Adolf Dygasiński

GORZAŁKA IV

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

GORZAŁKA

Tom IV

Adolf Dygasiński

ROZDZIAŁ I.

NIESPODZIEWANE ODWIEDZINY.

Jednego dnia odwiedził Augusta pan Wilhelm Haberwald, wuj pani Strumskiej, którego pan Walery specyalnie nasłał na syna. Rodzinę Haberwaldów powszechnie szanowano w Warszawie zarówno z powodu jej zamożności, jako też — filantropijno obywatelskich dążeń i czynów; głową, zaś owej rodziny, której trzej synowie uprąwiali różne gałęzie przemysłu i handlu krajowego, był właśnie Wilhelm, człowiek poważny — jak się w Warszawie mawiać zwykło o ludziach bogatych.

August szczerze nie lubił Haberwaldów i mawiał o nich: — „Ta rodzina korzenników i inżynierów od wieku zaplugawia etykę, zasłaniając nią fałsz i wyzysk; jest to dynastya, która publicznie wypisuje swe cnoty na flagach, prywatnie używa ich na ścierki i chustki do nosa". Młodzi Haberwaldowie: Maks, Fryderyk i Henryk, stanowiący z małemi odmianami nowe wydania swego ojca, mówili znowu o Auguście, że to jest „narwana głowa, zupełnie niezdolna zrobić z nauki właściwego użytku". Stara Haberwaldowa, obrażona, iż August, mimo zaproszeń, nie bywał w jej domu, nazywała go „paniczykiem", który, ufając w ojcowski majątek a niepomny na swe pochodzenie, pnie się do rodowej arystokracyi. „Haberwaldzizna", jak August zwał tę rodzinę, stanowiła coś jakby rzymski patrycyuszowski ród, złożony z koligatow i klientów, utrzymujących między sobą bardzo ścisłą solidarność: — nie zginął nigdy taki, kto do nich należał.

Pan Wilhelm, zwany w domu Strumskich „wujem Haberwaldem", był to człowiek stary, z czerstwą czerwoną twarzą, pełnemi energii niebieskiemi oczyma, z krótko przystrzyżoną siwą brodą i czupryną, staranny w ubiorze a tak logiczny i niezłomny w swych przekonaniach, jak nakręcona katarynka. Prowadził on dom dostatni, trzymał wierzchowca, powóz, cugi, miał bibliotekę, zbiór obrazów, numizmatów i starych skorup. Z ust jego często można było słyszeć wychodzące to zdanie: — „materyalny dobrobyt jest podstawą działalności człowieka". Jak każdy człowiek, który ma skromną, wiedzę, stary Haberwald powoływał się zwykle na swoje doświadczenie i świadectwu temu przyznawał charakter powagi naukowej. Lekceważył ludzi niezapobiegliwych, nieoszczędnych, twierdząc, iż bez własności człowiek nie może być moralnym.

Korciło to wuja Haberwalda, iż August, bliski krewniak, nie uznaje jego powagi, że sobie nie uważa za zaszczyt bywać w jego domu, że go jeszcze nigdy nie zapytał o radę, zdanie, co czynili wszyscy należący do rodziny, że się więc wymykał z karbów solidarności rodzinnej, uorganizowanej pod zwierzchnictwem jednego patryarchy. Raziło go to tak, jak gdyby który z członków rodziny psuł planyjego dynastycznej niejako polityki.

Było to już nadzwyczajnie duże ustępstwo, kiedy dumny, sztywnych przekonań mieszczanin przybył w odwiedziny do młodego krewniaka. Panu Wilhelmowi prawdopodobnie towarzyszyła pewność, że zaszczycony przezeń młodzieniec, będzie to umiał ocenić. Wszedł ze swobodą, obrzucił wzrokiem mieszkanie, niedbale podał rękę Augustowi, zasiadł w fotelu i przez chwilę zdawał się oczekiwać na zapytanie:

„Czemuż mam przypisać nadzwyczajny zaszczyt, który mię spotyka?" — Ale młody btrumski zachowywał się coś obojętnie i czekał, co powie Haberwald.

— Podwójny interes sprowadza mię tu do ciebie, panie Auguście — rzekł nareszcie pan Wilhelm, opierając obie dłonie na swych kolanach — zacznę najprzód od swego własnego interesu, prima charitas ab ego. — Nie umiał po łacinie i dlatego z wielką precyzyą cytował łatwiejsze i pospolitsze sentencye. — Bardzo nam przykro, kochany panie Auguście, że coś jak gdybyś unikał naszego domu a przeto zapytuję, czyśmy wobec ciebie nie zawinili czemś przypadkiem?... Jeżeli tak — przepraszam i nie wątpię, iż przebaczysz, gdyż w rodzinie trudno się liczyć; musi być wzajemne zaufanie, inaczej — solidarność upada i trzebaby chyba zwątpić o wartości rodzinnych stosunków.

— Sądzę, że można nie być fanatykiem rodziny a jednak pracować pożytecznie dla społeczeństwa, ludzkości. — Odrzekł August. — Są ludzie, którym jest źle w rodzinie.

— Młodzi ludzie zaczynają próbować swego rozumu od przeczenia temu, co się opiera wszelkiemu przeczeniu; przez jakiś czas sądzą oni, że zmienią, tym sposobem ustrój społeczny; życie doucza ich później, przekonywa dotykalnie, iż to, co jest istotnie pożyteczne, trwać powinno, rozwijać się. Lepiej jest przeto dla młodego człowieka, gdy nie marnuje swego życia na takie eksperymenty bezowocne i  zaufa siwym głowom.

— Już to siwizna byłaby dla ranie niewielkim bodźcem do zaufania. Cóż to za zasługa, iż człowiek, przyszedłszy na świat, musiał żyć, dopóki się nie zestarzał, nie osiwiał?

— Zasługa jest niezaprzeczenie, skoro starzy zostawiają po sobie młodym rezultaty pracy. Młodzi mogą tej zasługi nieuznawać, niemniej istnieje ona, wierzaj mi, panie Auguguście! — Mówił Haberwald z godnością.

— Mogę tylko wierzyć, że to, co pan twierdzi ze swego punktu widzenia, prawdziwe jest dla pana, ale pozwolę sobie wątpić, ażeby takie indywidualne przekonanie miało znaczenie prawdy powszechnej.

— Widzę, że mię podchwytujesz za słowa, nie  wchodząc w istotę rzeczy.

— Tylko za słowa podchwytywać można, gdy się prowadzi rozmowę!... — Odrzekł August ze złośliwością.

— Eh, mniejsza o to! — Zawołał pan Wilhelm, zniecierpliwiony ciągłą opozycyą. — Skończyłem sprawę osobistą a to, com tu powiedział, chciej uważać raczej za moje ubolewanie, niż za wyrzut, iż stronisz od nas, którzy cię bardzo pragniemy widzieć w swem rodzinnem kółku.

August milczał teraz, ciekawy, jaki to mianowicie drugi jeszcze interes miał mu przedstawić Haberwald, który, zmarszczywszy czoło złożywszy ręce na piersiach, rzekł z miną senatora:

— Drugiej sprawy podjąłem się już jedynie na usilne żądanie i prośby twego ojca; jestem tu po części, jak Piłat w „Credo"; nie moja to rzecz, jeżeli sprawa ta będzie drażliwą dla ciebie, panie Auguście. W każdym atoli razie możesz być pewny mojej dyskrecyi.

Młody Strumski ze wzrokiem zapytującym i lekkim uśmiechem na ustach oczekiwał dalszego ciągu mowy.

Pan Wilhelm pochylił głowę naprzód, oparł ręce na poręczach fotelu i utopiwszy wzrok w krawędzi stołu, prawił znowu:

— Ja i twój ojciec zadziwiliśmy się mocno, że ty, panie Auguście, mając możność zupełną łatwego dostania pieniędzy — bo, nie mówię już o twym ojcu, masz przecie prawo zwrócić się w każdej chwili do mnie, do któregoś z moich synów, zaciągasz dużo kosztujące i kompromitujące pożyczki wekslowe. Twojego ojca zgorszyło to nawet niezmiernie; i słusznie, skoro nigdy podobno nie odmówił ci, ile razy żądałeś od niego pieniędzy...

Haberwald był pewny, że słowa jego sprawią, wielkie wrażenie, upokorzą i pognębią, młodzieńca. Tymczasem August zrobił drwiąca, minę i odrzekł:

— W rodzinie muszą być i tacy ludzie, którzy różnemi sposobami dbają o uczucia moralne, gdyż przez samą tylko pracę na chleb człowiek nie jest jeszcze człowiekiem. Otóż, mój dług wekslowy pochodzi ztąd, że pragnąłem jako tako załatać krzywdę, wyrządzoną człowiekowi, niewątpliwie należącemu do naszej rodziny. Nie robię z tego żadnej tajemnicy, nie ukrywam długu!

— Krzywda, wyrządzona człowiekowi, należącemu do naszej rodziny? W rodzinie naszej nawet i najdalsi krewni nie doznali żadnej krzywdy, nie cierpią braku! — Powiedział pan Wilhelm z dumą.

— Nie wiem, do jakiej rodziny mam zaliczyć Ksawerego Strumskiego, ale wiem, że wśród członków, poważnie rozprawiających o celach i znaczeniu rodziny, człowiek ten żyje w ostatniej nędzy i zwalony jest chorobą,. Rodzina nie może mię za to winić, żem mu pośpieszył z pomocą... Jeżeli zaś memu ojcu chodzi o pieniądze, niech ten dług wytrąci z mego utrzymania, ponieważ robiąc krzywdę bratu, utrzymanie syna uważa za swój obowiązek.

— Więc to o Ksawciu mowa? Podług mnie, człowieka tego należy nieuchronnie z rodziny wyłączyć, ponieważ jego postępowanie przynosi nam wszystkim ujmę.

— Biedny i chory — dwa względy, dla których zasługuje na współczucie.

— Ludzką biedę umiem uszanować a dla wad i błędów — być wyrozumiałym, ale wyrozumiałości muszę jakiś kres zaznaczyć.

— Dla psa łańcuchowego, dla gęsi, kury ze swego podwórka, jest się wyrozumiałym, gdyż to wszystko trzyma się rodziny, ale człowiek, który się od solidarności oderwał, jest już po za kresem wyrozumiałości...

— Próżniak, pijak, włóczęga, gbur, nicpoń ostatniego rzędu! — Wykrzyknął Haberwald z uniesieniem i zapalił papierosa, poczem znowu mówił: — Przez pewien czas przysyłał do mnie przyjaciela swego, jakiegoś Łopatkiewicza, z prośbą, o zasiłek pieniężny; nieodmówiłem mu ani razu i mocno tego żałuje, gdyż mi zrobił potem bardzo przykrą, awanturę.

— Zawód spotyka zawsze człowieka, który jest dobroczynny w nadziei wdzięczności. Daje się nietyle dlatego, że ktoś potrzebujący przyjmuje, ile — że się czuje w sobie konieczność zadowolnienia z ulgi niedoli ludzkiej.

Tak rozmawiali o Ksawciu, nie wiedząc o jego zgonie.

Pana Wilhelma, znanego warszawskiego filantropa, mocno ubodły ostatnie słowa Augusta.

— Rzuciłeś w błoto dwa tysiące rubli ojcowskich, panie Auguście! — Rzekł z niechęcią.

— Dałem weksel tylko na pięćset rubli.

— Twój ojciec zapłacił lichwiarzom cztery weksle — każdy po pięćset rubli i opatrzony twoim własnoręcznym podpisem. Jakkolwiek postępowanie twe mocno zgorszyło pana Walerego, zachował on się jednak tak, jak dobry ojciec. Teraz na ciebie kolej: czas wrócić na drogę obowiązku!

— Nie prowadzę handlu obowiązkami! — Powiedział stanowczo August. — Nie moja zaś wina, jeżeli mój ojciec niechce uznać, iż miałem obowiązek ratować w niedoli jego rodzonego brata...

— Lubisz się spierać, rzucać frazesami a tu nie o to chodzi! Sprawa z wekslami skończona, ale jest inna, ważniejsza — sprawa naprawienia zachwianych przez ciebie stosunków rodzinnych. Jako syn, powinieneś zrobić pierwszy krok, prosić ojca, aby puścił w niepamięć twe postępowanie.

— Użyty przez pana wyraz „powinieneś", nie jest tu właściwy, ponieważ ja nie czuję w sobie powinności, któraby mię zmuszała do zrobienia tego pierwszego kroku.

— Więc chcesz, aby wszystko zostało po staremu? Wstydź się, panie Auguście! — Zawołał ze zgorszeniem Haberwald, zrywając się z fotela.

— Jakiż tu jest powód do wstydu? Mnie śmieszy raczej powód, dla którego powinienem jakoby ojca przepraszać, wcale go nie obraziwszy. Ojciec zapłacił weksel z moim podpisem — jest to pierwsza przesłanka; mój stryj a rodzony brat ojca, użył pieniędzy — przesłanka druga. I z tego wyprowadza się wniosek, że ja dźwigam na sobie jakieś ogromne brzemię winy, za którą powinienem ojca przeprosić. Deklamujecie tylko a żądacie uznania takiego, jak gdybyście przepisywali prawa rozumowi ludzkiemu.

— Syn może się upokorzyć przed ojcem nawet wtedy, gdy jest zupełnie niewinny. — Mówił pan Wilhelm tonem już mniej pewnym.

— Jeżeli chodzi o dany stosunek, to mój ojciec powinienby uznać swoją winę, błąd moralny, którego się dopuścił względem rodzonego brata, głosząc jednocześnie szumne frazesy na temat ważności stosunków rodzinnych.

— I ty śmiesz to mówić, panie Auguście?

— Czy pan nie spostrzega, że ja tu jestem tylko obrońcą zasad, wyznawanych przez rodzinę Strumskich i Haberwaldów? Przecież mnie chodzi o solidarność rodzinną a jej apostołowie chcą mię skazywać na pokutę za to, żem niósł pomoc ze wszechmiar godnemu litości członkowi rodziny. Czyż moim synowskim obowiązkiem jest także nienawidzić Ksawcia, ponieważ go nienawidzi i ojciec i pan Haberwald?

— Skończmy te bezprzedmiotowe spory! —

Zawołał Haberwald, widocznie bardzo podrażniony. — Cóż mam powiedzieć twojemu ojcu?

— Jestem pewny, że i bez mojej rady powiesz mu pan zapewne to, co sam uznasz za właściwe.

— To jest, że ciągle trwasz w swojej negacyi godnej opłakiwania, że nie okazujesz najmniejszej skruchy i chęci powrócenia do rodzinnej równowagi, harmonii, z których cię wydrożyły bałamutne teorye... Dobrze!

— Nie trwam ciągle w negacyi; nie mam pojęcia o tem, co to jest rodzinna równowaga i harmonia; nie znam żadnych bałamutnych teoryj . — Odpowiedział August lekceważąco.

Ale pan Wilhelm nie rzekł już teraz ani słowa, przeszył tylko młodzieńca roziskrzonemi oczyma, wyprostował się i z kapeluszem w jednej ręce, z laską, w drugiej, lekko mu skinął głową na pożegnanie.

W kilka dni potem, bryftreger przyniół Augustowi numer „Kuryera warszawskiego" pod opaską; w numerze tym było do odczytania ogłoszenie dziedzica Grodowic, naumyślnie widać niebieskim ołówkiem zakreślone a tak brzmiące: — „Niniejszem oświadczam, iż wszelkie weksle i zobowiązania pieniężne, podpisane przez syna mojego, Augusta Strumskiego, będę uważał jako nieważne".

Zagadkę stanowiło dla Augusta, jakim sposobem z jednego wekslu na pięćset rubli urosło ich aż cztery.

— Czyżby Ksawcio był zdolny do takiego niecnego fałszerstwa? A może ten jakiś przyjaciel jego, który jednak wyglądał na uosobioną, poczciwość? Haberwaldowi nie byłem w stanie należycie przedstawić tej kwestyi, gdyż przyszedł do mnie z ułożonem już naprzód kazaniem i widocznie chodziło mu o to tylko, aby mig upokorzyć. Obrzydliwy filister!

Tego samego dnia wieczorem, Skwarski robił w mieszkaniu to, co zwykł robić każdy służący wobec nadchodzącej nocy. Stary wszystkie takie obowiązki wypełniał nietylko bardzo ściśle, ale nawet marnował zasoby energii, zupełnie niepotrzebnie przetrząsając szafę, komodę, wyjmując z nich różne części ubrania i na nowo układając. Zbliżył się nareszcie do stolika, na którym spostrzegł rozłożony numer "Kuryera" a w nim — wyraźnie zakreślone ogłoszenie pana Walerego. Odczytał je uważnie i zawołał:

— Jestem w domu! To on, nieborak, dlatego taki nieswój, że mu pieniędzy brakuje a ojciec widać nie chce dawać i zabrania pożyczać. Stary kutwa!

Gdy August wrócił do domu, stary rań oczekiwał i, nie tracąc czasu, w te słowa przemówił:

— Jeżeli panu przypadkiem potrzeba pieniędzy, to niema zmartwienia! Mam ja tu takiego, co panu wygodzi. pożyczy sto, dwieście, choćby i pięćset rubli!...

— Co to znaczy? — Zapytał August, który się wcale nie spodziewał tej propozycyi.

— Niech się pan procentów nie boi!... Czy mam iść po pieniądze?

August mimowolnie rzucił wzrokiem na numer "Kuryera" i w tej chwili odgadł, iż stary sługa przeczytał ojcowski manifest pana Walerego i swemi uciułanemi w ciężkiej pracy oszczędnościami pragnie mu przyjść w pomoc.

To szlachetne, bezinteresowne uczucie, wyjawione z taką, prostotą, mocno wzruszyło młodzieńca.

— Nie, mój Skwarski, dziękuję ci! Pieniędzy wcale nie potrzebuję .— Odrzekł.

— Panu zapewne o to chodzi, że ja sobie jestem posługacz, ale przecież o tej pożyczce nikt a nikt nie będzie wiedział; ja od pana nie chcę nawet kwitka.

I natrętny staruszek tak usilnie nalegał, że August zaledwie się zdołał wymówić, przyrzekając, iż gdy tylko będzie potrzebował, niezawodnie pożyczkę tę zaciągnie.

— Założyłbym się, że to duma! — Mruczał sam do siebie Skwarski. — Bo i ja taki jestem... Ale przecie pan i sługa, to tak, jak oficer i żołnierz.

ROZDZIAŁ II.

ZASKOCZENI.

Przy biurze Towarzystwa spirytusowego, po za kancelaryą, napełnioną zwykłymi biurowymi pracownikami, znajdowały się dwa wytworniejsze gabinety: jeden z różowem obiciem, drugi z niebieskiem. W pierwszym z  nich doktór Koperkiewicz załatwiał interesa zarządu, w drugim pojawiał się od czasu do czasu pan prezes. Jakoż pewnego dnia przybył tam właśnie pan Walery, czyniąc to więcej dla zaznaczenia swej poważnej władzy, niż dla wykonywania jakiejkolwiek czynności. Był też jak raz i dyrektor handlowy na swojem stanowisku a po niejakiej chwili przypadkiem nadszedł jeszcze któryś z honorowych członków zarządu. Usiadłszy przeto na fotelach i zapaliwszy cygara, trzej dygnitarze spirytusowi prowadzili jedną z tych gawęd, jakich sobie mogą pozwalać ludzie, nie mający nic do roboty a przeto zajmujący się teoretycznie wszystkiem. Tacy może nie są koniecznie potrzebni na świecie, ale im dobrze. Wszczął się tym razem dyskurs o cenach okowity na rynku w Gdańsku; od tego przeszli do cła, następnie — do kursu pieniędzy, do polityki i w tym łańcuchu uzwiązkowanym, przeskakując z ogniwa do ogniwa, wpadli nareszcie na bardziej zajmujący temat rozmowy o pewnej bardzo modnej aktorce. Zrazu rozmawiali o tym żywotnym przedmiocie z niejakim zapałem; nareszcie znać było, że to jest już ostatnia kwestya, która się wyczerpie mniej więcej jednocześnie z dopaleniem cygar i panowie pójdą na śniadanie. Na fizyonomii Strumskiego można było nawet poniekąd czytać coś jakby intencyę odezwania się: „Moi panowie, możebyśmy się napili, zjedli co lekkiego?"— W ten  sposób przemawiają niekiedy ludzie, mający zamiar zjeść parę tuzinów ostryg. Jeszcze kilka razy pociągną dym z cygar, puszczą kłęby jego i pójdą. Strumski już nie domawia zdań, mówi tylko: — „oho"! — „zapewne" — „tak" — „oj, co nie, to nie!" A prawą nogę podsunął pod krzesło, gdyż się na niej wesprze, powstając; resztką cygara uderza o dno popielniczki, oko posyła w kierunku swego cylindra... Inni zachowują, się w podobnyż sposób. Ostatecznie jeden drugiemu czyni av rozmowie ustępstwa; powstali z krzeseł, zgodziwszy się na jedno, że aktorka zanadto wysuwa przed siebie front... „Moi panowie, czybyśmy..." Odezwał się pan prezes, ale przerwał mu przemowę niezwykły zgiełk, który, mimo zamkniętych drzwi, dolatywał z kancelaryi. Jakaś straszliwa wrzawa, łoskot jak gdyby walki. W szynku zwróciłoby to uwagę, cóż dopiero w przyzwoitem biurze jednej z najpoważniejszych instytucyj krajowych.

— Co to jest? Tam się widać biją! — Rzekł Strumski, zwracając ucho w kierunku kancelaryi. Jak gdyby w odpowiedzi na słowa prezesa, otwarły się nagle i gwałtownie drzwi gabinetu i na ich progu stanął człowiek średniego wzrostu, chudy, ogorzały na twarzy i rękach, w pomiętoszonem ubraniu. Znać było na rzut oka, że to wieśniak, tylko nie z tych wieśniaków, którzy odwiedzają. Warszawę podczas karnawału, albo wyścigów konnych i wełnianego jarmarku. Równocześnie z przybyłym wtargnęli do gabinetu dwaj woźni Towarzystw a spirytusowego, z tych jeden miał oberwaną klapę od surduta, drugi świeżo przez policzek, jakby paznogciem wyoraną czerwoną pręgę. Znać było, że słudzy biurowi walecznie wzbraniali temu przybyszowi wtargnięcia do gabinetu.

— Widzę, że się nareszcie dobrałem do zarządu, skoro tutaj spotykam tego samego majstra, co mie w Nękocinach najechał i na akcye naciągnął! — Zawołał przybyły, nie tracąc czasu i ukazując palcem pana Januarego. — Ależ się chowacie, niech was kaczki zdepczą!... Jezus Marya, docisnąć się trudno. Przecież ja jestem wasz akcyonaryusz, Benedykt Purchawiecki i tacy woźni powinniby, szelmy, znać mores!... Hultaje jedne!

Strumski dał woźnym znak, aby odeszli i rzekł uprzejmie:

— Nasze biuro dla interesantów zawsze jest otwarte.

— Tak, drzwi niby, mości dobrodzieju, otwarte; ale wejdziesz i nie masz z kim mówić! W tej waszej kancelaryi jeden siedzi jak rabin, sam do siebie pod nosem coś mruczy; drugi — młodzik, tak mówi jakby w gębie miał kluski z klejem; trzeci — wymuskany, ma dosyć jakiegoś oleju na głowie, tylko wewnątrz łba—chuda fara, jak u każdego eleganta... Ani się dogadać z tymi skrybentami! Jeszcze ci woźni są coś warci, bo was, sobaki, dobrze strzegą!

— O cóż szanownemu panu chodzi?—Zapytał Strumski tonem pełnym godności, podczas gdy Koperkiewicz niespokojnie z nogi na nogo drepcił.

— Pan mię pytasz, o co?... O pieniądze, którem złożył jakoby na interes destylowania okowity, a tymczasem ludzie powiadają, żeście panowie pieniądze przedestylowali... W samej rzeczy, o ile się przekonywam, to ta destylacya — czyste kpiny.

— Ależ panie Purchawiecki! — Zawołał ze zgorszeniem członek zarządu. — Wszystkie nasze czynności są jawne, wszystko się ogłasza w pismach! Niedawno przedstawiliśmy swój bilans... Ktoś pana bardzo ile poinformował, a właściwie uprzedził na naszą niekorzyść.

— Juści, juści! Purchawiecki niby taki głupi, niema własnego węchu, wierzy lada bai, albo gazetom! Ja się wychowałem między złodziejami, szachrajami, to sam umiem tak zwietrzyć każdy szwidel, że mię nikt uczyć tego nie potrzebuje! Zsyłasz się pan na gazety; w gazetach dobrze sobie czasem w święto poczytać o jakiej wojnie, albo co się dzieje o tysiące mil od nas; bo się naczytam a wszystko mi jedno, czy jest tak, czy inaczej. Ale skoro chodzi o mój własny, ciężko zapracowany grosz, to mnie gazet nie potrzeba! Tam bilans jakiś ogłaszaliście; właśnie słyszałem i powiedziałem sobie zaraz: „o źle, kiedy oni przez gazety idą!" Ani gazetami, ani drukowanym bilansem nikt mi oczu nie zamydli! Zwróćcie mi oto moje pieniądze, zapłaćcie obiecany procent i będzie bilans!

— Nasze Towarzystwo jest instytucyą ziemiańską, opartą na zaufaniu obywateli, nasze cele są jasno wytknięte; nikogo nie zamierzamy wciągać, uwodzić podstępnie — Przemówił znowu pan Walery, akcentując wyrazy.

— Eh, co pan będziesz kładł w uszy takie durzancye! Nie możecie mię złowić na bilansy, więc chcecie wziąć na zaufanie obywateli! Ja, panie, niedzisiejszy człowiek! Dawnoby mię już dyabli wzięli, żebym ufał tym wszystkim obywatelom, którzy mię męczą to o pożyczkę, to o poręczenie. Oo, trzeba rano wstać, żeby Purchawieckiego na takie faramuszki użyć!... Wyście sobie widać myśleli: — siedzi taki głupi szlachciura w Nękocinach — wyrwać mu trzonowy ząb!

Po co jemu pieniądze? Nam tu potrzeba na cygarka, na winko — i zarwaliście biedaka. Teraz wy sobie oto spokojnie siedzicie w pięknych pokojach, na takich krzesłach, com ich nigdy w życiu nie widział i drwicie z Purchawieckiego...

— Panią Purchawiecki, ciągle pan błednie rozumujesz, opierając się na podejrzeniach, domysłach. — Znowu przemówił pan Walery. — Nikt tu drwić z pana nie myśli! Możesz pan obejrzeć nasze zakłady, przeglądać księgi, przekonać się dowodnie, iż za pieniądze, wydane na akcye, jesteś współwłaścicielem majątku Towarzystwa, w stosunku do swego udziału.

— Żadnych zakładów nie myślę oglądać, bom nie przyjechał, żeby je kupować! Z książek waszych rozumu się też uczyć nie myślę i udziału w Towarzystwie waszem mieć nie chcę! Krótko i węzłowato mówię: — wzięliście — oddajcie! Oddajcie, bo ja jestem piła, jak się zawezmę!...

— My nie jesteśmy pełnomocni zwracać akcyonaryuszom ich udziały! — Rzekł prezes. — Przecież Towarzystwo ma swoją ustawę, której się pilnować musimy tembardziej, że jesteśmy jej stróżami. Zresztą, dla pana wyjątkowo możemy coś zrobić, ale na to potrzeba zwołać specyalne posiedzenie zarządu... Musi stanąć uchwała i dopiero...

— Ha, ha, ha! Prawdę mi mówili, żeście wy gracze! Cóż to, mości dobrodzieju, znowu za wykrętasy? Raz mi powiadacie: — jesteś współ właścicielem, a drugi raz: — nie możesz odebrać tego, co ci się słusznie należy, bo prawo nie pozwala... Więc któż jest ten, do którego ja powinienem mieć zaufanie? Bo powiedziałeś pan przecie, że to jest na zaufaniu obywateli oparte... Jeżeli wy wszyscy mieliście do mnie zaufanie, biorąc moje pieniądze, to proszę mi pokazać choć jednego, żebym mu mógł powiedzieć z całem zaufaniem: „mój panie, proszę mi oddać pieniądze!" Kiedy mam do kogo zaufanie, choćby to był żyd, daję mu pieniądze. Właśnie tego samego chcę od was! Chcę mieć w kieszeni swoją własność i basta! Skorom ja miał zaufanie dać. wasz obowiązek jest oddać... A może mi nie wierzycie, że jestem Purchawiecki? Zna mię przecie ten pan doktór, co tak fajnował wasze interesa w Nękocinach; gęba mu się nie zamykała a teraz wygląda jak niemy. Zresztą, i jego świadectwa nie potrzebuję, mam pasport, poświadczony przez władzę!

— O braku naszego zaufania do szanownego pana nie może być mowy. — Wtrącił Koperkiewicz. — Szczerze ufamy, szanujemy!

— Wytnij kacie, tę samą piosnkę ciągle mi tam śpiewają różni ludzie w okolicy Nękocin! Przyjedzie drugi sąsiad — ściska, całuje, myślałby kto, że to mój największy, najserdeczniejszy przyjaciel a ja się w duszy śmieję i czekam tylko, aż powie: "Łaskawco, pożycz pieniędzy!"— Ja tu nic chcę żadnych duserów, jestem z tem tak otrzaskany, że nikomu nic a nic nie wierzę, póki mówi, bo żadna bestya tak nie łże jak człowiek! Pierwszy lepszy potrafi powiedzieć, że mię szanuje — wielkie rzeczy! Cóż mi z tego przyjdzie? Nóżki na stół, gotówka — to grunt!

— Pan nas sobie zanadto lekceważysz, uwłaczasz nam w sposób nadzwyczajnie przykry! — Rzekł zniecierpliwiony członek zarządu. — Nie mamy szczęścia znać się a mimo to rzucasz pan cień na naszą cześć, odmawiasz nam dobrej wiary w działalności publicznej.

— Bo ja nie umiem nic w bawełnę obwijać! U mnie — co w myśli, to na języku! Przyjechałem do Warszawy, chociaż — Bóg świadkiem — ciężko mi było fundusz znaleźć i dom na łasce sług zostawiać; no i cóż — będę wam prawił androny, powiem, żeście anioły?... Moi panowie, nasłuchałem ja się o was dosyć, szczególniej o tym doktorze, ale że wszystkiemu trudno wierzyć, więc też przecie nie powtarzam tego, co ludzie mówią! Prawdę szczerą wypowiadam: chodzi mi o mój własny interes a co wy tam porobicie z pieniędzmi innych, nic mi do tego i w to się wtrącać nie myślę... Jakże, dostanę pieniądze?... W tym bilansie poobiecywaliście ogromne procenta — pół na pół, ale ja z tego już kwituję, oddajcie mi tylko kapitał i osiemnaście od sta. Jeżeli wasz bilans prawdę mówi, to i tak na mnie zarobicie...

— Widzisz, szanowny panie Purchawiecki, kapitał Towarzystwa dlatego przynosi znaczne procenta, ponieważ robi. Najelementarniejsze nawet nocye o interesie czynią tę kwestyę zupełnie zrozumiałą: my przecież kapitałowi musieliśmy nadać kierunkowy obieg. Następnie zwraca się pana uwagę na to, że i akcyonaryusz ma pewne obowiązki względem Towarzystwa, z którem się związał. Wycofując się, wyrządzasz nam pan dotkliwą ujmę, podkopujesz zaufanie do interesu, bez czego każde usiłowanie idzie na marne. — Wszystko to wypowiedział Strumski tonem przekonywającym i z godnością.

— Bardzo dobrze rozumiem, że wam nie jest na rękę zwracać mi pieniądze, ale widzicie, moi panowie, wy musicie ciągnąć do siebie i ja do siebie także, podług przysłowia: „każdy skrzeczy o swoje rzeczy". Wolelibyście pewnie, żeby Purchawiecki dołożył jeszcze do tego pięknego Towarzystwa, żeby wziął ze trzy, cztery nowe akcye... No, no, dosyć już mam tych figlów, oddajcie mi pieniądze!

— Może się pan zechce pofatygować tu pojutrze? — Zagaił Koperkiewicz. — Postaramy się, aby, o ile tylko będzie można, uczynić zadosyć pańskiemu wymaganiu.

— Oj, ten doktór musi być rybka! — Zawołał z uśmiechem Purchawiecki. — Każe mi przychodzić pojutrze! Toć ja tutaj byłem trzy razy przedwczoraj, trzy razy wczoraj i dopiero dzisiaj ledwiem was przyłapał. Chcecie się teraz wywinąć? O, nie popuszczę, jakem Benedykt Purchawiecki, nie popuszczę, dopóki mi nie oddacie moich pieniędzy!

— Nie możemy i nie chcemy być pańskimi niewolnikami! — Rzekł z wyniosłością członek zarządu, usiłując przedostać się do drzwi gabinetu, o które teraz Purchawiecki oparł się plecami, wykrzykując:

— Jesteście moi urzędnicy, oficyaliści! — Wyprostował się, twarz mu nabrzmiała a cała postawa wyrażała tyle energii, że członek zarządu nie miał odwagi wyjść z gabinetu.

— Narażasz nas pan na bardzo przykre wystąpienie! — Zawołał z gniewem Strumski, pogtępujac naprzód z kapeluszem w jednej ręce, z laską, w drugiej i dumnie mierząc okiem szlachetkę.

— Wszystkiegom się po was spodziewał, nim tu jeszcze przyszedłem, ale sobie powiedziałem z góry: „mogą mię zekpać, zbić, zabić, tylko im się orżnąć nie dam!" — Krzyknął Purchawiecki.

Pan Walery nie mógł już dłużej znosić cierpliwie zuchwałych i obelżywych słów akcyonaryusza, zbliżył się przeto do biurka i silnie zadzwonił. Na ten odgłos niebawem zjawił się woźny, który otrzymał od prezesa rozkaz, wypowiedziany zwolna cedzonemi słówkami:

— Powiedz temu panu, że w naszem biurze trzeba się przyzwoicie zachowywać!

Służący miał wielką ochotę pochwycić Purchawieckiego za kark, gdyż tak pojął rozkaz swego zwierzchnika, ale Koperkiewicz dał mu znak ręką, aby się nie ważył tego czynić. Więc woźny lekko tylko wyparł Purchawieckiego ze stanowiska, chcąc w ten sposób zrobić drogę do przejścia Strumskiemu i jego towarzyszom. Atoli w tejże chwili Purchawiecki poskoczył i począł kułakami okładać służącego, wołając:

— A ty chamie, kondlu jakiś, mnie śmiesz tykać!

Teraz Strumski pochwycił znowu dzwonek i bardzo gwałtownie zadzwonił.

Wpadł do gabinetu drugi woźny, który miał tak zamaszystą minę, że to uspokoiło nieco rozjątrzonego Purchawieckiego. Spojrzał on teraz na prezesa zjadliwie, splunął i rzekł:

— Czekajcie, fanfarony, to nie koniec! Ja was nauczę!...

Nacisnął kaszkiet na uszy i wyszedł, trzaskając niemiłosiernie wszystkiemi napotkanemi po drodze drzwiami, aż szyby brzęczały w oknach.

Ta scena zrobiła bardzo niemiłe wrażenie na dygnitarzach Towarzystwa spirytusowego. Szli oni przez ulicę jak ścięci jeden obok drugiego, nie mówiąc ani słowa. O śniadaniu żaden z nich nie pomyślał. Członek zarządu pożegnał wnet swoich towarzyszów a Koperkiewicz w milczeniu odprowadził prezesa do bramy hotelu Europejskiego, gdzie dopiero stanąwszy, rzekł:

— I co tu zrobić?...

— Gbur, waryat, bez najmniejszego taktu! — Wykrzyknął Strumski. — Nie myślę z tym człowiekiem drugi raz mieć do czynienia.

— Możeby lepiej było dla interesów Towarzystwa zwrócić mu udział? — Zapytał nieśmiało dyrektor handlowy.

— O, nie! Dałoby się to zapewne przeprowadzić, gdyby nie był okazał tyle wstrętnego brutalstwa. Teraz niech sobie idzie na drogę prawną!

Pan January uścisnął tkliwie prawicę prezesa, westchnął głęboko i poszedł.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej