Adolf Dygasiński

GORZAŁKA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

GORZAŁKA

Tom II

Adolf Dygasiński

ROZDZIAŁ I.

NADZIEJA I ZAWÓD MARUDY.

Wypędzony ze dworu, Tomek wrócił do karczmy, podczas gdy dziaduś jego myszkował około zabudowań dworskich, w nadziei że spotka tam któregoś z wyższych oficyalistów, a może nawet samego dziedzica i wypowie słowa prawdy. W rzeczywistości, stary tęsknił do gorzelni i mimowolnie w tę stronę kierował kroki. Wabił go tam huk, widok kłębów buchającego dymu, woń w swoim rodzaju. Owiała go atmosfera tego czynnego życia, które od tylu lat pędził, i nałóg tak go ciągnął, jak do magnesu. Stanął na tyłach gorzelni, słuchał zgiełku maszyny parowej.

— Panewki gwiżdżą! — Mruknął sam do siebie. — Oni, psiedusze, musi nie podlali oliwy! Czy to tam który umie chodzić koło tego?...

Tacy i nie doczyszczą, maszyny, jak należy Weźmie łach ladajaki, pobabrze nim i koniec A u mnie, Panie święty, wszystko błyszczało; no, bom wiedział!

Powlókł się do tej części gorzelni, gdzie była słodownia i tu spoglądał z góry na małe okienka, leżące prawie na ziemi, odratowane gęsto. Wyraźnie słyszał, że wewnątrz szuflują jęczmień i znowu mówił sam do siebie:

— Dałbym szyję, że ten chycel, co w słodowni przerabia wyrośnięte ziarno, napsoci im dobrze! Który z nich zaś wie, kiedy słód należycie zapotniał? Tam jest teraz pewnikiem setnie ciepło, ale żaden sobaka okienka nie otworzy, żeby przedmuchało!... Ooo, i gorzelany sam nie wie, jaka ma być długość korzonka u porośniętego słodu, — postrzeleniec taki! A wszystkim im w łeb zajechał słód zielony. Bo czy im się to chce suszyć, przewracać ziarno na suszarni? Zawdy przepalą! Świniarze jedne, nie wiedzą tego, że zmełty słód można i trzy miesiące trzymać! A zielony co...

Kulejąc, poszedł dalej, przystanął, włożył obie ręce w kieszenie kapoty i rzekł z goryczą:

— Toć ja pomnę, co było, kiej ten sam Chrapowicz dodał raz złych drożdży: — zrobił się na zacierze kożuch taki twardy, jak podeszwa. No, alem przebił tę skorupę wiosłem, dolało się ciepłej wody i dobrze!... Raz ja ich to wyprowadziłem z biedy? Cóż mam dziś za to? Szczuli na mnie, szczuli i wyszczuli!

Zrobiło mu się ogromnie przykro i zaczął obliczać, ile on to lat służył przy gorzelni.

— Dwudziesty rok miałem, kiej mię wziął do gorzelni nieboszczyk Strumski. Nie, dwudziesty rok miał wtenczas Józek, syn nieboszczyka stryka!... Ja musi miałem coś na dwudziesty na drugi... No, a siłaż lat temu, jak umarł stary Strumski?... Zmarł przecie na adwencie... Gdzie znowu, — na adwencie zmarła stara Strumska...

I nie mógł się dorachować, ile lat przebył w gorzelni.

Ścisnęło mu się teraz serce jeszcze bardziej.

— Caluśkie życie straciłem i wygonili! Cóż teraz będę robił? Na parobkam za stary, na polowego, gajowego, czy karbowego, nikt mię nie weźmie, bom kulawy. Prawie mi było do śmierci służyć przy gorzelni... Oj, sprawiedliwość ludzka!

Obejrzał się naokoło, upatrywał, czy gdzie nie idzie dziedzic. Gdyby nadszedł, spostrzegł

Marudę, musiałby przecież koniecznie powiedzieć:

— I cóż się ty, stary, tak wałęsasz? Pewnie ci markotno, że nie jesteś w gorzelni? — Ale onby się przed nikim nie przyznał, że mu istotnie jest markotno. Ludzie powinni sami wiedzieć, że Maruda jest koniecznie w gorzelni potrzebny, że bez tego wyżyć nie może. Bestyjniki, co oni wiedzą? Mitrężą, bałamucą, marnują, choćby i te kartofle,.. Bo cóż oni mogą zrobić bez Marudy?

— Pierekur, pierekur! — Zawołał nagle. — Im się śni tylko, że mają pierekur! Zkądby go wzięli? Stary Strumski mógł mieć doskonały pierekur; ale nie oni! Dziedzic i Chrapowicz próbują dobroci kartofli w jakichś tam słojach ze słoną wodą, a ja upiekę parę kartofli i już wiem, co one warte na gorzałkę!... Na papierze mają pierekur, nie zaś w aparacie i lamusie!

W tem spostrzegł, że Chrapowicz wyjrzał z gorzelni przez okno i coś jakby się szyderczo uśmiechał. Stary odwrócił się natychmiast ze wstrętem, splunął przed siebie i poszedł ku magazynowi z okowitą. Znowu stanął, myślał:

— Ile się to tu gorzałki przelało z pod mojej ręki! — Westchnął. — Ja im krocie robiłem; ale kto o tem pamięta?

Machnął ręką, odwrócił się tyłem do lamusa i widział zdaleka, że fornal pompuje wywary do beczki, leżącej na wozie.

— Dzisiaj za moją pracę, na starość, toby mi pewnie i wywarów poskąpili!

Właśnie w tej chwili zbliżał się ku niemu kontroler, to jest kasyer i buchalter dóbr Grodowice, a jednocześnie magazynier okowity. Maruda udał, że go nie widzi; ale stał akurat na jego drodze i na bok nie schodził: pragnął rozmowy.

— Stary Maruda? A cóż ty, Marku, tutaj robisz? — Zapytał kontroler, wielki gaduła i plotkarz.

— Stoję! — Odparł chłop cierpkim głosem, gdyż miał przekonanie, że taka właśnie cierpkość zachęci kontrolera do rozmowy.

— Że stoisz, temu się nie dziwię, tylko że — tu, nie w gorzelni!

— Niby to pan kontroler nie wie, że mię Chrapowicz wyszczuł z gorzelni.

— Co znowu, Chrapowicz cię wyszczuł? Niech mię Bóg skarze, jeżelim wiedział! Pierwszy raz słyszę.

— A i dziedzic też panu kontrolerowi nie wspomniał, że mi chociaż zasługi wypłacić trzeba?

— Nie mówił ani słówka; dopiero co u niego byłem i znowu pójdę, tylko książki zabiorę z kancelaryi... Psiakrew, w tych Grodowicach każdy rządzi: Bełtowski tak, a dziedzic siak!

— Porządek taki! Myśli pan, że w gorzelni inaczej? Wypędzą człowieka i nic! O moich zasługach ani dudu! Naklną, wygonią i nie płacą...

— A masz książeczkę służbową? Rządca obrachuje, dziedzic asygnacyę podpisze, a ja wypłacę.

— Mnie zaś co po książeczkach? Ja tu w Grodowicach byłem wprzód, nim książeczki! Nieboszczyk Strumski bez książeczki rachował i wypłacał... Niech sobie inni mają książeczki, nie ja!

— No, no, stary, i bez książeczki swoje odbierzesz, tylko trzeba z dziedzicem pogadać! Poczekaj tu, ja zaraz pójdę do dworu, to się za tobą wstawię... Stary taki służbista powinien gdzieindziej dostać emeryturę, a najmniej — gratyfikacyę; ale u nas... Wszystko przez Bełtowskiego!

I, powiedziawszy to, kontroler szybko pobiegł do swojej kancelaryi, zabrał ztamtąd pod pachę trzy duże księgi i znowu pędził do dworu, gdzie jakieś pozycye miał dziedzicowi udowodnić książkami kasowemi...

Kontroler w rozmowie swej ze Strumskim zapomniał widać wspomnieć o Marudzie, bo wpół godziny potem wracał od dworu z książkami, ale Marudy nie wezwał, żeby mu pensyę wypłacić.

— Mydłki jakieś, udawacze, zwodzijasze! — Mruczał pod nosem stary.

Przechodzili różni służący dworscy i gdy widzieli Marudę, wałęsającego się po okólniku, pytali ze zdziwieniem :

— Czegóż znowu ten stary ciągle się tu tak tuła?

Nareszcie wyszedł z dworu sam dziedzic — w futrzanej czapce, w futrzanej algierce i w wysokich kaloszach. Szedł ku gorzelni zamyślony, gdyż na domiar rozmaitych swych kłopotów, obliczył według ksiąg, że dochody z gorzelni w ostatnim roku nie pokryły kosztów materyału przeróbkowego i procentów od kapitału, włożonego w gorzelnię, tak że wywary kosztowały go za drogo: — za te same pieniądze można było daleko lepszą strawą żywić inwentarz. Otóż, aby uniknąć złego na przyszłość, należało energicznie wziąść się do dzieła; obejrzeć gorzelnię i lepiej kontrolować robotę. Strumski postanowił przeto popracować nad swym wychowańcem Chrapowiczem i wtajemniczyć go, że tak powiemy, w filozofię gorzelnfctwa. Nic więc dziwnego, że dziedzic Grodowic, krocząc ku gorzelni, nie zwracał uwagi na to, co się koło niego działo.

Maruda umyślnie się zbliżył, pewny, że go dziedzic spostrzeże i przyzwie do siebie, zacznie gawędę; nic to nie pomogło. Stary chrząknął głośno i wtedy właśnie, gdy go już dziedzic mijał. Strumski spojrzał, jakby od niechcenia, roztargnionym wzrokiem; ale zdawał się nie widzieć Marudy i poszedł dalej.

— On mię dobrze widział, jeno udaje, że nie; chce, żebym się go prosił! A może i nie widział! — Mówił do siebie stary, niezadowol niony z tego, iż go dziedzic nie zauważył.

Teraz już Maruda stanął prawie na samej ścieżce i postanowił czekać powrotu Strumskiego z gorzelni. Jemu się ciągle zdawało, że to jest niemożliwe, aby go dziedzic sam nie zaczepił, a skoro tylko zaczepi, to niezawodnie zaproponuje powrót do służby w gorzelni. Maruda w takim razie zrobiłby dziedzicowi znaczne ustępstwa, okazałby mu swą. wdzięczność, mówiąc:

— Bóg zapłać jaśnie panu!— Chociaż on nigdy nie mianował Strumskiego „jasnym panem".

— Skoro mi stary nie jaśniał, to bez cóż ten ma jaśnieć?— Dawał się nieraz słyszeć.

Przybywszy do gorzelni, Strumski wziął w obroty Chrapowicza i począł go ściśle egzaminować z tego mianowicie działu gorzelnictwa, który nosi nazwę alkoholometryi.

— Wszystko robisz na chybi-trafi; — cedził przez zęby dziedzic, a głos mu syczał — tu trzeba na każdym kroku inteligencyi, ponieważ przez ręce twoje przechodzi kapitał.

Gorzelany się skłonił.

Chodziło o to, aby, obliczywszy cukier, znajdujący się w zacierze, obrachować na tej podstawie mączkę w materyale przerabianym, a ze znalezionej ilości krochmalu wnioskować o procentowości kartofli. Co więcej, z danej ilości krochmalu należy wyliczyć także alkohol w stopniach Trallesa.

Strumski wziął kredę w rękę i, mając pod ręką tabelę do obliczania wydatków alkoholu z danej ilości krochmalu, jako też inną tabelę do oznaczania wagi atomowej roztworu cukru, zaczął prażyć Chrapowicza czterema działaniami z ułamkami dziesiętnemi. Była tu ciągle mowa o zamianie pudów na funty, — funtów krochmalu na funty cukru, funtów cukru na funty alkoholu, nareszcie — na stopnie Tralesa.

Pan Walery nagadał się, aż ochrypł; ale nie skończył jeszcze i, spoglądając w oczy  gorzelanemu, tak dalej zaczął:

— A teraz zachodzi pytanie, ile nasze 181 procentowe kartofle dają stopni alkoholu?...

Naraz Chrapowicz się pochylił, pocałował dziedzica w łokieć i rzekł:

— Proszę jaśnie pana dziedzica, ja się żenię...

Jak piorunem rażony, Strumski oniemiał. On tyle wiedzy gorzelniczej wyłożył, a tu słuchacz jego widocznie zupełnie co innego miał w głowie i zdawał się całego tego wykładu nie słyszeć. Więc dziedzic Grodowic rzucił o ziemię kredę tak silnie, że aż pękła, zimnym wzrokiem przeszył swego wychowańca i zapytał:

— Cóż to znowu za szalona myśl przyszła ci do głowy?

— Jaśnie panie, szukam losu!

— Losu? W ożenieniu się, w mnożeniu proletaryatu? Zwaryowałeś chyba!

— Biorę za żoną znaczny posag i będę miał swoją własną gorzelnię.

Dziedzic nie odrzekł ani słowa, odwrócił się i wyszedł z gorzelni.

Pośpiesznym krokiem szedł teraz pan Walery do domu, a twarz jego miała wyraz takiej majestatycznej powagi, że niktby się go nie ośmielił zaczepić. Ale Maruda koniecznie pragnął rozmowy, stanął naprost dziedzica oko w oko, zdjął czapkę i tak przemówił:

— Jaśnie panie dziedzicu, jako mnie, starego sługę, wyszczuli z gorzelni, to przecie nie mogę żyć na świecie bez niczego! Ni ja roboty żadnej, ni kąta jakiego, ni zasług...

— Co to?— Zapytał Strumski ostro, mierząc chłopa przenikliwym wzrokiem, i przystanął na chwilę.

Stary się zmieszał nieco, gdyż mniemał, że go dziedzic zupełnie inaczej powita.

— Toć, jaśnie panie, będzie z górą czterdzieści lat — mówił Maruda, miętosząc w ręku czapkę — jak mię nieboszczyk pan starszy wziął do gorzelni; po jego śmierci i ja i gorzelnia przeszliśmy pod jaśnie pana, a teraz oto...

— Nie pokazuj mi się na oczy! — Zawołał Strumski szorstkim głosem. — Ja płacę, daję chleb i od służby potrzebuję uległości!

Powiedziawszy to, chciał iść dalej; ale chłop zastąpił mu teraz drogę, włożył na głowę czapkę i z twarzą zaognioną, z oczyma błyszczącemi od złości, począł wykrzykiwać:

— Płacę! Płacę! Mocny Boże, toć dziedzic płacisz i takim, co kradną, łajdakom, próżniakom, nicponiom!... Ja nie wymawiam swojej pracy, to co mi tu kto ma wymawiać płacę! Jaka tam ta płaca? Kiej ci potrzeba parę zło tych na chleb, to łaź od Annasza do Kaifasza, molestuj! Z głodu można zdechnąć, nim od nich grosz wymusisz! Oj, płaca wasza, płaca! Z psem się nią nie podzieli! A czegóżem ja się u was na starość dorobił? Nędzy ostatniej i tego wstydu, sromoty, co z waszej familii spadły na moje dziecko!... Widzicie ich, jeden ludzi obdziera, gnębi, a drugi bękarty po świecie mnoży! Płaca! Ze służby mię wygnali, nie wypłacili zasług, a o płacy gadają!

Maruda wyrzucił ze siebie te słowa jednym tchem, potem się odwrócił i poszedł ku karczmie.

Stropiło nadzwyczajnie pana Walerego owo zajście, zwłaszcza, że wykrzykiwanie starego słychać było w całym okólniku. Jednakże taktowny ten pan zgryzł i połknął gorzką pigułkę. Wróciwszy do domu, usiadł przy biurku i napisał do Bełtowskiego karteczkę takiej treści: „Marudę, który służył w gorzelni na etacie zwyczajnego parobka, proszę obrachować natychmiast, wypłacić mu zasługi i polecić, aby w dwadzieścia cztery godzin wyniósł się z Grodowie".

A stary, zawiedziony całkowicie w swoich nadziejach, klnąc straszliwie, przybył do karczmy, gdzie Tomek siedział w kącie i płakał po cichu, gdyż mu karczmarz zakazał płakać głośno.

— Czegóż ty znowu kwiczysz, mazgaju? — Spytał Maruda.

— Bo mię wygnali ze dwora! — Odpowiedział chłopiec, popłakując.

— Dobrze ci zrobili! Po coś tam do nich łaził? — Mówił stary, w którym jednak złość i oburzenie wzrosły teraz jeszcze bardziej.

I znowu wyrzucił z siebie potok straszliwych przekleństw, a potem kazał sobie dać wódki. Zaledwie atoli wychylił blaszankę, kiedy do karczmy wpadł jakiś chłopak i odezwał się w te słowa:

— Marudo, pan rządca kazał wam powiedzieć, żebyście do niego zaraz przyszli!

— Cóż on mi zaś ma do rozkazywania? Służę ja to u niego?

Tak mówił stary, ale w duszy sobie pomyślał:

— Pewnikiem dziedzic się wzruszył przez to, żem mu dobrze wymaścił, i chcą mię teraz przyjąć do gorzelni... Na ambit taki biorą!

Wypił jeszcze jedną blaszankę i znowu odżyła w nim nadzieja, że wróci do służby w gorzelni. Kazał dać Tomkowi garnuszek mleka, kawałek chleba; potem się zabrał i poszedł do rządcy.

Po drodze układał sobie plany, jak onby to gospodarował w gorzelni, jakby lekceważył przedewszystkiem wszelkie postanowienia i rozkazy Chrapowicza.

Tym razem także doznał zawodu. Bełtowski śpieszył się, miał z domu wyjechać; więc się nie wdawał w rozmowy, tylko podał Marudzie asygnacyę do kasy, poczem rzekł krótko i węzłowato:

— Wiedzże o tem, mój kochany, że w ciągu dwudziestu czterech godzin masz się wynieść z Grodowic! Jeżeli tego nie zrobisz, to ja cię każę wyrzucić za granicę dóbr!

Dopiero teraz stary szeroko gębę rozpuścił, zaczął tak przeklinać, lżyć dziedzica, Bełtowskiego i całą administracyę, że rządca bez żadnej ceremonii wziął go za kark i za drzwi wyrzucił. Maruda i wtedy nie dał za wygraną. Wprawdzie poczuł siłę ręki i już był wyszedł na dziedziniec, ale wrócił znowu, otwarł drzwi do mieszkania Bełtowskiego, rzucił mu asygnacyę pod nogi, wykrzykując:

— Nie potrzebuję waszych pieniędzy! — I splunął.

Z rządcą nie było żartów, mógł się wziąść do kija; więc stary trzasnął drzwiami i, szybko uchodząc ku karczmie, pomrukiwał:

— Wyrzucił mię, ścierwo, za drzwi; alem znowu wszedł, powiedziałem, com miał powiedzieć!

 Rządca poszedł do dziedzica, opowiedział mu o wszystkiem i pytał, co zrobić z asygnacyą, której chłop nie przyjął.

— Trzeba mu pensyę wręczyć urzędownie przez sołtysa! — Rzekł Strumski, który aż zzieleniał, wysłuchawszy relacyi. — Straszne rzeczy, jak ci ludzie są zdemoralizowani!

ROZDZIAŁ II.

TERAZ I DAWNIEJ.

Na plebanii w Grodowicach, życie było jednostajne. Ksiądz Brzost wstawał bardzo rano i nieraz przy świetle lampy modlił się, czytał. Potem szedł do kościoła, odprawiał mszę świętą, wracał do domu, pił kawę i siadał do pracy. Niezależnie od czynności swych pasterskich, prowadził on studya teologiczne, pisał traktat „O cnocie chrześciańskiej". Około drugiej popołudniu zjadał skromny obiad i znowu siadał do pracy. O zmroku odbywał przechadzkę wkoło kościoła, jeżeli na to pozwalała pogoda; w dni słotne przechadzał się po pokoju tam i  napowrót. Czas przechadzki poświęcał on rozmyślaniu i skupieniu ducha. I znowu — praca, znowu — modlitwa, aż późno w noc.

Jakaś posępna, ponura atmosfera panowała na plebanii, cisza grobu, przerywana szeptem pacierzy. Mieszkanie proboszcza było niejako wizerunkiem, odbiciem kościoła, ale nie kościoła w ruchu, podczas nabożeństwa, tylko naprzykład w porze, gdy się tam wyłącznie spowiedź odbywa: jedni z wiernych przy konfesyonale wyznają w cichości grzechy, inni ze skruchą za nie żałują; wszędzie słychać szept, bicie się w piersi, znać, że człowiek gwar życia zostawił po za sobą i rozpłynął się w czysto idealnej sferze ducha. Czasem tylko posłyszysz głośniej wymówione „amen", niby dźwięk dzwonu wieczności.

Każdego, kto zawitał do mieszkania księdza Walentego, odrazu owiewała ta atmosfera powagi, ciszy. Niepodobieństwem było tutaj głośno mówić, głośno chodzić, wykonywać jakieś swobodne ruchy. Gdyś stanął, stałeś, jak posąg śmiejąc chrząknąć; kiedyś usiadł, siedziałeś, jak kamień, gdyż ruch wydawał ci się niewłaściwym. Surowy smutek spoglądał na ciebie z czarnych krucyfiksów, z ciemnych ascetów, z symbolów religijnych, wyrobionych na kanwie.

Chłód i mrok panował w tej izbie, tajemnicza zagadkowość wiała na ciebie z ksiąg oprawnych w czarną, tu i owdzie wytartą, podziurawioną skórę. Z pomiędzy kart tych książek wyglądały, jak frendzle, zakładki już to z wyszytym na nich symbolem Opatrzności, już imieniem Jezus, godłami wiary, nadziei i miłości.

Sprzęty na plebanii odznaczały się prostotę, i sztywnością: nigdzie wygody, ozdoby; wszystko przemawiało, że ludzkie życie nie składa się z przyjemności. Jedyny w domu wygodniejszy fotel miał na sobie czarne, ślizkie, włosiane pokrycie.

Typ księdza Brzosta, pokornego sługi wobec Pana nad Pany, z głową na piersi opuszczoną, z rękoma na piersiach złożonemi, odbijał się na wszystkich ludziach, którzy go otaczali. Stara gospodyni księża i kucharka, jedyna w tym domu niewiasta, miała postać skromniutkiej, bardzo nieśmiałej szesnastoletniej panienki. Organista, Franciszek Salezy Łopatkiewicz, człowiek wysoki, chudy, z bardzo długiemi rękami, z szyją, jak nitka, z głową jak makówka, sprawiał wrażenie symbolu nędzy i nicości życia doczesnego. Mateusz, inny sługa kościelny, ulubieniec jegomości, garbaty, z maleńkiemi oczyma, wyglądał jak jaka rzeźbiona figurka z XVI-go wieku: prawie go było postawić gdzie z boku ołtarza. Uosabiał on w sobie teologiczną mądrość i dbałość.

A cóż to za postacie, owi dziwaczni żebracy w truchcie! Łyse i niełyse dziady, z rozczochranemi brodami, z głowami kostrzewiastemi; niektórzy z nich ślepi, poważnie rozkładający ręce, przypominali wizerunki różnych mitologicznych bożków. Inni znowu kulawi, obłożeni kulami, siedzieli na ziemi przy wejściu do kościoła, przesuwając w palcach paciorki różańca i odmawiając głośno pacierze. Baby bezzębne, z twarzami pomarszczonemi, wyglądającemi jak suche liście w zimie, z głowami, omatulonemi w zgrzebne płachty, wznosiły do góry ręce, ile razy ktoś koło nich przechodził. Cały ten legion ćwiczył wiernych w chrześciańskiej cnocie miłosierdzia, a bacznie i chciwie czatował na wszelki objaw skruchy, żalu pokutniczego, wzniesienia się ducha ludzkiego.

Sam tylko ksiądz Brzost zewnętrznie i wewnętrznie był zupełnie samodzielny; on, jeżeli naśladował kogo, to chyba jakich wielkich ascetów pierwszych wieków chrześciaństwa, postaci których odtwarzała sobie może jego namiętna dusza, energicznie występująca do walki z ciałem.

Brat księży, Filip, przypłaszczył się w tem otoczeniu, zrobił z siebie to, co robi każde stworzenie ziemskie, chcące osiągnąć swe cele: przystosował się do środka, w którym mu żyć przyszło. Ze sobą samym był on inny, aniżeli z bratem, znajomymi, z bliźnimi w ogóle. Filip od niedawna przebywał na plebanii; ale dobrze widać znał nawyki i upodobania księdza, skoro odrazu wszedł w tryb jego życia. Codziennie rano sługiwał on do mszy świętej, a gdy zaszła potrzeba, śpiewał z organistą na chórze. Zresztą przepisywał księgi urzędnika stanu cywilnego, to jest akta urodzin, zaślubin i zejścia ze świata parafian.

Z całem dalszem otoczeniem żył Filip w przewybornej harmonii a głównie z Mateuszem, którego serce umiał sobie tak dalece pozyskać, że dzwonnik ten w przystępie gadulstwa opowiadał różne swoje tajemnice, przed nikim dotąd niezdradzone.

Miał zaś Mateusz osobliwą słabość, skryte marzenie, które się mogło urzeczywistnić dopiero po jego śmierci. Jest to pewna, że jako sługa kościelny, miał on prawo do pogrzebu bezpłatnego i ze względną ostentacyą, ale Mateusz chciał czegoś więcej i tak nieraz mawiał:

— Ja tam nie chcę darmowego pogrzebu! Przez całe życie dbam o to, żebym po śmierci miał uczciwy pogrzeb...

Dbał zaś do tego stopnia, że od lat wielu składał sobie na pogrzeb pieniądze. A wszystko ułożył z góry: jaka ma być trumna, jakie nabożeństwo przy zwłokach, oświetlenie, dzwony, mowa pogrzebowa na cmentarzu. Pragnął dla siebie takiego pogrzebu, jaki może wyprawić zamożna rodzina chłopska swemu zmarłemu ojcu. I taka drobiazgowość była jeszcze w tej słabości Mateusza, że za swój pogrzeb po śmierci nie chciał on kościołowi płacić inaczej, tylko — brzęczącą monetą: złotem i srebrem. Wykupywał więc złote i srebrne sztuki po karczmach, a nieraz przepłacał je w miasteczku u żydów. Był piśmienny, ale nigdy nic innego nie pisał, tylko — swój testament, a w testamencie zapisywał wszystko, co posiadał, na wyprawienie sobie pogrzebu. Ten testament przepisywał on już najmniej tyle razy, ile dni jest w roku; bo jeżeli mu naprzykład przyszło do głowy, ażeby w dawniejszem postanowieniu to a to zmienić, zaraz siadał i cały testament od początku do końca przepisywał na nowo. Ubranie do trumny już sobie zawczasu sprawił i przechowywał je w skrzynce. Mieszkał w izdebce na tak zwanej organisteryi i tam pod progiem miał zakopane pieniądze, przeznaczone na pogrzeb.

Chociaż Mateusz należał do Towarzystwa wstrzemięźliwości, jednakże na noc upijał się niekiedy w tajemnicy przed jegomościa.

— Kiej człowiek śpi — mówił — to tam na niego nie patrzą, ani ludzie, ani Pan Jezus. Przecie kto śpi, ten nie grzeszy.

Tak się rzeczy miały na plebanii w Grodowicach, kiedy tutaj przybył Filip Brzost i zamieszkał przy bracie. Obaj bracia Brzostowie pochodzili z Bojanowic i byli synami bogatego młynarza, który chciał tych chłopaków „wykierować na coś lepszego", jak się nieraz dawał słyszeć. Więc najprzód oddał on malców do nauczyciela elementarnego w małem miasteczku, gdzie za skarby nauki swych dzieci płacił mąką, kaszą, kartoflami i słoniną.

Coś po trzech latach takiej nauki, młynarz wsadził dwóch chłopaków na wózek i zawiózł ich do większego znowu miasta, gdzie była szkoła cztero - klasowa. U znajomej sobie wdowy, mieszczki, pomieścił stary Brzost synów na stancyi; płacił tylko za miejsce i za opierunek, a tak zwany wikt z domu otrzymywali bracia Brzostowie i sami na własną rękę prowadzili kuchnię. Pobierając w szkole naukę, warzyli jednocześnie kaszę, kluski, kartofle, a niekiedy i jaki ochłap mięsa, o ile na to ojciec dawał.

Już w pierwszej klasie każdy z tych Brzostów zaznaczył się po swojemu. Młodszy, Waluś, kuł zadane lekcye od rana do wieczora i umiał je zawsze expedite, choć go nikt nie napędzał. Ale i tak, gdy w klasie przyszło do wydawania tych lekcyj, Waluś miał tchórza, bał się nadzwyczajnie i po cichu odmawiał pacierze. Wezwany przez nauczyciela, nim odpowiedział na postawione pytanie, żegnał się krzyżem świętym, stał w ławce, lub przed katedrą, blady, trzęsący się ze strachu. Z początku jąkał się, jąkał, nareszcie odzyskiwał przytomność i trzepał lekcyę, jak nakręcona pozytywka. Broń Boże, przerwać mu w środku! Natychmiast się stropił, oblewał go rumieniec i nieraz wybuchnął płaczem. Lubili go nauczyciele, jako chłopca bardzo pilnego, potulnego i nienagannych obyczajów.

Starszy, Filipek, był daleko śmielszy, miał więcej zdolności do nauki, ale nigdy w szkole nie dostawał żadnych odznaczeń. Z ukończeniem pierwszej klasy, Waluś otrzymał drugą nagrodę, Filipek dostał tylko promocyę, za co mu ojciec nielitościwie spisał skórę kańczugiem, którym karcił zwykle młynarczyków i psy młynarskie.

Ojciec atoli nie wiedział, że starszy jego syn pozyskał sobie u kolegów niezmiernie złą opinię. Pierwszoklasiści powszechnie mówili o Filipku:

— Ho, ho! Ma on taką smołę w rękach, że się wszystko do niego przylepi.

Oprócz tego, mówiono jeszcze, że „ma długie ręce", że „umie wędzić", a utarł się w szkole przydomek Filipka „chaptes". Koledzy starannie chowali przed nim scyzoryki, piórniki, książki, kajeta, wszystko to, co było godne posiadania, ponieważ Filip bez ceremonii przywłaszczał sobie każdą rzecz, będącą na podręczu; podobno nawet obrzynał kolegom guziki u mundurów w tyle. Co więcej, starszy Brzost słynął w szkole z frymarki, z handlarskich szacherek, z robienia facyend, czyli zamian jednej rzeczy za drugą. Jeżeli bowiem nie mógł czegoś ściągnąć swemu koledze, starał się „wymanić" to od niego, wydurzyć i zwykle mu się udawało.

Jednakże Filipek nie ograniczył się w swej praktyce na kolegach szkolnych tylko, i działalność swoją rozszerzył dalej. Ile razy wszedł do jakiego sklepu, a często się załgiwał, aby przepatrzeć, zawsze uniósł ztamtąd coś przy sobie: scyzoryk, piórnik, obsadkę, stalówki, portmonetkę, sakiewkę, kilka stalówek, a gdzieindziej — ciastko, paczkę pierników, rogalik, bułkę.

Posiadał on w swoim kuferku istny sklep przeróżnych cennych rzeczy, które puszczał w kurs dalej, zamieniając je na inne, więcej wartościowe, lub sprzedając za gotówkę.

— Niema na świecie drugiego takiego cygana, jak Filipek. — Powtarzali koledzy.

Sprawki te niedługo były tajemnicą dla władzy szkolnej. Oszukani malcy zanosili liczne skargi i Filip do czasu umiał się zręcznie wyłgiwać. Nareszcie, w drugiej klasie, pod koniec roku szkolnego, czternastoletni już chłopak, przyłapany w jakimś sklepie na gorącym uczynku, dostał w szkole surową chłostę i musiał iść na grzyby, jak w owe czasy mówiono o uczniach wydalonych ze szkoły.

Syna „wypędka" powitał ojciec w domu takim basarunkiem, że Filipek ciężko to odchorował. Kiedy przyszedł do zdrowia, stary, nie tracąc czasu, oddał go na naukę do warsztatu stolarskiego. Nie zagrzał tutaj miejsca: we trzy miesiące pokazało się, że pokradł i posprzedawał heble. Znowu się posypały kije — w warsztacie przy wychodnem, a w domu na powitanie — kańczugi ojcowskie.

Nie lepiej poszło z nauką u piekarza.

Teraz zły i zmartwiony młynarz postanowił umieścić syna gdzieś daleko od domu.

Jednego dnia wziął go na wózek i zawiózł do miasta, odległego o piętnaście mil od Bojanowic. Oddany tutaj na naukę do szewca, Filip popisał się jeszcze lepiej: ukradł majstrowi z szuflady kilkadziesiąt rubli i uciekł. Nie miał odwagi wracać do ojca, więc się wałęsał przez pół roku blisko, rzekomo poszukując służby. Podczas tej wędrówki nie mógł się oprzeć pokusie; ale go ujęto na gorącym uczynku i szupasem odstawiono do miejsca urodzenia. Tego już było zanadto dla starego Brzosta: chwycił syna za kark, rzucił na ziemię, a potem bił i bił bez upamiętania. Byłby go może zabił gdyby na straszny krzyk nie nadbiegli ludzie, i nie powstrzymali karzącej ręki ojca, rozwścieczonego w najwyższym stopniu.

Musiał teraz Filip odrabiać wszystkie najcięższe roboty w młynie, w polu, gdzie wypadło, a za najmniejszą, opieszałość spotykała go sroga kara kańczuga i głodu.

Dwa lata wytrwał w twardej tej szkole i zdawało się, że już utracił popęd do kradzieży. Aż oto gdzieś tam o kilka mil policya ujęła żyda ze skradzioną szkapą i złodziej wyznał, że konia tego ukradł w Bojanowicach przy współudziale Filipa Brzosta, syna młynarzowego, który za pięć rubli ułatwił kradzież.

Unikając teraz strasznego gniewu ojca, Filip poszedł w świat i nikt nie wiedział, gdzie się podział.

Przechodziły lata, stary Brzost umarł, Waluś ukończył szkoły, seminaryum, otrzymał kapłańskie święcenia i był już wikarym, a o Filipie — ani słychu, ani dychu.

Dopiero jednego dnia odbiera ksiądz Walenty list z marką austryacką. W tym liście Filip Brzost, przebywający w Galicyi około Nowego Sącza, skreślił tak wymownie obraz swojej strasznej niedoli, prześladowania przez losy, a przytem mówił z takim głębokim żalem o swojej smutnej przeszłości, że to do łez wzruszyło młodego księdza. „Już nie jak brata, ale jak człowieka, kapłana, — pisał Filip — zaklinam cię, błagam w imię wszystkich świętości, wyrwij mię z tego doczesnego piekła nędzy!"

Ksiądz wikary bez zwłoki czasu wysłał pocztą pieniądze i wezwał do siebie brata, z którym gotów był podzielić kawałek chleba, tem bardziej, że po starym Brzoście została niezła spuścizna.

Coś w miesiąc potem zjawił się Filip, a brat przyjął go serdecznie, z otwartemi rękami. Zdarzyło się szczęśliwie, iż pod ten czas właśnie kolator kościoła, człowiek zamożny, potrzebował ekonoma do zarządu jednego ze swych folwarków, i powszechnie szanowany ksiądz Walenty z łatwością umieścił Filipa na tej posadzie. Jak ojciec zajął się jego losem: oporządził go, kupił mu konia, urządził dom, całe gospodarstwo.

Niestety, już w pół roku oficyalista dopuścił się ogromnego nadużycia: sprzedawał potajemnie zboże z pańskiego śpichlerza, a pieniądze chował do swej kieszeni.

Dziedzic nie chciał robić skandalu, tylko Brzosta usunął od obowiązków, niby też to jako ekonoma, który nie posiada dostatecznego uzdolnienia, aby samodzielnie zarządzać folwarkiem.

Wysadzony z tego siodła, Filip osiadł przy bracie, nauczył się służyć do mszy, śpiewać, nawet grać na organach i — rzecz dziwna — nie zajmując tu żadnego stanowiska, stał się niezbędnym przy kościele. Szczególniej też polubił go proboszcz, dobroduszny staruszek, gdyż Filip doglądał koni, szczepił w sadzie drzewka, założył przy plebanii pasiekę, sadził kwiaty, dbał o wszystko, a proboszczowi dogadzał w najmniejszej rzeczy.

I przeszło rok trwał ten stan rzeczy, aż jednego razu w zimie, podczas nocy, wtargnęlina plebanię jacyś bardzo zuchwali złodzieje, a było ich pięciu, Wywlekli oni proboszczaz łóżka, posadzili go na krześle, nakryli mu głowę futrami, żeby nic nie widział, potem zapalili światło, splondrowali mieszkanie i zabrali przeszło dziesięć tysięcy rubli w gotówce. Nazajutrz, biedny proboszcz z silnego wzruszenia dostał gwałtownej gorączki, a w tydzień niespełna umarł.

Coby to byli za złoczyńcy, nikt dotąd nie wie. Gdy zaraz rano, po napadzie, szlakowano rabusiów, przekonano się ze śladów na śniegu, iż czterech przeszło przez Wisłę do Galicyi. Pytanie, gdzie się podział piąty? Zagadkę rozwiązała poniekąd miejscowa organiścina, która podobno tej pamiętnej nocy nie mogła spać. Twierdziła ona, iż zaraz po północy słyszała odgłosy kroków ludzkich, wyjrzała oknem i widziała wyraźnie pięciu ludzi, przechodzących drogą koło kościoła, a — jak jej się zdaje, choćby na to nie przysięgła — jednym z tych pięciu był brat księdza wikarego.

Urzędowe śledztwo, mimo usiłowań, nic a nic nie wykryło.

Po śmierci starego proboszcza, nastał nowy i Filip zaraz na wstępie wkradł się również w jego łaski. Ale oto pojawiły się doniesienia, skargi, jakoby brat księdza Walentego pożyczał u różnych parafian pieniędzy na wieczne nieoddanie, a nadto — na swoją rękę handlował odpustami jakiemiś i we współce z organistą zbierał ofiary na kościół, sprzedawał kartki do spowiedzi. Nowy proboszcz, dbały o opinię, zebrał skrupulatnie dowody, poczem zaprosił wikarego na poufną, szczerą konferencyę. Ksiądz Walenty widocznie po tej rozmowie nie miał żadnej już wątpliwości co do postępowania swego brata, gdyż wynagrodził pokrzywdzonych ludzi a Filipowi wręcz oświadczył:

— Nie chcę cię znać i nigdy widzieć na oczy!

Wtedy starszy Brzost usunął się od kościoła, a nawet zniknął z parafii. Teraz dopiero gruchnęły o nim, jako o złodzieju i wydrwigroszu, tak straszne wieści, że wikary, uważając swe nazwisko za skompromitowane, wyniósł się do innej dyecezyi.

ROZDZIAŁ III.

OD WYOBRAŻEŃ DO CZYNU.

Maruda, powróciwszy do karczmy, wypił kieliszek wódki, a potem stanął przy oknie oparty o futrynę i patrzał na świat przed siebie; ale nic nie widział, gdyż był pogrążony w jakiejś głębokiej zadumie. Treścią jego rozmyślań było położenie obecne i różne obrazy z przeszłości.

— Cóż ja teraz będę robił na świecie? Do niczego wziąść się nie umiem, a służyć mogę tylko przy gorzelni... Całe życie mi zeszło przy kadziach, przy płuczce, przy parniku, przy aparacie, w słodowni — tyle lat, tyle lat! I ta jedna robota mi pachnie... Gdyby nie przeklęta służba przy gorzelni, byłbym do czego innego zdatny; ale oni jeszcze przed trzema laty, nawet przed rokiem, nie byliby mię puścili ze służby, judasze!... Chłop taki setny, na nic oto stargałem siły... Jak oni mi to pochlebiali: „nie gniewaj się, stary!" mawiał nieraz Chrapowicz, i ja folgowałem, chociaż byłem w złości. A dziedzic znowu podkpiwał sobie, podżartowywał ze mnie, jak z   przyjaciela. „Maruda — mówił często gęsto — mną i tobą tylko ta gorzelnia stoi! Dopóki ty tu jesteś, ja mogę spać spokojnie, a póki ja będę żył, ty masz zawsze u mnie kawałek chleba"... Niegodzijasze, lisy chytre!... Oj głupim ja, głupi, żem nogą, nie kopnął wszystkiego!...

Odszedł od okna, miał minę markotną, złość w oczach. Na środku izby karczemnej splunął i mimowoli przystąpił do szynkwasu, gdzie nie potrzebował słowa powiedzieć, gdyż Kulasiński bez tego już mu nalał kieliszek. Łyknął Maruda w zamyśleniu i nie czuł, że mu gorzałka przez gardło przeszła, a tylko w brzuchu się odezwała, jakby kto kamyczek rzucił w studnię. Chłop wypił i nie wiedział, że wypił; stał chwilę przed szynkwasem, potem rzekł:

— Panie Kulasiński, proszę o kieliszek wódki!

— Składnie dziś pijecie, Marku, jeden po drugim.— Mówił szynkarz.

Ale stary widocznie słów tych nie słyszał i nowo nalany kieliszek duszkiem wypił.

— To wy, widzę, już nie służycie przy gorzelni? — Odzywa się Kulasiński, chcąc Marudę wciągnąć w rozmowę.

— Cholera!...

— Musiał wam kto pewnie buty uszyć?... Ooo, w naszym dworze o to nietrudno! Dziedzic lubi piesków, lizuchów. Czy to tam jest kto godny? Poczciwego człowieka muszą wyźreć takie gałgany.

— Niech ich siarczyste!...

I odszedł od szynkwasu, usiadł teraz na ławie, głowę zwrócił ku oknu i myślał: nie mógł się oderwać od gorzelni, ciągle tam wracał, a choć na jawie, marzył, jak śpiący.

Żeby tej gorzelni wcale na świecie nie było, ulżyłoby mu to; wiedziałby, że nie ma o co głowy łamać. Ale gorzelnia jest, a on prawie widzi i słyszy wszystko, co się tam dzieje. Chrapowicz sam jeden panuje i dziedzic wcale już o Marudę nie stoi. Bodaj im się dziesięć zacierów po kolei zmarnowało!... Bodaj im słód źle wyrósł, maszyna się zepsuła i najgorsze wydatki okowity ich trapiły! Bodaj w tej gorzelni wszystko szło teraz najgorzej!... Poznaliby wtedy dopiero, że Marudy brakuje. Wspominałby go z żalem dziedzic, możeby nawet naklął setnie Chrapowiczowi za całe to podszczuwanie. Byłaby to rozkosz dla starego, gdyby się dowiedział, że Strumski i jego gorzelany mają ciężkie kłopoty!

Przecie Pan Bóg jest sprawiedliwy i podobno winnych karze za cudzą krzywdę. „Wcześniej, czy później, moja krzywda bokiem im wylezie!" — Mruknął Marek a oczy mu się dziwnie jakoś iskrzyły. Podobno czasem człowiek w taką godzinę wymówi przekleństwo, że się spełni: „Żeby ich siarczysty piorun z nieba spalił!"... Teraz zima i pioruny nie biją. Gdyby jednak było takie dopuszczenie, gorzelnię i bez pioruna mogliby wziąść dyabli: podpali kto i... „Jezus Marya, coby to był za rwetes!" Maruda aż się zakręcił na ławie, gdy mu w myśli stanął obraz pożaru gorzelni: płomienie buchały, sypały się iskry, które wiatr niósł na stodoły, na stajnie, na lamus z okowitą. Chrapowicz biegał, jak waryat, wrzeszczał: — gore, gore! Od dworu biegnie Strumski, w nocy się porwał z łóżka, w blasku pożaru widać twarz jego bladą, wylękłe oczy. Huk, trzask, łomot ogromny! Dobryś! Ogień się dostał do izby aparatowej... War straszny, nie do wytrzymania! „Już wy, sobaki, teraz nic nie uratujecie!" I chłop jakimś strasznym wzrokiem spojrzał po karczmie, jak gdyby chciał sprawdzić, czy rzeczywiście jest gdzie pożar, a pożar srożył się tylko w jego głowie... Maszynę dyabli wzięli, pękają kotły, walce, okowita się pali — zatrzęsienie świata!

Te obrazy coś dobrze zrobiły staremu; wstał i żwawo, jakby nie chromał, podszedł do szynkwasu.

Sam nie wiedział, że pijąc kieliszek gorzałki, bąknął pod nosem:

— Na ich zgubę!... Za moją krzywdę!

— Jakiś ogromny kuraż dziś macie, Marudo? — Powiada Kulasiński.

— Daj pan jeszcze jeden! Żeby do cna skapieli!

Pijąc wódkę i wymawiając te słowa, stary szczerze wierzył, iż w dobrą godzinę przeklina gorzelnię Strumskiego i nigdy jeszcze z taką rzetelnością nie wysączył kieliszka jak teraz, kiedy pił na pohybel dworu. Nos miał fioletowy, a na czole, skroniach i policzkach jego pojawiły się karmazynowe pryszcze.

— Co oni tam mają skapieć! Takiemu dziedzicowi nigdy nic złego nie będzie na świecie.— Rzecze Kulasiński.

— Byli bogatsi od niego, a poszli z torbami, skoro się Panu Bogu spodobało.

Gdy to powiedział, za drzwiami szynkowni posłyszano krzyk:

— Maciek, jeżeli masz Boga w sercu, nie chodź, wracaj do chałupy!

— Nie wrócę, bo mię tu ciągnie!

— Walek, pomóżże mi, trzymaj ojca, nie puszczaj do karczmy!

— Ej, co wy też, matusiu, gadacie! Gdziebym ja miał tatusia utrzymać!...

Kulasiński otworzył drzwi izby i spostrzegł w sieni Maćka Kociubę, który się rwał do szynku, a żona go trzymała za połę sukmany i syna ich Walka, z głupkowatym uśmiechem na ustach.

— A to co nowego? — Zapytał z surową powagą karczmarz. — Tuście przyszli wyrabiać brewerye?

— Oj, panie Kulasiński, zlituj że się też nademną nieszczęśliwą kobietą. — Zawołała płaczliwym głosem baba. — Nie daj temu staremu pijakowi wódki! — I wszyscy troje weszli do izby.

— Me krzyczcie, Maciejowa, nie krzyczcie! Ja nie lubię wrzasków. — Mówił karczmarz tonem pełnym godności. — Nie jestem przecie głuchy; o cóż wam chodzi?

— Sprzedałam oto dzisiaj rano żydowi cielę za osiemnaście złotych, a ten pijak wszyściutkie pieniądze mi teraz porwał i wio z niemi do karczmy!... Psia - wiara jakiś, gałgan, gorzałka mu jeno na myśli, a ja się muszę w chałupie kurczyć, myśleć o każdziusieńkiej rzeczy! — Odpowiedziała baba ze łzami.

Teraz szynkarz przybrał minę sędziego i rzekł przekonywająco:

— Kieliszek wódki nigdy chłopu nie zawadzi! Niech wasz Maciek nie pija u Mendla na Bercinie, to mu się tu w Grodowicach nic złego nie stanie!

— Toć ja wiem, mój panie, katolik katolikowi źle nie życzy, krzywdy nie zrobi; jeno te osiemnaście złotków — to łzy, Bóg widzi, że łzy...

— Cóż wy myślicie, żebym ja pozwolił waszemu chłopu przepić u siebie osiemnaście złotych? Czym ja to nie człowiek sprawiedliwy, żyd jaki, albo co?... U mnie może sobie chłop wypić dwa, trzy, zresztą, — cztery, a już moja łaska, jak na piąty pozwolę...

— A niechże też pana Pan Jezus błogosławi! — Zawołała baba. — Mój Boże, jaki też to chłop był z tego Maćka, a teraz co? Wygląda jak dudy baranie. Ogłupiał całkiem z tej gorzałki, dostał drygawek jakichś w rękach, nogach, łeb mu się trzęsie, nie przymierzający jak galareta. Chryste Panie! Dogadać się z nim w chałupie nie można; choć trzeźwy, nikt temu nie wierzy: ludzie myślą, że pijany, bo tak wygląda.

— Ej, to ze starości, nie z gorzałki. — Rzekł Kulasiński. — Skoro pije i dożył lat przeszło sześdziesięciu, to znak, że mu wódka na zdrowie idzie.

— Juści na zdrowie;— powiedział Kociuba — sam czuję, że kiej pić ustanę, to już ostatni mój koniec... Co tam pan Kulasiński zważa na babę! Piłem bez niej i bez niej pić będę dalej. Ja stawiam — Maciek Kociuba!

 — Wódki dam, ale i Maciej owa będzie piła; w kompanii ze swoją kobietą możecie wypić.

— Baba mogłaby i wodę ze strugi chlapać! — Zawołał Kociuba i machnął ręką. — Zkąd taka może mieć smak jaki w gębie? Jej markotno, że zawdy bez niej do karczmy chodzę i przez to na mnie tak wydziwia; ale ja z babami pić nie umiem.

— Cicho, Macieju, cicho! — Rzekł szynkarz — Kobieta — wasza, pieniądze — wasze i jej, toście i wódkę wspólnie pić powinni,

— Niech i tak będzie! — Odrzekł Maciej, którego korciło, że już tak dawno jest w karczmie, a wódki się jeszcze nie napił.

Kulasiński nalał trzy kieliszki, a ciągle mrugał to na Kociubę, to na jego żonę, żeby i Marudę poprosili do swego towarzystwa; ale małżeństwo niebardzo jakoś pożądało współbiesiadnika.

— Czy to Maruda nie służy już przy gorzelni?— Zapytała szynkarzana ucho Kociubina.

— Dziedzic mu właśnie zrobił krzywdę, wypędził biednego człowieka ze służby — Odrzekł Kulasiński półgłosem.

Wyrazy: „zrobił krzywdę, wypędził ze służby" doszły do uszu Marudy, który zaczął jakby sam ze sobą rozmawiać:

— A czy ja mu kiedy zrobiłem jaką krzywdę? Możem go okradł — hę?...

Zastanowił się, gdyż sobie przypomniał, że za życia nieboszczki swojej żony wynosił z gorzelni do domu kartofle i drzewo. A potem, potem, kiedy już napijać zaczął, wyświdrował sobie jednego razu maleńką dziurkę w owej rurce, przez którą odpływa z kilera skroplona para alkoholowa. Ten otworek na grubość szpilki zalepiał on chlebem i przez pół roku, ile razy sobie upatrzył dobrą porę, odlepiał chleb, przykładał usta, ssał okowitę, dopóki się nie upił. No, ale przecież on, Maruda, tak samo należał do gorzelni, jak kartofle i okowita. Tego jeszcze potrzeba, żeby mu nie było wolno ruszyć takich rzeczy!... Inne to były czasy, kiedy Maruda miał babę; przez dwanaście lat z nią żył i przez dwanaście lat jadał warzę na śniadanie, na obiad i na wieczerzę. Baba umarła, została po niej dziewucha, Hanka, — odchowała się dobrze, miała ogromną, urodę: krew z mlekiem. W chałupie zwijała się jak fruczka i była gospodynią jeszcze lepszą niż matka. Trzeba takiego nieszczęścia, że raz do nich przyszedł brat dziedzica, Ksawcio i potem już ciągle bywał. Maruda — w gorzelni, brat dziedzica — w jego chałupie u Hanki. Pewnie od niego dziewucha dostawała piękne wstążki, paciorki, gorsety, spódnice: pełną skrzynię tego miała. Od niego, bo zkądżeby wzięła?...

Aż tu naraz spostrzegł ojciec, że córka jest jakaś inna, nie ta jego Hanusia, śmigła jak młoda topolka. Zaraz go coś tknęło i powiada: „Słuchaj - no, coś ty jest jakaś taka?" A ona zaraz spłonęła, jakby ognia na nią rzucił, i w płacz, a ojcu do nóg padła. Dopiero Maruda zdjął pas ze siebie, kopał dziewczynę nogami, a pasem bił, katował strasznie. Chciał ją zabić, żeby on stary i ona młodziutka dziewucha nie doczekali sromu między ludźmi... Nie zabił, zniosła to bicie. Potem przez dwa dni, jak zbój, chodził z pałą, szukał Ksawcia, czatował na niego i byłby zabił, gdyby spotkał. Ale Hanka zapewne ostrzegła nicponia, bo się gdzieś zapodział.

Było to w połowie czerwca, w gorzelni akurat ustała robota i Maruda powiada do córki: „Małpo jedna, coś się spodliła za wstążki, za gorsety, zbieraj zaraz łachy swoje! Ja nie chcę wstydu łykać za ciebie, nie chcę tego słyszeć, jak ludzie we wsi będą mówili, żeś ty jest taka, — jak nas oboje palcami będą wytykali!"

Wyprowadził ją za siódmą wieś i tam na pustce, w chałupie jednego gajowego jako komornicę osadził. „Nie chcę cię więcej znać ani na oczy widzieć!" Rzekł i odszedł.

Ale go przebolało, sam jeden jak palec był na świecie, ludzie rnu dokuczali, żal mu było rodzonego dziecka i po roku, znowu w czerwcu, przyszedł do Hanki, przyniósł jej pieniądze, oddał całoroczne swoje zasługi...

Oj, żeby choć ona teraz żyła, jeszczeby coś wiązało Marudę do życia!

Ten Tomuś — dobre dziecko; on nie winien, że rodzice... Obyczaj u tego chłopca nie taki, jak u chłopskich dzieci: czysty panicz, wykapany Strumszczak. I cóż z tego? Zostałby pewnie księdzem, urzędnikiem, żeby go kto miał uczyć. „Łajdaki, we dworze zrobili z Tomkiem to samo, co ze mną w gorzelni: — wypędzili!.. Sprawiedliwy Boże, ujmij się za Marudą! Ten Strumski, ten dziedzic — to chycel, skończony łajdak! Niech go Bóg ciężko za mnie skarze na majątku, na dzieciach! Niech go skarze ogniem, chorobą ciężką!..."

Ostatnie przekleństwo wymówił stary tak głośno, że nawpół już pijana rodzina Kociubów odwróciła głowy i spojrzała na Marudę.

— Niesprawiedliwe przekleństwo spadnie na tego, który je wymówił! — Rzekł uroczystym głosem stary Kociuba, któremu się głowa tak trzęsła, jakby pod działaniem prądów elekktrycznych.

— Gierka, zapal no lampę! — Zawołał na karczemną służącę Kulasiński.— Już ciemno.

Gierka wzięła butelkę z naftą, zapałki, wlazła na szynkwas i zaczęła majstrować około lampy. Naraz butelka z rąk jej wypadła, stłukła się, a nafta oblała szynkwas i spływała na ziemię. Karczmarz zaklął straszliwie, co widać stropiło do reszty niezręczną dziewkę, która upuściła teraz zapaloną zapałkę i ogień buchnął płomieniem. W tej chwili Kulasiński wyskoczył z za szynkwasu i prędzej, niż to opowiedzieć można, zerwał sukmanę ze starego Kociuby, nakrył nią pożar i, drepcąc nogami, stłumił. Dziewka dostała od gospodarza siarczysty policzek a w dodatku — kilka kułaków; potem karczmarz i jego goście rozmawiali już nieustannie o wypadkach pożaru z nafty, o trudnościach gaszenia i t.d.

— Żeby się tak ta karczma spaliła była, musiałby Strumski stawiać nową! — Myślał sobie Maruda. — Ej, nicby mu się złego nie zrobiło! Przecie za pogorzel płacą... Co innego gorzelnia; chociaż za spalenie zapłacą, ale przez cały rok nie można pędzić gorzałki, zbraknie wywaru dla krów, dla koni, kartofle trzeba za psie pieniądze sprzedać, albo je spaść inwentarzem — oo!

Przeszedł się po izbie, popatrzył po ścianach, a potem pyta szynkarza:

— Co u pana kosztuje kwarta nafty?... Skóra mi oto psiakość na nogach popękała, a ludzie powiadają, że dobrze byłoby w nafcie wymoczyć...

— Kwarta lepszej nafty kosztuje dwadzieścia pięć groszy, gorszej — dwadzieścia dwa.

Stary znowu wypił kieliszek wódki, kupił sobie kwartę nafty, potem zawołał na Tomka:

— Zbieraj się, pójdziemy w drogę!

— W drogę, z dzieckiem i na całą noc? — Odzywa się Kulasiński.

— A czegóż ja tu będę wysiadywał? — Oburknął się szorstko Maruda. — Przesiedziałem w Grodowicach żywot i cóżem wysiedział? Czy to tu kto będzie darmo żywił mnie, albo i tego małego bąka? Noc nie noc — wszystko równo,

Wieczorem, około godziny siódmej, dziadek i jego wnuczek szli ścieżką po za dworskiemi stodołami około brodła ze słoma i Maruda wziął ztąd pod pachę spore naręcze słomy.

Niezadługo potem znaleźli się w okolicy gorzelni.

— Tomuś — odzywa się stary — siądź sobie opodal pod drzewem i poczekaj chwilkę na mnie; ja tu muszę wstąpić.

Malec spełnił rozkaz dziadka. Z okien gorzelni widać było światło, dochodziły ztamtąd grube chłopskie głosy; zresztą ponad Grodowicami panowała cisza; tylko posępne wycie psa rozlegało się gdzieś w oddaleniu.

Po niejakim czasie Maruda wrócił do dziecka i rzekł cichym głosem:

— Pójdź za mną żwawo!,..

— Straszno mi czegoś, dziadusiu, boję się okrutnie! — Mówił chłopiec płaczliwym głosem.

Dziadek nic nie odrzekł i puścili się prosto przez pole do gościńca, prowadzącego ku Wiąznu.

— Gdzieście wy, dziadusiu, podzieli tę słomę, coście ją zabrali z brodła?

— Tobie znowu co do tego? Czy ja się jeszcze przed takim rakiem mam sprawiać z tego, com zrobił?...

Szli w milczeniu już, tylko śnieg chrupał im pod nogami, a stary czasem raptownie obejrzał się za siebie. Nareszcie znaleźli się na gościńcu, mniej więcej pół mili od Grodowic.

Bita droga, wiodąca od Grodowic do Wiązna, ma kształt garbu, na którego szczycie gdy staniesz, spostrzegasz w dole po jednej stronie Wiązno, po drugiej — Grodowice. Właśnie na ów szczyt weszli Maruda i Tomek, kiedy od Grodowic zajaśniała łuna.

— O mój Jezusiczku, jak się też to jasno zrobiło! — Rzekł chłopiec, który zaledwie zdołał sprostać w pochodzie staremu i kulawemu dziadkowi.

Maruda nic teraz nie odrzekł i nie obejrzał się za siebie; podwoił tylko kroki, jakby uciekał.

Wtem na kierunku drogi od Wiązna dało się słyszeć parskanie koni i głuchy ich tentent na śniegu. Stary drgnął, zawahał się czegoś i mimowoli spojrzał ku Grodowicom. Kłęby dymu i. płomienie buchały z trzech różnych punktów gorzelni: wyraźnie płonęła szopa z drzewem opałowem, szopa z pompą, na brahę i sama gorzelnia od strony słodowni. W blasku tego ognia twarz Marudy wyglądała przerażająco: malował się na niej najwyższy stopień trwogi.

Parskanie koni i ich tentent odezwały się teraz bardzo blizko, a stary widocznie bał się spotkania, pochwycił malca za rękę i mówił cichym, drżącym głosem:

— Nie wiadomo kto jedzie... Przycupnijmy tu na boku w rowie...

Starzec i dziecko weszli do rowu; Maruda silnie przycisnął chłopca do siebie i drżał jak w febrze, a drżączka jego udzieliła się też malcowi. Nagle zerwał się teraz straszny wicher.

Tego samego dnia, późnym już wieczorem, przejechał przez Wiązno doktór January Koperkiewicz i mówił do swego woźnicy:

— Luka, popędzaj konie, bom zziąbł porządnie!... Grodowice niedaleko.

Woźnica śmignął biczem po czwórce, która, parskając, żwawo pędziła z lekkiemi sankami. Kiedy wjeżdżali pod górę, spostrzegli na niebie łunę, a w jej świetle rysowały się wyraźnie dwie postaci, stojące na górze: Marudy i Tomusia,

— Jakiś pożar! — Rzecze Koperkiewicz.— Kto wie, czy nie w Grodowicach?

— Wyjedziemy na górę, to zobaczymy.

— Czy ty widzisz, że tam na górze stoją jacyś ludzie?

— A widzę, że stoją.

Kiedy konie z sankami wjechały na górę, dął tutaj nadzwyczajny wicher i widać było Grodowice w płomieniach.

— Ciekawa rzecz, gdzie się podzieli ci ludzie, co tu stali przed chwilą? — Rzecze Koperkiewicz.

— Kto może wiedzieć? Zeszli na bok i koniec.

— Nigdzie nie zeszli, bo naokoło jest widno, tobyśmy ich widzieli na śniegu... To coś podejrzanego... Łuka, zatrzymajno konie!

I chudy, wysoki Koperkiewicz wyskoczył z sanek, biegł ponad rowem, spoglądał z góry. Naraz wydał okrzyk, przyzwał do siebie Łukę i przy jego pomocy wyciągnął z rowu strasznie przerażonego Marudę i zapłakanego Tomka. Stary tak się wikłał w odpowiedziach na postawione pytania, że podejrzliwy pan January uznał za stosowne przyaresztować go razem z Tomusiem i zawieźć do Grodowic.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej