France Anatol

GOSPODA POD KRÓLOWĄ GĘSIĄ NÓŻKĄ

Konwersja: Nexto Digital Services

GOSPODA POD KRÓLOWĄ GĘSIĄ NÓŻKĄ

France Anatol

Tłum. Jan Sten

Dramat w trzech aktach
z przedmową Gabryeli Zapolskiej
i portretem autora podług rysunku
pastelowego ST. Wyspiańskiego.

SZANOWNY PANIE!
Prosisz mnie o przedmowę do Twej sztuki.—Tytuł jej "Knajpa"— Czyż tu przedmowa potrzebna? —To samo się tłumaczy. Mordownia umysłów i zanik serc, hodowla złych instynktów, chorób i przyczyna domowej nędzy moralnej i materyalnej.— Czy to za ostre?— Nie, wcale.— Knajpa w naszym kraju to rozwielmożniony i do potęgi doprowadzony "Assomoir" proletaryatu.— Tylko ta knajpa, którą Pan z takim realizmem i serdeczną prawdą odmalowałeś — to grób ludzi intelligentnych, którzy w niej toną jak w zgniłych oparach, unoszących się nad bagniskiem.— Nałóg pijaństwa, nałóg kart — są tak silne jak nałóg knajpy.— Pokoje do śniadań, bufety zastawione przekąskami, tumany kurzu i dymu, kufle oblane pianą — i ten nieokreślony gwar, wybuchający z knajpy jak z czeluści wulkanu, musi mieć dziwny czar, ciągnący ku sobie mężczyzn.— Do knajpy idą ludzie pracy, ludzie, którzy żyją złoconą nędzą — którzy mają ledwie na kawałek mięsa i książki i obuwie dla dzieci.— A przecież, codziennie przed bufetem rozpoczyna się taniec kieliszków i delikatny brzęk szkła nie ustaje na chwilę.— Stoliki przepełnione — mali, bladzi, o zuchwałym wyrazie twarzy chłopcy z dziwną ironią roznoszą alkohole.— Wystarczy spojrzeć na twarz takiego "piccola" i wysondować wyraz jego oczu, aby odczuć, ile pogardy mieści się w duszy tego dziecka dla tych, którym służy. W sztuce swojej umieściłeś Pan właśnie taki kwiat dziecinny, więdnący w atmosferze knajpy i równocześnie przeciwstawiłeś mu tragiczną postać subjekta, wybierającego się ciągle na wieś.— Te dwie postacie stanowią już same przez się prawdziwe piękno dzieła Pana.— Co głównie ujmuje w całej sztuce, to owa prawda tła, to umiejętne ugrupowanie smutnych i bolesnych szczegółów, wśród których się rozgrywa los całej rodziny." Assomoir" Zoli, który jest trzymany mniej więcej w tym tonie dramatycznej roboty, grany był w Paryżu... tysiąc razy z rzędu.— "Knajpa" Pana w teatrze nie powinna schodzić z repertuaru. Teatr może zdziałać wiele. Uzewnętrznianie pewnych objawów życia — skoncentrowanie w jednym wieczorze szeregu faktów lat kilkunastu — działa silnie i dodatnio na masy.— Tragiczność wieje z Pana sztuki, tragiczność fatalizmu przyczynowego a więc możliwego do odwrócenia.I w tem widzę dużą moralność dzieła Pana.— Nie zostawia wizyi beznadziejnej — przeciwnie, dozwala wierzyć w to, że tak być nie powinno i być nie może. — Kobiety zwłaszcza powinny być Panu wdzięczne.— Z wielką odwagą odsłoniłeś Pan prawdę i poruszyłeś prawdziwą ranę naszego społeczeństwa. — Na pozór rana to nic nieznacząca i przesadą zda się nazywać pociąg do knajpy "raną".— Ale zastanówmy się tylko, co ta knajpa pociąga za sobą. Pomińmy szczerbę w budżecie, choć to jest może najboleśniejsza strona tej sprawy. Budżet bowiem w niezamożnej rodzinie, to podstawa domowego spokoju, stopień kultury umysłowej dzieci, równowaga w wzajemnem przywiązaniu całej rodziny. Lecz — oto — mąż i ojciec, który w knajpie wypowiedział się cały przy kuflu piwa, który zwierzył się ze wszystkiem swoim towarzyszom, powraca do domu i zasiada do wspólnego stołu zły, kwaśny, milczący. — Niema już mówić o czem, bo tam — w knajpie — interesował się już dosyć zewnętrznie i odkrył to, co miał w głębi swej duszy.— Pod wpływem podniecającym alkoholu, gwaru, towarzystwa- — czuł się ożywiony, pełen energii i sił żywotnych.— Dom wydaje mu się smutny, ciemny i samotny.— Przestaje rozumieć swoich i interesować się nimi. Tu panuje inna atmosfera, tu niema śmiechu i lekceważenia jutra. Jakieś poczucie obowiązku krąży dokoła. Przygnębienie ogarnia go całego. Pragnie wyspać się, a gdy zabłyśnie gaz na ulicach, przypomnienie gazu w knajpach kołace do jego duszy. I już go niema — chwyta palto — od progu rzuca: "ja zaraz wrócę"— i oto tragiczna sylwetka sunie wzdłuż murów kamienic w kierunku, gdzie z jasno oświetlonych drzwi wybuchają kłęby pary i nieokreślonego gwaru. Idzie, jakby zahypnotyzowany, gnany konieczną potrzebą zobaczenia bufetu — marmurowego stolika i pogrążenia osłupiałego wzroku w bombę z "kołnierzem", którą ironiczny "piccolo" postawi przed nim, szastając wykrzywionymi i zbyt wielkimi butami. I powoli zaczynają się ściągać do knajpy — całe serye mężczyzn samotnych lub żonatych.— Jedni twierdzą, że dlatego przychodzą, bo nie są żonaci, inni zaś, że dlatego właściwie, iż są żonaci... Kto prawdę odgadnie? — Piwo leje się strumieniami a z niem ostatni nieraz cent, a z niem całe potoki pustych, czczych frazesów, rzucanych bezmyślnie — dla zabicia czasu, dla wypełnienia przestrzeni. Czasem wybucha kłótnia, czasem słychać odgłos policzka. I — ot człowiek, zbezczeszczony często w chwili nieprzytomnego uniesienia, wywołanego kongestyą krwi od wypitego alkoholu i zatrutego powietrza. Wymiana zdań, poszukiwania sekundantów a rezultat, jeśli nie fatalny, to znów nowa orgia w knajpie i pochłonięcie grosza.— Najczęściej jednak — przetrawienie nocy na bezmyślnem wchłanianiu w siebie trunków i wleczenie się strasznie melancholijne po pustych ulicach uśpionego miasta.—"Chodźmy jeszcze na bombę"— a dalej:"chodźmy na czarną kawę".I tak sunie tragiczna karawana wzdłuż ulic, a wpół otwarte drzwi knajp czyhają na swych smutnych gości. Tymczasem pod lampami, pomiędzy łóżeczkami dzieci, czuwają żony, dręcząc się widmem przyszłości i tem, co będzie jutro. Myśl ich biegnie w ślad za tymi czarnymi cieniami, co wzdłuż domów w szarudze nocnej się snują. — Są takie które śmielsze i bardziej zrozpaczone idą śladem, szukają — czasem znajdą i oto ukazują się nagle z oczyma łez pełnemi.— "Chodź do domu!" — Lecz mężczyzna wspaniały i pełen poczucia własnej godności, odsuwa kobietę szerokim gestem: "Idź, nie rób mi wstydu!" — Idzie dalej, aby pokazać swą wolę — idzie i ginie, tak, jak zginął Karpiński w sztuce Pana. A razem z nim ginie przywiązanie żony, ginie szacunek jego dzieci. — Polecać sztuki Pana nie będę. Jej myśl przewodnia sama mówi za siebie. Prostota jej formy scenicznej jest tu zaletą, gdyż łatwiej duch utworu będzie wyczuty i zrozumiany przez szerokie masy. Wysnułeś Pan swą sztukę z serca, bo pełno w niej tego serca i tej miłości dla społeczeństwa, którego tragiczne śmierci powstają z drobnych przyczyn. Taką "drobną przyczyną" jest knajpa; schwyciłeś ją Pan silnie i postawiłeś w całej nagości przed oczy widza. Niech te oczy spojrzą jasno, szczerze, nie przez zaczarowaną mgłę knajpianej trucizny a pożytek z dzieła Pana będzie wielki i niezaprzeczony.
Zechciej przyjąć wyrazy mego prawdziwego szacunku i najszczerszej życzliwości z jaką pozostaję

Gabryela Zapolska.

Kraków dnia 14 grudnia 1902.

OSOBY:

KARPIŃSKI
KARPIŃSKA
HELA , JANEK --- ICH DZIECI
STEFAN WIEŻAWSKI
NARWIŃSKA
ZIARNAK
BARSKI
WIRSKI
DOKTÓR
RADCA
AGENT INSERATOWY
OFICER I. II. III.
DEKADENT I. II. III.
STAŃSKI, KRZYCKI, FARKAS, ORLEWSKI, FALARZ --- RYGOROZANCI
KOMISARZ POLICYI
AGENT POLICYI
WOJCIECHOWA, stróżka
PAN I. II. III.
GRUBY PAN
KAROL,FRANCISZEK --- SUBJEKCI
ANTOŚ, LEOŚ --- PRAKTYKANCI
GOSPODYNI KAWIARNI "POD RAKIEM"
PAN JÓZEF
HARFIARKA
PANNA STASIA
PANNA MAŃCIA
PANNA FLORKA
INDYWIDUUM I. II. III.
GRAJĄCY W KARTY I. II. III.
DWAJ WYROBNICY
PAROBEK SKLEPOWY.
RZECZ DZIEJE SIĘ W DZISIEJSZYCH CZASACH W JEDNEM Z WIĘKSZYCH MIAST. MIĘDZY AKTEM III. A EPILOGIEM UPŁYWA 5 LAT.

AKT I.

Scena przedstawia sklep korzenny. Na przodzie sceny stoi tylko parę krzeseł pod ścianami, na których półki z towarami — drzwi główne wchodowe od ulicy — z prawej strony sceny w połowie lada — dalej stoi bufet urządzony jak zwykle w pierwszorzędnych handlach śniadankowych. Za bufetem widać przejście do sal i gabinetów. Godzina jedenasta przed południem. Z podniesieniem kurtyny sklep pusty — tylko przy bufecie stoi kilku mężczyzn, którzy wsparci o ladę piją piwo z małych lub dużych kufli. Za bufetem krząta się starszy subjekt Karol i praktykant Antoś.

Scena I.

Kilku panów. Karol. Antoś.

KAROL
( wskazuje Antosiowi na stojące na bufecie flaszki).
.....A tu widzisz jest starka... ta butelka to pomarań-
czówka gorzka, ta — wiśniówka, ta — żytniówka Baczewskiego, ta — zielona, a jeżeli kto zażąda zielonej z mocną, to nalejesz pól kieliszka z tej flaszki — a pół z tej {pokazuje na flaszki) jeżeli znów ktoś...

PIERWSZY PAN
Cóż to pan Karol tak wykłada chłopakowi?

KAROL
A tak, pouczam go, panie sędzio...

PIERWSZY PAN
(do Atnosia)
Jak się nazywasz, smyku!?

ANTOŚ
Antoni Wnęk, proszę pana sędziego...

PIERWSZY PAN
Rodem?

ANTOŚ
Z Wadowic.

PIERWSZY PAN
Lat ile liczysz?

ANTOŚ
Czternaście, proszę pana sędziego.

PIERWSZY PAN
Jakie skończyłeś szkoły?

ANTOŚ
Sześć wydziałówek w Wadowicach...

PIERWSZY PAN
No, podobasz mi się smyku, a teraz nalej mi bombę tylko z niskiem kołnierzem...

ANTOŚ
(idzie z kuflami do windy i krzyczy z intonacyą przesadną)
Bomba raz specyalna z nizkiem kołnierzem dla pana sędziego!!!

DRUGI PAN
(do trzeciego pana)
A to wziął go na spytki... istny sędzia śledczy, nawet w knajpie nie zrzuca z siebie skóry urzędniczej. No nasze... (trącają się).

KAROL
A pouczyć muszę nowego praktykanta tem bardziej, że za kilka dni wyjeżdżam.

PIERWSZY PAN
Jakto, pan nas porzuca... pan porzuca firmę Najerskiego?...

KAROL
Ależ gdzie znowu? Tylko widzi pan sędzia, wyjeżdżam na urlop... jadę na wieś, do swoich. Widzi pan sędzia, miałem 13 lat, kiedy rodzice oddali mnie na praktykę do handlu — dzisiaj mam 32 lat, to znaczy, 19 lat pracuję w tej samej firmie, przez ten długi czas ani razu nie byłem u swoich. 19 lat spędziłem w murach miasta — właściwie w czterech ścianach tego sklepu. Lecz od jakiegoś czasu czuję pewien niepokój, zdrowie też moje szwankować zaczyna, jakaś myśl uparta — a przyszła ona nagle — kazała mi prosić o urlop "starego", jakaś gorączka opanowała mnie, może to z niezdrowia, żeby koniecznie czas jakiś, choćby miesiąc spędzić na wsi (kaszle), rodzice moi żyją jeszcze na wsi, mają się niezgorzej, ja też uzbierałem kilka centów, bo to latami nigdzie się nie wydalałem ze sklepu. Z początku "stary" niechciał mi dać urlopu, ostatecznie zgodził się i w tych dniach wyjeżdżam. (Zwraca się do trzeciego pana) Pan dobrodziej żytnióweczkę każe... służę, proszę bardzo... (nalewa, potem mówi do pierwszego pana) I ten dyabelski katar, bo to tylko katar, ustąpić musi na wsi... a ja przytem cieszę się jak dziecko, jak student wyjeżdżający na wakacye, bo to widzi pan sędzia 19 lat... 19 lat...

DRUGI PAN
( do trzeciego)
Oho... coś ten subjekt zaczyna mi się nie podobać... mówi jak w gorączce.

TRZECI PAN
(do drugiego pot głosem)
Masz profesor słuszność, toż on jest dobrze chory. (Głośno do Karola) Panie Karolu, zanim więc wyjedziesz, daj nam jeszcze dwie nalewki wiśniowe.

KAROL
(nalewając kieliszki)
Proszę bardzo, stoją już naleweczki.
(Za bufet wchodzi jeszcze jeden subjekt Franciszek i jeden praktykant Leoś).

Scena II.

Cii sami: później, drzwiami od sieni wchodzi Karpińska.

KARPIŃSKA
(rozgląda się po sklepie, ubrana ubogo, lecz starannie, z pod kapelusza widać siwiejące włosy. )
Panie Karolu, nie było tu mego męża?

KAROL
Pana oficyała? nie było jeszcze pani dobrodziejko...

KARPIŃSKA
Więc jakby przyszedł, bądź pan tak dobry i oddaj mu ten list...

KAROL
Dobrze pani dobrodziejko...
(chowa wręczony mu list do kieszeni) nie omieszkam oddać...

KARPIŃSKA
Dziękuję panu
(wychodzi)

KAROL
Padam do nóżek...

Scena III.

Ciż sami (bez Karpińskiej).

DRUGI PAN
(do trzeciego)
No cóż? jeszcze po jednym, od przybytku głowa nie zaboli.

TRZECI PAN
Owszem, ale to ja proszę... panie Karolu dwie wiśnióweczki i coś pikantnego...

KAROL
(nalewa kieliszki)
Proszę bardzo, stoją już naleweczki, może jako przekąskę kawałek ost-see-heringe (do pierwszego pana). Widział pan sędzia tę panią, co stąd dopiero co wyszła, zna ją pan sędzia?

PIERWSZY PAN
Boże drogi... któżby jej nie znał... Karpińska, żona oficyała z krajowej kasy, znają ją wszystkie knajpy w mieście, z których co dzień wyciąga swego drogiego męża. Ot i teraz pewnie obiega miasto od knajpy do knajpy, zostawiając w bufetach listy do mężusia, aby wracał do domu. Biedna kobieta. Trzeba być łajdakiem, aby mając taką żonę...

Scena IV.

Ciż sami i Karpiński, (który wchodzi sklepem od ulicy).

KAROL
Sługa pana oficyała... padam do nóg!

KARPIŃSKI
(Lat około 50-ciu, średniego wzrostu, ubrany w wytarte palto i filcowy kapelusz, twarz lekko obrzękła, głos chrapliwy)
Dzień dobry...

ANTOŚ
Bombkę, jak zwykle, dla pana oficyała!...

KARPIŃSKI
Ale z gęstą pianą.

ANTOŚ
(przy windzie krzyczy)
Bomba raz z gęstą pianą!

PIERWSZY PAN
do Karpińskiego)
Jak się miewacie ojcze... cóż tam nowego słychać?

KARPIŃSKI
At, po staremu (podają sobie ręce). A możeby tak przed piwkiem... co?

PIERWSZY PAN
A no w miłej kompanii...

KARPIŃSKI
Panie Karolu, dla mnie wzmocnioną jarzębinkę, a dla pana jak zwykle...
KAROL
(nalewa kieliszki)
Proszę bardzo... stoi już sznapsik... (Tymczasem drugi subjekt z praktykantami obsługują gości innych, którzy wchodzą i wychodzą ze sklepu).

KAROL
Panie oficyale, mam tu liścik od pani dobrodziejki... (wręcza mu list otrzymany od Karpińskiej).

KARPIŃSKI
Do stutysięcy dyabłów! ani chwili spokoju... człowiek się naharuje od 8 do 12 w biurze o filiżance kawy i ani potem kieliszka wódki nie może spokojnie przełknąć (pije). A prosiłem pana Karola, żeby od mojej żony nie przyjmował żadnych listów.

KAROL
Trudno, panie oficyale...

KARPIŃSKI
Jużci prawda, babie trudno się oprzeć... tak, tak, panie Karolu, nie żeń się pan nigdy (pije piwo). Ale coś ty, panie Karolu, zaczynasz źle wyglądać?... no, no chłopcze...

KAROL
To nic, to przejdzie, doktór mówi, że to po influenzy, ale skoro tylko pobędę na wsi...

KARPIŃSKI
Pan wyjeżdża?

KAROL
Tak "stary" mi dał urlop... ach, panie oficyale, 19 lat nie byłem na wsi, nie wiem, zapomniałem już jak wygląda wieś, las, łąki, niebo czyste, w snach je tylko widzę... 19 lat, to okropność...

KARPIŃSKI
(obraca w rękach list żony)
Otworzyć, czy nie otworzyć, drugi Hamlet ze mnie... Ej, nie otworzę, nie chcę lamentami psuć sobie humoru. Antoś! jeszcze bombę!

Scena V.

Ciż sami i wchodzi z impetem Ziarnak.

KAROL, FRANCISZEK I PRAKTYKANCI
(za bufetem)
Padam do nóżek, sługa pana margrabiego!

ZIARNAK
Najpierw dla mnie duży koniak, tylko migiem (wypija podany sobie kieliszek, który zaraz tłucze o ziemię). A teraz ty, panie Karolu, jako specyalista w tym względzie, sporządzisz śniadanie na 12 osób z szampanem, likierami, kawą, cygarami i poślesz je na strażnicę, masz tu pan mój bilet, z tym biletem poślesz pan. Niech żołnierzyska raz poznają, co dobre! {daje Karolowi bilet wizytowy).

KAROL
Do usług, panie margrabio...

ZIARNAK
Nie chcę abyście mnie zwali nadal margrabią, dzisiaj sam siebie zaawansowałem. Od dzisiaj możecie mnie nazywać... no... wielkim księciem... tak, to będzie dobre, wielki książę: Jan Stefanowicz Ziarnak, bo mój ojciec miał imię Stefan a ja Jan jestem. Panie Karolu, daj mi butelkę szampana... ( po chwili podnosi do góry nalany mu kieliszek szampana ) Płacę szampana każdemu, kto pije ze mną... no zdrowie gosudara...

DRUGI PAN
(wytrąca mu kieliszek z ręki )
Zamilcz pan...

ZIARNAK
Co to zamilcz pan?! za swoje pieniądze mogę robić co mi się podoba i pić zdrowie jakie mi się podoba, ot za swoje pieniądze! Paszoł won! ( ręką zgarnia z bufetu kilka talerzy z kanapkami na ziemie ).

KAROL
Ależ, panie Ziarnak, panie kasyerze, nie wyprawiaj pan burd, jeśli pan pijany...

ZIARNAK
Co to pijany? Za swoje pieniądze... ja płacę ( wyjmuje z pugilaresu kilka banknotów i kładzie je na bufecie ) Ja płacę, jeśli jest za dużo, resztę rozdajcie dziadom... niech żyje gosudar! ( zatacza się i wychodzi, trzaskając drzwiami ).

Scena VI.

Ciż sami bez Ziarnaka.
W ciągu tej i następnej sceny przez sklep przewija się mnóstwo osób po zakupy towarów lub na szklankę piwa przy bufecie, których załatwiają: drugi subjekt i praktykanci.

PIERWSZY PAN
Waryat to chyba?...

KAROL
Nie waryat tylko dziwak. Ale płaci.

DRUGI PAN
Bogaty podobno bardzo, żonaty, jedna córka, ot knajpa zrobiła swoję, nudy w domu swoje, ta i cóż ma robić... pije... bije... płaci...

KARPIŃSKI
Ba... ! gdybym ja był kasyerem takiego, jak on zakładu...

PIERWSZY PAN
Panie, pan sądzisz... ?

KARPIŃSKI
Ja nic nie sądzę, Boże uchowaj. Ale co nas ten wielki książę-kasyer obchodzi, ot napijmy się jeszcze po koniaku.

PIERWSZY PAN
Ale po ostatnim już ( patrzy na zegarek ). A do dyabła to już po pierwszej, a ja o pierwszej miałem się zejść w cukierni Leonardiego z Baltachem. No, w ręce wasze, a nie dajcie się tam kobiecie (piją.)

KARPIŃSKI
O gdzież znowu... kobieta ma słuchać — mężczyzna rozkazywać, wiadoma to rzecz przecie. ( Do siebie ) A może przeczytać ten list?...

PIERWSZY PAN
Panie Karolu, ja płacę...

KAROL
Do usług, panie sędzio...

PIERWSZY PAN
Wódeczek razem było sześć...

KAROL
To jest panie sędzio sześć wódek: 48 cencików.

PIERWSZY PAN
Trzy duże i dwa małe piwa.

KAROL
(oblicza sumę ) Sto trzynaście...

PIERWSZY PAN
No i te przekąski...

KAROL
Sto ośmdziesiąt trzy.

PIERWSZY PAN
Halerzy czy centów?

KAROL
Centów, panie sędzio.

PIERWSZY PAN
Nie wolno teraz liczyć na centy, tylko na halerze. Proszę... {płaci ).

KAROL
{chowając pieniądze do kasy automatycznej, stojącej na bufecie — wydaje resztę )
Dziękuję bardzo... sługa, sługa, padam do nóżek panu sędziemu...
{Pierwszy pan żegna się podaniem ręki z niektórymi przy bufecie i wychodzi ).

Scena VII.

( W tej chwili wchodzi do handlu kilku z młodzieży, a to: Stański, Krzycki, Farkas, Orlewski, Falarz, a później kilku oficerów, różnej broni ).

KAROL I FRANCISZEK 
(obaj razem lub na przemiany )
Sługa, sługa, padam do nóg, habe die Ehre, moje uszanowanie, czem można służyć?

FALARZ
Pięć Baczewskiego, pięć bułek z polędwicą, pięć bomb...

KRZYCKI
Wiwat fundator, oblewacie kolego widzę swój egzamin, dobrze, zgoda, brawo i ja to sam uczynię, jeśli go nota bene zdam kiedy.

FALARZ
Kiedyż siadacie... no przyznajecie sami, że czas byłby, wasi koledzy...

KRZYCKI
To niby wy i Stański...

FALARZ
Są już w dziesiątej randze a nawet dziewiątej... Bo widzisz mój drogi... karyera...

KRZYCKI
Do dyabła z karyerą! z mojemi studyami zawsze chleb znajdę.:, naturalnie jak go będę potrzebował... teraz... rodzice gdy mają na to, niech mnie utrzymują. Ot pijmy lepiej... ( nuci ) "niech krążą, niech krążą kielichy wokoło... ".

ORLEWSKI
Dobrze Władek mówi, pijmy lepiej!

FARKAS
To było mądrze powiedziane: pijmy lepiej!

STAŃSKI
Mówi jak prawdziwy filozof, pijmy lepiej!

FALARZ
Naszę, no, nie chciałem cię dotknąć Władku, no, nasze ( trącają się i piją ).pierwszy oficer ( stojący przy bufecie ) Herr Franz, kleines Bier.

FRANCISZEK
Bitte sehr... {woła do windy) duże piwo w małej szklance dla pana porucznika!

FALARZ
Wiecie co, koledzy... chodźmy do seperatki... nie codzień się zdaje egzamin państwowy. Zabawimy się, tutaj nam przy bufecie ciasno, tam będziemy swobodni...

FARKAS
Tak jest, swobodni ( nuci )" w góry, w góry miły bracie, tam swoboda czeka na cie"...

STAŃSKI 
( nuci )
"Zamiast gór do seperatki Odzie napijem się herbatki!"

ORLEWSKI
Psia krew, poeta! drugi Wyspiański!

FALARZ
(do Karola)
Panie Karolu, nasze bomby i przekąski do gabinetu... ( wychodzą na prawo ).

KAROL
Proszę bardzo, natychmiast...

OFICER PIERWSZY
Zahlen!

FRANCISZEK
Bitte sehr Herr Oberlieutenant!

OFICER PIERWSZY
Ein kleines Bier.

FRANCISZEK
Zehne...

OFICER PIERWSZY
Und eine Cigarette.

FRANCISZEK
Zwölwe ( chowa pieniądze do automatycznej kasy na bufecie ) Danke schön... habe die Ehre.
( Oficer wychodzi. Przy bufecie przerzedza się — zostaje tylko Karpiński pijący piwo, oparty o bufet — oraz kilku oficerów ).

Scena VIII.

{Wchodzi radca, doktor, agent inseratowy, potem kursor "Tow. Szkoły lud.").

FRANCISZEK I KAROL
Sługa, padam do nóg, moje uszanowanie...

RADCA
Dajcie mi tam bombeczkę.

LEOŚ 
(przy windzie)
Bomba raz, z gęstą pianą dla pana radcy.

DOKTOR
Panie Franciszku, tarniówka wzmocniona dla mnie, potem bombka... (do radcy) Czytał radca mowę Bülowa w parlamencie niemieckim, chytry Prusak, ale to z Czarlińskiego także tęga głowa, (do Franciszka) jeszcze jedną, tylko spirytusu więcej, bo to był ulepek dla dzieci... (wypija jeden, potem drugi kieliszek) Bülow tak, Czarliński tak, Bülow tędy, Czarliński tamtędy, oho! panie radco... (gryzie wziętą z bufetu kanapkę).

AGENT INSERATOWY
Panie Karolu, jest pan Najerski?...

KAROL
Ot zachciałeś pan... {poufale) "stary" jest w Zakopanem, a cóż to "redaktor" od niego chciał?...

AGENT INSERATOWY
Wydajemy nowe pismo, chciałem inseracik i prenumeratkę na cały rok {do chłopca ) Leoś, nalej mi starkę...

KAROL
Wydajemy... to jest kto to "my"?

AGENT INSERATOWY
Kilku literatów. Ja należę do spółki; dwutygodnik humorystyczno - społeczno - polityczno - literacki {wypija wódkę ) teraz, gdy zbliżają się wybory do Sejmu, do parlamentu — bo tylko patrzeć, jak Radę państwa rozwiążą, my już coś wiemy o tem — przed wyborami do Rady miejskiej, do kahału, do komisyj podatkowych ho, ho, pisemko nasze się przyda... będzie rżnąć, będzie rżnąć... będzie to pismo niezależne...

RADCA
(do agenta inseratowego )
Jak się redaktor ma? a jaki tytuł tego pisma będzie?

AGENT INSERATOWY
Jeszcze nieustalony...

RADCA
Kto odpowiedzialnym redaktorem, od kozy?

AGENT INSERATOWY
Jeszcze nie wyszukany...

RADCA
A gdzie się będzie drukować?

AGENT INSERATOWY
Jeszcze niewiadomo...

RADCA
A więc pisma żadnego niema i nie będzie, oj blagier z "redaktora" (bierze na stronę agenta inseratowego ) Pan pracujesz w "Społeczniku"?

AGENT INSERATOWY
Ja... kieruję kroniką...

RADCA
Cóżeście wy tam wczoraj napisali, że w kamienicy mojej pękł z mojej winy wodociąg?

AGENT INSERATOWY
{zajada z bufetu jedną po drugiej kanapkę)
A może to nieprawda?

STAŃSKI
(za sceną w gabinecie) ...
A gdy się nam zdarza pora, zdarza pora, Pijmy zdrowie fundatora, fundatora!

ORLEWSKI
(na głos za sceną w gabinecie)
Psia krew, poeta, drugi Rydel!

RADCA
( do agenta inseratowego na stronie)
Możebyście tak napisali, że znowu katastrofa nie była tak wielką, jak się początkowo zdawało, wiecie "redaktorze", ja się będę znał na grzeczności...

AGENT INSERATOWY
O... jak się da, to się zrobi... Jakoś to będzie, panie radco... (do Karola) Panie Karolu, ja płacę wódeczkę... (z głupia zarozumiale) A jakby mnie tu szukał Wyspiański, to powiedz pan, że o drugiej będę u Leonardiego...
(Żegna się z tym i owym i wychodzi)

ANTOŚ
(do Karola półgłosem)
Panie, ten pan zjadł trzy kanapki.

KAROL
(półgłosem do Antosia)
Widziałem, później to zrozumiesz.
(Przez sklep przechodzi kursor "Tow. Szkoły ludowej", wymawiając głośno: "Grosz na szkołę ludową"! )

OFICER II.
ZahlenL.

FRANCISZEK
Bitte sehr, Herr Hauptmann...

OFICER II.
Ein kleines Bier...

FRANCISZEK
Zehne...

OFICER II.
Und eine Cigarette...

FRANCISZEK
Zwólwe... ( chowa pieniądze ) danke schön, habe die Ehre! ( Oficer wychodzi )

Scena IX.

Ciż sami i wchodzi Karpińska.

KARPIŃSKA
(Początkowo ogląda się po sklepie, a zobaczywszy męża, podchodzi ku niemu)
Stachu!
(dyalog między Karpińskimi toczy się na boku)

KARPIŃSKI
(niechętnie)
A... znalazłaś mnie przecie!

KARPIŃSKA
Czytałeś list, który ci zostawiłam u subjekta?

KARPIŃSKI
E, ktoby tam babskie listy czytał!

KARPIŃSKA
Zmiłuj się, Stachu... już druga a ciebie niema w domu. Był przed południem Wieżawski...

KARPIŃSKI
Czegóż ten osioł chciał?

KARPIŃSKA
Oświadczył się o Helę.

KARPIŃSKI 
(pijąc piwo)
Dobrze powiedziałem, że osioł.

KARPIŃSKA
Znasz go, jaki sensat, oryginał, skrupulat, formalista, przyjął z wdzięcznością naszą — to jest moją i Heli zgodę, ale chce od ciebie słowa, że się zgadzasz... Przyjdzie o trzeciej, gdyż powiedziałam mu, że o trzeciej dziś wrócisz z biura...

KARPIŃSKI
O trzeciej? no, niech będzie, będę o trzeciej w domu.

KARPIŃSKA
Zlituj się, Stachu, cały los naszej córki leży w twym ręku, wiesz, jakim jest Wieżawski, gotów się zrazić byle błahostką — nasza biedna Hela błaga cię, abyś był w domu o trzeciej. Tu nie tyle o nią, co o nas chodzi.

KARPIŃSKI
Powiedziałem, że będę, to będę, a teraz daj mi spokój i idź sobie już.

KARPIŃSKA
Szukałam cię po wszystkich knajpach w mieście, aż mnie wstyd, subjekci i bywalcy handelkowi śmieją się ze mnie...

KARPIŃSKI
Dobrze ci tak, pocóż uganiasz za mną?...

KARPIŃSKA
Bo ciebie nigdy w domu niema, a tu różne sprawy są do załatwienia. Słuchaj: gospodarz klasy Janka zakazał mu przychodzić do klasy, dopóki nie uiści czesnego za półrocze.

KARPIŃSKI
Gałgan....

KARPIŃSKA
Kto, Janek czy profesor? — Mani dziś zleciały z nóg buciki, mleczarka odmówiła kredytu... słuchaj Stachu... czy nie masz przy sobie jakiej piątki?

KARPIŃSKI
Piątki ci się zachciewa... ot, masz tu guldena i daj mi spokój (daje żonie wyjętego z kieszeni srebrnego guldena) No, ruszaj, o trzeciej będę w domu i pobłogosławię durnego Wieżawskiego... Prawdziwie głupi on, jak wieża ratuszowa. Słuchaj Zocha, a możebyś tak mały koniak... nie — to tem lepiej. No, ruszaj.

KARPIŃSKA
Idę już, tylko zmiłuj się, Stachu, o trzeciej bądź w domu, bo Hela zamartwiłaby się.
(Wychodzi, Karpiński pije piwo)

FRANCISZEK 
(do Karola)
Panie Karolu, już po drugiej godzinie; ja teraz pójdę z Leosiem na obiad na górę, a potem pan z Antosiem.

KAROL
Bardzo dobrze, jak pan wróci z Leosiem, ja pójdę na obiad z nowym praktykantem.
{Franciszek i Leoś wychodzą, przy bufecie coraz mniej osób)

KARPIŃSKI
Panie Karolu, ja płacę...

KAROL
Proszę bardzo, panie oficyale.

KARPIŃSKI
O ile się nie mylę, wódek było pięć...

KAROL
(sumując)
Tak jest, razem 40 centów.

KARPIŃSKI
Bombek sześć...

KAROL
Siedem, panie oficyale, to jest 145...

KARPIŃSKI
Przekąseczki...

KAROL 
(sumuje półgłosem)
Razem 203... (chowa do automatycznej kasy otrzymane pieniądze) Sługa, sługa pana oficyała.

KARPIŃSKI
Bądź pan zdrów, panie Karolu! (zabiera się ku wyjściu)

Scena X.

Ciż sami i wchodzi Gruby Pan.

KARPIŃSKI
(wychodząc, przypatruje mu się w drzwiach)
Ej, czyżby to Janek?

GRUBY PAN
Jak mi Bóg miły, Staszek!

KARPIŃSKI
Janek, to ty! poznałem cię od razu... a tyś mnie zaraz poznał?... (ściskają się)

GRUBY PAN
Nie zaraz, boś się okrutnie zmienił... zmizerniałeś, zbiedniałeś, cóż, pewnieś żonaty?

KARPIŃSKI
Żonaty; Bóg błogosławił i dał sześcioro dziatek, najstarsza córka już na wydaniu — aha — prawda, bywaj zdrów, Janku, muszę się spieszyć, ale możebyśmy tak gdzie się zeszli wieczór? — Tak koło siódmej, ósmej...

GRUBY PAN
I wieczór można, ale i teraz trzeba. Nie widzieliśmy się wszak, kochany Staszku, 26 lat — od matury. Widzisz bracie, dziś przyjechałem z Jasła. Kupuję tu w pobliżu majątek...

KARPIŃSKI
Szczęśliwy człowiek, co majątki kupuje... ale bądź zdrów, muszę cię pożegnać — widzisz, gdybyś ty był mężem i ojcem i miał takie jak ja obowiązki na głowie...— O, obowiązki, to święta rzecz (sentencyonalnie) dla obowiązków człowiek żyje.

GRUBY PAN
Nic nie pomoże, nie codziennie spotyka się przyjaciel z przyjacielem po 26 latach. {Do Karola) Panie ładny, butelkę koniaku dla nas do gabinetu, potem coś pikantnego, potem coś gorącego, potem wina węgierskiego, a szampan wstawić do lodu — (bierze pod rękę Karpińskiego) no Stachu, ze mną, pogadamy o dawnych czasach. — Pamiętasz Boreckiego? — zmarł biedak, a Sulikier, ten, cośmy go "Moskalem" nazywali, obok mnie ma majątek.

KARPIŃSKI
(opierając się lekko)
Widzisz Janku, dziś moja Hela...

GRUBY PAN
Co Hela? — Każda Hela znajdzie swego Gabryela.
(Wyciąga Karpińskiego w stronę gabinetów za sceną. W sklepie zostają tylko za bufetem Karol i Antoś)

Scena XI.

Karol i Antoś sami.

KAROL
No, cóż chłopcze, jak ci się podoba ten zawód?

ANTOŚ
Podoba mi się, tylko...

KAROL
Tylko co?
(z przyległej sali wychodzi subjekt i zabiera butelkę koniaku i kieliszki z bufetu, które wnosi do gabinetu)

ANTOŚ
Tylko mi jest bardzo dziwno.

KAROL
A cóż ci tak dziwnego?

ANTOŚ
Dziwno mi, że ten pan, co się tytułować kazał księciem, narobił niepotrzebnie szkody w sklepie i zapłacił za nią z lekkiem sercem. I dziwno mi, że ci panowie stoją tu po kilka godzin w ciemnej sali i piją to gorzkie piwsko, i dziwno mi, że ten pan dał żonie guldena, gdy łzy miała w oczach iała{y o, bo ja na wszystko uważałem i słyszałem, gdy tu zapłacił parę reńskich — wszystko to mi dziwno, strasznie dziwno...

KAROL
Głuptas z ciebie jeszcze i wieśniak. Ja taki sam byłem w dniu pierwszym i drugim praktyki. Potem, później, niezadługo nie będzie ci nic dziwno. — Słuchaj, Antoś, tyś wprost przyjechał tu ze wsi?

ANTOŚ
Tak panie, wprost ze wsi.

KAROL
Cóż tam, żniwa już pokończone?

ANTOŚ
Nie zaczęte, jeszcze panie, tożto dopiero początek lipca.

KAROL
Na łąkach są kwiatki? — a w lesie ładnie, co, ładnie? a woda tam jest?... mów mi chłopcze o wsi, by mi nie było tak dziwno tam, gdy przyjadę, jak tobie tutaj w sklepie za bufetem dziwno; widzisz, 19 lat nie byłem na wsi.

ANTOŚ
O panie, wieś, gdzie rodzice moi mieszkają, jest bardzo ładna. Duża kotlina wśród gór, rzeka płynie przez wieś, po rzece jadą latem tratwy z drzewem do miasta — a na wiosnę tak pachnie wszystko, las, łąki, powietrze takie czyste... Bywało panie, rankami, wyjdę z tatusiem w pole, a tu bociany stadem lecą...

KAROL
Bociany lecą... Och! [chwyta się za piersi)

ANTOŚ
Co panu? pan ma łzy w oczach? czy pana co boli?

KAROL
To nic, to przejdzie, to po influencyi, a łzy, to z dymu cygar... a kościół jest u was? — szkoła — karczma?

ANTOŚ
A jest, jak zwyczajnie we wsi. A w niedzielę, gdy dzień pogodny, tak-ci ślicznie na wsi. Na wieży biją w dzwony, a potem procesya obchodzi kościół — —

KAROL
A z lasu idzie woń i z pól idzie woń i takie wszystko piękne, drogie, święte — ja to w snach widzę... och!... [chwyta się za piersi)

ANTOŚ
[przestraszony)
Panie, co panu jest? dlaczego pan płacze? pan może chory?

KAROL
To nic, to przejdzie...śpiew [z za sceny studentów, pijących w gabinecie) "Niedola była Jadwidze... "
Zasłona spada.

AKT II.

Scena przedstawia duży, skromnie umeblowany pokój w domu Karpińiskich. Karpińska stoi przy drzwiach szklanych, wychodzących na korytarz. Hela siedzi przy stoliku pod oknem.

Scena I.

Karpińska i Hela {20-letnia wysoka blondynka, o spokojnym wyrazie twarzy.

HELA
Słyszę kroki po schodach... ktoś idzie, pewnie ojciec.

KARPIŃSKA
Albo on.

HELA
Ach, Boże! Ojciec powinien przyjść prędzej... Stefan powinien zastać tu już ojca.
(Z za sceny słychać glos donośny uczącego się Janka Karpińskiego: "Johann Christoph Gottsched war geboren zu Judithenkirche bei Königsberg am 2 Februar 1700. Studierte auf der Universitat Königsberg... " Po chwili słychać śpiew: "Antek z Mańką na Bielanach..."za chwilę znów: "und floh sodann vor den Werbern Friedrich Wilhelm... Friedrich Wilhelm... Friedrich Wilhelm... eee! eee! rachciachciach/")

JANEK
(w mundurku studenckim ukazuje się w drzwiach na lewo)
Nie będę się uczył wcale, dopóki tatuś nie da czesnego. Adieux — idę na ryby z Felkiem. Adieu mamam et siostram! (znika za drzwiami).

HELA
Ładnie się Janek uczy...

KARPIŃSKA
I cóż ma chłopak robić w takich stosunkach... (patrzy w szyby drzwi) E, to Wojciechowa idzie do nas. Czegóż znowu ona chce od nas?

HELA
Znowu jaką przyjemną nowinę przyniesie — pewnie o komorne.

KARPIŃSKA
W sam czas się wybrała, gdy on, lada chwila może nadejść.

Scena II.

Karpińska, Hela i wchodzi Wojciechowa.

WOJCIECHOWA
Niech będ zie pochwalony Jezus Chrystus!

KARPIŃSKA
Na wieki wieków — a cóż to powie pani Wojciechowa?

WOJCIECHOWA
Oj moja paniczku droga (do Heli), całuję rączki pa nience... moja paniczku droga... przyszłam ja tu po radę, jako do kobiety naucznej i do kobiety dobrej, która i w stróżce uszanuje człowieka i nigdy marnego słowa nie powie.

KARPIŃSKA
Moja Wojciechowo, dzisiaj są inne czasy i każdy musi w drugim człowieka uszanować. Ale o cóż to wam chodzi?

WOJCIECHOWA
Oto, proszę łaski pani, z moim coraz gorzej. Już i do Przemienienia Pańskiego dawałam i nic nie pomaga. Mój coraz więcej stancyi unika, a w szynku siedzi. Ostatni grosz z domu wyniesie (ociera łzy rękawem), sobie nic nie sprawi, mnie też nie, a na wódkę niesie. Bywa czasem, że po godzinie szukania znajdę go w jakiej knajpie, siedzi on tam z takimi jak on sam i chlepią to piwsko lub wódkę, jak nie przymierzając bydlęta. Co mówię, bydlęta piją wodę tylko i w tem są lepsze od niego. Z czego to jest, droga paniczku i co na to radzić? — Sąsiadka Walentowa, strasznie dokuczna baba, doskwira mi, że to bez to, co nie mamy dziecek i nic mojego do stancyi nie wiąże... O Boże drogusieńki, a cóż ja na to poradzę?! Może pani łaskawa ma na to radę, coby mojego w domu utrzymać, bo to i jemu szkodzi, chłopisko zmizerniało i zbidniało, a wszystko bez te knajpę.

KARPIŃSKA
Niestety, droga Wojciechowo, niema na to żadnej rady i nikt na to nie poradzi, kogo knajpa raz wciągnęła w swoje ramiona, ten zginąć musi. Ale próbujcie jeszcze kobieto dobrocią, nie róbcie mu wymówek, bądźcie czułą dla męża, cierpliwą, przedewszystkiem cierpliwą...

HELA
(do siebie)
Tak jak mama jest cierpliwą.

WOJCIECHOWA
Ślicznie dziękuję... zawsze paniusia otuchę mi wlała do duszy. Może też Matka Boska i święty Antoni Padewski dadzą, że się mój odmieni... Ale, ale, proszę paniusi, gospodarz się przypomina o czynsz.

KARPIŃSKA
Dobrze, moja Wojciechowo. Przeproście pana gospodarza i powiedzcie, że w najbliższych dniach z pewnością uiszczę komorne. Bo to widzicie... z Wiednia nie przyszła jeszcze asygnata dla męża.

WOJCIECHOWA
Dobrze, proszę paniusi... całuję rączki panience. Dziękuję też paniusi ślicznie za radę! (wychodzi).

Scena III.

Harpińska i Hela sama.

KARPIŃSKA
A to okropne, to wprost jest okrutną ironią, aby do mnie ta kobieta przychodziła z żalem na męża pijaka! Jakżeż ja jestem nieszczęśliwa!...

HELA
Mamo biedna!...

KARPIŃSKA
I to tylko sprawia mi ulgę, że ty dziecko doznasz innego losu.

HELA
Tak, mamo. Stefan, o ile go poznałam, jest zapalonym wrogiem knajpy i życia knajpianego. A ja, będąc jego żoną, gdyby nawet chciał, potrafię wstrzymać go od tego. Stefan musi mi przysiądz, że noga jego nigdy w knajpie nie postanie. Zresztą, to będzie zbyteczne, bo to jest zupełnie inny człowiek niż...(szeptem) niż ojciec...

KARPIŃSKA
(z rezygnacyą)
Chociaż (macha ręką), ja już straciłam wiarę we wszystko. Moja Helu, mówisz z taką pewnością o Stefanie. Bóg to może wiedzieć, co będzie, my ludzie nie. Ody ciebie, moje dziecko, jeszcze na świecie nie było i później, gdy ty byłaś jeszcze mała (szeptem), ojciec był inny. Był wtedy, nie jak dzisiaj, oficyałem, lecz małym urzędniczkiem na prowincyi w małem miasteczku i ja byłam bardzo, bardzo szczęśliwą. Noga twego ojca nie postała nigdy w knajpie, cały czas wolny od służby poświęcał rodzinie, którą stanowiłam wtedy dla niego ja i ty, maleńka. W piękny, pogodny każdy dzień, brał ojciec twój wędkę i szedł nad rzekę, lub w ogródku, jaki mieliśmy przed domem, pielęgnował kwiaty. Tak było lat parę. Lecz gdy przeniesiono go do miasta, tutaj, zmieniło się wszystko. Z początku rzadko, potem coraz częściej zaczął chodzić do knajpy. Zaczęło się od imienin, które co rok musiał z kolegami "oblewać" w knajpie.— Dlaczego w knajpie? — pytałam nieraz — dlaczego kolegów nie prosisz do domu? — Widzisz — odpowiadał, tam jesteśmy swobodni, naco ci mamy robić subjekcye.— I tak, stopień po stopniu, krok po kroku, knajpa pochłonęła go, utonął w niej i nic go już z niej nie zdoła wyciągnąć. Wielki Boże! gdyby chociaż coś w tej knajpie było przyjemnego, zajmującego, dobrego, pięknego! Ale nic, zupełnie nic! Mniej lub więcej ciemna, zadymiona nora, gdzie truciznę dla ciała i umysłu sprzedają za drogie pieniądze. Mój Boże! nie tak byśmy wyglądali, gdyby nie ta nieszczęsna knajpa.

HELA
Czy myślisz, droga mamo, że ja tego nie widzę, nie odczuwam, nie cierpię?! Ale najwięcej cierpię z tego powodu, że nie mogę ani kochać, ani nawet szanować (szeptem) własnego ojca.

KARPIŃSKA
Biedne moje dziecko... (po chwili). Jam już prawie pogodzona z losem (do siebie) i myśl samobójstwa coraz rzadziej mnie nawiedza.

HELA
Mamo!

KARPIŃSKA
Co, dziecko?

HELA
Czy wiesz... czy wiesz, że ja nie kocham wcale Stefana...

KARPIŃSKA
Przyszło więc dzisiaj, droga Helu, do zwierzeń między nami. To dobrze. Raz trzeba zrzucić ciężar, co duszę naszą i serca gnębi. Dziecko drogie, czyż sądzisz, że tego nie widzę?!... Oczyma matki widzę to dobrze, że nie kochasz narzeczonego.

HELA
Nie mam ku niemu wstrętu fizycznego, tylko tyle. Ale spanoszony ten filister, młodzieniec o ptasiem mózgu, mężczyzna pełen płytkich frazesów i rzekomych zasad, nie posiadł serca mego ani w najdrobniejszej cząstce. A jednak pójdę za niego, zostanę jego żoną — może przywiązania nabiorę do niego, któż odgadnie (ironicznie) może nawet pokocham go kiedyś.

KARPIŃSKA
Biedna Helu... jednak nikt cię nie zmusza.

HELA
Gdybym nie chciała, nikt zmusićby mnie nie potrafił. Ale pójdę za niego, za tego pana Stefana, bo dłużej takiego życia nie zniosłabym w domu. Każda taka scena, gdy ojciec wraca do domu w takim strasznym stanie, ogromnie oddziaływa na mnie. Nerwy moje są tak wzburzone, rozstrojone, że czuję, jak skończyćby to się musiało ciężką niemocą, lub jaką katastrofą. Nie mogę znosić takiego życia dłużej, a i wam będzie lżej, ja zaś, droga mamo, będąc żoną bogatego męża — bo Stefan bogatym jest — będę się starała wam dopomódz, jeżeli już nie ojcu, to przynajmniej tobie mamo i młodszemu rodzeństwu. Może wymogę na mężu, abyśmy wzięli Janka, a wtedy chłopiec będzie się uczył i może nie zmarnuje się.

KARPIŃSKA
Poświęcasz się dla nas.

HELA
Cóż robić, lepiej, że ja jedna się poświęcę — zresztą, może będę szczęśliwą — niż gdybyście wszyscy mieli ginąć przez lekkomyślność jednego człowieka, który, niestety, jest moim ojcem, a twoim mężem, mamo. Zresztą, jestem zdecydowana na wszystko, i jeśli nie za Stefana, pójdę za wyrobnicę, byle nie patrzeć na takie rzeczy, jak ostatnim razem, gdy ojciec pod wpływem alkoholu, na ciebie mamo, śmiał podnieść rękę.

KARPIŃSKA
To przeszło i ojciec upamiętaj się. Nie myśl o tem, drogie dziecko. Cicho, zdaje mi się, że ktoś po schodach idzie. (Słychać pukanie).

Scena IV.

Karpińska, Hela i Stefan Wieżawski. Stefan młody, 25-letni, wysoki, jasny blondyn, ubrany elegancko, włosy rozczesane na dwie strony.

STEFAN
Dzień dobry paniom!

KARPIŃSKA
Witamy pana.

STEFAN
Przedewszystkiem przepraszam panie, żem się spóźnił, ale miałem małe zajście, że tak powiem, nawet nieprzyjemne i to opóźniło moje tu przybycie. (Kładzie kapelusz na pianinie i wita się z paniami, całując je w rękę)

KARPIŃSKA
Doprawdy? pan miał zajście nieprzyjemne, czyżby jaki wypadek... ale proszę, niech pan siada.

STEFAN
Tak jest, łaskawe panie, zajście o tyle nieprzyjemne, że z kolegą moim, z którym się nie widziałem od matury, to jest lat temu osiem, a spotkałem się dzisiaj, ot właśnie przed godziną i musiałem się z nim rozejść w nieprzyjaźni.

HELA
Istotnie to dziwne; pan, taki grzeczny dla wszystkich i koleżeński, pan pogniewał się z kolegą, ot tak, na ulicy.

KARPIŃSKA
Naturalnie, nie pytamy, o co wam poszło... Ale, panie Stefanie, mąż mój zaraz nadejdzie, co tylko go nie widać, mają półroczne zestawienie bilansów i dlatego w biurze dłużej dziś został.

STEFAN
Nic słuszniejszego, mam czas i poczekam, będę tak długo czekał, aż się doczekam, bo tu przecie o moje szczęście chodzi...

KARPIŃSKA 
(patrzy na zegar)
Trzy na czwartą, męża co tylko nie widać.

STEFAN
Ale wracam do rzeczy. Oto idę ulicą, patrzę, naprzeciw mnie idzie jakiś młody człowiek znajomy, którego jednak fizyognomii nie mogę sobie przypomnieć. Lecz oto on staje naprzeciw mnie, nim się spostrzedz mogę chwyta mnie w objęcia i wrzeszczy. — Stefan, to ty! — To ja — odpowiadam, poznałem go już bowiem — to ty, Florek! Nawiasem muszę wytłumaczyć paniom, że Florek, obecnie właściciel fabryki, był w gimnazyum najlepszym moim przyjacielem. I między nami nawiązuje się następująca rozmowa:— Jakże się cieszę, że cię spotkałem — mówi on — teraz nie puszczę cię tak prędko! — Nie puścisz? dlaczego? — pytam. — No, bo pójdziemy do knajpy i strąbimy się jak szewcy. Hola! nie strąbimy się wcale, bo ja nie pójdę z tobą. — Nie pójdziesz?— Nie pójdę. — Po ośmiu latach niewidzenia się ze mną? — Nawet z tobą. — Nie pijesz wina?— Żadnych trunków nie używam. — Żartujesz! — Nie żartuję. — Kpisz ze mnie! — Nie kpię — i jak był Florek zawsze pasyonatem niepohamowanym, gdy zrozumiał, że nie żartuję, ale że za żadne skarby do knajpy z nim nie pójdę, powiedział mi parę słów grubiańskich, na które ja nie podawszy mu ręki, odszedłem od niego. I tak przedstawia się to niezwykłe wydarzenie, które opóźniło moje tu przybycie, a które poróżniło mnie z przyjacielem, niegdyś najbardziej mi drogim i cenionym. Lecz ja, moje panie, już takim zostanę, wolę stracić przyjaciela, niż odstąpić od zasad.

KARPIŃSKA
(wciąż spoglądając na zegar, odpowiada wymuszenie)
To pięknie. Stałość zasad jest wielką zaletą u mężczyzn.

STEFAN
Tak, ale tylko u mężczyzn. U kobiet nazywa się to uporem. Tak, łaskawe panie. Może się to wyda dziwnem paniom w dzisiejszych czasach, gdy wszystko, co na świecie żyje, idzie naprzód i postępem dyszy — nowe hasła przenikają wszędzie — to emancypacya. (Hela się ironicznie uśmiecha). Pani się śmieje, a jednak ja mam racyę. Koledzy zwią mnie dla moich przekonań, z któremi się nie kryję wcale: "filistrem", "zgniłym burżoazą", "maniakiem" i t. p., ale ja się śmieję z tego, bo mam pieniądze. Oni mają postęp na ustach, a w kieszeni pustki. A przytem wychowanie religijne ooo... to dużo znaczy... Moja mama wychowała mnie religijnie... (Hela uśmiecha się) dała mi na drogę życia wskazówki, jak mam żyć... powiedziała, umierając: "synu, żonę weź z domu, gdzie bogobojność panuje i cnoty domowe. Taki dom znalazłem tutaj, gdzie rodzina tak harmonijna, a pani, panno Helo, stałaś się panią mej duszy.
(Słychać pukanie)

KARPIŃSKA
Proszę... (do siebie i Heli) To nie ojciec...

Scena V.

Ciż sami i Narwińska. (Narwińska lat 50, sucha i zwiędła, typ klasztorno-cmentarnej bigotki i bajczarki)

KARPIŃSKA
(do Heli)
Boże drogi, ona tu poco? (głośno) A, powitać rzadkiego gościa, pani tak niełaskawa na nas... (witają się. )

NARWIŃSKA
Ach, może nie w porę, proszę mi wybaczyć, panie, widzę, mają gościa... (Ody ją Karpińska chce rozebrać z zarzutkt) Nie, nie, dziękuję, zostanę w zarzutce, ja tylko na chwileczkę...

KARPIŃSKA
Racz spocząć pani (przedstawia) pan Wieżawski, narzeczony mojej córki, pani Narwińska... (ukłony, powitania)

NARWIŃSKA
Ja tylko na chwileczkę, wpadłam jak po ogień, ale wpaść musiałam, bo mi tęskno było już bez widoku pani i mojej drogiej panny Heleny. Wracam właśnie z pogrzebu...

KARPIŃSKA
Tak, czyjże pogrzeb? (na stronie) obrzydła wiedźma...

NARWIŃSKA
Biedny Baniecki, ten, wie pani, kontrolor Baniecki, umarł w szpitalu dla obłąkanych, a dziś chowali go właśnie. Mąż mojej przyjaciółki z pensyi. Biedna kobieta, została z siedmiorgiem dzieci bez zaopatrzenia... nieboszczyk dobry był człowiek, ale słabej woli i słabej głowy, dni całe spędzał w knajpie, przyszło delirium, potem rozmiękczenie mózgu i zostawił wdowę z dziećmi.

KARPIŃSKA
(do Heli)
Okropność, co ta kobieta mówi... (do Narwińskiej) Ale kochana pani napije się z nami kawy (wstaje), proszę bardzo, zaraz przygotuję...

NARWIŃSKA
Tylko żadnych subjekcyi, żadnych subjekcyi, niech sobie droga pani nie robi kłopotu, ja tylko na chwileczkę, ak po ogień, zaraz uciekam... biedna ta Baniecka, mąż wszystko przepijał, zapił się i umarł. Bez subjekcyi...

KARPIŃSKA
Ale proszę bardzo, toż zwykle u nas o tej porze kawa (patrzy na zegar) pół do piątej — Boże, jak ten czas leci... (wychodzi do kuchni).

Scena VI.

Narwińska, Hela i Stefan.

NARWIŃSKA 
(do Heli)
Ach jaka twoja, panno Heleno, mamusia poczciwa — zaraz kawę... a ja tylko na chwileczkę...
(z drugiego pokoju słychać brzęk szkła rozbitego, płacz i wołanie: "Helu, Helu! bo się Władek bije!")

HELA
Przepraszam państwa na chwilę... ale muszę porządek zrobić z dziećmi...

STEFAN
O, panno Helu, jak pani do twarzy z tym macierzyńskim obowiązkiem!
(Hela wychodzi do drugiego pokoju. )

Scena VII.

Stefan i Narwińska.

NARWIŃSKA
Cieszę się mocno, że pana poznałam, bardzo mi przyjemnie... panie Wieżawski.

STEFAN
O, przyjemność po mojej stronie...

NARWIŃSKA
Muszę panu pogratulować narzeczonej, doprawdy, będziesz pan miał idealną żonę. Hela taka poczciwa...

STEFAN
Tak pani. Moja przyszła żona, panna Helena, jest bardzo poczciwa.

NARWIŃSKA
Zupełnie się wdała w matkę. Biedna, biedna kobieta...

STEFAN
Kto?

NARWIŃSKA
Ach, Boże drogi — pan to przecie dobrze wie, no, Karpińska, matka Heli, co ta kobieta z mężem ma do zniesienia. Biedna, biedna kobieta... Panie Wieżawski, mało znam pana, przebacz mojej szczerości, ale robisz czyn chrześcijański, biorąc Helę z tego domu.

STEFAN
Ależ łaskawa pani, tu zachodzi jakieś nieporozumienie. Mało się wprawdzie znamy, ale szczerość za szczerość. Ja dobrze wiem, że panna Hela nie ma żadnego majątku. Jest biedną zupełnie, ale że ona mi się podoba, że podoba mi się ten dom, pełen harmonii i szczęścia rodzinnego, że podoba mi się to ognisko domowe, ona, jej młodsze rodzeństwo, jej matka, ojciec...

NARWIŃSKA
Ojciec?... Przepraszam pana, panie Wieżawski, a pan dawno poznał państwa Karpińskich?

STEFAN
Niedawno, miesiąc jak poznałem państwa Karpińskich na wycieczce, a że panna podoba mi się, a mama nieboszczka zawsze mówiła, że wczesnego ożenienia a rannego wstawania nikt nie żałuje, żenię się z panną Helą.

NARWIŃSKA 
(na stronie)
To jakiś idyota! (głośno) I powtarzam, czynisz pan miłosierdzie temu domowi, jako prawdziwy chrześcijanin.

STEFAN
Przedewszystkiem czynię sobie dobrze. Absolutnie nie mogę panią łaskawą zrozumieć. Co właściwie pani ma na myśli?

NARWIŃSKA
Ależ, drogi panie, gdzież znowu! Stanowczo nic nie mam na myśli... (wzdycha) biedna kobieta...
(Wchodzi Karpińska, niosąc na tacy zastawę do kawy)

KARPIŃSKA
Helu! nakryj, moje dziecko, do kawy!

NARWIŃSKA
Ależ droga pani czyni sobie subjekcye, a ja tylko na chwileczkę, na sekundkę — wpadłam jak po ogień...

STEFAN
Ja, bo napiję się kawy... moja mama bardzo kawę lubiła, a ja też, cóż, człowiek nie pije żadnego alkoholu.

HELA
(wchodzi z serwetą)
A może zaczekamy na ojca?

STEFAN
Ależ naturalnie, zaczekamy.

NARWIŃSKA
Tak, tak, panie zaczekają, a ja tylko na chwileczkę, na sekundkę, jak po ogień... żegnam, żegnam drogie panie (do Karpińskiej), niech pani Bóg wielki doda wytrwałości... (do Stefana), bardzo, bardzo się cieszę z poznania pana i winszuję serdecznie wyboru.

KARPIŃSKA
A pani już ucieka... Kawy byśmy się razem napiły... (słychać tupot nóg po schodach i pomieszane głosy męskie)

HELA 
(do matki)
Mamo, to ojciec, zdaje się.

KARPIŃSKA
Lękam się, że tak (do Narwińskiej) żegnam, żegnam więc kochaną panią...

NARWIŃSKA
(do siebie)
Teraz chce się mnie pozbyć, o, nic z tego! (głośno) Ależ  zapomniałam, prawda, mogę jeszcze chwilkę pozostać u pani...

(Z za sceny słychać ochrypły śpiew dwóch głosów: "A kto nie wypije, tego we dwa klje".. )

HELA
(do siebie i matki)
Jezus Marya! to ojciec!...

NARWIŃSKA 
(na stronie do Stefana)
A co, nie mówiłam?!

STEFAN 
(zirytowany)
Ale czego właściwie u dyabła pani chce odemnie?
(Hela podchodzi do pianina i zaczyna grać bardzo hucznie jakąś aryę. )

Scena VIII.

Ciż sami, wchodzą: Karpiński, zataczając się, prowadzi pod ramię Grubego Pana.

KARPIŃSKI
Dzień dobry, a raczej dobry wieczór! Widzę tu liczne zebranie. Tem lepiej, przedstawiam państwu mego najdroższego przyjaciela Janka (do Grubego Pand) Janek, jakże ty się właściwie nazywasz?... A to (zatacza się) to jest moja żona — żoneczka — żonusia — bardzo dobra kobieta, tylko nie lubi, jak ja na tę marną szklankę piwa do Najerskiego idę...

(Karpińska stoi blada i nieporuszona jak posąg przy stole; Stefan oparty o stół, zdumiony, patrzy się na Karpińskich po kolei; Narwińska uśmiecha się złośliwie, patrząc na Stefana)

KARPIŃSKI
(po pijanemu przedstawia dalej)
A to jest moja córka, Hela... Hela! A czemu ty tak rozbijasz fortepian?... do tego fortepian wzięty na raty!... a to jest pani Narwińska, niezła wiedźma... tylko straszna bajczarka i wszystkich chciałaby grzebać. — Ten pan nazywa się Wieżawski, wiesz — Janku iesz chce się żenić z moją Helą... A żeńcie się dzieci... błogosławię, błogosławię! (zatacza się) bło — go — sła — wie!....

GRUBY PAN
I ja... błogosławię — błogosławię — bło-go-sła-wię!...

(Hela gra coraz szybciej, coraz silniej, coraz bezładniej, nareszcie w ataku nerwowym śmiejąc się i płacząc na przemian, spada z krzesła na ziemię)

Zasłona spada.

AKT III.

Scena przedstawia dużą sale jadalną w handlu Najerskiego. Jedne drzwi do sieni, drugie stanowią przejście do bufetu, w sklepie na przeciwległej ścianie wejście do oddzielnych gabinetów. Żyrandol gazowy wisi od sufitu zapalony jasno. W sali kilkanaście stolików marmurowych i krzesła, na tylnej ścianie podręczny kredens. Przez scenę prawie przez cały czas trwania tego aktu przechodzą chłopcy sklepowi z piwem i potrawami i parobcy Z gabinetów słychać głosy i śmiechy i stukanie kufli. Przy jednym stoliku siedzi trzech oficerów, przy drugim Barski i Wirski, przy trzecim siedzi Karpiński i Doktor. Na stole przy nich leży kapelusz z czarną krepą i dwie duże szklanki piwa do połowy wypite. Przy czwartym stoliku siedzi trzech "dekadentów".

Scena I.

OFICER I.
(przy swoim stoliku)
Prosit! (piją) Also ich schreibe an meine Louise — Dienstag drei Uhr nachmittag erwart' ich Sie bei mir.

OFICER II.
Ha, ha, ha! und ist sie gekommen?

OFICER I.
Natürlich — pünktlich.

OFICER III.
Der Gatte merkte gar nicht, dass Kamerad ihm Hörner aufsetzte.

OFICER II.
Prächtig! Famos! Piramidal!

OFICER III.
Na, lieber Kamerad, wenn dass dich nur nicht eine Kugel in die Seite, oder eine Säbelhieb kostet?!
(przy drugim stoliku)

BARSKI
(patrzy na zegarek)
Rozpacz, dopiero dziesiąta godzina...

WIRSKI
Dziesiąta? tak! — zatem czas na mnie! (dopija piwo) trzeba płacić — i uciekać.

BARSKI
A ja nie mogę. Szczęśliwy z pana człowiek, że możesz i masz gdzie uciekać; ja nie mogę!

WIRSKI
Jakto, gdzie - do domu, do mieszkania; przecież i pan musisz gdzieś mieszkać i nikt pana zmusić nie może, abyś dosiadywał tu do północy.

BARSKI
Kto mi każe?... mus, tajemny, wewnętrzny, nieubłagany mus, który każe mi tu dosiadywać do północy, o północy wlec się do innej knajpy i dopiero nad ranem wracać do domu, do mieszkania mego, które składa się z czterech ścian i pieca piątego. Co innego pan... na którego czeka młoda żona, dzieci, w całem znaczeniu tego słowa, dom — ale ja... knajpa dla mnie matką, żoną — dziećmi... (Do przechodzącego Karola) Panie Karolu, dwa duże piwa...

WIRSKI
Ale ja doprawdy nie mogę...

BARSKI
Ostatnie, zaręczam panu, ale zrobisz mi łaskę, jeśli je ze mną wypijesz. Sam zacząłeś, więc teraz musisz słuchać, bo czuję, że lżej mi na duszy będzie, gdy się wynurzę... gdy w słowa ujmę to, co mózg mi pali...

KAROL
(po chwili stawiając przed Barskim i Wirskim dwa piwa)
Służę bardzo... a przy tej sposobności pozwoli pan, że go jako stałego, od dwudziestu lat u nas gościa, pożegnam. Jutro wyjeżdżam na miesięczny urlop, wprawdzie miałem jechać już przed dwoma tygodniami, ale odwlokło się. Ale jutro na pewno jadę.

BARSKI
(podaje mu rękę)
O, to się panu należy, wyglądasz pan mizernie. Jedź pan i wracaj zdrów nazad do interesu.

KAROL
Dziękuję panu... (Do oficera, który od drugiego stolika kiwał ręką na niego) Sofort, sofort Herr Hauptmann! Trzy piweczka, w tej chwili! (odchodzi).

WIRSKI
Więc powiadasz pan, że jakiś mus pana tutaj zatrzymuje. Ale jaki?...

BARSKI
Mus ten nazywa się dwudziestoletnie przyzwyczajenie. A zresztą pocóż stąd wyjśćbym miał wcześniej, jak przed północą, a wcześniej niż nad ranem wrócić do mieszkania?! Och to mieszkanie, jakże ono mnie przeraża! Samotność, nuda, pustka, zimne ściany zda się patrzą na mnie, a ja na nie przerażony. Spać nie mogę w nocy, budzę się i lękam się — tak, lękam się tej strasznej samotności. Po dniu całym nieczynności z upragnieniem czekam wieczoru, gdy znajdę się tutaj w tej sali wśród świateł, dymu, brzęku szkła i rozmów ludzkich. A chociaż ci ludzie nic mnie nie obchodzą, chociaż przeważnie mówią niedorzecznie, pragnę się tu znajdować, bo nie jestem sam, słyszysz pan, sam nie jestem!

WIRSKI
Pan nie masz rodziny?

BARSKI
Nie mam.

WIRSKI
I nie zajmujesz żadnego urzędu, żadnego stanowiska?

BARSKI
Zajmowałem go, ale od trzech lat, odkąd odziedziczyłem niespodzianie spadek, porzuciłem urząd. Byłoby to nieszlachetnie zajmować miejsce ludziom naprawdę potrzebującym i mającym do tego lepsze odemnie kwalifikacye.

WIRSKI
Więc będąc człowiekiem zamożnym, dlaczego się pan nie ożenisz?

BARSKI  
( wypiwszy pół kufla jednym haustem )
Widzisz, mój młody przyjacielu, to także pewna z mojej  strony — nie chcę się chwalić — uczciwość. Nie ożeniłem się, mając lat 25, nie ożenię się dzisiaj, gdy mam lat 45, mózg wysuszony, serce wyschłe — mówię przenośnią — gdy jestem typowym knajpiarzem. Ale posłuchaj: Przed dwudziestu laty, będąc praktykantem w urzędzie, kochałem i chciałem się żenić. Lecz przyjaciele, znajomi i rodzina — wtedy jeszcze miałem rodzinę — wyperswadowali mi małżeństwo z biedną dziewczyną. Więc mimo, że kochałem ją, dałem się uwieść namowom i zerwałem z nią. Ach Boże, żenić się, mając 40 reńskich pensyi miesięcznie, co za nonsens! I nie ożeniłem się!

WIRSKI
A jednak ja ożeniłem się.

BARSKI
W takim razie nie powinieneś pan bywać tutaj. Ale słuchaj dalej. Więc nie ożeniłem się i zacząłem bywać tutaj. Przykrzyło mi się, a czas trzeba było gdzieś w jakiemś takiem bodaj towarzystwie przepędzić. Z początku rzadko, godzinkę, dwie najwięcej, wypiło się dwa albo trzy małe piwa po kolacyi w knajpie, bo jeszcze wtedy teatr i książka zajmowała mnie. Lecz wkrótce knajpa pochłonęła mnie, jak morze pochłania trupa, którego z kulą armatnią u nogi wrzucają z pokładu okrętu. Czułem się i czuję jeszcze nieszczęśliwy, gdy wracam nocą do mieszkania, gdzie nikt na mnie nie czeka. A jestem przez samotność moją tem nieszczęśliwszy, że natura stworzyła mnie na idealnego męża i ojca. Wieczny głód, ciągłą gorączkę, pożądanie miłości szlachetnej i czystej, mężowskiej i ojcowskiej, dawniej tłumiłem rozpustą — dziś topię je w piwie w ciemnej norze knajpianej. Jestem nieszczęśliwym, lecz nie mam woli nieszczęściu temu raz kres położyć. A to kosztuje tylko trochę ołowiu, lecz ja jestem tchórzem. Panna, którą kochałem, poszła za mąż. Poszła za urzędnika na prowincyi, lecz po latach przeniesiono go do naszego miasta. Znasz go pan, całe miasto zna go dobrze, jako nałogowego alkoholika. Patrz, siedzi przy drugim stoliku.

WIRSKI
Co, Karpiński?

BARSKI
Tak, on.

WIRSKI
Więc...

BARSKI
Więc w przystępie obecnie u mnie bardzo rzadkiej szczerości, opowiedziałem panu tę historyę moją, aby skłonić pana do zastanowienia. Panie Wirski, na Boga, tydzień dopiero, jak pana w tej knajpie poznałem, ale że mam dla pana szczere uczucie, błagam go, idź stąd i niech nigdy noga pańska tu nie postoi — bo nie ustrzeżesz się losu Karpińskiego! — Panie Wirski, nie chodź tu ani rano, ani w południe, ani wieczór, omijaj każdą knajpę z daleka, bo knajpa — polip — wciągnie cię i zadusi i wyssie. — Ja jestem nieszczęśliwy, ci wszyscy, co tu siedzą, są nieszczęśliwi, ale pana mi żal, pana mi żal, panie Wirski! Panie, mówię to pierwszy i ostatni raz w życiu — panie, tydzień, jak pana poznałem, ale postanowiłem pana ocalić. Panie! zapiszę panu majątek, jeżeli przestaniesz tu i wogóle do knajpy chodzić!... '

WIRSKI
Ależ panie, cóż znowu?... pan doprawdy musisz być bardzo, bardzo nieszczęśliwy. Panie, chodźmy już stąd, świeże powietrze orzeźwi nas, mam myśl dobrą: zamieszkasz pan u nas — moja żona... taka miła, dobra, ach, gdybyś pan znał moją żonę!...

BARSKI
Pańska żona taka miła, dobra — a pan tutaj?... {do przechodzącego Karola ) panie Karolu, płacić!

KAROL
Proszę bardzo...

BARSKI
Jak zwykle, płacę gulden ośmdziesiąt ( płaci ).

KAROL
Dziękuję, sługa pana dobrodzieja...

BARSKI
Chodźmy więc, odprowadzę pana do domu, a potem, jak zwykle, na pielgrzymkę od knajpy do knajpy. Lecz pan, panie Wirski, pamiętaj o moich słowach.
(wychodzą, żegnani ukłonami chłopaków i subjektów )

Scena II.

Ciż sami, bez Barskiego i Wirskiego.
(Przy pierwszym stoliku )

OFICER I.
Also, Prosit! ( trącają się kuflami i piją ). Commandiere also: Compagnie halt! und sie stand wie eine Mauer; commandiere weiter: Marsch! marsch! und sie rennen. Mit einem Wort, es klappte alles so, dass mir der Divisionar herzlichst gratulierte.

OFICER II.
Na, dann gratuliere auch ich; Kamerad werden jetzt avansieren wie ein Blitz.

OFICER III.
Also! auf das Avancement — drei Seidel Pilsner! Hoch!
(trącają się i piją, poczem chłopiec stawia przed nimi nowe szklanki )

( Przy stoliku czwartym )

DEKADENT I.
... Za pozwoleniem, oponuję — oponuję — wy mi wy jeżdżacie ze Słowackim. He, he, he!... pluję na jego poezye! Wogóle niema poetów w Polsce.

DEKADENT II.
A Polska wogóle jest? ( pije z flaszki )

DEKADENT I.
Nie przerywaj, niedowarzony mózgu! — Co mi tam Słowacki — Baudelaire, to mi poeta!

DEKADENT III.
Nie sprzeczajcie się o poetów teraz, gdy koniaczku jeszcze pół flaszki stoi na stole. Więc za wzorem Zagłoby u Sienkiewicza... {nalewa kieliszki )

DEKADENT I.
To się wybrał z Sienkiewiczem! Pluję na Sienkiewicza, he, he, he! znany filister, lizołapa pański, bez języka, bez stylu, bez wyobraźni, tuzinkowy przereklamowany pisarzyna, jakich we Francyi na setki. Dumasowi ukradł pomysły, Szekspirowi postacie, vide Falstaf-Zagłoba — he, he, he! pluję na Sienkiewicza, znacie Kiplinga? — to mi pisarz! — Wogóle niema powieści w Polsce...

DEKADENT II.
A Polska wogóle jest? ( pije z flaszki )

DEKADENT I.
Nie przerywaj, obłąkany ślimaku!

DEKADENT III. 
{do Karola )
Panie ładny, daj nam pan trzy czarne kawy i jeszcze butelkę koniaku... Koniak, to mi dopiero literatura!...

DEKADENT I.
(pijąc koniak)
Wogóle powieści polskiej niema, dramatu niema — poezyi niema! Kto? Wyspiański?... Przybyszewski?... Pluję na nich!... (pije) i na siebie pluję...

DEKADENT II.
Słuchajcie! przyszedł mi wiersz do głowy (deklamuje)

W zielonych falach wiecznych oddali,
Kędy płonące drgają krwawe brwi,
Cichy się wieczór porankowi żali,
Powierzchnia morza mieni się i lśni...

DEKADENT I.
He, he, he! Pluję na ciebie i na twoje wiersze... Niema nic w Polsce godnego, jedna propinacya coś warta i koniak... ten co pijemy, ale on jest i tak z Francyi... (piją)

LEOŚ 
(do Franciszka na stronie)
Panie, kotlet "po tyrolsku", com go niósł na stolik numer 5, spadł mi na podworcu do błota.

FRANCISZEK (półgłosem)
Ośle, drabie, nie wiesz, co zrobić?!... Kotlet podnieś, niech ci go w kuchni obleją świeżym sosem i nieś gościowi. Ziemniaki przewróć na drugą stronę i uklep widelcem.

LEOŚ
Dobrze, proszę pana.

JEDEN Z GOŚCI
( 2 gabinetu uchylając drzwi na salę )
Cóżto, nie mogę się doprosić, dzwonię i dzwonię i nikt się nie zjawia! — Do dyabła z taką "szybką" usługą!

FRANCISZEK
Służę bardzo... już idę!

GOŚĆ Z GABINETU
Pięć butelek porteru, tylko piorunem!

KURSOR "TOW. SZKOŁY LUD. "
(przechodząc przez salę)
"Grosz na szkołę ludową!" {zbliża się do stolika Oficerów ) "Bitte sehr einen Heller für die Volksschule!" ( Oficerowie rzucają po groszu. Kursor zwraca się do stołu, gdzie siedzi kilku panów ) " Grosz na szkołę ludową na kresach!"

JEDEN Z SIEDZĄCYCH
( przy tym stoliku )
Nie dam nic, dosyć byłoby tej wstrętnej żebraniny!

KURSOR
Przepraszam... myślałem, że pan dobrodziej jest Polak! {oddala się, dzwoniąc puszką. )

ZIARNAK
(staje w drzwiach jednego z gabinetów )
Panie Franciszku! panie Karolu!... holla!... szampanową kolejkę, butelek sześć, ale z lodu! ( znika w gabinecie, skąd ciągle słychać śmiechy i brzęk szkła ).

OFICER I.
No, die saufen dort — die Kerle!

OFICER II.
Ja, ja — famos!

OFICFR III.
Polnische Wirtschaft!

OFICER I.
Alles wird zerschlagen — aber wer hat Geld, kann auch zahlen!

( Przy trzecim stoliku )

DOKTOR
Tak jest, mój przyjacielu, użyłem wszystkich środków, którymi tylko sztuka lekarska rozporządza, ale nic już jej ocalić nie mogło...

KARPIŃSKI
(z przesadną czułością )
I umarła moja dzieweczka, umarło najdroższe z moich dzieci, a robak sumienia gryzie mnie i mówi, że ja jestem przyczyną zgonu mej córki...

DOKTOR
Ale nie przesadzaj pan, córka pańska umarła na zapalenie mózgu, które się rozwijało z zadziwiającą szybkością i siłą i spowodowało katastrofę.

KARPIŃSKI
Nie, nie, doktorze, to ja, to ja winien. Ale napijmy się! (trąca kufel o kufel i pije )

DOKTOR
Widzisz pan, to było nieszczęście, stało się nieszczęście, ale należy ono już do przeszłości i nic go cofnąć już nie zdoła. — Panie oficyale, pan musisz myśleć, aby nowemu, grożącemu ci nieszczęściu przeszkodzić. — Panie, pańska żona zaczyna mi się niepodobać, pan powinien używać wszelkich środków, aby ją rozerwać. Ta ciągła melancholia, ta ciągła rozpacz...

KARPIŃSKI
Cóż ja poradzę, doktorze drogi... ot, napijmy się lepiej, widzisz, ja jestem taki nieszczęśliwy, taki biedny... ( pije )

DOKTOR
W każdym razie, jako przyjaciel, jako lekarz, mam obowiązek ostrzedz pana (wypija swoje piwo.) — No, bywaj pan zdrów, bądź pan lepszej myśli a żony nie opuszczaj i nie zostawiaj ją samą. ( do Karola ) Panie Karolu, ja płacę!

KAROL
Proszę, słucham, panie konsyliarzu.

DOKTOR
Cztery bombki i cztery wódeczki...

KAROL
Sześćdziesiąt... sto...

DOKTOR
Kanapka, kotlet i Salzstangel.

KAROL
Reński pięćdziesiąt siedm, czyli trzy korony, czternaście halerzy.

DOKTOR
(płacąc)
Ale cóżto pan tak zmieniony dzisiaj, panie Karolu?

KAROL
Ledwie stoję na nogach, panie konsyliarzu, głowa mi się zawraca, w oczach mi chwilami ciemno, ale wytrwać muszę, jutro i tak wyjeżdżam na urlop, na wieś. — Trudno, panie konsyliarzu, dziewiętnaście lat człowiek harował, to i zdrowie podterał, ale to przejdzie, na wsi przyjdę zaraz do siebie, ( z trwogą w glosie ) prawda, panie konsyliarzu?

DOKTOR
A naturalnie, naturalnie! ( podaje mu rękę ) No, bywaj pan zdrów i wracaj zdrów! [Karol oddala się z pieniądzmi ).

DOKTOR  
(do Karpińskiego, żegnając się z nim) No, prędzej ja zostanę cesarzem chińskim, niż on wróci do handlu. A zatem, panie Stanisławie, pamiętajcie na moje słowa a teraz żegnajcie. Czołem! (wychodzi ).

KARPIŃSKI
Czołem wam! ( do przechodzącego Franciszka ) Panie, koniaczek duży dla mnie!

Scena III.

Ciż sami i wchodzi komisarz policyi w mundurze i dwaj agenci.

FRANCISZEK
Sługa pana nadkomisarza... — Czy może bombeczkę pilznera?... Culmbacher też świeżo nabity i coś gorącego z kuchni?

KOMISARZ
(do agentów)
Stańcie panowie w drzwiach i uważajcie, aby się nie wymknął! ( do Franciszka ) Czy jest tu pan Ziarnak?

FRANCISZEK
Jest w gabinecie, tym, na lewo.

KOMISARZ 
(przystępuje do gabinetu i puka)
Proszę otworzyć!

ZIARNAK 
(otwiera i staje w drzwiach)
No, niesiesz tam tego szampitra? (spostrzega komisarza i cofa się, lecz po chwili wyciąga do niego rękę) A, to ty, stary... serwus! chodźcie, napijemy się tu butelczynę, a potem pójdziemy do Orpheum. Jest tam na nowo Rózia.

KOMISARZ 
(nie podając mu ręki)
Przepraszam pana, ja tu w charakterze urzędowym! (głośno i dobitnie) Panie kasyerze Eustachy Ziarnak, aresztuję pana!
(powstaje zamieszanie, goście z sali zaczynają się skupiać przy komisarzu i Ziarnaku. )

OFICER I. 
Hörst Kamerad, dass ist a' Krawall!

OFICER II.
Ha, ha, ha! kollosal! piramidal!

AGENT I.
(bierze za ramię wchodzącego parobka z półmiskiem)
Proszę się "rozejść"!

AGENT II. 
(wypycha parobka za drzwi)
W imieniu prawa — proszę nie robić zbiegowiska!

ZIARNAK
A więc to tak! Ha, trudno, trzeba być filozofem {do pozostałych w gabinecie) Adieu, starzy przyjaciele, nie prędko się zobaczymy, człek wyjedzie na świeże powietrze... Ano, to się trafia najporządniejszym ludziom! O głupie czterdzieści tysięcy... {wdziewa zarzutkę i kapelusz) Służę wam, panie komisarzu. Wiśnicz jest także ładne miasteczko...
(Wychodzi komisarz, dwaj agenci, Ziarnak i bardzo wiele osób od stolików i z gabinetów)

Scena IV.

Przy stolikach tylko oficerowie, kilku panów i przy osobnym stoliku Karpiński — potem Karpińska,

KARPIŃSKI
(nalewając sobie z butelki do kieliszka koniak)
I ten, i ten też; więc jego rozrzutność, to kradzione pieniądze... {pije, chwilami mówi) Biedna Hela... psia krew z takiem życiem! {spostrzega w drzwiach stojącą żonę) Jezus, Marya! Zosiu — ty tutaj, o tej porze!?...

KARPIŃSKA
(zbliża się do stolika)
Tak, o tej porze, o tej ostatniej porze w życiu... Stanisławie, przyszłam cię pożegnać...

KARPIŃSKI
Zosiu, co tobie? — tyś chora! Zosiu, usiądź, usiądź tu, moja droga. Żebyś ty wiedziała, co się ze mną dzieje, żebyś ty wiedziała, jaki ja nieszczęśliwy...

KARPIŃSKA
A ja? Czy ty przez ostatnie kilkanaście lat spytałeś mnie, czy ja jestem szczęśliwą?... Ale co tam o tem mówić, nie przyszłam ci tu robić wymówek, nie robiłam ci ich wszak w domu nigdy. Słuchaj, Stachu, przyszłam ci powiedzieć, że Anielcia leży w gorączce...

KARPIŃSKI 
(zakrywa twarz rękami)
Boże, Boże! jaki ja nieszczęśliwy!

KARPIŃSKA
Przyszłam ci dalej powiedzieć, czego ty, siedząc tu prawie dzień cały, nie wiesz, że Janek dzisiaj...

KARPIŃSKI
Co, Janek dzisiaj?...

KARPIŃSKA
Został za włóczęgostwo aresztowany przez policyę...

KARPIŃSKI
Boże, Boże! jaki ja nieszczęśliwy!

KARPIŃSKA
Stanisławie, nie graj komedyi! — tyś pijany, a nie nieszczęśliwy. — Wkońcu przyszłam ci jeszcze powiedzieć...

KARPIŃSKI
Kobieto, nie mów już nic — znowu mnie przerazisz... (po chwili z jakąś pijacką rezygnacyą i determinacyą) Zofio moja droga, Zosieczko, gdybyś mi chciała wierzyć! — Zosiu, przysięgam ci, mam już dosyć tego życia, śmierć córki przemieniła mnie — Zosiu, gdybyś mi chciała przebaczyć!... Zosiu, ja wrócę do domu, ja będę innym, przestanę pić, nie spojrzę na knajpę, nie przyjdę tu już nigdy!...

KARPIŃSKA
(surowo)
Cicho bądź, Stanisławie, to wszystko mogłoby być, gdyby żyła Hela... — Cicho bądź i słuchaj! (wyjmuje z kieszeni klucz i podaje mu) to klucz od mieszkania naszego, dawniej — teraz już tylko twojego. Długo walczyłam z tą myślą, śmierć Heli rozstrzygnęła, {czulej) Stanisławie! jeśli możesz, jeśli potrafisz, próbuj żyć inaczej... no, podaj mi rękę, żyliśmy wszak razem przeszło lat dwadzieścia... (po chwili wskazuje na kieliszek pełny, stojący przed mężem) Stanisławie, to wódka? — no, powiedz, napiję się raz pierwszy i ostatni w życiu!...

KARPIŃSKI
Zosiu, co ty mówisz?... Chociaż dobrze, to koniak, to cię pokrzepi, wypij — pójdziemy razem do domu...

KARPIŃSKA
{wypija jednym haustem kieliszek koniaku — po chwili odetchnąwszy głęboko, mówi)
Więc to koniak, więc to — to trzymało cię dniami całymi za domem — więc to koniak! wcale — wcale niedobry! {po chwili) a jak on grzeje dziwnie wewnątrz, rozpala, wiesz co, Stachu, jakoś mi raźniej i weselej — i dziwna rzecz: bojaźń ustępuje, odwagę już mam — tak, mam odwagę — mam odwagę — mam! mam! ha! ha! ha! mam odwagę! (westchnąwszy) o dzieci moje!...

KARPIŃSKI
Zosiu, co tobie! ty drżysz cała, oczy ci się świecą, tyś chora... chodźmy do domu... dzieci cię czekają!...

KARPIŃSKA
Cicho bądź, Stanisławie... cyt, czy słyszysz, słyszysz, słyszysz?... (z miną zasłuchaną) jedzie już...

KARPIŃSKI
Co mam słyszeć? co jedzie? kto? Zosiu!...

KARPIŃSKA
Dzwonek przybliża się już. Czerwona latarnia na przedzie...

KARPIŃSKI
Ty majaczysz, Zosiu, tyś chora...

KARPIŃSKA
Cicho, Stanisławie... Więc to, to koniak... siedź tu, słuchaj, a za nasze dwadzieścia lat... masz... (całuje go w czoło i prędko wychodzi przez sklep).

Scena V.

Ciż sami bez Karpińskiej.

KARPIŃSKI
Co to jest, co to ma znaczyć?... Zosiu, stój, gdzie idziesz? ja z tobą... Zosiu! (opada bezsilny na krzesło).

OFICER I 
(do drugiego)
Hörst du, Kamerad — das ist... eine Lebenstragödie

OFICER II.
Möglich, möglich, Kamerad (cisza).

KARPIŃSKI 
(oparty o stolik, trzęsąc sie, nadsłuchuje)
Jezus, Marya! dlaczego ten tramwaj tak dzwoni?... tak dzwoni, tak strasznie dzwoni... Jezus Marya! co to znaczy? (Słychać z ulicy gwałtowne dzwonienie tramwaju elektrycznego i przeraźliwy krzyki) Boże, to Zosia! Zosia zabita!

FRANCISZEK
(wpada do sali)
Co za straszne nieszczęście! Jakaś pani rzuciła się pod tramwaj i została przez koła rozszarpaną. Zbiegowisko ogromne! Wezwę telefonem Towarzystwo Ratunkowe!

KARPIŃSKI 
(z krzykiem)
To Zosia! to moja żona! (wybiega)
(Od stolików i z gabinetów rozlegają sie głosy: "płacić/" Franciszek i Karol biorą pieniądze, po chwili sala zupełnie pustoszeje)
(Jakiś czas scena pusta)

Scena VI.

Karol, Franciszek, Leoś, Antoś.

KAROL
Poszli już wszyscy, chwała Bogu! nóg już nie czuję. (do praktykantów) Gaście chłopcy światła, zostawcie tylko jeden płomień, gdyż ja tu z Antosiem mamy jeszcze na jutro pewne rzeczy przygotować.

PAROBEK
{przechodzi przez salę z wiaderkiem wody do mycia) Taki-ci rejwach na ulicy! — Już ją wzięli medyki do budy, a mąż to-ci tak leciał za budą i krzyczał: "Zo-siu! Zo-siu!... " {wchodzi do sklepu).

FRANCISZEK
Leoś, zamykaj okiennice! (Leoś wychodzi) A z panem, panie Karolu, nie żegnam się, bo jutro pewnie przed pańskim odjazdem zobaczymy się. Dobranoc panu!

KAROL
Dobranoc.

ANTOŚ
(do Franciszka)
Dobranoc, panie Franciszku!

Scena VII.

Karol, Antoś.
W sali prawie ciemno; z ulicy słychać hurkot zesuwanych żaluzyi u okien i drzwi głównych.

KAROL
(bezwładnie opada na krzesło)
Antoś, która godzina na ściennym zegarze? — zobacz-no moje dziecko, bo ja już i sił nie mam (patrzy na swój kieszonkowy zegarek) Stanął na trzech na jedenastą...

ANTOŚ
{podchodzi do zegaru szafkowego, wiszącego na ścianie, patrzy i mówi)
Kiedy stanął, proszę. pana...

KAROL
Stanął?! Na której godzinie?

ANTOŚ
Trzy na jedenastą...

KAROL 
(wzdryga się)
Brr... jak mi zimno... stanął zegar — czy i życie moje?

ANTOŚ
Pan niezdrów, niech się pan położy, bo jutro czeka pana podróż koleją, a to męczy...

KAROL
Jak mi gorąco chwilami, w gardle coś pali mnie i czuję coś ciepłego a słodkiego w ustach {pluje na bok) o Boże!

ANTOŚ
Co panu?

KAROL
Chłopcze, przynieś mi z bufetu wody sodowej szklankę...

ANTOŚ
Zaraz, panie... (wybiega do sklepu)

KAROL
(do siebie)
Więc już... krew już... czyby to był koniec? (kaszle i pluje)

ANTOŚ 
(z wodą)
Jest, panie, z lodu syfon wziąłem —

KAROL
(pije małymi łykami)
Trochę mi lepiej... Antosiu, chłopcze drogi, uciekaj stąd!

ANTOŚ
Skąd?... Odzie?... Co pan mówi?... nie rozumię pana! Ja się pana boję, pan taki zmieniony... oczy się tak panu świecą... takie gorąco bije od pana — czego się pan tak krztusi?... panie, ja pobiegnę po pana Franciszka...

KAROL
Zostań przy mnie, mój drogi, nie opuszczaj mię, ja nie chcę być sam — ja nie chcę... umierać sam, samotny, w tej ciemnicy — w tej knajpie — Antosiu, ratuj mnie...

ANTOŚ
O Boże! cóż ja panu pomogę?!... {pokazuje na podłogę) Co to jest?... Rany boskie! — to krew!

KAROL
Tak, to krew... to moja krew... {po chwili wypija duszkiem szklankę wody sodowej, przyniesioną przez Antosia) Ponieważ chwilowo lepiej mi, więc słuchaj!... {bierze Antosia za rękę)

ANTOŚ
Jaka wilgotna a jaka gorąca pańska dłoń!...

KAROL
To nic, to nic, słuchaj. Ty stąd uciekaj, ciebie szkoda, ja taki sam byłem przed laty dziewiętnastu, jak ty, rumiany i zdrowy, a dziś — jak widzisz (ciszej) umieram. Ty stąd uciekaj, na wieś idź, ucz się dalej, a jeśli nie, parobkiem bądź, kamienie na drodze łam, a stąd uciekaj, bo tu otchłań — grób...

ANTOŚ 
(przestraszony słowami Karola)
Tak, tak, ja pójdę stąd.

KAROL
Niedola, nędza, rozpacz, rozpusta, zbrodnia, tu źródło mają i zmarnowane życia i moje zmarnowane życie. (płacze) Antosiu... co to szumi?... to las, to las szumi...

ANTOŚ
Panie, to płomień gazu z palnika tak syczy.

KAROL
Brr... w oczach mi się mieni — tak mi niedobrze... tak mi słabo... zdawało mi się, że to drzewa szumią...
(Antoś niechcący trąca szklankę, która wydaje cichy dźwięk)

KAROL 
(w gorączce)
Cyt, słyszę... kosy dźwięczą na pastwisku...

ANTOŚ 
(ocierając łzy rękawem)
Co pan mówi!?... to szklanka tak dźwiękła...

KAROL
A mnie się w oczach łan żółty słał... i kos stalowych słyszałem dźwięk... {nagle wstaje z krzesła i otrząsa się z niemocy) Chłopcze, uciekaj stąd... uciekaj... o Boże, jak mi niedobrze!...

(Krztusząc się, chwyta się za piersi i upada na ziemię. W tej chwili słychać uderzenie godziny na ratuszu i trąbkę strażnika na wieży)

ANTOŚ
(nachyla się nad leżącym)
Jezus Marya! co tu krwi!.. — pełna podłoga krwi.. (chwyta się za głowę) Ratunku! ratunku!...

Zasłona spada.

EPILOG.

Scena przedstawia izbę kawiarniano-szynkową "Pod Rakiem". Kilka stolików, nakrytych brudnemi, różnokolorowemi serwetami. Stołki i ławki proste, w tyle izby szynkwas. Kawiarnia oświecona jedną wiszącą lampą. W kącie siedzi jakaś dziewczyna-muzykantka i z cicha gra na harfie. Przy jednym ze stolików kilku młodych ludzi gra w karty, przy drugim w domino, przy innym znów siedzą dwie dziewczyny w kapeluszach i dwóch młodych wyrobników. Za szynkwasem gospodyni i dwie służące, myjące szklanki w cebrzyku.

Scena I.

Gospodyni, Harfiarka, " Goście".

WYROBNIK
(od jednego ze stolików)
Pepiczko, zagraj te sem co jeszcze!

HARFIARKA
Nie przedrzeźniałbyś pan Czeszki — zresztą ja taka Czeszka, jak pan Turek.

WYROBNIK
No, no, tylko gębę na kłódkę — od Turków mi nie urągać, bo biję. Ja jestem spokojny, wszystko zniosę, ale Turkiem, sufraganem i akczyznikiem, nie dam się przezywać. Zaraz biję, a ciężką mam łapę.

DRUGI WYROBNIK
{mityguje go)
Daj pokój, Kantek, głupia dziewucha, taj tyle, chcesz, aby grała, to rzuć jej do harfy parę centów.
{Przy drugim stoliku)

MŁODY CZŁOWIEK 
(do dziewcząt, siedzących z nim)
Cóż się panny napiją? — Panna Stasia, może czarną z arakiem, a panna Mancia herbatkę z rumem?

PANNA MANCIA
Dobrze, niech będzie herbata z rumem, ale, panie Józefie, to już ostatnia szklanka...

PANNA STASIA
Tak, tak, Mańka, już czas do domu, poco "szpyrę" płacić!...

MŁODY CZŁOWIEK
Ha, ha! nic z tego! słyszycie?... dziesiąta... (słychać z ulicy bijącą godzinę dziesiątą, a potem gwizdanie stróża nocnego)

PANNA MANCIA
O raju!... Ale nas odprowadzicie! — Jakże my same pójdziemy przez męskiej opieki?...

MŁODY CZŁOWIEK II.
Głupi-byś był, brachu! Nic im się nie stanie, jak same pójdą. A choć ich patrol spotka, lub garść łazików, tożto jedna graba. — A może jaki zarobek się trafi?!... panna mancia (obrażona) A to ci pan Julian grzeczny kawaler, galantny facet!...

MŁODY CZŁOWIEK I.
Pani gospodyni, trzy kawy czarne z arakiem i jedną herbatę z rumem!

HARFIARKA
(gra jakąś melodyę, którą kończy, śpiewając następującą zwrotkę)
Stara baba, jak cholera,
Jeszcze szuka kawalera,
Lecz jej każdy w koło prawi,
Że tem duszy swej nie zbawi.
Ona mówi: to nic, to nic, to nic ne dela,
Choć się zepsowalo, naprawić se da!
Hop!
(Przy trzecim stoliku, gdzie siedzi kilku podejrzanych indywiduów)

I.
Takci podchodzę do niego i mówię: — Panie ładny, dajże pan "ognia"!. — Proszę mię nie napastować — odpowiada. — Co to napastować, to nie jest żadne napastowanie, tylko kiedy mówię: "ognia", to daj go panie starszy i kwita. Takci on: — Bo zawołam policyi. Co, policyi?... Na nas, robotników, policyi? - i bęc go w łeb. Takci on zaczął wymyślać nas od drabów i gałganów, a wtedy Staszek mu poprawił, Felek go pod ziobro pomacał, Ferdek go kopnął, a ja mu dałem między oczy... Zaczął wołać: "patrol! patrol!... "

II.
Ha, ha! frajer, on ci w patrol wierzył...

I.
Jak się już przewrócił i łbem wyrżnął o rynsztok, tak ci Felek wyjął mu z kieszeni sikorę i hopy.

III.
E, musieliście wy mu dobrze dołożyć, kiedy stary kłapnął na drugi dzień w szpitalu.

I.
A gazyty to ci pisały, że wszystkiemu winni są polikiery, stosonki są okropne i chyba trzeba rewolwery nosić, kiedy już kupców i obywateli zabijają. Tu ci nie było żadnego zabójstwa, tylko stary dostał parę razy pod bok i po łebecie.

II.
No, jak już ty, brachu i Felek, komu dacie w bok, to mu wiele nie potrzeba, żeby do Abrahama poszedł na piwo (woła) Pani gospodyni, pani ładna! trzy herbatki z rumciem i trzy porcye flaczków!

III. Tylko świeżych, a nie ze starego policyanta...

GOSPODYNI
Niema już flaczków.

II. To kiszkę lakierowaną z kapustą.

Scena II.

Ci sami. Wchodzi Karpiński. Jest blady i znędzniały, duża, nie przystrzyżona siwa broda, włosy z pod zmiętego kapelusza widać rozczochrane. Ubrany biednie w stary, wytarty anglez i postrzępione spodnie. W ręku trzyma plik gazet. W ustach krótka fajeczka.

KARPIŃSKI
Do dyabła z takim czasem. Zimno bierze morowe. (podchodzi do szynkwasu) Mała anyżówka a potem herbata z rumem.

GOSPODYNI
A pieniądze są?... Bo znowu będzie tak, jak tamtym razem, co pan nie zapłacił!

KARPIŃSKI
Są, są dziś pieniądze. Sprzedałem trochę więcej gazet, teraz wybory, wojna w Afryce, tak ten i ów kupi gazetkę.
panna mancia (przy stoliku do swego towarzysza) Panie Józefie, co to za jeden?

PAN JÓZEF
Stary dziad... Przed pięciu laty był jeszcze urzędnikiem, lecz za pijaństwo wypędzili go, teraz sprzedaje gazety po handlach i knajpach, a co zarobi, to przepije.

PANNA STASIA
Syna jego znam... Janek, walny chłopak, robił tamtego roku w fabryce, lecz teraz chodzi bez zajęcia i pije. Wiesz, żyje z Florką, tą rudą.

PAN JÓZEF
Zaraz zobaczycie tu panny komedye.

PANNA MANCIA
Co za komedye?

PAN JÓZEF
Zaraz zacznie bić jedenasta. Codzień o godzinie jedenastej przychodzi na niego ten szał. Tak jest od pięciu lat, podobno od śmierci żony.

KARPIŃSKI 
(pijąc herbatę przy stoliku)
Zimno straszne... brr... trochem się rozgrzał herbatką z rumem... Dziwna rzecz, jaką ja teraz, moi państwo, mam słabą głowę. Jedna wódka i herbatka z rumem i już mnie zwala z nóg. Mój Boże, nie takto dawniej bywało; u Najerskiego piło się nieraz dwie, trzy bombeczki, wina masę, piwa, wódki, koniaku...

GOSPODYNI
Ho, ho! będzie teraz wspominał tatka młode latka. -Co było a nie jest, nie pisze się w rejestr. Ot, lepiej niech pan Karpiński powie nam, co słychać w świecie i w mieście. Pan gazetnik, to pan wie.

KARPIŃSKI
Ano Dewet znowu uciekł z matni.

(Od jednego stolika przybliża się ku Karpińskiemu jeden z siedzących tam indywiduów)

I. INDYWIDUUM
Panie, co tam gazety piszą, czy już złapali tych andrusów, co to w tamtym tygodniu utłukli kupca Ciepłego na ulicy?

KARPIŃSKI
A kawaler taki ciekawy?... Nie, jeszcze nie złapali, ale mówił mi mój przyjaciel, nadinspektor policyi, że już są na tropie...

II. INDYWIDUUM
He, he! figę są na tropie! (płaci przy szynkwasie z towarzyszami wynosi się chyłkiem).

Scena III.

Ciż sami i wchodzi Janek pod rękę z dziewczyną, ubraną jaskrawo.

JANEK 
(do ojca)
Serwus, stary!... No, jak tam idą interesa?... Gazetki ludzie kupują, nie tak jak ja, nigdzie roboty nie mogę znaleźć...

KARPIŃSKI
Bo jej nie szukasz, wolisz włóczyć się; jeśli chcesz, zarekomenduję cię do którego z moich przyjaciół.

JANEK
Czy także do roznoszenia gazet?... Dziękuję Vatrowi, mam ja coś lepszego napiętego...

KARPIŃSKI
Jak nie chcesz, to nie, wyrodku jakiś! Gdyby to matka widziała, jak się włóczysz...

JANEK
(przyskakuje do niego)
Milcz ojciec!... Raz zakazałem ci przy mnie wymawiać imienia matki, którą zamordowałeś... milcz!

KARPIŃSKI
No, dobrze już, bądź cicho!...
(wypija resztę herbaty ze szklanki, opiera się na stole i po chwili zasypia)

JANEK
(do dziewczyny, z którą przyszedł)
Siadaj tu, Florka! — Cóż się napijemy... kawa czarna z rumem, czy herbata z arakiem?

FLORKA
Co każesz — chociaż wiesz co, kawa będzie lepsza...

JANEK
Pani gospodyni! dwie duże czarne kawy z arakiem!
{siadają przy pustym stoliku) {Przy stoliku, gdzie grają w karty)

I. GRAJĄCY 
(rozdaje karty)
Wizo pięć hopów...

II. GRAJĄCY
Idę ( rzuca karty na stół) pas blind!

III GRAJĄCY
Besser dziesięć hopów!

I GRAJĄCY
Idę i gram jeszcze dwadzieścia...

II. GRAJĄCY
Grać! Co kto ma? Ja mam "oko"!

III. GRAJĄCY
Ja trzy dziewiątki...  
(gdy dwaj tamci milczą, zgarnia kupkę pieniędzy przed siebie).

I. Z GRAJĄCYCH W KARTY  
(pokazując na Janka)
Ho, ho! Januszek musiał gdzieś zrobić jakąś operacye, kiedy się na fundę szarpie...

II. Z GRAJĄCYCH
A ino, zahaczył gdzieś na ulicy biniosa i podzielił się z nim jego hopami.

III. Z GRAJĄCYCH
E, coby się ta zaraz miał dzielić... wziął wszystko...

FLORKA  
(do Janka)
Urągają ci te draby...

JANEK
Ja im pourągam! ( głośno do karciarzy) A wam wara wtrącać się do mnie! Cóż wy macie siedzieć w mojej kieszeni?... Skąd wziąłem pieniądze, to wziąłem, alem ich oszukańczo w karty nie wygrał, jak wy ogrywacie frajerów!

I. KARCIARZ 
(rzuca karty na stół i podbiega do Janka)
Co? ty nas robisz oszustami, szulerami, ty?!...

JANEK
Ja, Jan Karpiński, mówię ci, żeś oszust i karciarz — myślisz, że się ciebie boję?

I. KARCIARZ
Owa! Jan Karpiński!... Jaki ci mi szlachcic!

JANEK
Tak jest, że szlachcic i herbu Łodzia...

I. KARCIARZ
(śmieje mu się w nos)
Ładny z ciebie szlachcic... twój ojciec żebrak, a matka...

JANEK
(chwyta go pod gardło)
Milcz, psie!...

GŁOSY MĘŻCZYZN I DZIEWCZĄT, GOSPODYNI I SŁUŻBY
Co to, bójka!?... Panie Józefie, oni się będą bić!... Po policyanta!... Rany boskie! noże wyjmują!...

I. KARCIARZ 
Puścisz!

JANEK
Wpierw ci łeb rozbiję!... (w tej chwili ugodzony zostaje nożem w bok) O Jezu, zabił mnie... {pada)

GŁOSY PRZERAŻENIA W IZBIE
Zabił go... morderca! policya!... ratunku!...

GOSPODYNI 
(trzęsie starego Karpitiskiego)
Stary, wstań! nie spij! syna ci zaźgali!...

JANEK
(brocząc w krwi)
Zabił mię, zabił — to dobrze... takie życie, takie podłe, takie straszne, nędzne wiodłem życie... Pójdę za nią — za nią... {ciszej) pójdę za matką...

KARPIŃSKI
(budzi się, ale jeszcze nieprzytomny)
Zosiu, Zosiu! stój, zaczekaj, jakże ten wóz strasznie dzwoni... idę z tobą, nie uciekaj — cóż? od męża żona stroni?...
(na ściennym zegarze bije godzina jedenasta)

GOSPODYNI
Rany boskie! znowu szał u tego człowieka, a tu syn kona... Saluś! Magdusiu! Niech jedna leci na górę, gdzie mieszka pan doktor, niech tu zaraz przyjdzie, a druga na ulicę, na rynek, na policyę, niech sprowadzi żołnierzy!... Boże, co za nieszczęście w moim lokalu!... Zamkną mi kawiarnię, o rany boskie!

(Harfiarka, która zdrzemnęła się na ławce, z powodu wrzawy budzi się i myśląc, że to zabawa, zaczyna stroić harfę, lecz gospodyni ucisza ją i wypycha za drzwi)

goście {między innymi karciarz, co ugodził Janka, wybiegają na ulicę z krzykami i hałasami)
A to awantura, sam chciał, ja ta nie chcę być świadkiem!

Scena IV.

Gospodyni, Karpiński i leżący na ziemi Janek.

JANEK 
(słabym głosem)
Ojcze, ojcze! czy mnie słyszysz?... konam, ojcze... patrz, co krwi...

GOSPODYNI
Rany boskie!... czy na jawie stary ten, czyli też śni!?...

JANEK
Ojcze, ojcze... podaj rękę, ja umieram... patrz, co krwi...

KARPIŃSKI 
(staje wy prostowany, głowa z rozwianym włosem, wźrok nieruchomy, szklany, w twarzy znać przerażenie)
Idzie już, wstępuje w drzwi... {po chwili) Zosiu, Zosiu! stój, zaczekaj!... jakże ten wóz strasznie dzwoni... idę z tobą... nie uciekaj! cóż — od męża żona stroni?... (wyciąga w próżnię ręce)

JANEK 
(podnosi się z wysiłkiem na kolana)
Ach, ty stary, ojcze podły!... gdy ja konam, tyś pijany... ty, szalony, matki wołasz... na nic, starcze, twoję modły, słuchają cię gołe ściany... Zmarnowałeś życie żony — moja matka przez cię w grobie... moja młodość zmarnowana... jako nędzarz przez cię ginę... niech cię Bóg potępi w niebie!... matka tobie przebaczyła — ale ja {z wysiłkiem ostatnim) przeklinam ciebie!... (upada wyczerpany z sił)

KARPIŃSKI
(śmieje się obłąkanie a potem woła)
Czyżem nie pan?... nie mam sum?... płacić!... holla!... koniak raz! płacę piwo, koniak, rum... znajcie nas! znajcie nas!...
(spostrzegłszy leżącego Janka, przytomnieje)
Chłopcze mój, synu mój!... dopełniłeś nieszczęść miary! (rzuca się na ciało Janka) sam na świecie jestem teraz, samotny, nędzny i stary [szlocha na ciele Janka).
(w tej chwili od ulicy wchodzi patrol policyi, przyprowadzony przez służącą)

SŁUŻĄCA
To tu, panie komisarzu... ot leży zabity...

Zasłona spada.

Koniec.