Adolf Dygasiński

GŁÓD I MIŁOŚĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

GŁÓD I MIŁOŚĆ

Adolf Dygasiński

Co anioł rajską rozkoszą zowie,
Co szatan piekła katuszą mieni,
To człowiek nazwał — miłością.

H. Heine — Księga pieśni

I

Panna Antonina Hałastrowiczówna w roku 1865 miała lat dwadzieścia i była bardzo piękna. Urodziła się ona w południowej części Królestwa Polskiego, na ziemi suto zroszonej wodą, bogatej w łąki, błonia — ubogiej w lasy i wydającej jeden z najsłynniejszych na świecie gatunków pszenicy. Ziemia to wesoła, pełna pieśni, mitów oraz chwały statutu mądrego króla. Wisła ze Szreniawą, Nidzicą i Nidą dają tu glebie płodność, ludziom — urodę.

Ale w przyjściu na świat pięknej Antosi odgrywały rolę inne jeszcze okoliczności.

Rozwojowo i w drodze etnicznego krzyżowania, na zasadzie procesu doboru przyrodniczego a w interesie uszlachetnienia typu gatunkowego wytwarzają się ludzkie piękności. Dosyć na przykład, aby się przytarły niektóre zgrubiałe krzywizny nosa semickiego — aby oczy pozyskały nieco łagodności, a już niebawem ukazuje się piękność w swoim rodzaju. Pulchna, okrągła Niemka, blondynka, wygląda jak polędwica świeża, włożona w muślinowy woreczek; ale jeżeli tu nastąpi przymieszka krwi południowej lub wschodniej, powstaje bardzo piękna nieraz kobieta. Nieco namiętności sprawia tu już inną grę mięśni i nadaje wyraz oku. Tak tedy piękny człowiek wydaje się być kombinacją daleko bardziej złożoną aniżeli człowiek o pospolitych rysach twarzy.

Tłuszcz, pod względem piękności fizycznej, jest tym, czym egoizm w życiu duchowym: kilka jego kropli zanadto gdy się podłoży pod szlaki, którymi kroczy szlachetne piękno ciała, stanowi to już embriony pucołowatych policzków i podwójnych oraz potrójnych podbródków, nie mówiąc o innych wypukłościach powszędy. Atoli dzielny organizm, kiedy jest w kwiecie wieku, umie przewyżkę odżywiania obrócić na cele inne niż na tycie. Podobnież energiczna człowiecza psyche niechętnie coś dorzuca do skarbca egoizmu, lecz w głębi swojej wypracowuje cenne, duchowe perły na rzecz całego ludzkiego gatunku.

Antosia — według mojego poglądu na wdzięki niewieście — była skończoną pięknością, niepodległą żadnemu zwyrodnieniu. Ale skądże się ona wzięła na świecie? Jacy byli jej przodkowie?

Prawdopodobnie każda nowożytna piękność jest wynikiem dawniejszych lub nowszych stosunków międzynarodowych. O mojej bohaterce mogę to twierdzić na pewno, gdyż posiadam dostatecznie wiarogodne świadectwa. Antosia, że tak powiem, była ilością wiadomą w równaniu, którego drugą wiadomą stanowiła jej matka, pani Hałastrowiczowa. Pomimo tych danych pan Hałastrowicz, mąż pani Hałastrowiczowej, nie wypadał żadną miarą w rezultacie temu, kto usiłował rozwiązać wspomniane równanie. Żyją jednakże dziśjeszcze ludzie, którzy dokładnie pamiętają i przysięgą gotowi są stwierdzić, jako w kilka dni po ślubie małżonków Hałastrowiczów widziano w domu tych państwa prześliczną, prawie trzechletnią dzieweczkę — Antosię. Więc nie chcemy tu przypuszczać żadnego cudu i konstatujemy następujące fakty: Mateusz Hałastrowicz, ekonom w dominium Pałki, ożenił się był z garderobianą księżnej Zbrojomirskiej z domu hrabianki Lutowojskiej, siostry dziedzica Pałek, hrabiego Alberta Lutowojskiego. Otóż, nie możemy taić przed czytelnikiem, że Antosia przypominała bardzo dokładnie piękne rysy szlachetnego rodu Zbrojomirskich, a była ona znacznie piękniejszą od najpiękniejszej w tej rodzinie niewiasty, księżniczki Olimpii, późniejszej hrabiny Albertowej Lutowojskiej.

A któż znowu po kądzieli i po mieczu była owa garderobiana, to jest matka Antosi a żona pana Hałastrowicza? Jest to nowe równanie do rozwiązania. Badając dosyć skrupulatnie różne świadectwa znalazłem tu niejakie prawdopodobieństwa.

I tak, z domu książąt Zbrojomirskich zniknęła niegdyś bez śladu guwernantka Francuzka. Opowiadano o niej, iż prowadziła życie bardzo smutne w pewnej leśnej ustroni, odległej o parę mil drogi od głównej rezydencji Zbrojomirskich; mówiono, iż kobieta owa cierpiała umysłowy obłęd i wreszcie zmarła pozostawiając po sobie niemowlę płci żeńskiej. Stara księżna, powodowana uczuciem litości chrześcijańskiej, wzięła dziecko do swego domu, wychowała je w cnotach i pobożności; gdy zaś dziewczynka ta podrosła, przeznaczono ją na garderobianę księżniczki Olimpii, której — bardzo być może — była ona także przyrodnią siostrą. Młody książę, brat Olimpii, spotykał — rzecz prosta — ową dziewczynę i ludzie powiadają, że mu bardzo w oko wpadła. Było jej zaś na imię Anielka.

W jakiś czas po wpadnięciu w oko książęce Anielka, podobnie jak niegdyś jej matka, zniknęła ze dworu Zbrojomirskich. Ale nie każda kobieta dostaje pomieszania zmysłów po swojej rozmowie z kusicielem wężem; nie przyszło na ten smutny koniec ani naszej pramatce Ewie, ani Anielce. Owszem, ówczesny pisarz prowentowy z Pałek, pan Hałastrowicz, rozgorzał ognistą miłością do Anielki, oświadczył jej się, prosił o rękę i dostał nie tylko rękę, lecz całą osobę.

Wielcy panowie lubią niekiedy biedakom zapychać usta i gardła za pomocą złotego kruszcu, przeto mąż Anielki miał dostać wcale niezłe wiano. I między nami mówiąc, ów pan Hałastrowicz rad był, iż wyzyskał sytuację; od chwili swojego ożenku stał on się człowiekiem zamożnym oraz szanowanym w okolicy. Częstokroć mawiał sam o sobie:

— Mój dom nie jest przecież z pierwszych lepszych.

Piękna Antosia była więc niby Hałastrowiczówną z domu; ale dużo za tym przemawia, że w gruncie rzeczy była to Zbrojomirska, urodzona ze Zbrojomirskiej. Przyroda, jak wiadomo, jest szczodrą; zaniosła ona znaczne niewieście wdzięki pod ekonomską strzechę zupełnie tak samo, jak zanosi nasiona oraz szczepia palm na dzikie, bezludne i skaliste wyspy oceanu.

Antosia, jej babka i jej matka — wszystkie odznaczały się pięknością. Z powodu wdzięków przyroda skazywała niejako te kobiety na heteryzm. W społeczeństwach, stojących energicznie przy związkach rodzinnych, wdzięki niewiasty nie zdają się być pożądane; atakują one bowiem niejako zdrowie psychologicznej matki pokoleń. Hałastrowiczówną była pięknością, ściągającą do siebie tłumy — pięknością, która wyrażała sobą grzech kazirodztwa książęcego. Przybrany ojciec Antosi przyjął na siebie grzech ów, zamaskował niejako fakta i postanowił w dalszym ciągu prowadzić dzieło mieszania się narodów. Człowiek ten miał za swoje z powodu takiego uszlachcenia domu. Albowiem żona nie tylko że go moralnie za nos wodziła, lecz nieraz staczała z nim czysto fizyczne wałki, a zawsze odnosiła stanowcze zwycięstwa.

Kiedy z biegiem czasu Hałastrowicz został generalnym rządcą w Pałkach, Anielka dokuczała mu jeszcze bardziej. Trzeba panu Mateuszowi przyznać, że był niepospolicie cierpliwym; on, co się umiał postawić hrabiemu, on, bicz boży dla chłopstwa, on — rzec można — wicedziedzic Pałek, a w każdym razie jedyna mądra głowa w Pałkach, on drżał jak małe dziecko wobec żony.

Hałastrowiczowa występowała do boju z mężem uzbrojona nie w jeden jakiś środek, ale w cały arsenał niewieścich środków i sposobów wielce skutecznych a nadzwyczajnie groźnych. Po matce odziedziczyła ona wdzięki, kokieterię, łzy na zawołanie i spazmy, po ojcu — niestałość postanowień oraz despotyzm nie znający granic. Dodajmy do tego głowę wstrętnie przewróconą, ogromną umysłową ograniczoność, uważanie siebie za najgłówniejszą osobę w Pałkach, a będziemy mieli pojęcie, jaką to była matka Antosi. Do młodych mężczyzn lubiła się ona mizdrzyć, stroiła się i fiokowała, o ile mogła, jak najwystawniej. Zresztą, ciągle wzrastający dobrobyt całej tej rodziny polegał głównie na braku pojęć Hałastrowicza o tym, co to jest cudza własność. Pałki rentowały im się wybornie i z tego powodu nasz, ekonom energicznie prowadził tu wzorowe gospodarstwo.

— Mają oni, mam i ja! — mawiał do ludzi rozumiejąc przez „oni" dziedziców Pałek.

Ród Lutowojskich i ich mienie znajdowały się na drodze rozwoju wstecznego: z pokolenia w pokolenie synowie byli głupsi od ojców. Natracili oni dużo ziemi własnej i dużo wziętej od cudzych rodzin jako posagi żon swoich. Ostatnim męskim potomkiem był tutaj hrabia Zizi, syn Alberta i Olimpii ze Zbrojomirskich; zabrnął on w szalone długi i Pałki, dziedzictwo jego, zlicytowano. Nowy nabywca, kapitalista niemiecki, rozkolonizował połowę tego majątku, drugą połowę urządził, podzielił na folwarki i sprzedał za trzy razy taką sumę, za jaką nabył cale Pałki.

Hałastrowicz przeto stracił posadę, ale za to kupił sobie w powiecie miechowskim piękną wioskę, Błogosławice. Jednakże już w trzecim roku swego dziedzictwa, po odbyciu czterdziestodniowego postu, w same święta wielkanocne, ziemianin ten padł ofiarą zamiłowania do głowizny na zimno, czyli po prostu mówiąc umarł z przejedzenia.

Pozostała wdowa wyprawiła nieboszczykowi bardzo suty pogrzeb, a dziś jeszcze na cmentarzu w Kozikowie można oglądać kamienny pomnik, wyobrażający anioła płaczącego nad mogiłą; u dołu zaś czyta się napis:

„Najlepszemu z mężów i ojców, Mateuszowi Hałastrowiczowi, postawiła wierna i kochająca żona Aniela".

Po tym fatalnym wypadku matka i córka zmuszone były wyjechać na jakiś czas do Krakowa, a to w celu sprawienia sobie żałobnych kostiumów, w których obu tym paniom było bardzo do twarzy. Pobyt w Krakowie przeciągnął się parę miesięcy i w tym właśnie czasie miała miejsce w Błogosławicach pogorzel: spaliły się — dwór, obora oraz owczarnia. Mniej się jeszcze wtedy ubezpieczano, a raczej nie miano wiary do wszelkich towarzystw ubezpieczających, przeto klęska była znaczną. Jednakże Hałastrowiczowa zbyt się nie martwiła tym pożarem, albowiem stary dworek nie odpowiadał bynajmniej jej wymaganiom. Toteż teraz dziedziczka Błogosławic mało się troszcząc o brak krów i owiec postanowiła przede wszystkim wystawić sobie piękny pałacyk. Jakoż niespełna w rok na zgliszczach starego dworku stanął nowy, elegancki budynek. A że się skończył i czas żałoby po mężu, więc wdowa rozpoczęła żyć wystawnie, wesoło. Ni stąd, ni zowąd pojawiły się jakieś herby na guzikach przy liberii lokaja i stangreta, herb wystąpił także na drzwiczkach powozu, na szczycie pałacyku, na bramie wjazdowej, a gdzieś tylko rzucił okiem, spotykałeś koronę i pod nią cyfrę — A. H.

Wskutek nierozsądnego używania znikała stopniowo cała fortuna, którą sobie niegdyś przywłaszczył od dziedziców Pałek nieboszczyk Hałastrowicz. Zachcenia pani Anieli rosły nieustannie i przeto z kolei rzeczy rozmaici ludzie poczęli ją wywłaszczać ze spadku po mężu.

Jakoś już w ósmym roku posiadania Błogosławic przez rodzinę Hałastrowiczów pojawił się tu wielki niedostatek; nie było czym służby opłacić, brakowało zboża na zasiewy, a kredyt pani dziedziczki upadł tak dalece, że w pobliskim miasteczku ani piekarz bułek, ani rzeźnik mięsa nie chcieli dawać na kwitki. Zrozpaczona Hałastrowiczowa przypisywała ten opłakany stan rzeczy złym rządom swego ekonoma i w ogóle kradzieży, której się jakoby dopuszczała cała służba, zbuntowana przeciwko szlachcie. Nareszcie nastąpił powszechnie przewidywany dzień sądny, to jest sądowe zajęcie przez wierzycieli spustoszonego i nadmiernie obdłużonego majątku. A ponieważ długów było daleko więcej niż Błogosławice miały wartości, przeto dziedziczka, zabrawszy ze sobą córkę, nieco garderoby, rozmaitych świecidełek i kosmetyków, schroniła się aż do Warszawy.

II

Warszawa, jak każde wielkie miasto, robi użytek ze wszystkiego. Jest to niby maszyna społeczna, zamieniająca różne nieczyste odpadki na ważne, użyźniające materiały, zgniłe jabłka na ocet, wydobywająca ze starych kości czysty tłuszcz na delikatne olejki i pomady. Jest to także jakoby duże serce wielkiej rodziny, które przygarnia i ogrzewa każdego, kto się ku niemu tuli. Warszawa to ostatni ratunek dla upadłych dzieci, to nadzieja dla ludzi spragnionych wiedzy lub wyniesienia. Ona ma tysiące łóżek w swoich szpitalach dla chorych, ma tanie kuchnie i dobroczynności dla głodnych, ma więzienia dla zbrodniarzy, ma także domy rozpusty...

W dużym mieście moralność przemawia przez tysiące ust, a iluż ludzi trudzi się tu mozolnie i bez widocznego powodzenia nad uszlachetnieniem człowieka... Snadniej ściera się tutaj to, co moralnością zowiemy, snadniej i zdrowie ciała ulega tu ruinie. Synowie narodu z łatwością tracą w Warszawie fortuny, a córki — cnotę. Złodziej zaś i opryszek mają tu może lepsze pole do działania niż w lesie...

Mieszkańcy dużego miasta chcą prędko przeżyć jedną epokę i otworzyć drugą, gorączkowo więc pracują tu cnotliwi i zbrodniarze.

Jakże wesoło jest w Warszawie! ,Na ulicach i podwórzach brzmią katarynki. Rozlegają się głosy donośne: „Garki do pobielania! Garki!" — „Kości kupuję! Kości, kości!" — „Weęgle do samowara! Weęgle do samowara!" — „Handeł! Handeł! Handeł!" — „Tanie śliwki, jabki smaczne, winagron tani!" Brzmią dzwonki tramwajów, huczy turkot powozów. Nędza i wykwint życia mieszają się ze sobą: żebrak ociera się o bankiera, szynk graniczy z salonem. I jakoś dobrze z tym ludziom, cieszą się, że im czas szybko uchodzi w tym zgiełku, w tej pstrokaciźnie; są oni jako drobne muszki w falach ciepłego światła: trzepią się, brzęczą, bezwiednie spełniają przemiany swoje, jak je spełnia wszystko na świecie.

Każdy bankrut, gdy już wszystko stracił, traci jeszcze przez czas jakiś to, czego sam nie posiada: robi długi; później, gdy mu i tę drogę zatamują, może się spostrzec, iż jeszcze ma coś własnego: siły do pracy, a w takiej nowej fazie może się znowu przeobrazić w kapitalistę, żyjącego z procentu od sił owych. Jeżeli zaś kto utracił i ten ostatni kapitał, wtedy ludzkość deleguje pewną niańkę, zwaną filantropią, ażeby piastowała niedołęgę.

Hałastrowiczowę bieda od razu przycisnęła w Warszawie; wdowa i jej córka szybko pozbyły się tutaj wszystkich błyskotek oraz łachmanków, a nareszcie zadłużyły się o tyle, o ile tylko uczynić miały możność. Czarna jak grób przyszłość otwierała się przed tymi niewiastami.

Trzeba przyznać, że kobiety w ogóle żywią w sobie gotowość rzucenia się w kierunku szlachetnych haseł; nie dochodzą jednakże zwykle do rzemieślniczej wytrwałości i rutyny w dobrym.

— Trzeba się wziąć do pracy! — zawołała jednego dnia zwątpiała matka.

Antosia zwiesiła na piersi piękną główkę, następnie podniosła na swą rodzicielkę wielkie czarne oczy, jakby oczekując rozwinięcia zapowiedzianej tezy, nareszcie rzekła:

— Ja bym chętnie pracowała, lecz nie wiem, moja mamo, co my będziemy robiły.

— Nie możemy wybierać! — odrzekła matka z pewną goryczą. — Trzeba wziąć taką robotę, jaka się zdarzy.

— Ja umiem jako tako szyć, może by się dało w ten sposób coś zarobić — mówiła córka.

— Szyć, prać, gotować. Wszystko jedno!... — odpowiedziała Hałastrowiczowa, ożywiona mocnym postanowieniem oddania się pracy.

— O, mnie się życie przykrzy w tej bezczynności i ciągłym braku! Gotowam wszystko robić! — mówiła bardzo poważnie Antosia.

Rozpoczęto więc niebawem poszukiwania pracy, a w kilka już dni Antosia znalazła zajęcie w szwalni bielizny męskiej i damskiej przy ulicy Senatorskiej. Naprzód wyznaczono jej tutaj wprawdzie bardzo skromne wynagrodzenie, zawsze atoli był to już jakiś zarobek, ocalający życie przed głodową śmiercią. Swoją drogą Hałastrowiczowa starała się o pracę dla siebie, jednakże bez powodzenia. Z początku wdowa utyskiwała na swoje bezrobocie, później stopniowo zasmakowała w uczęszczaniu na liczne nabożeństwa i nareszcie przywykła żyć kosztem sił córki, której zdolności do pracy i pilność coraz więcej oceniano oraz lepiej wynagradzano.

W roku 1865 upłynęło prawie dwa lata od przybycia Hałastrowiczowej do Warszawy. Pomimo biedy wdowa poczęła tyć, wśród czarnych jej włosów pojawiały się pasma srebrnych; jednak dawne pańskie fumy prawie wywietrzały z głowy. Przystojna niegdyś Anielka zapowiadała już teraz staruszkę o niemiłej fizjonomii.

Antosia spoważniała, twarz jej i cała postawa nabrały godności oraz spokoju; rzemiosło szwaczki było widocznie nieodpowiednim dla tej organizacji.

Pamiętajmy, jaki był rodowód pięknej dziewczyny; pamiętajmy, że każdy człowiek oprócz własnego ja nosi jeszcze w sobie cudze demony. Dziedzictwo cnót lub grzechów drzemie częstokroć spokojnie w głębinach organizmu, gdy dla rozwoju nie ma odpowiednich warunków. Nad sprawami tego rodzaju nikt nie panuje wolą, tak jak nikt z ludzi nie zarządza prawami życia i śmierci. Otóż zarówno Hałastrowiczowa jak i jej córka odziedziczyły wdzięki ciała, nadto duszę z rozmaitymi zaletami i wadami, a także z następstwami tych wad oraz zalet.

Antosia, jakkolwiek skromne dziewczę, posiadała jednak w oczach pewien wyzywający błysk, który u matki jej w jakim dwudziestym siódmym czy trzydziestym roku życia miał wyraz prawie cynizmu. Drugim znowu darem spadkobierczym był gatunek uśmiechu, który nigdy mężczyzny nie omyli. Niejedna kobieta nie wie, co ją gubi i pcha na śliskie ścieżki żywota, a ona nosi ze sobą fatalne talizmany dziedziczności. Wszystko, co swego czasu babka Antosi i matka czyniły kolejno w celu spodobania się książętom Zbrojomirskim — ojcu i synowi, przekazało się też mniej więcej samejże Antosi. Ona była istotnie skromną, ale dziwny, ukradkowy sposób patrzenia na mężczyzn i jakiś poufalący a dużo obiecujący uśmiech pędziły tę dziewczynę do zguby moralnej, a raczej pobudzały uwodzicieli pomimo jej woli.

Dodajmy, iż co rozpoczęło odziedziczenie, tego nie usunęła edukacja, jedyny oręż w walce z potęgami przyrody.

Rozpoczął się zatem ów straszny dla kobiety turniej, w którym gdy ona bezsilna pada, zostaje hańbą napiętnowana i traci przywilej oddawania prawych dzieci swojej ojczyźnie.

III

Antosia — jak już wiemy — chodziła na zarobek do sławnej szwalni przy ulicy Senatorskiej, gdzie jej też z czasem używano jako panny sklepowej, ponieważ była inteligentna i — dodajmy — piękna. Któż nie wie, iż wdzięki niewieście stanowią nieraz dużą firmę?

Pewnej soboty przybył do sklepu jakiś jegomość wysoki, dobrze zbudowany i już szpakowaty; zrobił zaś znaczne zakupy bielizny. Człowiek ten przez cały czas pobytu swego w sklepie z takim zajęciem wpatrywał się w Antosię, iż w końcu zwracał na nią daleko więcej uwagi aniżeli na zakupiony przez siebie towar. Gdy wreszcie zapłacił żądaną cenę, położył nadto przed dziewczyną dwudziestopięciorublowy papierek: „na szpilki, za fatygę". Ona jednak zarumieniła się i odsunęła pieniądze mówiąc z naciskiem:

— Mnie się nic nie należy!

A przecież, pomimo rumieńca skromności, mimo niewinnej duszy, Antosia rzuciła kilka tych charakterystycznych spojrzeń, które upoważniły gościa do powiedzenia jej wielu komplimentów bardzo śmiałych. Nieznajomy jegomość zostawił swój adres na wizytowej karcie i prosił o odesłanie wielkiego pudła zakupionej bielizny, a kiedy wychodził ze sklepu, spojrzał na Antosię bardzo znacząco i rzekł pieszczotliwym głosem:

— Do widzenia, prześliczny kwiatku! Dziewczyna uśmiechnęła się, może przez ironię; ale uśmiech miał wyraz ośmielający, a gość uważał go jako dobry dla siebie prognostyk. Kiedy zza kantoru spojrzała przez szybę na ulicę, widziała, jak ów pan wsiadł do wytwornej karety, ciągniętej przez dwa dzielne kasztany z zadartymi nieco do góry krótkimi ogonami. Kopyta koni, zrywających się do biegu, wydały na twardym bruku odgłos jakby zgrzyt jakich olbrzymich zębów i kareta w mgnieniu oka zniknęła sprzed sklepu.

Antosia, nie wiadomo dlaczego, zamyśliła się spoglądając w dal na ulicę i miętosząc w ręku bilet wizytowy. Rzuciła okiem na tę kartę i przeczytała napis: ,,Hrabia Oskar Złotorzecki". Potem jeszcze przez chwilę o czymś myślała. Nareszcie wyszła zza kantoru, stanęła przed dużym zwierciadłem, zobaczyła w nim siebie i uśmiechnęła się tak, jakby kokietować chciała własną osobę.

Właścicielka magazynu uradowała się bardzo z „dobrego targu" i zaznaczyła uroczyście, iż Antosia ma zawsze „szczęśliwą rękę". Potem szwaczka usiadła do szycia, a w uszach jej brzmiał pieszczotliwy głos: „Do widzenia, prześliczny kwiatku!"

Nadszedł wieczór, wybiła ósma godzina; dnia tego wypłacono tygodniowe pensje; pracownice szwalni poczęły składać swoje roboty, wdziewały kapelusze, okrycia, rękawiczki; przy tym ta i owa przed zwierciadłem poprawiała toaletę. Antosia ubrała się także, spojrzała w zwierciadło i wyszła. Zaledwie stanęła na ulicy, a już spostrzegła obok siebie owego pana, który przed kilku godzinami kupował bieliznę w sklepie. Pozdrowił ją uprzejmie i śmiało jakby dobrą znajomą. Antosia mimo woli się skłoniła, a jednocześnie uczuła zawrót głowy i zdało jej się, że nie ma ziemi pod stopami — o mało nie upadła. Przyśpieszyła kroku, skręciła na Nowosenatorską, przebiegła szybko i weszła pod kolumnadę Wielkiego Teatru; hrabia szedł po przekątnej i spotkał ją przy wyjściu na ulicę Wierzbową, stanął wprost przed dziewczyną. Właśnie co tylko zapalono latarnie; w ich blasku ujrzała Antosia słodko uśmiechniętą, pełną dystynkcji twarz hrabiego; pośpiesznie odwróciła oczy i puściła się przez Wierzbową; on szedł około Hotelu Angielskiego, ona — po stronie przeciwnej, tak iż przy przejściu na ulicę Czystą znowu się spotkali i znowu wymienili spojrzenia, Odtąd Antosia czuła wyraźnie, że hrabia zdąża za nią, słyszała prawie jego kroki i odróżniała je od kroków innych ludzi. Zwróciła się na Krakowskie Przedmieście, gdzie ścisk był znaczny, a przeto nie mogła iść prędko; hrabia to szedł obok niej, to się zatrzymywał i znowu ją dopędzał, czasem coś szepnął, zawsze uśmiechnięty, szczęśliwy. Około Hotelu Europejskiego przebiegła przez ulicę, a w czasie tego przejścia miała hrabiego tuż po lewej stronie, nawet uczuła bardzo wyraźnie, iż dotknął jej ręki; woń jakichś miłych pachnideł biła od niego. Przy zakręcie na Aleksandrią obejrzała się odruchowo i znowu spostrzegła dobrze sobie już znaną postać prześladowcy. Teraz weszli oboje w ulicę dosyć pustą i on się zbliżył do niej, począł przemawiać:

— Piękny fiołku, nie kryj się przede mną! Antosia milczała, a on znowu mówił:

— Kobieta nie powinna uciekać od miłości, od szczęścia... Kocham cię i znajdę wszędzie moją jedyną! Twoje oczy ściągną mię do siebie z jednego końca świata na drugi...

Tu dziewczyna poczuła, iż hrabia sięgnął do jej ręki, pochwycił ją i począł namiętnie pieścić w swoich dłoniach mówiąc:

— Rączka księżniczki — piękna, kształtna, bieluchna, gładka jak aksamit.

Antosia opamiętała się nareszcie, wyrwała rękę z dłoni hrabiego i z chodnika zeszła na sam środek ulicy dążąc ku Tamce. Nadjeżdżała dorożka, której turkotu nie słyszało oszołomione dziewczę; w uszach miała jakiś szum nadzwyczajny, a ruchy serca tamowały czynność uwagi i byłaby się już dostała pod konie, pod koła powozu, gdyby hrabia nie porwał jej w swoje objęcia na bok unosząc. Wtedy to miał on sposobność ustami swymi ust jej dotknąć, a dokonał tego z jakąś dziwną siłą, z gwałtownym szałem, tak że Antosia, w zupełnej prawie bezwładności i zapomnieniu, na łasce jego być się zdała...

Nareszcie hrabia zwolnił dziewczynę z uścisków, postawił ją lekko na chodniku, a ona, zmięta i przestraszona, dobiegła mieszkania swego przy Tamce; wpadła w bramę, poczęła poprawiać zgniecione suknie i włosy, potem pobiegła prosto do drewnianej parterowej oficyny. Prześladowca nie zatrzymał się przed domem, wszedł w bramę I jeszcze raz ją widział znikającą we drzwiach oficyny. Rozpatrzył się uważnie po brudnym podwórku, potem wyszukał stróża domu i począł go badać:

— Kto mieszka w tej oficynie?

Rubaszny stróż ociągał się z odpowiedzią obserwując nieznajomego i mrucząc coś niezrozumiale pod nosem, wówczas hrabia wydobył pugilares i włożył stróżowi w rękę papierek. Rozwiązało to język odźwiernemu, natychmiast zdjął z głowy czapkę i począł wyliczać wszystkich szewców, krawców, robotników różnych, sądząc, iż tu chodzi o dokładność w szczegółowym opisie lokatorów.

— Ależ powiedz mi, kto mieszka w tej oficynie na prawo? Zapewne to jakie kobiety, panny, szwaczki? — rzekł z naciskiem niecierpliwiący się hrabia.

— Rozumiem, rozumiem, jaśnie panie! — zawołał stróż ze znaczącym uśmiechem na ustach. — Ho, ho! Mieszka tu u nas szwaczka z matką; matka co prawda stara, ale za to córka — pi, pi, pi! Krew z mlekiem.

— A czy one dawno mieszkają w Warszawie? Kto tutaj u nich bywa? Czy bywają jacy mężczyźni? Rozumiesz...

— Mężczyźni?... Ej nie!... Bardzo porządne kobiety! O reszcie nie wiem, ale się mogę wywiedzieć, jeżeli nie ja, to moja kobieta.

— No, pamiętaj, żebyś mi wszystko o tych paniach wiedział! Darmo nie chcę od ciebie przysługi i wynagradzać potrafię, ale przed nikim słówka nie piśnij!

— Kłaniam się do nóg jaśnie wielmożnemu panu! — odrzekł stróż pochylając całe ciało ku ziemi i w przekonaniu, że tu jedynie tytuł „jaśnie wielmożnego" trafnie zastosowanym być może.

IV

Pokoik, w którym mieszkała wdowa z córką, był bardzo skromny, ot zwyczajnie jak mieszkanie na Tamce za trzy ruble miesięcznie. I to pieniądz, ogromny pieniądz, kiedy się jest biednym.

Na zrujnowanej, starej komodzie, przykrytej serwetą z szarych nici, zrobioną przez Antosię, stała para filiżanek bez uszek, para szklanek, trzy porysowane talerze, salaterka, nóż i dwa widelce; najcenniejszym sprzętem zdawał się tu być stary drewniany zegar, mocno uszkodzony na cyferblacie, wskazówkach i ramach. O ten zegar opierał się kolorowy obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, w oprawie ze świecącego szychu. Za czasów nieco lepszych Hałastrowiczowa spalała przed obrazkiem w każdą sobotę dwie stearynowe świece; kiedy bieda poczynała cisnąć, ofiara ograniczyła się do jednej stearynowej świecy, a za to wzrosła ilość odmawianych godzinek i litanij; w następnym czasie kultowi owemu poświęcała wdowa już tylko łojówkę; ostatecznie zaś gorzał tu sobotami knotek pływający w szklance napełnionej po części wodą, po części olejem. Kilka wypłowiałych fotografij kończyło umeblowanie komody. Pomiędzy fotografiami zaś wyróżniała się jedna, przedstawiająca bardzo urodziwego młodzieńca, a opatrzona na odwrotnej stronie napisem: „Kochanej Antosi Hałastrowiczównie dobry przyjaciel — von Molken"; po czym data: „Pałki d. 30 czerwca 1854 r." Mogła więc Antosia mieć dziewięć lat życia, kiedy jej tę fotografią ofiarowano.

Łóżko w izdebce było tylko jedno, sypiała na nim matka; córka odbywała noclegi na starej ceratowej sofce, na której przetarte pokrycie świeciło białymi plamami. Na ścianie wisiało średniego formatu zwierciadło, pęknięte w gwiazdę. Stara walizka, mająca tylko, tu i owdzie powłokę skórzaną na sobie, trzy drewniane stołki i stoliczek kończyły umeblowanie lokalu, będącego salonem, sypialnią, jadalnią, kuchnią i przedpokojem zarazem. Prócz tego przy drzwiach wisiała kropielniczka ze święconą wodą, a na kominie znajdował się pogięty pogrzebacz, blaszany samowarek, gliniana miska, drewniane naczynie z solą, różowe mydełko, pudełeczko z proszkiem do czyszczenia zębów i kilka kawałków suchego drzewa. Jedyne okno przysłaniało się na noc białą perkalikową firanką, zsuwaną na sznurku; stała też w oknie doniczka z krzakiem rezedy, dosyć smutnie wegetującej z powodu braku światła.

Wywieszona w bramie lista lokatorów w dziale swoim: „Oficyna na prawo nr 10" opiewała: „Aniela Hałastrowiczowa — z własnych funduszów". Atoli funduszów żadnych nie było tutaj, żyło się z tego, co Antosia zarobiła. Zarobek ten zręcznej już obecnie szwaczki wynosił około pięciu złotych dziennie, nie; licząc do dni zarobkowych świąt uroczystych i niedziel. Okrom tego Antosia w zakładzie dostawała obiad, a to z powodu, aby w pracy przerw nie było.

Hałastrowiczowa liczyła z górą czterdzieści lat życia; szybko niknęła jej dawna uroda, tylko stare narowy trzymały się dosyć energicznie; przede wszystkim nie utraciła kokieterii, co się dało widzieć w niezmiernej staranności, z jaką codziennie trefiła włosy i podtrzymywała upadające wdzięki. Od próżności nie była też bynajmniej wolną i córka, a jedyne w całym mieszkaniu potłuczone zwierciadło bywało najczęściej zajęte, już przez Antosię, już przez jej matkę. Stosunek pomiędzy tymi dwiema niewiastami nie odznaczał się wcale ciepłem i szczerością. Czasem kłóciły się ze sobą, a jeżeli matka bardziej dokuczyła córce, córka płakała; zdarzało się jednak i odwrotnie. Stara wyzyskiwała pracę młodej i pretensjonalnie ogłaszała swoje prawa matki, co zawsze, a bardzo naturalnie, musi wywoływać buntowniczą reakcją. Zresztą Antosia ubierała się daleko skromniej aniżeli matka, która rozporządzała całym tygodniowym zarobkiem. Urodziwa dziewczyna posiadała tylko krasę młodości i piękności, którymi przyozdabiała każde ubranie. Ona była piękną, choćby nawet rąk nie umyła, choćby jej suknie świeciły dziurami; brylanty i jedwabie nie podniosłyby jej świeżości lica, połysku oczu, wysmukłości kibici bardziej, niż to czynił zwykły kwiatek lub skromna, ale właściwie strój dopełniająca wstążka. Tani kapelusz leżał na pięknej główce tak wytwornie, iż niejedna elegantka dużo by za to dała, aby w swoim ubraniu ostatniej mody wyglądać równie świetnie jak Antosia. Kiedy dziewczyna, ścigana po ulicach przez hrabiego, wbiegła nareszcie do mieszkania, była nadzwyczajnie wzruszoną; oczy jej błyszczały niepokojem, a na lica wystąpił silny rumieniec. Czym prędzej zrzuciła z siebie płaszczyk, poprawiła przed zwierciadłem włosy i usiadła na kanapce nie mówiąc ani słowa do matki, zajętej dosyć pilnie przygotowaniem herbaty.

— Widzisz przecie, że nie mamy bułek do herbaty — rzekła dość opryskliwie matka. — Ja już nie mam ani grosza przy duszy. — Była to przymówka do tygodniowej pensji szwaczki.

— Prawda, prawda! O czym ja też myślę! Zapomniałam mamie oddać pieniędzy — zawołała Antosia sięgając do kieszeni, gdzie zwykle umieszczała swój zarobek, zawiązany w węzełku chustki do nosa. Ale nagle dziewczyna zmieniła się nadzwyczajnie, albowiem w kieszeni nie znalazła chusteczki. Porwała się więc z kanapy, przetrząsnęła płaszczyk, obejrzała kapelusz — nigdzie nie było ani chustki, ani pieniędzy.

— Jezus, Maria! — zawołała rozpaczliwie. — Zgubiłam cały tygodniowy zarobek!... Tyle pieniędzy, tyle pieniędzy! O ja nieszczęśliwa! — I poczęła płakać głośno.

Tymczasem matka zawiesiła swoją czynność gospodarską, podeszła do rozpaczającej córki i wpatrując się surowo w twarz jej mówiła głosem wyrzutu i szczerej nagany:

— To już trzeba być prawdziwą niedołęgą!... Jakże ty mogłaś zgubić tyle pieniędzy w takim naszym położeniu? Cóż teraz poczniemy przez cały tydzień?... Chyba pod kościół pójdę żebrać litości.

Antosia czuła się istotnie winną, więc nic nie odpowiedziała matce tym razem. Naraz przyszła jej jakaś myśl do głowy, bo powstała szybko z kanapy i poczęła się ubierać do wyjścia na ulicę mówiąc w pomieszaniu:

— Pójdę, poszukam, może jeszcze znajdę! — przy tym ścierała ręką łzy, obficie spływające po twarzy.

— A idź, idź jak najprędzej! Bój się Boga! — nalegała matka.

Dziewczyna zarzuciła na siebie płaszczyk, wdziała kapelusz, a chociaż była tak mocno strapiona, rzuciła jednakże okiem w zwierciadło.

Kiedy wyszła do sieni, spotkała tutaj stróża, który jej się bardzo nisko ukłonił, co nie było w jego zwyczaju.

— Panienka będzie bardzo szczęśliwa — mówił stróż domu, Łukasz. — Wielcy panowie o panienkę się dobijają.

Antosia poczuła, że jej krew uderza do głowy.

„Widać ten hrabia dopytywał się o mnie tutaj — myślała. — Ciekawam, jak on się też pytał stróża."

Przebiegła całą drogę aż do Senatorskiej, a ciągle miała nadzieję, że znajdzie swoję chusteczkę; sądziła, że ją znajdzie jeszcze, gdy już powracała; ale nareszcie nadzieja okazała się płonną.

„Ten nieznośny hrabia tyle mi złego narobił" — pomyślała w duszy; lecz znowu pomyślała potem: „On nie jest bardzo nieznośnym; żebym tylko była nie zgubiła tych pieniędzy." — I jeszcze myślała: ,,Po co on mnie obnosi w kamienicy? Nie będę tu mogła nikomu w oczy spojrzeć." — Myślała także, że hrabia mówił do niej: „rączka księżniczki". Tu ukradkiem spojrzała na swą rączkę.

Przeszło godzinę czasu straciła Antosia na poszukiwaniach zgubionej chustki z pieniędzmi, na koniec strapiona powróciła do matki.

Tego wieczoru Hałastrowiczowa była markotna, rozdrażniona i utyskująca, córka jej — bardzo smutna. Bułki do herbaty wzięto na kredyt w sklepiku, gdzie już i tak wdowa była zadłużoną na kilka rubli. Prawdopodobnie w wyobraźni obu kobiet smutno zarysowywała się ich egzystencja w ciągu następującego właśnie tygodnia. I tak przecież ledwie że żyły; teraz nie wiadomo, co przyjdzie począć.

Atoli, skoro tylko rozpoczęły milczące picie herbaty przerywane zagryzaniem suchymi bułkami, gdy zapukano do drzwi izdebki; córka powstała, aby otworzyć i przyjąć przybysza. W otwartych drzwiach ukazała się głowa stróża, Łukasza.

— Czego chcecie, Łukaszu? — spytała Antosia.

— A to, proszę panienki, przysłał tu pan hrabia kogoś z listem — rzekł Łukasz uśmiechając się głupowato.

— Co? Co? Co znowu? — zawołała Antosia odskakując od drzwi, przestraszona jakoby wspomnieniem hrabiego, z którym stosunek był dla jej matki tajemnicą.

W tejże chwili wystąpił zza Łukasza wygalowany lokaj, zdjął uprzejmie kapelusz i kłaniając się podał dziewczynie z uszanowaniem dużą kopertę, opatrzoną złocistym monogramem.

Właśnie i Hałastrowiczowa podeszła w tej chwili do drzwi, kiedy Antosia drżącą ręką wzięła kopertę i wahała się, co ma czynić, podczas gdy stróż z lokajem zniknęli.

— Cóż się tu takiego stało? — pytała matka robiąc wielkie oczy.

— Nie wiem... nic z tego nie rozumiem — wyjąkała pomieszana Antosia.

— Od kogóż odebrałaś ten list? Przecież to musisz wiedzieć? — badała ostro Hałastrowiczowa.

Zbliżyły się obie do stołu, na którym płonęła lampka i gdzie się znajdowała nie dopita herbata oraz leżały nie dojedzone bułki. Antosia pobladła: od listu dochodziła ją ta sama woń, którą czuła na ulicy, kiedy obok niej szedł hrabia.

„To on, ten sam hrabia. Nie ulega żadnej wątpliwości" — myślała skrycie dziewczyna. Ona chciała to upozorować, zataić przed matką. Przez głowę przesunęła jej się jakaś myśl, więc spojrzała wesoło w oczy swej rodzicielce i zawołała z udanym uśmiechem:

— No, kto wie, może się zjawia jaki nowy konkurent? Nie będzie ani pierwszym, ani ostatnim zapewne... Zobaczmy! — i z tymi słowy rozdarła kopertę, w której oprócz listu pokazały się pieniądze — papierek sturublowy i drugi — pięć rubli. Co się tyczy listu, ten córka na głos odczytała matce, brzmiał on jak następuje:

Szanowna panno Antonino!

Przypadkiem, idąc za panią dziś wieczór, znalazłem białą chusteczkę, a w niej pieniądze. Byłem ciekawy poznać imię właścicielki zguby, przeto szedłem w ślad pani aż do domu, w którym mieszkasz; na miejscu dowiedziałem się wszystkiego, czego pragnąłem. Obecnie odsyłam znalezioną sumę; ale — jako szczęśliwy znalazca — pozwalam sobie zatrzymać białą chusteczkę ze względu, iż ona należy do jednej z najpiękniejszych, jakie znam, kobiet.

Proszę przyjąć słowa pozdrowienia i gorącego uwielbienia

Oskar.

„Jaki on delikatnie dyskretny — mówiła sama w sobie zadowolniona dziewczyna. — Nic nie wspomniał, że mię ściskał, że ze mną rozmawiał..." — głośno zaś rzekła:

— Ależ ja zgubiłam tylko trzydzieści złotych!... A tu taka masa pieniędzy!

— Toteż on resztę przysyła ci za chusteczkę... Grzeczny jakiś pan — powiedziała matka nabierając od razu uprzejmości dla córki i wybornego humoru.

— Przecież ja tych stu rubli przyjąć nie mogę! — zawołała ożywiona dziewczyna uczuwając, iż w tej chwili bierze górę nad matką. — Mogę mu śmiało tę chusteczkę darować, owszem!... On kupował dziś w sklepie bieliznę i chciał mię za usługę wynagrodzić, ale nie przyjęłam.

— Więc ci teraz podarunek przysyła. To bardzo grzecznie ze strony tego hrabiego, znać prawdziwego pana. Tyś nie powinna być niegrzeczną, trzeba przyjąć! — przekonywała matka, rada pieniądzom. — Zresztą, jakżebyś mu zwróciła te pieniądze, alboż wiesz adres jego mieszkania?

— A wiem, wiem! — rzekła Antosia. — Adres swój podał mi dzisiaj w sklepie, gdy chodziło o odesłanie mu bielizny. Podarunku takiego zatrzymać nie mogę, trzeba odesłać. — No, no, ja ci dobrze radzę, zastanów się lepiej!

Tak jest na świecie, wielcy panowie lubią za wszystko hojnie wynagradzać, a odmowa sprawia im przykrość. Wiem o tym dobrze, wychowałam się wśród wielkich panów...

I tak długo się spierały ze sobą, nawet wtedy jeszcze, gdy córka na kanapie, a matka na łóżku legły do spoczynku. Antosia wiedziała, że matce chodzi o pieniądze, bo ona z nich głównie skorzysta; Hałastrowiczowa nie pojmowała, jak można zwracać gotówkę, która już wpłynęła do kieszeni.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej