Ludwik Sztyrmer

FRENOFAGIUSZ I FRENOLESTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PANTOFEL DO PUBLICZNOŚCI

JAK JA ZASZEDŁEM SOBIE DO BONIFRATRÓW

PAN MARSZAŁEK

FRENOFAGIUSZ I FRENOLESTY

KLASYFIKACJA

IDZIEMY NARESZCIE

I. JAKUB KOZERA

II. KOBIETA FILOZOFKA

III. ZAKŁAD

IV. METAMPSYKOZA

V. BIEDNA RÓZIA

VI. MATKA

VII. HISTORIA PANA MARSZAŁKA

FRENOFAGIUSZ I FRENOLESTY

Sztyrmer Ludwik

PANTOFEL DO PUBLICZNOŚCI

—  Avouez, Madame, que c'est une préface?
—  Si, Monsieur, mais c'est la faute de ma Pantoufle.

Kiedy to pisemko dostanie się w twoje ręce, o szanowna Publiczności, prochy moje będą już spoczywały w ziemi, pamięć moja zaginie, i ty nie postrzeżesz nawet, że ci braknie jednego Pantofla, dlatego że posiadasz ich takie mnóstwo!

Całe życie strawiłem, żeby pojąć ciebie, o najdziwniejsza z istot! Dziś jestem już stary, jutro może umrę, a wiem o tobie nie więcej jak pantofel o tym, co zdarł go na swojej nodze.

Jeśli cokolwiek pocieszyć mnie może, to tylko to jedynie, że i inni badacze nie więcej ode mnie się dowiedzieli.

Żeby ciebie pojąć, trzeba by żyć tak długo, jak ty żyjesz, a początek twej egzystencji kryje się w mgle najodleglejszych wieków! Jeden uczony upewniał mnie, że ty byłaś nawet przed potopem. Ty żyjesz, rośniesz i krzepniesz bez przestanku; nie znasz choroby, chociaż wszystkie twoje członki zwątlone gangreną. Śmierć stoi tylko przy tobie jak hajduk i miotłą zmiata proch spadający z olbrzymiego twego ciała.

Dziwna twoja potęga, o szanowna Publiczności! Na ciebie wszyscy patrzą jak na bożyszcze, każdy się ugina przed tobą, każdy słucha twych słów jak wyroczni. Twój oklask, twoje pochlebne zdanie, elektryzują serce najzimniejszego człowieka. Macedończyk, gromiąc azyjski świat swoimi falangami, dumał nieraz o tym, co ty też powiesz o nim na ateńskich, placach?

Dla ciebie Kurcjusz rzucił się w przepaść, Diogenes siedział w beczce i Herostrat zapalił  świętokradzką głownię. Dla ciebie, potężna istoto, grymasują na teatralnej scenie, błaznują na hecy, rzępolą na koncertach, piszą poemata i powieści i na wszystkie sposoby łamią sobie głowy, byle ciebie tylko zabawić. Dawniej gust twój był dość prosty, wołałaś tylko: panem et circenses, dziś napadł na ciebie jakiś spleen, jakaś gorączka, w której nic ci się nie podoba, ziewasz i krzyczysz ciągle: — Dawajcie mi co nowego, bo się nudzę! — O szanowna Publiczności, umiarkuj się, bo kiedykolwiek dostaniesz suchot i umrzesz z nudów!

Ty jesteś najmędrsza ze wszystkich istot pod słońcem, ty masz najwykwintniejszy gust, najpewniejszy sąd i tyle przenikliwości, że żadna zaleta nie ukryje się przed tobą. Dlatego też największy geniusz z pokorą składa swoje pomysły w twoje ręce i spokojnie czeka twego wyroku, będąc pewnym, że prędzej czy później oddasz mu sprawiedliwą miarę uwielbienia i wdzięczności. Ale przy tym kolosalnym rozumie dlaczegoż się tak spieszysz ze swoim zdaniem?

O szanowna Publiczności, mylisz się, sądzisz przewrotnie, krzywdzisz, znieważasz, bredzisz jak student, kiedy wpadnie w zapał! Oświstałeś  Fedrę, a słuchasz z zadowoleniem płaskich wierszokletów, spostrzegłaś herezję w Tartuffie, a uwielbiasz dzisiejsze szalone powieści i dramy, nie wierzyłaś Galileuszowi ani Kolumbowi, a dajesz się za nos wodzić szarlatanom, sofistom i półgłówkom. O szanowna Publiczności, dalipan, tyś lekkomyślniejsza od dziecka, a nawet od kobiety!

Ty obojętnie patrzyłaś na nędzę Miltona i Kamoensa, nazywałaś Tassa wariatem, szydziłaś z cierpień Russa, ty kupisz się na placach i z zadowoleniem patrzysz, jak kat wiesza zbrodniarza, ciebie przygoda psa Alcybiadesa zajmuje więcej niż  śmierć Sokrata, bajka o cieniu osła więcej od płomiennych filipik Demostena, ty jesteś zimna jak myśl samoluba, ty nie masz serca, o szanowna Publiczności, tylko oczy i uszy, i w łonie bezdenną beczkę  — ciekawości!

Widziałem kiedyś z zadziwieniem, jak nieśmiertelny skrzypak powitany tysiącem głosów uwielbienia, otoczony burzliwym zapałem i oklaskami, stał przed tobą, o szanowna Publiczności, zimny jak marmur, z twarzą obojętną albo raczej z wyrażeniem wzgardy, i ani wzrokiem, ani skinieniem ręki, ani najmniejszym gestem nie odpowiedział na twoje konwulsyjne aplauzy, przed którymi inny na jego miejscu ugiąłby się do ziemi!

Widziałem to, kiedy byłem młody, i nie pojmowałem jego oziębłości; dziś zdaje mi się, że gdyby Pantofel umiał grać na skrzypcach, to postąpiłby nie inaczej. Teraz, szanowna Publiczności, bądź zdrowa! Zostawiam ci powieść. Jeśli cię znudzi, nie gniewaj się, rzuć ją tylko tak jak ja, przenudziwszy się całe życie z tobą, porzucę cię wkrótce bez gniewu.

JAK JA ZASZEDŁEM SOBIE DO BONIFRATRÓW

O rannej godzinie piłem kawę, kiedy mi przyniesiono bilecik od mego księgarza i ostatnią część umówionej upłaty. — Tak więc — pomyśliłem sobie, podczesując czuprynę  — dzieło moje nareszcie wydane, rozkupione prawie w mgnieniu oka i ocenione przez światłych recenzentów; moje długie badania, moja mozolna praca, przyniosły mi więcej wziętości i pieniędzy, niż się można było spodziewać w naszych czasach. Żeby to powieść albo jaki poemat, albo drama, albo wreszcie wojaż!...

Ale księga in quarto, tchnąca, jak mówią, lampowym olejem, pełna cytacji z autorów, których dzieła w bibliotekach od dawna już oddane na pastwę myszom, o, to niepojęta zagadka! Rozwinąłem rulonik odebranych dukatów, postawiłem z nich kolumnę na stoliku i zatrzymałem na niej wzrok zadowolenia. Nie posądzajcie mnie o chciwość albo skępstwo, o, nie! Wierzcie mi, że ten metal, za który wszystko w świecie można kupić, nigdy mnie nie zajmował, póki byłem syty i odziany. I w owej chwili patrząc na złoto, nie myślałem bynajmniej o jego cenie, ale o czymś innym, co w moim pojęciu było zawsze wyższym nad bogactwo. Mnie się zdało (bo cóż się człowiekowi nie zdaje, kiedy kontent z siebie!), że ów słupek stojący na stoliku był to pomnik, który wdzięczni ziomkowie postawili mi na najpiękniejszym placu w Warszawie! Bagatela! Wyobraźcie sobie szczęście człowieka, któremu postawiono kolumnę ze szczerego holenderskiego złota ad legem im perii!... W zachwyceniu zdało mi się widzieć lud z całej Warszawy stojący pod owym posągiem i wielbiący moje niesmiertelne imię.

Wskoczyłem na krzesło, ażeby z tej trybuny wyciąć mowę do narodu, ale w zbyt gwałtownym uniesieniu wdzięczności, zawadziwszy piętą, przewróciłem się z krzesłem, obaliłem stolik, a z nim i złotą kolumnę, z której dukaty poleciały na podłogę!...

Sądzicie zapewne, że jako filozof powiedziałem sobie: sic transit gloria mundi, i przestałem się dziwaczyć, ale na ten raz nie zgadliście. Byłbym niezawodnie tak postąpił i nie zawiódł waszego oczekiwania, gdyby tylko złoto było upadło bez brzęku na jaki miękki przedmiot, na przykład na pierzynę mojej babki, albowiem wtedy całe drama byłoby skończone. Ale ponieważ blisko stolika nie było pierzyny, więc dukaty upadły na twarde deski podłogi, na których każdy, prędzej lub później, wydał czysty, dźwięczny, harmonijny głos; większa część ich zawołały chórem: — Chwała tobie, Wicusiu! — inne członkowo, coraz w większej odległości od stolika, powtórzyły to samo, a nareszcie ostatni dukacik skończywszy bieg swój pod łóżkiem i tam jeszcze krzyknął: — Chwała tobie, Wicusiu! — a potem położył się na bok.

Upojony sławą, nie posiadając się z radości, schwyciłem kapelusz i laskę i wy biegłem na ulicę, nie pomyślawszy wcale, gdzie by iść, czułem tylko niezwyciężoną potrzebę odstąpić komukolwiek część swego szczęścia. Przyśpieszałem kroku, jak gdybym biegł po księdza do umierającej matki. Ludzie ustępowali mi się  ż drogi, jedni obojętnie, a drudzy uśmiechając się, za co im odpłacałem grzecznym ukłonem, bo mi kiedyś mówiono, że uśmiech jest znakiem dobrego życzenia. Takim sposobem przebiegłem kilka ulic, póki nareszcie, ochłonąwszy z zapału i straciwszy siły, jak gończy pies na polowaniu, nie stanąłem na bruku, pytając sam siebie: gdzie idę? Przeliczyłem w myśli wszystkich moich znajomych i nie miałem ochoty żadnego z nich widzieć, bo ci ludzie byli zbyt mocno uprzedzeni o swoim własnym rozumie, ażeby wierzyć w cudzy rozum, nie chwalili nic w świecie oprócz samych siebie i drwiłiby zapewne ze mnie, gdyby mnie zobaczyli tak mocno zajętym sławą. Stałem więc na ulicy pogrążony w dumach i trzymając się jedną ręką za ucho.

— O czym WPan zamyśliłeś się? — spytał nawiasem jakiś jegomość, przechodząc koło mnie.

— Myślę, gdzie by mi też iść? — odpowiedziałem machinalnie.

— Cha, cha, cha! Idź WPan do Bonifratrów — rzekł nieznajomy, pokazując mi palcem na dom wariatów. —  Życzę WPanu wygodnej celi!

„Masz słuszność! — rzekłem sam w sobie. — Pójdę do Bonifratrów! Nieźle by każdemu uczonemu odwiedzić ten dom, ażeby cokolwiek mniej wierzył w potęgę swego rozumu. A zresztą, tam przynajmniej nie będą drwić ze mnie, nie wciągną mnie do dysputy, nie znudzą samochwalstwem." — I poszedłem do domu wariatów.

PAN MARSZAŁEK

Otrzymawszy od przełożonego pozwolenie odwiedzić cele nieszczęśliwych umysłowych rozbitków, wszedłem z dozorcą na długi kurytarz, z obu stron którego były ich mieszkania, lecz zaledwie zrobiliśmy kilka kroków, przewodnik mój zatrzymał się i rzekł:

— Widzisz WPan tego jegomości, co się do nas zbliża? On mnie wyręczy; idź pan tylko dalej, on panu wszystko pokaże i opowie.

— Czy to twój towarzysz? — zapytałem obojętnie.

— O, nie! — odpowiedział dozorca z jakimś dziwnym uśmiechem, ale bądź pan spokojny, on lepiej ode mnie zna historię wszystkich chorych, on nimi ciągle zajęty, on śledzi każde poruszenie na ich twarzy i czego się od nich lub od nas nie dowie, to dopełnia domysłem i fantazją. Słowem, wierz mi pan, że. on cię więcej zadowoli jak ja.

— Więc to wariat? — zawołałem z niejaką trwogą, ale dozorca już odszedł daleko..

Tymczasem nieznajomy zbliżał się wolnym, poważnym krokiem. Był to człowiek młody, kusy, otyły, rumiany, z długimi włosami i twarzą jaśniejącą dziwacznym uśmiechem; w jednym ręku trzymał jakiś szpargał papieru i ołówek, a w drugim kapelusz.

— WPan zapewne chcesz widzieć tych nieszczęśliwych? — spytał nieznajomy, kłaniając się uprzejmie i z najlepszym tonem.

— Tak jest — odrzekłem — lecz z kimże mam honor mówić?

— Ja? — zawołał nieznajomy, jakby zmieszany pytaniem — ja? Nic, prawdziwie, bardzo przepraszam, ja nie mam żadnego tytułu. Wczoraj jeszcze byłem baronem, a dziś jestem nic więcej, jak marszałek potężnego Frenofagiusza, przy którego łaskawej protekcji może napiszę powieść obiecaną pannie Paulinie.

— A, panie Marszałku! — podchwyciłem — więc WPan jesteś literat, mocno się z tego cieszę i polecam się jego przyjaźni.

— Ach, nie, wcale nie, mości dobrodzieju! — rzekł kusy z obłąkaniem i ironią. — Prawdziwie, bardzo przepraszam, ja wcale nie literat! Brzydkie to jest rzemiosło być literatem! Trzeba mieć do czynienia z drukarzami, którzy biednych doprowadzają do głodu, a bogatych do złego humoru, z recenzentami, którzy sądzą, że każdy autor sprzedał im swoje dobre imię razem z książką, i z uczoną hałastrą, która o milę krzyczy na ciebie: — Jak się masz, przyjacielu! — 

Trzeba czytać swoje utwory w salonach na pół drzemiącym kobietom, wymuskanym fircykom i poważnym mężom grającym w wiska; trzeba słuchać ich rad, zdań, kaprysów, urojeń, złośliwych epigram i płaskich konceptów; trzeba nareszcie wierzyć każdemu ze znajomych, że gdyby tylko chciał, to by sto razy, tysiąc razy, milion razy lepiej od ciebie napisał to, nad czym może przesiedziałeś połowę życia. I przy wszelkiej powolności z twej strony, czytelnicy pierwszemu lepszemu recenzentowi uwierzą, że jesteś bazgracz, plagiariusz, bezbożnik, słowem, niegodziwy człowiek! Ach, nie, mój łaskawco, prawdziwie, bardzo przepraszam, ja nie literat, niech mnie Bóg zachowa od tego! Ja prosto sobie marszałek potężnego Frenofagiusza.

— W takim razie — rzekłem — proszę mi przynajmniej powiedzieć, kto to jest ów Frenofagiusz, który WPana proteguje?

— O mój przyjacielu! - rzekł oburzony Marszałek - czyliż nigdy nie słyszałeś o potężnym Frenofagiuszu? W naszym oświeconym XIX wieku człowiek dobrze wychowany wie nazwiska aktorek wszystkich paryskich teatrów, nazwiska angielskich kogutów, koni i bokserów, a WPan nie znasz potężnego Frenofagiusza, który ma swój pałac o kilka kroków od twego domu!... - Potem zamyślił się i po chwili mówił dalej: - Frenofagiusz ma swoje pałace w całym świecie - w Londynie Bedlam, w Paryżu pół Bicętre i pół Salpętrière, w Warszawie Dom Bonifratrów itd., itd.  

Historia jego jest bardzo dziwna! Nie słyszałem nigdy dziwniejszej! Cóż robić, opowiem ci wszystko, kiedy jesteś tak ciemny, tylko odejdźmy za węgieł, żeby przez to okno stary Frenofagiusz nie postrzegł naszej schadzki: bo jak zobaczy, to i podsłucha, a jak podsłucha, to mnie odprawi, a wtedy nigdy mi się już nie uda napisać powieści, którą obiecałem pannie Paulinie.

Odeszliśmy więc z głównego kurytarza i pan Marszałek tajemniczym głosem opowiedział mi następującą historię:

FRENOFAGIUSZ I FRENOLESTY

— Potężny Frenofagiusz — rzekł Marszałek — karmi się ludzkimi rozumami.

— Tam do licha, mój dobrodzieju! — podchwyciłem mimowolnie. — Wszak ci twój pan często zapewne bywa głodny!

— A to dlaczego? — spytał mocno zdziwiony Marszałek.

— Dlatego — odpowiedziałem —  że w naszych czasach ta potrawa bardzo droga, bo rzadko ją można znaleźć niesfałszowaną. Teraz zdrowego cielęcego rozumu trudno dostać, a potężny Frenofagrusz polubił takie łakocie!...

— Aha, teraz rozumiem, co on mówi — bąknął Marszałek, odwracając się ode mnie — w samym początku historii drwinkuje, cóż to będzie dalej? Bądź WPan zdrów — i chciał odejść.

— Stój! Stój, kochany Marszałku! Cóż w tym złego, co ja powiedziałem? Wytłumacz mi to.

— To złego — rzekł Marszałek —  że to kłamstwo, brednie, koncept i nic więcej. Jak to? Czy nie widziałeś tyle szkół, uniwersytetów, akademii, uczonych towarzystw itd.? — I zaczął jak grzechotka klepać: — Ja mam rozum, ty masz rozum, on ma rozum, my — wy — oni mają rozum, wszyscy mają rozum!

— Prawda, prawda, mój Marszałku! Wszyscy mają rozum. Jednakże powiedz mi, jakim sposobem twój pan karmi się tą potrawą?

— Jakim sposobem? Cha, cha, cha! Zabawne pytanie! Takim samym sposobem, jak WPan zjadasz kaczki, barany i woły. Wszak nie połykasz ich, póki żywe, i im większy zwierz, tym na więcej kawałków musisz go rozdzielić wprzód, nim całego skonsumujesz.

No, tak samo i potężny Frenofagiusz zjada rozum dopiero wtedy, kiedy nitka łączącą  dwie jego połowy i utrzymująca w nim życie będzie przecięta, a im większy rozum, tym dłużej go je.

— Jakaż to nitka? — zapytałem.

— Ach, czyż WPan nie wiesz, że rozum składa się z dwóch połówek, z których jedna znajduje się w głowie, a druga w sercu, że one są z sobą złączone nitką? A ta nitka może się zerwać jednakowo, od wstrząśnięcia w jednym albo w drugim końcu. Chodzi tylko o to, żeby targnąć za jeden koniec albo za oba.

— Więc to tę nitkę Frenofagiusz zrywa, kiedy ma apetyt na czyj rozum?

— Rozumie się. Tylko Frenofagiusz zbyt potężny, żeby się sam tym zajmował, on sobie siedzi spokojnie, a targaniem nitek rozumu zajmują się Frenolesty, których rozsyła po świecie. Ale WPan zapewne nie wiesz, co to za istota Frenolestes? Zaraz ci wytłumaczę. Potężny Frenofagiusz co dzień rano, jak tylko się ocknie ze snu i zapali cygaro, bierze się lewą ręką za głowę, wyrywa sobie jeden włos z czupryny i ogrzawszy go cokolwiek żarem cygara, rzuca w powietrze. Z tego włosa natychmiast staje przed nim istota z pokorną  postacią, która nazywa się Frenolestes.

Frenolestes, jak drugi Proteusz, może przybierać taki kształt, jaki mu się tylko podoba. Może on być mężczyzną albo kobietą, wielbłądem albo nietoperzem, lecz charakter odbiera od Frenofagiusza i ani na jotę nie może od niego odstąpić, mając w tym względzie naturę diametralnie przeciwną ludzkiej. Jeśli włos był wyrwany z tego miejsca czerepu, które w Organologii doktora Galia   oznaczone numerem 4, to Frenolestes cały tchnie brutalstwem, urwis i zabijaka; jeśli z numeru 6, to chytry jak lis i kłamca nieuhamowany; jeśli z numeru 22, to szalony poeta itd. Jak tylko się urodzi taki Frenolestes, to ojciec, uderzywszy go pięścią w kark, jak piłkę wyrzuca przez okno na świat, w którym pan synek błąka się dopóty, dopóki nie wypełni swego obowiązku.

— Jakiż to obowiązek tego Frenolestesa?

— Nic więcej, jak zerwać nitkę rozumu u jednego człowieka. Ale ponieważ nikt chętnie nie pozwoli mu zrobić tego, więc Frenolestes wyszukuje sobie ofiarę i dopóty ją durzy, dopóty tumani, dopóki nie dopnie swego celu i nie przyprowadzi biednego wariata do spiżarni Frenofagiusza. Wszyscy, których tu widzisz, nie ustrzegli swego rozumu od przebiegów tych. chytrych Frenolestów i takim sposobem nieustannie napełnia się spiżarnia i potężnemu Frenofagiuszowi nigdy nie braknie na stół rozumów.

— I ta potrawa nie wydaje mu się gorzką? — rzekłem.

— A! — zawołał Marszałek, zadumawszy się głęboko — przyznam ci się, że mi to nigdy nie przyszło na myśl. Muszę kiedykolwiek zapytać go się o to. A teraz pójdźmy obejrzeć jego spiżarnię.

KLASYFIKACJA

— Jednakże zaczekaj jeszcze chwilę  — rzekł Marszałek — wszystkich cel nie warto opatrywać, bo widzisz, mój łaskawco, nawet w spiżarni Frenofagiusza jest różnica między ludźmi.

— E, mój przyjacielu! — zawołałem — mnie się zdaje, że tu wszyscy równie nieszczęśliwi i na równą też zasługują litość.

— E! — zawołał pan Marszałek — przedrzeźniając mój głos, i patrząc mi w oczy z szyderstwem — któż to mówi o nieszczęściu lub litości? Ja chciałem ci powiedzieć tylko, że tu są tacy, co swój rozum sprzedali bardzo tanio, stracili go takim płaskim sposobem, że o nich można zapomnieć, mając przed oczyma ofiary, które z jakich bądź przyczyn zasługują na większą uwagę. Co tu ciekawego, że ktoś przepił swój rozum Frenolestesowi albo że Frenolestes okarmił go lekarstwami? Że jednemu szepnął do ucha, żeby oddał swój rozum Marysi, a drugiemu, żeby go sprzedał Franusi? Chciałżebyś słuchać oklepanych historii' o pijakach, płaskich zalotnikach albo ludziach nieporządne wiodących życie? Jeśli tak, to czy nie każesz mi opowiedzieć sobie biografię jakiego Hotentota, o którym niewiele więcej można powiedzieć nad to, że był, jadł, pił, spał i umarł? E, mój przyjacielu, dziejopis wyrzuca obojętnie całe wieki z historii narodów, jeśli narody w tym czasie nie zrobiły nic zasługującego na uwagę, a ty chcesz, żebym ci opowiadał życie wszystkich wariatów bez wyjątku!...

— No, no, nie gniewaj się, łaskawco! — rzekłem łagodnie.— wszak ja nie miałem złego zamiaru.

— Ja bym się miał gniewać! — zawołał Marszałek — ja? I za co? Czy za to, żeś mnie nie zrozumiał? O, nie, prawdziwie że nie. — I nachyliwszy się do mego ucha, mówił dalej tajemniczym głosem: — Istotnie, bardzo przepraszam, ale muszę panu powiedzieć jeden sekret, który mi ciąży na sercu. Oto, wiesz pan, ja dawniej za najmniejszą drobnostkę gniewałem się, wyszydzałem cudze zdania i nikomu nie mogłem przebaczyć, kiedy myślał inaczej ode mnie. I cóż z tego? Kłóciłem się ze wszystkimi, dysputowałem zapamiętale, byłem biegły w sztuce nicowania cudzych myśli, a jednakże wszystko to na nic mi się nie przydało; nie dałem się nikomu przekonać, ale sam też nikogo nie przekonałem. Powiedz pan tylko, co to za dziwactwo chcieć cudzą głowę gwałtem ubrać w swoje zdania, nie rozrachowawszy, czy one jej będą w miarę! Czyliż to nie na toż samo wychodzi, jak gdybym ja ot teraz chciał koniecznie ustroić WPana w moje pantalony? Cha, cha, cha! Patrz tylko, mój łaskawco, wiele by to dobrego mięsa trzeba było przyłożyć do twojej persony! Ale bądź spokojny, już ja teraz nie mam tych szusów w głowie. Mój łaskawco, jeśli chcesz zostać filozofem, radzę ci wstąpić w służbę potężnego Frenofagiusza!

Marszałek tak się zagadał, że doszedłszy do końca swojej myśli nagle zamilkł i stał obojętnie, założywszy ręce w tył. Gdybym go był zostawił samemu sobie, usta jego nie wydałyby głosu, tak jak grająca tabakierka po skończeniu kuranta. Widziałem potrzebę nowego bodźca i przypomniałem mu, że mi miał opowiedzieć historię nieszczęśliwych obłąkanych.

— WPan zapewne spodziewasz się dziwnych opowiadań o tych biedakach, co tu dni swoich dożywają  — rzekł Marszałek i szczególniejszy uśmiech na pół szyderczy, na pół smętny zakwitnął na jego ustach.

— Istotnie, rozmową pańska wzbudziła we mnie niepospolitą ciekawość  — odpowiedziałem.

— Moja rozmowa? — zawołał kusy. — Cha, cha, cha! Moja rozmowa? Jak widzę, WPan wszystko na mnie chcesz zwalić. Daj pokój, nie ja zrobiłem ciebie łakomym na historie cudzych cierpień, urodziłeś się już z tą  żądzą, a XIX wiek, romantyczna literatura i dzisiejsze towarzystwo zrobiły z niej niezbędną potrzebę. C'est piquant, nieprawda? Słyszeć, jakim sposobem biedny człowiek doszedł sobie do kompletnej wariacji? Albo co sobie porabiał, nim się zastrzelił? Albo za jakie ekseesa powieszono go za sam środek gardła? He? N'est ce pas piquant?

— A, to zabawna rzecz — przerwałem mimowolnie — mieć komu za złe, że jest ciekawy tego, co naturalnie wzbudza w każdym wielką dozę ciekawości. Od początku świata ludzie byli ciekawi, tak zawsze było...

— Przepraszam — odstrzelił Marszałek z miną bardzo zadowoloną  — nie dalej jak przed pięcią minutami było zupełnie inaczej. Acpan sam mi prawiłeś z wielką deklamacją jakieś tam androny, że w domu potężnego Frenofagiusza wszyscy są równi i na równą zasługują litość, a teraz złapałem waszmościa, żeś tu przyszedł wcale nie dla litowania się nad tymi nieszczęśliwymi ani dla przyniesienia im ulgi, ale prosto z ciekawości. A ponieważ cię dość długo trzymam na wodzy, więc już zaczynasz się niecierpliwić, za niecierpliwością może nastąpić gniew, za gniewem krzywda itd. Patrz tylko, jak daleko odbiegłeś od litości...

— Masz rację, mój Marszałku! Nie rachuję siebie lepszym od innych, wiem, że nieskrzywione czucie jest dziś jeszcze rzadsze od zdrowego rozumu. Ale pójdziemy nareszcie do cel, bo coś trawimy tylko czas na próżnej gawędzie.

IDZIEMY NARESZCIE

— Chodź, chodź, łaskawco! — krzyknął kusy, ciągnąc mnie za rękę. — Ostrzegam cię jednak, że dziś w pałacu mojego protektora niewiele ciekawego się dowiesz. Szalone romanse nowej szkoły od kilku lat już wyjawiły światu całą kronikę wariacji.

Oto tu w tej celi siedzi sobie człowiek, któremu jeden z najprostszych Frenolestów wytłumaczył, że szczęście na tej ziemi zasadza się na bogactwie, a mądrość zawiera się w tym, żeby nie mając pieniędzy, prędko i bez pracy ich nabyć. Zgadnij, łaskawco, jaką też drogą pan Maciej postanowił dojść do bogactwa?

— Na to jest tysiąc sposobów — odpowiedziałem. — Może wybrał ten sposób, co teraz najmocniej zawraca głowę młodzieży: czy nie polował przypadkiem na panny z posagiem?

— A, to w samej rzeczy wyborny środek! Ale pan Maciej go nie próbował, bo z prostoty miał jeszcze jakiś skrupuł, że mężczyzna powinien sam los swój urządzić, a nie wyżebrać sobie albo wyłudzić podstępem egzystencję u młodej, łatwowiernej dziewczyny. Pan Maciej wybrał loterię i cały maleńki spadek po rodzicach na tę hazardowną operację przeznaczył. W nadziei przyszłego bogactwa mało jadł, mało pił, skąpił sobie we wszystkim i z namowy swego Frenolestesa tylko stawiał, stawiał, stawiał na loterię. Nareszcie postawił ostatni grosz, przegrał i z zimną krwią sobie zwariował. Cóż w tym ciekawego? Mój dobrodzieju, to sobie szuler osobnego rodzaju, marzyciel romantyczno filozoficzny, głowa wykręcona, a zresztą, jeżeli mu się dobrze przypatrzysz, wcale do rzeczy  człowiek. Tylko historia jego pospolita, oklepana, nieprawda?

— Prawda. Pójdźmy dalej.

— A tutaj możesz zobaczyć kawalera, co teraz siedzi spokojniutki w kącie, ale dawniej nie dawał ludziom pokoju, imponował, postponował, robił tysiąc niegrzeczności i jeszcze na pojedynki wzywał. Wszyscy stronili od niego jak od morowej zarazy. Nareszcie bohaterska jego kariera dosyć zabawnie się skończyła. Frenolestes, upatrzywszy go sobie, przyszedł do hotelu, gdzie pan Rajmund hulał z przyjaciółmi, wyjął od niechcenia tabakierę i poczęstował rycerza tabaką.

„Możesz sobie, mój panie, schować to puzderko — rzekł pan Rajmund — ja nie zażywam tabaki."

„Mój panie! — odpowiedział najgrzeczniej Frenolestes — powiem panu w sekrecie, że to nie krajowa tabaka, to sobie kontrabanda, i dziwną ma własność: rozumny człowiek nigdy od niej nie kicha."

„Hm, kiedy kontrabanda, to może być coś dobrego."

Zażył szczyptę i zaczął kichać z konwulsyjną gwałtownością.

„Słuchaj ty! — krzyczał w krótkich przestankach operacji kichania — ja ciebie... nauczę... taką tabaką... ludzi częstować... oho!... Dasz mi satysfakcję!..."

Usłużni koledzy natychmiast rzecz załatwili i Frenolestes musiał się zgodzić na pojedynek. Jako wyzwany, miał prawo naznaczyć warunki.

„No! kiedy? — krzyczał pan Rajmund — a, przeklęta tabaka!... uuu!... na pistolety? czy na pałasze?..."

„Hm, hm — bąknął Frenolestes — niechaj sobie będzie na pistolety, tylko ponieważ ja nie mam gustu do zabijania ludzi, więc zamiast kuli położę w swój pistolet funt doskonałej tabaki, od której rozumni ludzie nigdy nie kichają."

Jakkolwiek pan Rajmund uważał ten warunek za szyderstwo, wszakże ponieważ takie zastrzeżenie nie było przeciwne żadnemu regulamentowi dla spraw honorowych, więc musiał się na niego zgodzić. Dwaj adwersarze wystąpili na plac. Ponieważ ten dziwny pojedynek nie mógł zostać tajemnicą, więc i spektatorów zebrało się niemało. Frenolestes, jako wyzwany, pierwszy strzelił i tak doskonale, że przeciwnikowi swemu oczy i nos zasypał tabaką. Z tragicznej rzeczy zrobiła się scena komiczna. Pan Rajmund ledwie nie pękł od kichania i złości, spektatorowie kładli się od śmiechu, a Frenolestes, zawoławszy donośnym głosem na cztery końce świata, że przeciwnik jego umyślnie tak długo kicha, żeby się nie strzelać, odszedł z miną szyderczą. Pan Rajmund, co miał taką piękną reputację, nie wytrzymał tego wstydu — sfiksował nieboraczek! Szkoda takiego porządnego człowieka! Cóż? To także nieszczególna historia. Pójdźmy dalej.

— Ostrożnie koło tej celi — rzekł Marszałek, widząc, że chciałem zajrzeć w okno — tu sobie kwateruje niczego kobietka, tylko że stara, bardzo stara, lęka się nawet cienia człowieka, krzyczy jak szalona, kiedy kogo zobaczy, i z rozpaczą rwie sobie włosy na głowie.

— Pewnie jej ludzie mocno dokuczyli — rzekłem.

— Przeciwnie — odpowiedział mój cicerone — ona im daleko więcej i dokuczyła, i narobiła złego.

— Dlaczegoż się więc lęka?

— Ot, zabawne pytanie! Widać, że tak ją nastroił Frenolestes — to prosta rzecz. Jednakże powiem WPanu w sekrecie, że on ją bardzo zabawnie nastroił. Wystaw sobie, jej się wszystko zdaje, że jest wydęta z mydlanej wody na kształt bańki i że jeśli ktokolwiek do niej dostąpi, to natychmiast pęknie! Cha, cha, cha! Powiedz tylko, mój łaskawco, do jakiego stopnia trzeba mieć spustoszony mózg, żeby wpaść na tak dziwaczną myśl!...

— Aj! aj! Mój Marszałku! — rzekłem, kiwając głową  — jest to tylko smutna, bardzo smutna myśl, ale wcale nie dziwaczna. Ja sam widziałem nieszczęśliwe przykłady, które mniej przekonały, że kobieta jeszcze słabsza od mydlanej bańki...

— I WPan to mówisz serio? — zawołał Marszałek, patrząc mi w oczy.

— Ja nie żartuję  — odpowiedziałem.

— A, jeśli tak — rzekł uspokojony Marszałek — to widać, że ta kobieta wprzód kłamała albo że teraz jest mędrsza, jak była kiedyś, gdy ją jeszcze widywałem w towarzystwach. Wtedy ona miała zupełnie przeciwne zdanie. Pamiętam, jak rozpuściwszy język, dowodziła młodym osobom swej płci, że kobieta ulana jest z diamentu i że gdyby świat cały zdruzgotany gromem Jowisza upadł na nią, to się zachwiać nie powinna. No, kto by się to spodziewał, żeby u Bonifratrów można mieć lepsze zdanie jak w salonie?

— Jakże się tu dostała ta diamentowa kobieta?

— At, sobie, najprostszym sposobem, nie ma nawet czego opowiadać. Właśnie kiedy najwięcej rozprawiała o diamentowej mocy cnoty, Frenolestes dmuchnął tylko i upadła. Pokazało się, że to była sobie istota śmiertelna — krew i ciało, jak powiada poczciwy Falstaff, nic więcej!

— No, przyznam ci się, Marszałku, spodziewałem się znaleźć  więcej przebiegłości u Frenolestów. Gdybym to, co mi opowiedziałeś, przeczytał w jakiej powieści i gdybym był tak znakomitym krytykiem, jak np. p. Fakundus, to — wybacz, łaskawco! — policzyłbym te anegdoty na karb twojej własnej fantazji, powiedziałbym ci dobitnie, że chcąc wymyślić powieść dla panny Pauliny, co ci się jednak dotąd jak na złość nie udała, stworzyłeś dla pomieszczenia w niej te etudy nie z żywego wzoru wzięte, ale z jakiej dziwacznej karykatury romansu Wielanda.

— Znam dzieła Wielanda — odpowiedział kwaśno obrażony Marszałek — ale wybacz także, mój dobrodzieju, jak WPana szanuję, nie wiem, dlaczego mnie posądzasz, żem tego Niemca naśladował czy parodiował? Prędzej bym się już zgodził być przyklejonym do Witruwiusza albo Zoroastra, albo wreszcie do Nabuchodonozora — wszak oni także romanse pisali i wcale niezłe.

— Nie bądź WPan tak obraźliwy, panie Marszałku! Wszak ci ja nie krytyk, mówię sobie tylko w ogólności, ale nie wymieniam wcale, do jakiego romansu Wielanda powieść twoja podobna. Mniejsza o to, żeśmy dotąd niczego ciekawego się nie dowiedzieli.! Widać, że Frenofagiusz musiał być głodny, kiedy się na tych biedaków połakomił. Zapomnijmy b tej drobnostce. Wszak my nie literaci, żebyśmy się o każdą różnicę w zdaniu gniewali.

— O mój panie! Nie znasz mnie jeszcze, kiedy sądzisz, że we mnie jest choć kropelka irritabilitatis. Pójdźmy dalej.

Ot, przy tej celi zatrzymamy się cokolwiek dłużej.

To mówiąc, położył palec na czole i zamyślił się.

Koniec wersji demonstracyjnej.

I. JAKUB KOZERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. KOBIETA FILOZOFKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ZAKŁAD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. METAMPSYKOZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. BIEDNA RÓZIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. MATKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. HISTORIA PANA MARSZAŁKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej