierzchnią ziemi, ciśnie się i napełnia wszystko, gdzie tylko wolne mieć może mieysce.

Zofia. To i w tey śklance iest powietrze, ale gdy ią przewrócę do góry dnem, to się iuż z niey powietrze wyleie.

Teon. Gdzie się ma wylać? kiedy śklankę na wszystkie strony powietrze otacza, tak, iak gdybym tę śklankę zanurzył w wodę, iakkolwiekbym ią. w wodzie przewracał, zawszeby wodą napełnioną była. Ale kiedy ia w tę śklankę próżną nasypię piasku, albo wody naleię, powietrze zaraz z niey uchodzi i wodzie ustęp uie mieysca, wylewam wodę, natychmiast powietrze ciśnie się wśklankę.

Zofia. Jam się nieraz pytała starszych odemnie, dlaczego, kiedy ia z flaszki wylewam wodę, zawsze w tey flaszce coś bulkocze; ale mnie tego nikt dobrze nie wytłumaczył.

Teon. Woda przez swóy ciężar Wylewa się zflaszki, gdy ią nachylamy, powietrze ciśnie się zaraz na iey mieysce, ale przez szyykę wąską, którą woda zatyka, cząstkami tylko wpadaiąc, uderza o śkło wewnątrz flaszki i nieiako dźwięk wydaie.

Aryst. Kiedy powietrza iest tak wiele nad nami; i powietrze iest ciężkie, to powinnoby nam dachy od domów pognieść swoim ciężarem?

Teon. Dobrze to iest; ale pod dachem iest powietrze, równie iak na około, z którem się wyższa część powietrza łączy i na niem się wspiera. My sami znosimy nad głowami naszemi ten ciężar, a iednak go nie czuiemy, bo nas na około powietrze otacza. Tak człowiek ktory nurkiem chodzi pod woda, ma nieraz kilkanaście i kilkadziesiąt łokci wody nad sobą, nie czuie iey, i po dnie stawu lub ieziora chodzić moie. Ale gdy z niey wyidzie, konewkę tey wody, która ledwo łokieć ma wysokości, postawiwszy na głowie, iako ciężar dźwiga.

Powietrze na dworzu gdy iest spokoyne wcale nam nie przeszkadza do chodzenia, ale gdy iest w gwałtownem poruszeni u, iak to podczas wichru, albo nas z tyłu mocno popycha albo gdy przeciwko niemu idziemy, opiera się nam. Czuią to dobrze konie kiedy ciągną poiazd półkryty, w który wiatr wpadaiąc zprzodu, w tył go popycha. Tym sposobem statki na rzece idą szybko przeciw wodzie kiedy maią rospięte żagle, w które gwałtownie powietrze wpadaiąc, silnie popycha. Tym nakoniec sposobem powietrze podczas wiatru obraca skrzydła od wiatraku, iakośmy wyżey mówili.

Zofia. Jakim to sposobem mieszek dmucha?

Teon. Mieszek nic innego nie iest iak worek skórzany, u którego są dwie desczulki, te ściskaiąc, wypychamy z niego powietrze, gdy zaś ie otwieramy, powietrze zaraz w niego Wchodzi przez otwór w rurce, i drugi który znayduie się w iedney desczułce, u którego wewnętrzna klapa otwiera się. Ściskamy mieszek, klapa się od powietrza wewnętrznego zamyka, które musi wychodzić przez rurkę; co powtarzaiąc, mieszkiem dmuchamy.

Płuce nasze które się ściskać i otwierać daią, są wpodobnem poruszeniu, kiedy oddychamy. Otwieraiące płuca, powietrze przez usta ciśnie się do nich i to nazywamy że Wciągamy wsiebie powietrze; kiedy ściskamy płuca, powietrze z nich wychodzi. Przykładając śklankę wody do ust i płuca otwieraiąc, natenczas, iuż nie powietrze ciśnie się do naszych płuc, ale powietrze ciśnie na wodę i ta do naszych ust wpływa, i to iest co się nazywa pić. Tak dziecię kiedy ssie, gdy płuca otwiera, powietrze się do ust, któremi pierś trzyma wcisnąć nie moie, ale cisnąc na pierś mamki, pokarm z niey dla dziecka wyciska.

Zofia. Dla czego to kiedy piiemy ze. śklanki, tego nic nie słychać, a iak na stół dadzą zupę, to każdy z nas biorąc ią złyżki, gębą robi chlups, chlups.

Teon. Rosołu czyli zupy nie bierzemy łyżkę pełną, dla tego przykładaiąc ią do ust z rosołem, cząstka powietrza się ciśnie i wydaie iakiś odgłos, tak iak mówiliśmy o owey butelce z którey wodę wylewamy, a że usta nasze są miękkie, więc ten głos iest inny od tamtego głosu w butelce.

Stan powietrza, kiedy wszystkie ciała są w spokoyności iest także cichy i spokoyny, ale za naymnieyszem uderzeniem iednego ciała o drugie, gdy cząstki tych ciał drżeć poczynaią, powietrze przez swą sprężystość zostaie w poruszeniu i drżeniu, które dochodząc do ucha, słyszeć się nam daie, a ucho nasze przez ustawiczną wprawę, głos rozeznaie od czego pochodzić może. Ciała im bardziey są twarde, a razem sprężyste tym mocnieyszy głos wydaią. Widzimy, że narzędzia muzyczne są z rzeczy twardych i sprężystych robione, iako to: strony w nich żelazne lub mosiężne, blacha w waltorni, drzewo w flecie i skrzypcach i t. d. Dla tego z kapelusza dzwonu nie zrobimy, ani włóczka nie zda się na stronę do Gitary.

Zofia. Dla czego to w fortepianie, iedne strony wydaią grubszy glos, a drugie cieńszy?

Teon. To zależy od drżenia strony, im więcey bowiem strona uderzona doznaię drżenia w iedney chwili iak druga, tym wyższy, czyli cieńszy ton wydaie. Dla tego cieńsze strony, cieńszy czyli wyższy wydaią ton, iak grube basowe, w których daleko więcey znayduie się mosiądzu iak w cienkich, atemsamem drżenia doznaię wolnieyszego czyli leniwszego. A dotego strona każda im, dłuższa, niższy wydaie głos, iak taż sama kiedy iest krótszą. Co widzimy wskrzypcach; strona od podstawka do prożka, gdy iest wolna, wyda niższy ton iak kiedy ią w środku iey długości palcem przyciśniemy, bo natenczas iey długość, bierzemy tylko od podstawka do palca. W fortepianie widać oczywiście, że strony basowe i grubsze i dłuższe są od innych. Każda iescze strona, im bardziey iest naciągniętą tym wyższy ton wydaie, i takim sposobem stroią fortepiany, skrzypce i t. d.

Aryst. To wszystko rozumiem, ale proszę nam powiedziec iakim to sposobem bicz tak mocno trzaska?

Teon. Powietrze nie tylko głos wydaie od drżenia cząstek ciał innych, ale powietrze samo o siebie gdy się szybko i gwałtownie uderza, mocno się słyszeć daie. Tak gdy przyłożę do ust listek zlipiny, i powietrze wsiebie wciągam, listek pęka, a powietrze napełniaiąc szybko mieysce ubytey z siebie czystki, uderza się o siebie i pukanie sprawuie. Tak bicz zręcznie w powietrzu rozwinąwszy, gdy końcem iego, który nieiako się w kołko zwiia, nagle cząstkę powietrza wyrywamy, oboczne powietrze szybko nadchodząc wydaie trzaskanie.

Aryst. Jescze iedno zapytanie. Gdy kto drzewo rąbiąc spuscza siekierę, huk daie się słyszeć, ale iak się na rąbiącego patrzymy zdaleka, to przeciwnie, huk słychać wtenczas, kiedy on iuż siekierę podniesie do góry?

Teon. Głos przechodząc przez powietrze, potrzebuie cokolwiek czasu, aż cząstki powietrza koleyno uderzone doydą do uszu naszych. Wyrachowano, że glos W iedney sekundzie w odległości blisko 600. łokci słyszeć się daie. A światło słoneczne, w iedney sekundzie przeszło go. tysięcy mil przechodzi do oka. Łatwo więc teraz zrozumieć, dlaczego wprzód widzimy podnoszącą się rękę rąbiącego drzewo, iak huk od siekiery spusczoney.

Moc iescze głosu większa iest w powietrzu gęstszem iak rzadszem. Tak, na bardzo wysokiey górze, albo gdy się kto balonem wysoko wzniesie, strzeliwszy z pistoletu, głos ledwo tak daie się słyszeć, iak gdy kto harapnikiem trzaska, bo tam powietrze iest lżeysze, czyli rzadsze.

Aryst. Dla czego tam powietrze iest rzadsze ?

Teon. Powiedzieliśmy, że powietrze iest ciężkie, więc całym swoim ciężarem silniey jaśnie na ziemię pod wysoką górą, iak na iey wierzchołku, bo go tam iest mniey. Tak. w kufrze, suknie które leżą na spodzie, bardziey są zgniecione, iak te co leżą na wierzchu.

Zofia. Czem się to dzieie, że balon dymem napełniony, idzie do góry?

Te on. Powietrze gdy się ogrzewa, staie się Iżeyszem, dla tego wznosi się do góry. Jedna zabawka może nas o tem przekonać, oto: wystrzyżmy z papieru wężyka, i zawieśmy, go na pręciku. Przy gorącym piecu wężyk obracać się będzie, dla czego ? Bo od pieca ogrzane powietrze podnosząc się do góry, porusza brzegi wężyka cokolwiek do góry zagięte, dlatego się wężyk obraca. Dym, iest takoż powietrze od ognia ogrzane i rozrzedzone, które wznosząc się do góry, porywa z sobą kopeć czyli, zdrobniony węgiel.; Powietrze więc chłodne wypycha dym w górę tak, iak widzimy nalewaiąc wodę w śklankę, w którey cokolwiek było oliwy, że woda będąc cięższą od oliwy, zaymuie iey miejsce i do góry ią wypycha. Bo też na szalkach zważywszy butelkę oliwy, a potem w tę butelkę nalawszy wody, butelka z wodą wiecey ważyć będzie, od oliwy braney w iednakowey obiętości. Tym więc, lub innym sposobem za pomocą narzędzi fizycznych, dochodzimy z dokładnością ciężkości gatuakowey ciał, ożyli ich wagi zastosowaney do ich obiętości.

Zofia. Jakże, to balon iest lżejszym od powietrza?

Teon. Balon sam w istocie nie iest od powietrza lżeyszym, ale powietrze ogrzane, które w sobie mieści, iest tak lekkie, że razem z ciężarem balonu iescze iest od powietrza lżeysze. Dla tego balon powinien być z bardzo lekkiey materyi zrobiony, znacznie wielki, i mieścić w sobie powietrze dobrze ogrzane, aby powietrze zewnętrzne, przewagą swoią; wypychać go mogło w górę, tak iak woda cięższą będąc od oliwy, korka drzewa i t. p. z dołu do góry ie wypycha.

Już temu lat 41. iak Mongolfier pusczał w Paryżu, pierwszy balon tym sposobem napełniony, do którego przywiązano klatkę a w niey barana, kaczkę i koguta, aby się dowiedzieć, czy zwierzęta w znaczney odległości od ziemi żyć mogą. Balon wzniosł się dość wysoko, a gdy potem opadł na ziemię, zwierzęta co do zdrowia żadney odmianie nie ulegly. Innym potem i pewnieyszym sposobem napełniano balony, używając zamiast ognia, pewnego gatunku powietrza przez sztukę robionego o którem późniey mówić będziemy, a tego znaiąc dokładnie ciężkość gatunkową, względem powietrza atmosferycznego, łatwiey im było wyrachować, iaką dać obiętość czyli wielkość balonom do podnoszenia ciężaru balonu i żeglarzy napowietrznych, którzy tym sposobem wznosili się wgórę aż do wysokości dwóch i trzech tysięcy sążni i odprawiali podróże, na powietrzu, ale idąc zawsze z wiatrem, gdyż kierunku balonom nadać nie mogli.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZMOWA III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej