Emil Zola

GRZECH KSIĘDZA MOURET

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ  VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ  X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII 

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

GRZECH KSIĘDZA MOURET

Emil Zola

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

Wszedłszy, kulawa Teuse oparła szczotkę i miotełkę o ołtarz. Zmarudziła za długo przy praniu, które robiła raz na pół roku. Kulejąc z pośpiechu mocniej niż zwykle, przebiegła, potrącając ławki, przez kościół, by zadzwonić na Anioł Pański. Sznur nagi, postrzępiony, z grubym węzłem wytłuszczonym rękami, opadał z sufitu przy konfesjonale; zawisła na nim całym ciężarem, szarpnęła kilkakroć regularnie, wreszcie, w przekrzywionym czepku, czerwona z wysiłku, rozbujała się miotając spódnicami.

Poprawiwszy czepek lekkim klapnięciem, zadyszana Teuse wróciła, by machnąć jeszcze szczotką w prezbiterium. Kurz zbierał się uparcie co dnia w szparach między źle dopasowanymi deskami przed ołtarzem. Szczotka szperała po kątach postukując z irytacji. Teuse zdjęła obrus z mensy i rozzłościła się stwierdziwszy, że na zwierzchnim obrusie, pocerowanym już w dwudziestu miejscach, zrobiła się nowa dziura na samym środku; spod spodu widać było drugi obrus złożony we dwoje, a tak cienki i przeźroczysty, że prześwitywał przezeń poświęcany kamień, wprawiony w ołtarz z malowanego drzewa. Odkurzyła bieliznę pożółkłą od starości, powiodła energicznie miotełką wzdłuż graduału, odstawiając tablice liturgiczne. Po czym, wgramoliwszy się na krzesło, zdjęła z krzyża i z dwóch świeczników żółte, bawełniane pokrowce. Matowe plamki wżarły się w miedź.

— No tak — mruknęła — najwyższa pora je oczyścić. Wypoleruję je tryplą.

Wtedy, wspierając się na jednej nodze, kolebiąc ,się i hycając tak ciężko, że wgniatała, rzekłbyś, kamienne płyty, podążyła do zakrystii po mszał; położyła go nie otwarłszy na pulpicie ustawionym po stronie Epistoły bacząc, aby mszał był zwrócony brzegiem kartek ku środkowi ołtarza. Zapaliła obie gromnice. Zabierając szczotkę obejrzała się jeszcze, aby sprawdzić, czy gospodarstwo Boże jest należycie obrządzone. Kościół spał; tylko przy konfesjonale sznur się jeszcze kołysał — od stropu po posadzkę — długimi, giętkimi zwojami.

Ksiądz Mouret tylko co wszedł do zakrystii, ciasnej i zimnej, oddzielonej jedynie korytarzem od jadalni.

— Dzień dobry, księże proboszczu — powiedziała Teuse odkładając szczotki. — A to ksiądz poleniuchował coś z rana! Czy ksiądz wie, że już kwadrans po szóstej?

I nie zostawiając uśmiechniętemu proboszczowi czasu na odpowiedź:

— Muszę księdza zbesztać — ciągnęła. — Obrus ma nową dziurę. I gdzież tu rozum! Mamy tylko jeden zapasowy obrus, a już od trzech dni wyślepiam sobie oczy, aby go naprawić... Jak ksiądz będzie nadal tak postępował, zrobi ksiądz z Pana Jezusa zupełnego golasa.

Proboszcz uśmiechał się ciągle. Rzekł pogodnie:

— Jezus nie potrzebuje tak wiele bielizny, moja zacna Teuse, jest mu zawsze ciepło, a kochając go przygotowujemy mu najwspanialsze przyjęcie.

Po czym kierując się ku umywalce spytał:

— Gzy moja siostra już wstała? Nie widziałem jej dotąd.

— A, już spory kawałek czasu, jak panna Dorotka wstała — odpowiedziała gospodyni klęcząc przed dawnym kredensem kuchennym, w którym były poukładane szaty liturgiczne. — Poszła już do swoich kur i królików. Spodziewała się wczoraj, że wylęgną się pisklęta, i nic z tego. Niech ksiądz pomyśli, jest się czym przejmować!

Przerwała nagle, pytając:

— Złoty ornat, prawda?

Umywszy ręce proboszcz modlił się w skupieniu, poruszając wargami; mamrocząc skinął głową. Parafia posiadała tylko trzy ornaty: fioletowy, czarny i złoty. Ten ostatni, używany w te dni, kiedy obowiązywał kolor biały, czerwony lub zielony, miał szczególne znaczenie. Kulawa Teuse zdjęła z pietyzmem ornat z półki wysłanej niebieskim papierem, gdzie układała go zawsze po nabożeństwie, i umieściła na kredensie odsuwając ostrożnie cienkie płótno, które osłaniało haft. Złoty Baranek spoczywał na złotym krzyżu, wokół którego złociły się szerokie promienie. Z tkaniny przetartej na załamaniach sypały się drobniutkie strzępki; wypukłe ornamenty szczerbiły się i zacierały. Z ustawicznym niepokojem, zalękłą czułością spoglądano na probostwie na ów ornat, który ginął tracąc lśniące włókienko po włókienku. Ksiądz musiał go wkładać niemal co dzień. A czymże  go zastąpić, kiedy rozsnują się ostatnie złote nici, za co kupić trzy ornaty, w miejsce których był używany?.

Teuse rozpostarła nad ornatem stułę, manipularz, pasek, albę i humerał. Ale nie przestawała rozprawiać, krzyżując manipularz na stule i układając pasek w girlandę tak, aby powstał inicjał świętego imienia Marii.

— Niewiele już wart ten pasek — mamrotała. — Musi się ksiądz nareszcie zdecydować na kupno nowego... Nie będzie z tym wielkiego ambarasu; utkałabym sama, gdybym miała konopie.

Ksiądz Mouret milczał. Przygotowywał kielich na stoliczku, stary, Ogromny kielich z pozłacanego srebra, na nóżce z brązu; wyjął go z drewnianej szafki, gdzie przechowywano naczynia kościelne, bieliznę ołtarzową, oleje święte, mszały, lichtarze i krzyże. Położył na kielichu czysty puryfikaterz, na nim srebrną pozłacaną patenę z hostią i przykrył ją małą lnianą palą. Kiedy proboszcz układał dwie boczne fałdy w złotym, dostosowanym do ornatu welonie, Teuse krzyknęła:

— Niech ksiądz zaczeka, nie ma korporału w bursie... Pozbierałam wczoraj wszystkie brudne puryfikaterze, pale i korporały, aby je uprać, ma się rozumieć osobno, nie w ogólnym praniu... A nie powiedziałam jeszcze księdzu proboszczowi, że przygotowałam już ług. Ho! ho! Jaki mocny! Bielizna będzie ładniejsza niż ostatnim razem.

I kiedy ksiądz, włożywszy korpoxałdo bursy ozdobionej złotym krzyżem na złotym polu, położył ją na welonie, Teuse rzekła żywo:

— Byłabym zapomniała! Ten łotr Wicek nie przyszedł. Czy mogę służyć do mszy, księże proboszczu?

Ksiądz spojrzał na nią surowo.

— Ej! Przecież to nie grzech — ciągnęła ze swoim poczciwym uśmiechem. — Służyłam raz do mszy za czasów księdza Caffin. Służę lepiej niż te urwisy, co śmieją się jak poganie, gdy mucha bzyknie w kościele. Wielkie mi co, że noszę czepek, mam sześćdziesiąt lat i gruba jestem jak beka — i tak lepiej poważam Pana Boga niż ta zgraja bachorów, których przydybałam jednego dnia, jak bawili się za ołtarzem w berka kucanego.

Proboszcz wciąż patrzył na nią kręcąc odmownie głową.

— A cóż to za dziura ta wieś — warknęła. — Sto pięćdziesiąt dusz bez mała!... Bywało, choćby i dziś, że nie znajdziesz ni żywego ducha w całych Artaud. Nawet bębny w pieluchach gnają do winnic! Żebym to ja chociaż wiedziała, co mają do roboty w tych winnicach. Krzewy suche jak oset sterczą spod głazów! Toć to kąt, gdzie diabeł mówi dobranoc... o milę od drogi! Chyba że anioł z nieba przyjdzie księdzu służyć do mszy, bo daję słowo, nikt prócz mnie księdzu się nie trafi. Albo, z przeproszeniem, któryś królik panny Dorotki.

Jednakże akurat w tym momencie Wicek, młodszy z Brichetów, pchnął lekko drzwi zakrystii. Zmierzwione rude włosy, szare szpareczki świecących oczu rozzłościły Teuse.

— Ach, ty nicponiu! — krzyknęła. — Mogę się założyć, żeś akurat coś zmalował! Chodź, chodź, szelmo, ksiądz proboszcz boi się, żebym mu nie zbrukała Pana Boga!

Ujrzawszy chłopca proboszcz wziął humerał i ucałował krzyż wyhaftowany pośrodku. Potrzymał humerał chwilę na głowie, po czym opuścił go na kołnierzyk sutanny i związał sznurki, krzyżując prawy nad lewym. Włożył następnie albę, symbol czystości, wsunąwszy najpierw prawy rękaw. Wicek, przykucnąwszy, obszedł księdza wokół, alby sprawdzić, czy brzeg alby zwisa równo, o dwa palce od podłogi. Potem podał proboszczowi pasek, którym ksiądz ściągnął się mocno w biodrach na pamiątkę więzów, jakimi skrępowano Zbawiciela wiodąc go na mękę.

Teuse, zazdrosna, dotknięta do żywego, stała obok, z trudem panując nad językiem. Świerzbił ją tak okropnie, że odezwała się niebawem:

— Był już ojciec Archangiasz... Ani jeden dzieciak nie przyjdzie mu dziś do szkoły. Pognał jak wicher do winnic, aby wytarmosić dzieciarnię za uszy... Powinien się z nim ksiądz zobaczyć. Widzi mi się, że ma coś księdzu do powiedzenia.

Proboszcz nakazał jej ręką milczenie. Nie otworzył więcej ust. Odmawiając przepisane modlitwy, sięgnął po manipularz, który oznacza znój pracy kapłańskiej, ucałował go, wsunął na lewą rękę poniżej łokcia, ucałował stułę — symbol powagi i władzy kapłańskiej — i skrzyżował ją na piersiach. Teuse musiała pomóc Wickowi umocować ornat cienkimi tasiemkami tak, aby nie opadał w tył.

— Matko Boska! Zapomniałam o ampułkach! — wyjąkała rzucając się ku szafce. — Zwijaj się prędzej, hultaju!

Wicek napełnił ampułki z ordynarnego szkła, ona zaś wyjęła pośpiesznie czysty ręczniczek z szuflady. Ksiądz Mouret ująwszy lewą ręką kielich w miejscu zgrubienia nóżki i, oparłszy palce prawej dłoni na bursie, skłonił się głęboko, nie zdejmując biretu, przed krzyżem z czarnego drzewa, wiszącym nad kredensem. Chłopak skłonił się również; ruszył pierwszy niosąc ampułki przykryte ręczniczkiem; opuścił zakrystię, a ksiądz szedł za nim ze spuszczony mi oczami, pogrążony w nabożnym skupieniu.

ROZDZIAŁ II

Tego majowego rana pusty kościół stał cały w bieli. Sznur przy konfesjonale zwisał znów nieruchomo. Wieczna lampka, osłonięta barwnymi szybkami, gorzała niby plama czerwieni, na prawo od tabernakulum, przy samej ścianie. Wicek postawił ampułki na stoliku, po czym wrócił przed ołtarz i ukląkł na najniższym stopniu, po lewej stronie, a ksiądz tymczasem przykląkłszy na posadzce pokłonił się Przenajświętszemu Sakramentowi, następnie wszedł na podium, rozłożył korporał na mensie i postawił na nim kielich. Otworzywszy mszał zszedł. Zgiął się przyklękając ponownie; przeżegnał się na głos, złożył ręce przed sobą i z twarzą pobladłą od miłości i wiary rozpoczął bożą tragedię.

—  Introibo ad altare Dei.

—  Ad Deum qui laetificat hwentutem meam  — wybełkotał Wicek, połykając responsy antyfony i psalmu; przysiadłszy na piętach wodził spojrzeniem za Teuse, która wałęsała się po kościele.

Stara gospodyni spoglądała zatroskana na gromnice. Niepokój jej wzrósł jeszcze, kiedy ksiądz pochylony głęboko odmawiał Confiteor, złożywszy znów ręce. Zatrzymała się i pochyliwszy głowę biła się w piersi popatrując bez ustanku na gromnice. Poważny głos księdza przeplatał się jeszcze chwilę z bełkotliwymi odpowiedziami ministranta.

—  Dominus vobiscum.

—  Et cum spiritu tuo.

Rozkładając ręce i znów je składając ksiądz powiedział z rzewną skruchą:

—  Oremus...

Teuse nie strzymała dłużej. Weszła za ołtarz, sięgnęła po gromnkę, objaśniła ją końcem nożyc. Gromnica kapała. Przepadły już dwie wielkie krople wosku. Kiedy Teuse wróciła, by poustawiać ławki i sprawdzić, czy kropielnice nie są aby puste, ksiądz stał przy ołtarzu z dłońmi opartymi o brzeg obrusa i modlił się cicho. Ucałował ołtarz.

Za nim blade światło poranka spowijało kościółek w sinawy blask. Słońce dosięgło zaledwie dachówek. Tony Kyrie eleison przebiegły jak drżenie poprzez ową ni to oborę, ni to stajnię pomalowaną wapnem i o płaskim stropie, skąd wystawały bielone belki. Przez wysokie okna, po trzy z każdej strony, o przeźroczystych szybach, popękanych i powybijanych w większości, buchała prymitywna biel światła. Szerokie tchnienie ze dworu wdzierało się tu, brutalnie obnażając całą nędzę Boga, który władał tą zapadłą wsią. W głębi, nad głównymi drzwiami, dokąd przystępu bronił chwast porastający próg — bowiem nie otwierano ich nigdy — biegła od jednej ściany do drugiej galeria zbita z desek, trzeszczących w dni świąteczne pod ciężarem sabotów. Wchodziło się tam po drabinie. Nie opodal — konfesjonał rozchwierutany, pomalowany na cytrynowo. Naprzeciw, przy bocznym wejściu, chrzcielnica przerobiona z kropielnicy, którą osadzono na cementowym postumencie. Dalej, pośrodku, z lewa i prawa — dwa smukłe ołtarze otoczone drewnianą balustradą. Z lewej — ołtarz pod wezwaniem Najświętszej Panny zdobiła złocona figura gipsowa: nad królewskim czołem Matki Bożej złociła się korona spoczywająca na kasztanowatych włosach; Najświętsza Maria Panna trzymała na lewym ramieniu nagiego, uśmiechniętego Jezuska, który dzierżył w rączce wygwieżdżoną kulę ziemską; kroczyła wśród obłoków, a uskrzydlone główki aniołków fruwały u jej stóp. Nad ołtarzem z prawej, przy którym odprawiano msze żałobne, górował kolorowy Chrystus z papierowej masy, będący odpowiednikiem figury z przeciwległego ołtarza; Chrystus rozmiarów dziesięcioletniego dziecka konał w sposób budzący grozę, z głową odrzuconą, wystającymi żebrami, zapadłym brzuchem, poskręcanymi członkami, zbryzgany krwią. Ambona, kwadratowa skrzynia, dokąd prowadziły schodki o pięciu stopniach, wznosiła się naprzeciw zegara  z wagami, osłoniętego orzechową szafką, a którego głuche dudnienie, podobne do bicia ogromnego serca tętniącego w ukryciu pod płytami posadzki, poruszało w posadach cały kościół. Wzdłuż nawy czternaście stacji Drogi Krzyżowej — czternaście ordynarnych malowideł w czarnych cienkich ramkach pstrzyło złotem, błękitem i czerwienią surową biel ścian.

— Deo gratias — wymamrotał Wicek pod koniec epistoły.

Przygotowywała się tajemnica miłości, ofiara Baranka. Ministrant przeniósł mszał na lewo, na stronę Ewangelii, pilnie uważając, by nie tknąć kart księgi. Ilekroć przechodził przed tabernakulum, przyklękał na skos, zginając się w pasie. Po czym, wróciwszy na prawą stronę, skrzyżował ręce i stojąc słuchał Ewangelii. Ksiądz, zakreśliwszy krzyż nad mszałem, nakreślił go również na czole na znak, że nie powstydzi się nigdy słowa Bożego; na ustach — że zawsze będzie gotów wyznawać swoją wiarę; na sercu — by wskazać, że serce to należy wyłącznie do Boga.

— Dominus vobiscum — powiedział odwracając się; oczy zaszły mu łzami, gdy stanął twarzą naprzeciw zimnej białości kościoła.

— Et cum spiritu tuo — odpowiedział klęczący znów Wicek. Odmówiwszy Ofertorium proboszcz odkrył kielich. Przytrzymał przez chwilę na wysokości piersi patenę z hostią, którą ofiarował Bogu w swoim imieniu, w imieniu obecnych na mszy i w imieniu wszystkich wiernych, żywych i zmarłych. Po czym, nie dotykając hostii, zsunął ją na brzeg korporału i wytarł starannie kielich puryfikaterzem. Wicek podszedł do stoliczka, wziął ampułki, podał je księdzu, najpierw tę z winem, potem z wodą. Kapłan ofiarował wtedy w imieniu całego świata kielich w połowie napełniony, który postawił ma środku korporału i znów przykrył pałką. I pomodliwszy się, znów kazał nalać sobie wody cienką strużką na koniec palca wskazującego i wielkiego każdej dłoni, alby obmyć się z najdrobniejszej choćby zmazy grzechu. Kiedy otarł palce ręczniczkiem, Teuse, baczna na wszystko, zlała z tacki wodę do cynowego wiaderka, stojącego na rogu ołtarza.

— Orate fratres — powiedział ksiądz głośno, zwrócony ku pustym ławkom; rozpostarł ręce i złożył je, wzywając gestem ludzi dobrej woli.

I obróciwszy się ku ołtarzowi ksiądz mówił dalej ściszonym głosem. Wicek wymamrotał długie łacińskie zdanie, w którym się zgubił. Wtedy właśnie żółte promienie wpadły oknami. Słońce, przyzwane przez księdza, przybyło na mszę. Złote wielkie kiście rozsypały się na ścianie, na lewo od wyjścia, na konfesjonale, na ołtarzu Najświętszej Marii Panny, na starym zegarze. Konfesjonał skrzypnął. Matka Boża w pełni chwały, w blasku korony i złotego płaszcza uśmiechnęła się czule malowanymi ustami do Dzieciątka Jezus; nagrzany zegar żwawiej wybił godzinę. Zdawało się, że słońce zaludniło ławki drobinami pyłu, które zatańczyły w jego promieniach. Kościółek — bielona szopa — wypełnił się, rzekłbyś, ciepłym tłumem. Ze dworu dolatywał szmer radosnego przebudzenia, trawy wzdychały z rozkoszy, rozprażone liście ocierały rosę, ptaki muskały piórka, rozwijały skrzydła do pierwszego lotu. A nawet przyroda wtargnęła wraz ze słońcem: ku jednemu z okien pięła się okazała jarzębina przerzucając gałęzie poprzez wybite szyby, zaglądała do środka wyciągając młode pędy, a przez szpary w głównych drzwiach zazierało zielsko, co wdarłszy się na próg zagrażało nawie. Samotny wśród owego wzbierającego życia, pogrążony w mroku Chrystus niósł śmierć — skon ciała upacykowanego ochrą, zbryzganego laką. Wróbel przysiadł na brzeżku jakiejś dziwy; rozejrzał się, odleciał niemal natychmiast pojawił się znów i cichym lotem opadł między ławki, naprzeciw ołtarza Najświętszej Marii Panny. Następny przyleciał za nim. Wkrótce ze wszystkich gałęzi jarzębiny sfrunęły wszystkie wróble i jęły spokojnie kicać po kamiennych płytach.

—  Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus, Sabaoth — powiedział półgłosem ksiądz pochyliwszy lekko ramiona.

Wicek zadzwonił trzy razy. Wróble spłoszone nagłym dzwonieniem odleciały, trzepocząc skrzydłami tak hałaśliwie, że Teuse, która przed chwilą zniknęła w zakrystii, wyjrzała znowu gderząc:

— O łajdaki! Wszystko tu zapaskudzą... Mogę się założyć, że panna Dorotka znów im tu nasypała okruchów.

Zbliżała się groźna chwila. Ciało i krew Pańska miały się znaleźć na ołtarzu. Ksiądz całował obrus, składał ręce, mnożył znaki krzyża nad hostią i kielichem. Modlitwy kanonu spływały z ust księdza zatopionego w ekstazie pokory i wdzięczności. Jego pozy, gesty, modulacja głosu wyrażały, jak niewiele znaczył, świadczyły o wzruszeniu, jakiego doznawał będąc wybranym, by. spełnić tak wielkie zadanie. Wicek ukląkł za nim; ująwszy lewą ręką kraj ornatu, przygotowywał dzwonek. A on, oparłszy łokcie o brzeg mensy i trzymając hostię wielkimi i wskazującymi palcami obu rąk,, wymawiał słowa przeistoczenia:  Hoc est enim corpus meum.

Przyklęknął, wstał, wzniósł hostię tak wysoko, jak tylko zdołał, podążając za nią wzrokiem, a ministrant klęcząc zadzwonił po trzykroć. Następnie przeistoczył wino: Hic est enim calix, oparł znów łokcie o ołtarz, pokłonił się, wzniósł kielich nie odrywając odeń oczu, dzierżąc go prawą ręką za zgrubienie nóżki, lewą zaś podtrzymując od spodu. Ministrant po raz ostatni zadzwonił trzykrotnie. Wielkie misterium Odkupienia dokonało się raz jeszcze, wielbiona krew pociekła znowu.

— Czekajcie! Czekajcie! — burknęła Teuse usiłując wystraszyć wróble wyciągniętą pięścią.

Ale wróble już się nie lękały. Wróciły, bezczelne, pośród dzwonienia i fruwały ponad ławkami. Powtarzające się dzwonki rozbawiły je nawet. Odpowiedziały na nie ćwierkaniem, które niby perlisty śmiech zuchwałych wisusów wdzierało się w łacińskie zdania. Słońce grzało im piórka, radowało je ciche ubóstwo kościoła. Zachowywały się jak u siebie, jak w stodole, gdzie nie zamknięto okienka; wrzeszczały, biły się, wyrywały sobie okruszyny znalezione na ziemi. Jeden siadł na złotym welonie uśmiechniętej Matki Boskiej; drugi powędrował wolniutko obejrzeć spódnice Teuse, którą to zuchwalstwo wyprowadziło całkiem z równowagi.

Przy ołtarzu korzący się przed Bogiem kapłan trwał z okiem utkwionym w hostię, złożywszy palce wielkie i wskazujące; nie dostrzegał, że ciepły majowy ranek zawładnął nawą, nie widział wezbranej fali słońca, zieleni, ptaków, która wdarła się aż pod Mękę Pańską, gdzie dogorywała potępiona natura.

—  Per omnia saecula saeculorum — powiedział.

—  Amen — odrzekł Wicek.

Skończywszy Ojcze nasz ksiądz przełamał hostię na pól, trzymając ją nad kielichem. Następnie odłamał od jednej z połówek maleńki kawałek i wrzucił go do świętej krwi na dowód, że dzięki komunii dokona się zjednoczenie człowieka z Bogiem. Powiedział głośnio: Agnus Dei, wyrecytował szeptem trzy  przepisane modlitwy, odmówił akt pokory; z łokciami wspartymi na ołtarzu, z pateną pod brodą, przyjął obie części hostii razem i złożywszy ręce na wysokości twarzy, pogrążony w gorącej medytacji, zebrał na korporał posługując się pateną święte okruszki i wsypał je do kielicha. Jeden z okruszków przylgnął mu do wielkiego palca, roztarł więc go końcem palca wskazującego. I żegnając się kielichem, znów podnosząc patenę pod brodę, wypił przenajświętszą krew trzema haustami; nie odrywając warg od brzegu kielicha spełnił aż do ostatniej kropli Boską Ofiarę.

Wicek wstał z klęczek, by przynieść ampułki ze stolika. Ale drzwi wiodące z plebanii do prezbiterium otwarły się na oścież, uderzyły o ścianie i — ukazała się w nich piękna dwudziestodwuletnia dziewczyna o dziecinnej twarzy, niosąca coś w fartuchu. — Jest ich trzynaście! — wykrzyknęła. — Wszystkie jaja były dobre!

I rozchyliła fartuch ukazując gromadkę rojących się piskląt jeszcze nie opierzonych i popstrzonych czarnymi punkcikami oczu.

— Spójrzcie przecie! Czyż nie piękne te moje kochaneczki? O, to białe, co wdrapuje się innym na plecy! A to kropiate bije już skrzydełkami!... Jaja jak się patrzy! Ani jedno nie okazało się puste.

Teuse, która mimo wszystko pomagała przy mszy, odwróciła się podając Wickowi ampułki i powiedziała głośno:

— Cicho, panno Dorotko! Przecież panienka widzi, żeśmy jeszcze nie skończyli.

Przez otwarte drzwi doleciał silny odór z podwórza, buchnął przed ołtarz nagrzany już słońcem niby ferment wylęgu. Dorotka stała przez chwilę uszczęśliwiona ową gromadką, którą miała w fartuchu; spoglądała to na Wicka, jak nalewał wino, to na brata, jak pił je, by spłukać najmniejszą odrobinę świętej substancji pozostałą w ustach. Stała jeszcze, kiedy trzymając kielich oburącz, odwrócił się, a ministrant polał mu wielki i wskazujący palec winem i wodą, które wypił również. Ale kura w poszukiwaniu swoich małych przybiegła gdacząc i groziła  wtargnięciem do kościoła. Dorotka odeszła więc gruchając macierzyńsko nad pisklętami w chwili, gdy ksiądz przytknąwszy puryfikaterz do warg wycierał nim najpierw brzegi kielicha, a potem dno.

To koniec, akty strzeliste oddane Bogu. Ministrant poszedł ostatni raz po mszał i przeniósł go na prawo. Ksiądz położył na kielichu puryfikaterz, patenę, palkę; po czym ułożył znów na welonie dwie szerokie fałdy i przykrył go bursą zawierającą korporał. Uosabiał płomienne dziękczynienie. Prosił niebiosa, by udzieliły mu odpuszczenia grzechów, łaski świątobliwego życia i o żywot wieczny.

Pogrążony był nadal w owym cudzie miłości, w wieczystej ofierze, która żywiła go co dnia krwią i ciałem Zbawiciela. Przeczytawszy oracje odwrócił się od ołtarza i rzekł:

—  Ite, missa est.

—  Deo gratias — odpowiedział Wicek.

Po czym, ucałowawszy ołtarz, odwrócił się znów z lewą ręką na piersi, prawą wyciągniętą przed siebie, błogosławiąc kościół pełen słonecznej wesołości i wróblego jazgotu.

—  Benedicat vos omnipotens Deus, Pater et Filius, et Spiritus Sanctus.

—  Amen — powiedział ministant żegnając się.

Słońce podnosiło się wyżej, wróble stały się zuchwalsze. Kiedy ksiądz czytał Ewangelię św. Jana, głoszącą wieczystość słowa, z tablicy ustawionej na lewo, słońce rozpalało ołtarz, bieliło okładziny z fałszywego marmuru, pożerało blask obu gromnic, których króciutkie knoty wyglądały już tylko jak dwie ciemne plamki. Zwycięska gwiazda dnia stroiła swoją glorią krzyż, świeczniki, ornat, welon kielicha — całe to złoto blednące w jej promieniach. I kiedy ksiądz wziął kielich, ukląkł, odszedł od ołtarza i nakrywszy głowę kierował się do zakrystii, poprzedzany przez ministranta niosącego ampułki i ręczniczek, słońce zawładnęło ostatecznie kościołem. Rozzłociło się na obrusie, rozpłomieniło przepychem drzwiczki tabernakulum święcąc majową płodność. Skwar bił od płyt posadzki. Przez bielone ściany, przez wielką figurę Najświętszej Marii Panny, a nawet i samego Chrystusa przebiegło ożywcze drżenie, jakby wieczna młodość ziemi zwyciężyła śmierć.

ROZDZIAŁ III

Teuse pośpieszyła zgasić gromnice. Ale zeszło jej sporo czasu z wróblami, które chciała przepędzić. Toteż kiedy odniosła mszał do zakrystii, nie zastała już księdza Mouret, który poukładał szaty kościelne obmywszy przedtem ręce. Był już w jadalni, gdzie stojąc pił filiżankę mleka.

— Powinien ksiądz koniecznie zabronić pannie Dorotce rzucać okruchy chleba w kościele — powiedziała Teuse wchodząc. — Ubiegłej zimy wpadła na ten śliczny pomysł. Plotła, że wróblom jest zimno i że Bóg przecie może je nakarmić... Zobaczy ksiądz, że w końcu będzie nam przynosić do łóżek swoje króliki i kury.

— Byłoby mam cieplej — odpowiedział pogodnie młody ksiądz. — Ciągle tylko gderasz, moja dobra Teuse. Pozwólże kochać dziewczynie jej zwierzęta. Nie ma ona innych radości, drogie niewiniątko.

Gospodyni znieruchomiała pośrodku pokoju.

— A tak — burczała dalej. — Ksiądz to by się i zgodził, żeby nawet sroki wiły gniazda w kościele. Ksiądz nic złego nie widzi, wszystko księdzu dogadza... Poszczęściło się księżej siostrzyczce, że zabrał ją ksiądz do siebie opuszczając seminarium. Ni matki, ni ojca. Chciałabym wiedzieć, kto by jej jeszcze pozwolił tak brykać po podwórzu, jak ona to lubi.

Po czym innym tonem, czulej:

— To pewna, że przykro jej się sprzeciwiać. Nie ma w niej ani krzty złości. Dziewczyna jak łania, a zachowanie u niej jak u dziesięcioletniego dziecka. Czy ksiądz wie, że muszę ją wieczorem układać do snu i opowiadać bajki jak jakiej smarkuli, żeby zasnęła?

Proboszcz stał nadal i dopijał mleko trzymając filiżankę palcami zaczerwienionymi od zimna, jakie panowało w pokoju. W przestronnej szarej jadalni z kamienną posadzką był tylko stół i kilka krzeseł. Teuse zdjęła serwetkę, którą rozłożyła do śniadania na końcu stołu.

— Ksiądz wcale nie brudzi obrusów — mruknęła. — Pomyślałby kto, że ksiądz nie może nigdy siąść, że stale jest. na wylocie... Nieboszczyk Caffin, zmarły proboszcz, poprzednik księdza, to był dopiero wygodniś! Nie strawiłby jedzenia połkniętego na stojący. Normandczyk, pochodził jak i ja z Canteleu. O, nie jestem mu wcale wdzięczna, że mnie przywlókł za sobą w te diabelskie strony. Ale nam się tu przykrzyło z  początku! Biedaczynie przytrafiły się w naszych stronach jakieś paskudztwa... Patrzcie! To ksiądz nie posłodził sobie mleka? Toć leżą jeszcze dwie kostki cukru!

Proboszcz postawił filiżankę.

— Chyba zapomniałem — powiedział.

Teuse spojrzała mu w oczy wzruszając ramionami. Owinęła serwetką kromkę razowego chleba, która także została na stole, po czym podbiegła do wychodzącego już księdza i uklękła wołając:

— Niech ksiądz zaczeka, sznurowadła ma ksiądz rozwiązane... Wcale nie wiem, jak ksiądz może wytrzymać w tych chłopskich buciorach. Ksiądz, taki delikatny jak jaki maminsynek!... Ksiądz biskup musiał dobrze poznać się na księdzu, skoro dał najbiedniejsze probostwo w departamencie.

— Ależ to ja sam wybrałem Artaud — odpowiedział ksiądz uśmiechając się znowu. — Lewą nogą dziś wstałaś, moja gosposiu. Czy nam tu źle? Niczego nam nie brak, żyjemy jak w raju.

Pohamowawszy się rzekła:

— Święty człowiek z księdza proboszcza... Ale niech ksiądz pójdzie zobaczyć mój ług, czy jest dość mocny; lepsze to będzie niż kłótnia.

Musiał z nią pójść, bo zagroziła, że go nie wypuści, jeśli nie pochwali przygotowanego ługu. Wyszedłszy z jadalni potknął się w korytarzu o kupkę gruzu.

— A cóż to znowu? — spytał.

— Nic — odpowiedziała Teuse groźnie jak zwykle. — Plebania się wali. Ale księdzu jest dobrze, ma ksiądz wszystko, czego potrzebuje... Ej, mój ty Boże, a dziur tu przecie nie brak! Niech no ksiądz spojrzy na sufit. Czy nie dość popękany? Jeśli nie zostaniemy zmiażdżeni któregoś dnia, piękne świeczki powinniśmy zapalić naszym aniołom stróżom. No, ale że księdzu to dogadza!... I w kościele nie inaczej! Wybite szyby czekają już dwa lata! Zimą Bóg marznie. A i te wróble przestałyby się naprzykrzać. W końcu zakleję okna papierem, uprzedzam!

— Dobra myśl! — szepnął ksiądz. — Możną by zakleić okna papierem... A co do murów, to są mocniejsze, niż na to wyglądają. W moim pokoju podłoga ugięła się tylko pod oknem. Ten dom przeżyje nas wszystkich.

Znalazłszy się w małym schowku obok kuchni, zachwycił się doskonałością ługu, aby sprawić przyjemność poczciwej Teuse; musiał go nawet powąchać i zanurzyć w mim palce. Teuse, zachwycona, przestała gderać i pobiegła po szczotkę mówiąc:

— Chyba ksiądz nie ma zamiaru wyjść z wczorajszym błotem na sutannie! Gdyby ją ksiądz zostawił na poręczy, byłaby czysta... Niezgorsza ona jeszcze. Tylko niech ją ksiądz unosi trochę do góry idąc polem. Osty prędko dadzą jej radę.

Kazała  mu się obracać jak dziecku, a machając energicznie szczotką potrząsała nim całym.

— No dosyć, dosyć — powiedział odsuwając się. — Czuwajcie, gosposiu, nad Dorotką. Powiem jej, że wychodzę.

Ale w tej chwili ozwał się dźwięczny głos:

— Sergiuszu! Sergiuszu!

Dorotka przybiegła zaczerwieniona, rozradowana, z gołą głową, z czarnymi włosami zwiniętymi w graby węzeł na karku, z rękami umazanymi nawozem aż po łokcie. Czyściła kurniki. Zobaczywszy brata wychodzącego z brewiarzem pod pachą, roześmiała się głośniej i ucałowała go serdecznie, odrzucając ręce w tył, aby go nie dotknąć.

— Nie, nie — paplała — ubrudziłabym cię. Och, jak ja się cieszę! Jak wrócisz, obejrzysz moje zwierzaki!

I uciekła. Ksiądz Mouret przyrzekł wrócić o jedenastej, na drugie śniadanie. Wyszedł już, kiedy Teuse, towarzysząca mu aż na próg, jęła wykrzykiwać ostatnie zlecenia:

— Niech ksiądz nie zapomni zobaczyć się z bratem Archangiaszem... Proszę też wstąpić do Brichetów; kobita była tu wczoraj, znowuż o ten ślub... A niechże ksiądz przecież posłucha! Spotkałam Rozalkę. O, ta z miłą chęcią wyszłaby za mąż za tego dryblasa Fortunata. Niech ksiądz pogada ze starym Bambousse, może już teraz będzie pochopniejszy do zgody... I niech ksiądz nie wróci czasem w południe — jak kiedyś. O jedenastej, prawda?

Ale ksiądz już się nie odwrócił. Weszła do domu mrucząc przez zęby:

— Myślałby kto, że mnie wysłuchał!... Nie ma to jeszcze dwudziestu sześciu lat, a polega tylko na swojej głowie. Bo i prawda, że cnotliwe to jak człowiek sześćdziesięcioletni. Alboż to długo żył? Zna życie? To i nie trudno kochaneczkowi być jak ten cherabinek.

ROZDZIAŁ IV

Nie czując już Teuse za plecami, ksiądz Mouret przystanął, rad, że w końcu jest sam. Kościół wznosił się na niewysokim wzgórzu opadającym łagodnie ku wsi; był to gmach długi, o szerokich oknach, podobny do opuszczonej owczarni, łyskający wesoło czerwienią dachówek. Ksiądz odwrócił się, aby rzucić okiem na plebanię, szarą ruderę przylepioną do jednej z bocznych ścian świątyni. Po czym obawiając się jakby, że dosięgnie go znowu nie milknąca gadanina, która brzęczała mu w uszach od rana, skręcił w prawo i poczuł się bezpieczny dopiero przed portalem, którego nie było widać z probostwa. Nad nagą fasadą kościoła, zwietrzałą od deszczów i skwaru, wznosiła się murowana wieżyczka, ażurowa i smukła, w której rysował się czarny kształt sygnaturki — widać było kawałek sznura niknącego między dachówkami. Sześć nadłamanych stopni, z jednej strony zapadłych w ziemię, wiodło do wysokich, łukowato sklepionych drzwi, zżartych rdzą, pokrytych brudem, zasnutych pajęczyną, zwisających tak żałośnie na obluzowanych zawiasach, iż zdawało się, że wiatr wtargnie do środka za pierwszym podmuchem. Ksiądz Mouret, darzący ową ruinę ciepłym uczuciem, siadł na schodach, plecami do drzwi. Stamtąd mógł ogarnąć wzrokiem całą okolicę. Osłoniwszy oczy ręką, błądził spojrzeniem po horyzoncie.

W maju niewiarygodnie bujna roślinność rozsadzała kamienistą glebę. Olbrzymie lawendy, krzaki jałowca, szerokie pasma ostrej trawy wdzierały się na schody, kiście ciemnej zieleni sięgały aż po dachówki. Pierwsza fala soków groziła kościołowi wepchnięciem w nieustępliwy gąszcz splątanych roślin. O tej rannej godzinie wrzał wytężony trud rodzącego się życia, szedł skwarny poszum, trwał nieustanny, cichy wysiłek wyważający głazy jednym drgnieniem.

Ale ksiądz ani się domyślał tych mozolnych i gorączkowych połogów; sądząc, że to stopień się chwieje, oparł się o drugie skrzydło drzwi.

Na dwie mile wkoło rozpościerała się kotlina, opasana ścianą żółtych zboczy, przyczernionych tu i ówdzie plamami sosnowych lasów; groźna kotlina porżnięta grzbietami skał, usiana suchymi wrzosowiskami. Tam i sam zagon ornej ziemi — krwawa kałuża, piędź czerwonej gleby, a na niej rzędy chuderlawych migdałowców, sinawe łby oliwek, winograd smużący się po polach brunatnymi pasami. Powiedziałbyś, że przeszedł tędy olbrzymi pożar, siejąc na szczytach popioły lasów, paląc łąki i pozostawiając w rozpadlinach swój poblask i żar. Tylko gdzieniegdzie czworokąt zboża falował delikatną bladą zielenią. Na horyzoncie jednaka dzikość: ziemia bez wody, konająca z pragnienia, spowita w tumany pyłu wzbijającego się za najlżejszym powiewem. Dopiero gdzieś na krańcach widnokręgu wyzierał spomiędzy zapadlin szmat wilgotnej zieleni, wymykający się z sąsiedniej doliny, użyźnianej rzeką Viorną, która wypływa z pieczar Seille.

Oślepiony ksiądz opuścił wzrok ku wsi — kilku chałupom rozrzuconym u podnóża kościoła. Nędzne domy, zbudowane z kamienia i belek obrzuconych wapnem, skupiały się wzdłuż wąskiej drogi bez bocznych uliczek. Było tych chałup ze trzydzieści, jedne czarne od nędzy, ściśnięte wśród gnojowisk, inne, obszerniejsze, weselsze pod różową dachówką. Żywopłoty otaczały skrawki ogrodów, wydarte skale, zieleniące się zagonkami jarzyn. Artaud były wyludnione o tej porze: ani jedna kobieta nie stała w oknie, ani jedno dziecko nie tarzało się w piachu; jedynie kury uwijały się stadami, rozgrzebywały słomę, zapuszczały się aż na progi chałup, gdzie drzwi zostawione otworem ziewały, kontente, w słońcu. Wielki czarny pies, przysiadłszy u skraju wsi, zdawał się jej strzec.

Rozleniwienie ogarniało zwolna księdza Mouret. Słońce wzbijając się coraz wyżej spowijało go tak łagodnym ciepłem, że pogrążony w radosnym spokoju oparł się mocniej o drzwi kościoła. Rozmyślał o tej wsi Artaudów, wyrosłej tam, wśród kamieni, podobnej do chaszczów i zielska pieniącego się w dolinie. Wszyscy mieszkańcy byli tu krewniakami, nosili to samo nazwisko, musieli więc przybierać przydomki już w kołysce, inaczej bowiem nie rozróżnialiby się między sobą. Pewien Artaud, protoplasta, przybył tutaj i osiedlił się, niby parnas, na wrzosowisku. Z czasem rodzina jego rozrosła się z ową pierwotną jurnością trawy wysysającej soki ze skał; rodzina stała się plemieniem, gminą, gdzie zagubiły się pokrewieństwa sięgające paręset lat wstecz. Żenili się między sobą bezwstydnie pomieszani. Nie było wypadku, aby jakiś Artaud przywiódł żonę z sąsiedniej wsi, tylko dziewczyny odchodziły stąd czasem. Rodzili się, umierali, przykuci do tego skrawka ziemi, rozmnażali się gnuśnie na własnych gnojowiskach z taką prostotą, z jaką drzewa rodzą się z nasienia; nie, wyrobili też sobie jaśniejszego pojęcia o szerokim świecie, rozciągającym się za żółtymi skałami, wśród których wegetowali. A jednak byli już między nimi biedni i bogaci. Czyjeś kury zginęły — zamykano na noc kurniki na olbrzymie kłódki; pewien Artaud zabił drugiego Artaud któregoś wieczora za młynem. Tak to na dnie owej niecki opasanej nagimi wzgórzami żył sobie na uboczu lud, plemię zrodzone z ziemi, społeczność złożona z trzystu dusz, dla której czas zaczął się liczyć od nowa.

Ksiądz zaś tkwił nadal w martwych mrokach spowijających seminarium. Przez wiele lat nie wyjrzał na słońce. Wpatrzony z zamkniętymi oczami we własną duszę, zaprzeczał nawet i teraz jego istnieniu, gardząc potępioną naturą. Z dawien dawna, w godzinach skupienia, gdy klęcząc zatapiał się w medytacjach, marzył o pustelni, jakimś zakątku w górach, dokąd nie wtargnie choćby cień życia i gdzie ani żywa istota, ani roślina, ani woda nie odwiodą go choćby na moment od kontemplacji Boga. Był to poryw czystej miłości, odraza do fizycznych doznań. Tam, umierając sam dla siebie, odwrócony plecami do światła, czekałby, aż przestanie istnieć, aż zagubi się w  najwyższej jasności dusz. Niebo ukazywało mu się całkiem białe, białością światła, jakby sypał deszcz lilii, jakby wszelka czystość, wszelka niewinność, wszystka dziewiczość płonęły. Ale spowiednik łajał go, kiedy wyjawiał mu swoje pragnienia poczęte w samotności lub mówił o potrzebie doskonałej czystości duchowej; wzywał .go do walki w imię Kościoła, do obowiązków kapłańskich. Później, po wyświęceniu, młody ksiądz przybył do Artaud na własną prośbę, żywiąc nadzieję, iż urzeczywistni tu swoje marzenia o samozaparciu. Pośród owej nędzy, na tej jałowej ziemi będzie mógł zatkać uszy na ziemską wrzawę, pogrąży się w świętym zachwyceniu. Istotnie, od wielu miesięcy nie przestawał się uśmiechać; jakieś pogłosy ze wsi czasem jedynie mąciły mu spokój; słońce tylko raz i drugi przypiekło mu silniej kark, gdy zapatrzywszy się kroczył ścieżkami, nie dostrzegając ustawicznych narodzin, wśród których przebywał.

Wielki czarny pies strzegący Artaud zdecydował się akurat podejść do księdza. Siadł u jego stóp. Ale ksiądz zapamiętał się w słodyczy poranka. Wczoraj wieczorem rozpoczął nabożeństwa majowe; ogromną radość, która na niego spłynęła, przypisywał orędownictwu Świętej Dziewicy u Syna Bożego. Jakże dobra doczesne wydawały mu się godne pogardy! Jakąż wdzięcznością napawało go własne ubóstwo! Straciwszy rodziców — oboje zmarli jednego dnia — wskutek dramatu, o którego grozie dotychczas nie wiedział, oddał w momencie ślubów kapłańskich cały majątek starszemu bratu. Teraz już tylko siostra wiązała go ze światem. Zaopiekował się nią, przejęty jakąś nabożną czułością dla jej tępoty. Drogie niewiniątko! Była tak dziewczęca, tak dziecinna, że wydawała mu się jedną z owych „ubogich duchem”, którym Ewangelia przyznaje królestwo niebieskie. A jednak niepokoił się o nią od pewnego czasu: ostatnio rozbuchała się w sobie, zdrowie aż od niej tryskało; za mocno pachniała życiem. Czuł się z tym trochę nieswój, ale nic więcej.. Żył własnym, wewnętrznym życiem, jakie sobie zbudował porzucając wszystko, by pogrążyć się w nim do reszty. Zamknął ujścia swoich zmysłów, usiłował wyzwolić się z potrzeb cielesnych — był już li tylko duszą zachwyconą w kontemplacji. Natura zastawiała nań sidła, obrzucała go nieczystościami; gwałt zadawany naturze, ujarzmienie jej, oczyszczanie się z ludzkiego błota poczytywał sobie za chlubę. Sprawiedliwy musi uchodzić w oczach świata za szaleńca. Toteż uważał się za ziemskiego banitę; zapatrzony w dobra niebieskie nie pojmował, że parę godzin ulotnej radości może stanowić przeciwwagę szczęścia wiecznego. Oszukiwał go rozum, kłamały mu zmysły, jeśli zaś  robił postępy w cnocie, zawdzięczał to przede wszystkim pokorze i posłuszeństwu. Pragnął być ostatnim z ludzi, sługą sług, aby boska rosa spływała na jego serce niczym na jałową glebę; miał się za okrytego sromotą, tumana, niegodnego dostąpić odpuszczenia grzechów. Być pokornym — to kochać, to wierzyć. Nie rozporządzał już ani sobą, głuchym, ślepym, ani swoim obumarłym ciałem. Był rzeczą Boga. I z tego ukorzenia, w którym się grążył, hosanna unosiła go ponad szczęśliwych i potężnych, w blaski bezgranicznego szczęścia.

W Artaud ksiądz Mouret odnalazł więc klasztorne wzloty, których, niegdyś pożądał tak gorąco przy każdej lekturze Naśladowania. Nic się w nim jeszcze nie burzyło. Był niemal bezgrzeszny — od pierwszego przyklęknięcia nie zaznał walk i wstrząsów, rażony łaską zapomniał absolutnie o własnym ciele: ekstaza, w jaką unosi nas bliskość Boga, znana niektórym młodym księżom; błogosławione chwile, kiedy wszystko milknie, kiedy wszelkie pragnienia odmieniają się w ogromną potrzebę czystości. Nie szukał pociechy u żadnego ziemskiego stworzenia. Kiedy wierzymy, że coś jest wszystkim, nic nie zdoła nami zachwiać; a on wierzył, że Bóg jest wszystkim — że jego własna pokora, jego posłuszeństwo, jego czystość są wszystkim. Przychodziło mu niekiedy na myśl, że jakoby pokusa może stać się ohydną udręką nawet dla najświętszych. Uśmiechał się. Bóg nigdy go jeszcze nie opuścił. Żył w Jego wierze jak w pancerzu, który go strzegł od najsłabszych nawet podmuchów zła. Wspominał nieraz, że jako ośmioletni chłopiec płakał po kątach z miłości; nie wiedział, kogo kocha; płakał, bo kochał kogoś bardzo dalekiego. Przetrwało w nim to uczucie roztkliwienia. Później zapragnął zostać księdzem, aby zaspokoić ową potrzebę nadludzkiej miłości, i ta jedynie potrzeba go dręczyła. Nie wiedział, kogo mógłby silniej kochać. Zawarł w tym całą swoją istotę, wrodzone skłonności, marzenia młodzieńcze i pierwsze pragnienia męskie. Skoro zaś pokusa miała nadejść, oczekiwał jej z pogodą nieświadomego kleryka. Zabito w nim mężczyznę, czuł to i był szczęśliwy wiedząc, że jest kimś odosobnionym, skastrowanym, wykolejeńcem — że naznaczono go tonsurą jak Baranka Bożego.

ROZDZIAŁ V

Słońce tymczasem prażyło wielkie drzwi kościoła; pozłociste muchy brzęczały wokół wysokiego kwiatu rosnącego między dwoma stopniami schodów. Ksiądz Mouret, trochę, oszołomiony, zabierał się już do odejścia, kiedy wielki czarny pies rzucił się, szczekając zajadle, ku bramie małego cmentarza, który rozpościerał się na lewo od kościoła. Jednocześnie ozwał się czyjś szorstki głos:

— Ach, ty nicponiu! Uciekłeś ze szkoły i wałęsasz się po cmentarzu!... Nie przecz! Obserwuję cię już od kwadransa!

Ksiądz podszedł bliżej. Zobaczył Wicka, którego jeden z zakonników prowadzących szkołę katolicką dzierżył mocno za. ucho. Dziecko zawisło jakby nad przepaścią — wąwozem biegnącym wzdłuż cmentarza; dnem parowu płynął strumień, którego spienione wody wpadały, o dwie mile stąd, do Viorny.

— Bracie Archangiaszu! — powiedział łagodnie ksiądz pragnąc skłonić straszliwego męża do pobłażliwości.

Ale zakonnik nie puszczał ucha.

— A, to ksiądz proboszcz tutaj — warknął. — Niech ksiądz sobie wyobrazi, ten  łotr myszkuje wciąż po cmentarzu. Nie mam pojęcia, jakie znowu gałgaństwo obmyśla!... Powinienem go puścić, żeby poleciał w dół i skręcił sobie kark. To mu się należy!

Chłopiec ani pisnął; zmrużywszy chytre oczy trzymał się kurczowo krzaków.

— Bracie Archangiaszu, proszę uważać — odrzekł ksiądz. — Mógłby się obsunąć.

I pomógł Wickowi wdrapać się na brzeg.

— Cóż ty tu robisz, mój mały przyjacielu? Nie wolno się bawić na cmentarzu.

Łobuziak otworzył oczy, odskoczył bojaźliwie od mnicha i schronił się pod opiekę księdza Mouret.

— Powiem księdzu — szepnął wznosząc ku niemu sprytną buzię. — Gajówka uwiła gniazdo w jeżynach, pod tą skałą. Już dziesięć dni ją podpatruję. A że wykluły się małe, przyszedłem tu dziś rano, po mszy...

— Gniazdo gajówek! — wykrzyknął brat Archangiasz. — No, poczekaj ty, poczekaj!

Odszedł na bok, znalazł  na jakimś grobie grudę ziemi i rzucił nią w jeżyny. Nie trafił w gniazdo. Następna bryłka, celniej wymierzona, strąciła wątłą kołyskę i małe wpadły do strumienia.

— W taki sposób — ciągnął otrzepując ręce — może nie będziesz się więcej włóczył jak poganin po cmentarzu... Umarli będą cię ciągnąć w nocy aa nogi, jeśli będziesz jeszcze po nich deptał.

Wicek, który roześmiał się, gdy gniazdo dało nurka, rozejrzał się wokół wzruszając ramionami jak stary sceptyk.

— Phi! Wcale się nie boję! — powiedział. — Umarli... E! Tacy się już nie ruszają.

Cmentarz rzeczywiście nie miał w sobie nic przerażającego. Był to nagi teren, gdzie wąskie alejki ginęły w zaborczej gęstwie trawy. Niewielkie wzgórki garbiły tu i ówdzie ziemię. Jedyny pomnik, całkiem nowy, na grobie księdza Caffin, jaśniał pośrodku białością kamienia. Nic prócz połamanych krzyży, zeschłego bukszpanu, starych spękanych płyt grobowych porosłych mchem. Chowano tu nie częściej niż dwa razy na rok. Śmierć zdawała się nie zamieszkiwać wcale tego zakątka, gdzie Teuse zrywała co wieczór pełen fartuch trawy dla królików panny Dorotki. Jedynie u bramy olbrzymi cyprys kładł się ruchomym cieniem na tym pustkowiu. Cyprys ten, widoczny w promieniu trzech mil, znany był w okolicy pod nazwą „Samotnika”.

— Pełno tu jaszczurek — dorzucił Wicek spoglądając na popękany mur kościelny. — Oj, jakby się tu można pobawić!...

Ale uskoczył nagle za bramę widząc, że zakonnik zamachnął się nogą. Mnich zwrócił uwagę księdza na kiepski stan bramy. Była zżarta rdzą, jeden zawias miała wyrwany i zepsuty zamek.

— Powinno się to naprawić — rzekł.

Ksiądz Mouret uśmiechnął się w milczeniu. I zwracając się do Wicka, który tarmosił psa:

— Powiedz no, mały, czy nie wiesz, gdzie poszedł dziś stary Bambousse?

Chłopiec obrzucił okiem widnokrąg.

— Pewnie pracuje na swoim zagonie, na Olivettes — odparł wskazując wyciągniętą ręką w lewo. — Zresztą Łobuz zaprowadzi tam księdza proboszcza. On musi wiedzieć, gdzie jego pan.

I klaszcząc w ręce zawołał:

— Ej, Łobuz, ejże!

Wielki czarny pies zawahał się chwilę i merdając ogonem starał się wyczytać coś z oczu chłopca. Po czym, szczekając wesoło, poskoczył ku wsi. Ksiądz Mouret i brat Archangiasz szli za nim rozmawiając. O sto kroków dalej Wicek odbiegł od nich cichcem i nie spuszczając ich z oka skierował się ku kościołowi, gotów skoczyć w krzaki, gdyby odwrócili głowy. Ze zwinnością żmii wśliznął się znów na cmentarz, do owego raju pełnego gniazd, jaszczurek i kwiatów.

Mnich i ksiądz szli tymczasem piaszczystą drogą, a Łobuz biegł przed nimi; brat Archangiasz mówił do proboszcza swoim wiecznie podrażnionym tonem:

— A niechże ksiądz da spokój! Diabelskie nasienie; to ropuchy! Należałoby poprzetrącać im krzyże, aby stali się milsi Bogu. Wzrastają w bezbożności jak ich ojcowie. Piętnaście lat już tu siedzę, a nie zdołałem wychować nikogo na chrześcijanina. Jak tylko wypuszczę ich z rąk, o, to do widzenia! Duszą i ciałem należą do swoich pól, winnic i oliwek. Żaden nie zajrzy do kościoła. Chamy walczące ze swoimi kamienistymi polami!... Kija tylko na nich, proszę księdza, tylko kija!

Po czym, nabrawszy tchu, dorzucił podpierając słowa straszliwym gestem:

— Widzi ksiądz, ci Artaudowie są podobni do jeżyn, które porastają tutejsze skały. Jeden pęd zdoła zapaskudzić całą okolicę. To się wczepia, mnoży, żyje na przekór wszystkiemu. Tylko ogień z nieba, jak w Gomorze, potrafiłby wyplenić tę zarazę.

— Nie wolno nigdy zwątpić o nawróceniu grzesznika — odrzekł ksiądz Mouret, który pełen spokoju ducha szedł obok mnicha drobnym krokiem.

— O nie! Tych już na pewno diabeł nie wypuści — parsknął jeszcze gwałtowniej. — Byłem chłopem jak i oni. Do osiemnastego roku życia orałem ziemię. A potem w zakładzie wychowawczym zamiatałem, obierałem jarzyny, odwalałem najgrubszą robotę. Nie wyrzucam im tego, że ciężko pracują. Przeciwnie, Bóg woli tych, co żyją w poniżeniu... Ale Artaudowie, widzi ksiądz, żyją jak zwierzęta! Jak ich własne psy; nie chodzą na mszę, za nic mają przykazania Boże i kościelne. Cudzołożyliby z własnym gruntem — tak go kochają!

Łobuz przystawał co i raz: upewniwszy się, że dwaj mężczyźni spieszą za nim, ruszał znów truchcikiem, merdając ogonem.

— Rzeczywiście zdarzają się tu opłakane nieprawości — powiedział ksiądz Mouret. — Mój poprzednik, ksiądz Caffin...

— Biedaczysko — przerwał zakonnik. — Przybył tu z Normandii, bo miał tam jakąś paskudną historię. Tutaj myślał tylko o swoich wygodach; na wszystko inne machnął ręką.

— Nie. Ksiądz Caffin robił z pewnością, co mógł; ale trzeba powiedzieć, że jego wysiłki na nic się nie zdały. Zresztą, moje pozostają także najczęściej bezowocne.

Brat Archangiasz wzruszył ramionami. Szedł chwilę w milczeniu, rozkołysany w biodrach, wysoki, chudy, toporny. Słońce paliło go w ogorzały kark, kładąc cień na surowej, chłopskiej twarzy, pociągłej, suchej.

— Niech ksiądz proboszcz posłucha — odezwał się wreszcie. — Za niska jest moja pozycja, abym mógł robić księdzu uwagi; ale jestem dwa razy starszy o,d księdza, znam te strony i to uprawnia mnie, by powiedzieć, że łagodnością nic ksiądz nie wskóra... Niech ksiądz zrozumie: katechizm — i basta. Bóg nie ma litości dla bezbożników. Pali ich. Niech się ksiądz trzyma tego.

A że ksiądz idący z pochyloną głową nie otwierał ust, ciągnął dalej:

— Religia zanika na wsi, bo robi się teraz z niej poczciwą kobiecinę. Poważano ją, póki przemawiała jak dziedziczka, bez litości... Nie wiem doprawdy, czego was uczą w tych seminariach. Młodzi księża pochlipują jak dzieci, na wyprzódki ze swoimi parafianami. Bóg się jakby całkiem odmienił... Założyłbym się, że ksiądz nie umie nawet katechizmu na pamięć.

Ksiądz urażony do głębi, że brat Archangiasz tak bezwzględnie usiłował narzucić mu swoją wolę, podniósł głowę i rzekł z pewną oschłością:

— No tak, gorliwość ta jest godna pochwały... ale czy brat nie ma mi nic do powiedzenia? Był brat dziś rano na probostwie, prawda?

Brat Archangiasz odpowiedział grubiańsko:

— Miałem księdzu powiedzieć to, com właśnie powiedział. Artaudowie żyją jak ich własne świnie. Dowiedziałem się nie dalej jak wczoraj, że Rozalka, starsza córka Bambousse’a, jest w ciąży. Wszystkie tylko czekają, żeby wyjść za mąż. Od piętnastu lat nie widziałem, żeby która nie poszła w żyto, nim poszła do ołtarza. Twierdzą, śmiejąc się, że taki tu zwyczaj!

— Tak — szepnął ksiądz — to wielkie zgorszenie... Szukam właśnie starego Bambousse’a, żeby porozmawiać z nim w tej sprawie.” Byłoby bardzo pożądane, aby ślub odbył się jak najrychlej... Ojcem dziecka jest podobno Fortunat, starszy syn Brichetów. Nieszczęściem, Brichetowie są biedni.

— Ach, ta Rozalka! — ciągnął zakonnik. — Ma akurat osiemnaście lat. Puszczają się już na sakralnej ławie. Bez; mała cztery lata temu była jeszcze w szkole. I już zepsuta... Mam teraz jej siostrę Kaśkę, jedenastoletnią smarkulę, która pięknie się zapowiada: gorsza bezwstydnica od starszej. Spotkać ją można w każdej dziurze z tym nicponiem Wickiem... Choćbyś uszy poobrywał takiej dziewusze, kobieta i ,tak z niej wyrośnie. Noszą diabła pod kiecką! Te kreatury należałoby wyrzucać na gnój razem z ich paskudztwem, które zatruwa! Można by się ich pozbyć raz, a dobrze, dusząc każdą dziewuchę, jak się tylko urodzi.

Poniesiony wstrętem i nienawiścią do kobiet, zaczął kląć jak woźnica. Ksiądz Mouret słuchał z początku z twarzą spokojną, aż wreszcie rozśmieszyła go ta gwałtowność wybuchu. Przywołał Łobuza, który zawieruszył się gdzieś na sąsiednim polu.

— O, proszę! — wykrzyknął brat Archangiasz wskazując gromadkę dzieci na dnie parowu. — Otóż i moje łotry! Opuszczają lekcje pod pozorem, że idą pomóc rodzicom w winnicach! To pewne, że ta łotrzyca Kaśka jest pośrodku gromady. Na pewno zjeżdża na tyłku z pochyłości. Zobaczy ją ksiądz ze spódnicą zadartą ponad głowę. No, proszę, czy nie mówiłem?... Poczekajcie, poczekajcie, gałgany!

I popędził co tchu przez pola: brudny rabat obijał mu się o ramiona, obszerny, wytłuszczony habit wydzierał osty z ziemi. Ksiądz widział, jak runął na gromadkę dzieci, które rozpierzchły się niby stado wróbli. Ale udało mu się pochwycić za ucho Kaśkę i jakiegoś malca. Pociągnął dzieci ku wsi dzierżąc je mocno włochatymi palcami i miotając na nie przekleństwa.

Ksiądz ruszył dalej. Brat Archangiasz wzniecał w nim czasem dziwne skrupuły: wulgarny, rubaszny wydawał mu się prawdziwym mężem Bożym, wolnym od ziemskich pęt, bez reszty oddanym woli nieba, sługą pokornym, szorstkim, tępiącym grzech plugawymi słowy. Rozpacz ogarniała księdza, że nie potrafi wyzwolić się bardziej z więzów swego ciała, że nie jest brzydki, niechlujny, że nie cuchnie robactwem i świętych. Jeśli mnich wzbudził w nim gorętszy sprzeciw słowem nazbyt rubasznym albo grubiańską porywczością, oskarżał się o nadmierną drażliwość i  wrodzoną dumę, jakby to były rzeczywiście występki. Czyż nie powinien być głuchy i ślepy na wszelkie słabości tego świata? I tym razem uśmiechnął się smutno, pomyślawszy, że o mało nie zirytowały go nauki zakonnika. „Jest to pycha — myślał — która usiłuje mnie zgubić, nakazując mi gardzić prostaczkami.” Ale wbrew sobie czuł teraz ulgę, że jest sam, że idzie drobnym krokiem, czytając brewiarz, i że nie słyszy szorstkiego głosu, który mącił jego dumania o przeczystej miłości.

ROZDZIAŁ  VI

Droga wiła się między skalnymi usypiskami, którym chłopi wydarli to tu, to tam po parę metrów kredowej ziemi, gdzie rozkrzewiły się stare drzewka oliwne. Pod stopami księdza piach w głębokich koleinach skrzypiał leciutko jak śnieg. Czasem, gdy gorętszy podmuch owiał mu twarz, ksiądz podnosił oczy znad książki, wypatrując, skąd nadeszła owa pieszczota; ale wzrok jego błądził, gubił się nie dostrzegając nic ani na rozpalonym horyzoncie, ani wśród ułożonych zygzakiem chałup owej wsi dyszącej namiętnością, wyschłej, omdlałej w słońcu, rozwalonej niby kobieta gorejąca, a bezpłodna. Zsuwał kapelusz na czoło, by ustrzec się przed ciepłymi podmuchami, podejmował znów spokojnie lekturę, a sutanna wznosiła za nim delikatną smugę leciutkiego pyłu, który kłębił się tuż nad ziemią.

— Dzień dobry, księże proboszczu — pozdrowił go nadchodząc jakiś chłop.

Szczęk łopat biegnący od pól wyrywał go także z nabożnej zadumy. Odwracał głowę: dostrzegał pośród winnic wysokich, żylastych starców, którzy mu się kłaniali. Artaudowie cudzołożyli, jak powiedział brat Archangiasz, ze swoimi gruntami w biały dzień. Spotniałe czoła ukazywały się zza krzaków, dyszące piersi prostowały się wolno — szedł pośród żarliwego trudu zapładniania, a spokój nieświadomości odmierzał mu krok. Ciała jego nie owiewał niespokojny żar miłosnych zmagań, jakimi tętnił ów olśniewający poranek.

— Łobuz, a pódziesz! Chcesz wszystkich pożreć! — zabrzmiał czyjś wesoły głos uciszając rozszczekanego psa.

Ksiądz Mouret podniósł głowę.

— Ach, to ty, Fortunacie — rzekł podchodząc do zagrana, gdzie pracował młody wieśniak. — Chciałem właśnie z tobą pomówić.

Fortunat był rówieśnikiem księdza. Ten rosły chłopak o hardej twarzy miał już zgrubiałe ręce. Karczował skrawek kamienistego wrzosowiska.

— W związku z czym, proszę księdza proboszcza? — spytał.

— W związku z tym, co zaszło między tobą a Rozalką — odpowiedział ksiądz.

Fortunat roześmiał się. Wydało mu się pewnie dziwne, że ksiądz zajmuje się taką sprawą.

— A niech ją tam, sama tego chciała. Przeciem jej nie zmuszał... Co gorsza, stary Bambousse nie chce mi jej dać! Ksiądz widział, że jego pies próbował mnie przed chwilą ugryźć. Stary szczuje go na mnie.

Ksiądz miał już coś odpowiedzieć, kiedy stary Artaud, zwany Brichet, którego nie spostrzegł w pierwszej chwili, wynurzył się spod cienistego krzaka, gdzie wraz z żoną jadł śniadanie. Był to starzec niski, zasuszony, pokorny.

— Widać nakłamano księdzu — wykrzyknął. — Chłopak jest gotów żenić się z Rozalką... Młodzi chodzili ze sobą... Nikt tutaj nie zawinił. Iluż to postąpiło jak oni i żyło potem szczęśliwie. Sprawa nie od nas zależy. Trzeba porozmawiać z Bambousse’em. To on gardzi każdym, bo ma pieniądze.

— Tak, jesteśmy za biedni — westchnęła matka Brichet wysoka, płaksiwa kobieta, wychynąwszy również zza krzaka. — Mamy tylko ten kawałek pola; to pewna, że diabeł tu sieje kamienie, to i chleb nie obradza. Nie wyżylibyśmy nijak, gdyby nie ksiądz proboszcz.

Matka Brichet była jedyną dewotką we wsi. Przyjąwszy komunię świętą szwendała się zawsze wokół plebanii: Teuse zostawiała jej z każdego wypieku ze dwa bochenki chleba. Niekiedy dostawała od Dorotki królika albo kurę.

— Nie ustaje to zgorszenie — podjął ksiądz. — Trzeba, żeby się pożenili jak najprędzej.

— Ale choćby i zaraz, jeśli tamci się zgodzą — zapewniła stara niepokojąc się mocno o wspomniane podarki. — Prawda, mój mężu, że my, dobrzy chrześcijanie, nie będziemy sprzeciwiać się księdzu.

Fortunat zaśmiał się szyderczo.

— Jestem gotów — oświadczył. — Rozalka też... Widziałem się z nią wczoraj podle młyna... Nie jesteśmy na siebie krzywi ani trochę... Ba, przeciwnie. Aleśmy sobie pofiglowali...

Ksiądz Mouret przerwał mu:

— To dobrze. Porozmawiam z ojcem Bambousse. Zdaje się, że jest na Olivettes.

Kiedy odchodził, matka Brichet spytała, gdzie się podziewa jej młodszy syn, Wicek, boć wyszedł z rana, by służyć do mszy. Ten łobuziak naprawdę potrzebuje morałów zacnego duszpasterza. Odprowadziła księdza kawałek uskarżając się na swoją mękę, na brak kartofli, na zimna, które wymroziły gaje oliwne, na spiekotę, co wysuszy liche uprawy. Pożegnała go zapewniając, że jej syn, Fortunat, odmawiał pacierz rano i wieczór.

Łobuz wyprzedził teraz znacznie księdza. Nagle za zakrętem pies czmychnął w pole. Ksiądz musiał skręcić na ścieżkę wiodącą zboczem. Znajdował się na Olivettes, najżyźniejszej części kotliny, gdzie leżały pola uprawne, gaje oliwne i winnice należące do wójta Artaud, zwanego Bambousse.

Pies tymczasem skoczył do kolan wysokiej, ciemnowłosej dziewczynie, która powitała księdza pięknym uśmiechem.

— Czy ojciec twój, Rozalko, jest tutaj? — spytał proboszcz. — O tam, proszę księdza, na wprost — powiedziała wyciągając rękę i nie przestając się uśmiechać.

Po czym, rzucając pielenie, ruszyła przed księdzem. Jej niedawna ciąża zaznaczała się dopiero lekkim poszerzeniem bioder. Kołysząc się mocno, jak silne robotnice, szła w słońcu, z gołą głową; na ogorzały kark spadały czarne kosmyki, sztywne jak włos koński. Jej poplamione ręce pachniały zielskiem.

— Tato! — krzyknęła. — Ksiądz proboszcz do ciebie przyszedł.

I miast zawrócić pozostała, bezczelna, chytry zaś uśmiech nieczystego zwierzęcia nie schodził jej z ust. Bambousse, mężczyzna pucołowaty, tłusty i spocony, rzucił robotę i wybiegł powitać radośnie księdza.

— Założę się, że proboszcz chce pogadać o naprawie kościoła — powiedział otrzepując ręce z piasku. — A więc, proszę księdza, to nic z tego. Gmina nie ma ani grosza... Jeśli pan Bóg dostarczy wapna i dachówek, my dostarczymy murarzy.

Ów żart, godzien wsiowego niedowiarka, wywołał głośny wybuch śmiechu. Stary bił się po udach, zakaszlał się, omal się nie udusił.

— Nie przyszedłem w sprawie kościoła — odpowiedział proboszcz. — Chciałem z wami porozmawiać o waszej córce, Rozalce...

— O Rozalce?... A cóż ona księdzu zawiniła? — spytał Bambousse mrugając oczami.

Młoda wieśniaczka patrzyła na księdza z rozradowanym zuchwalstwem bijącym od jej białych ramion aż po dziewczęcą szyję; ksiądz Mouret zarumienił się na ten widok, ale ze spokojem w twarzy powiedział wprost, nie czując jakby wagi własnych słów:

— Wiecie dobrze, o co mi chodzi, ojcze Bambousse. Ona jest w ciąży. Trzeba ją wydać za mąż.

— Ach, to tak — szepnął stary po swojemu, kpiąco. — Dziękuję za fatygę, księże proboszczu. To Brichety księdza przysłały, nieprawdaż? Brichetowa chodzi na mszę, a ksiądz chce zapewnić chlebuś jej synowi; rozumie się... rozumie... Ale nie dla mnie ten interes. Nie podoba mi się, i tyle.

Ksiądz, zaskoczony, jął mu tłumaczyć, że należy koniecznie położyć kres zgorszeniu, że trzeba przebaczyć Fortunatowi, skoro chłopak chce naprawić swój błąd, wreszcie, że troska o dobre imię dziewczyny nakazuje jak najrychlejszy ślub,

— Tere fere — prychnął Bambousse potrząsając głową. — Nie za dużo tu aby gadania? Zatrzymam córkę przy sobie, słyszy ksiądz? Tamto mnie nie obchodzi... Ten nędzarz, Fortunat, nie śmierdzi groszem. Ależ to byłaby wygoda pochodzić trochę z dziewuchą i zaraz nabrać prawa do ożenku! Do diabła! Toć młodzi żeniliby się od rana do wieczora!... Chwała Bogu, nie mam kłopotu z Rozalką. Wszyscy wiedzą, co jej się przytrafiło; czy nogi się jej przez to wykrzywiły albo zgarbaciała? Wyjdzie i tak, za kogo zechce.

— A dziecko? — wtrącił ksiądz.

— Dziecko? Jeszcze go nie ma, prawda? Może wcale nie będzie... A jeśli je wyda na świat... no, to się zobaczy.

Rozalka, widząc daremność zabiegów księdza, uznała za stosowne wetknąć, pochlipując, kułaki w oczy. Osunęła się nawet na ziemię, ukazując niebieskie pończochy, które sięgały ponad kolana.

— Milcz, suko! — wrzasnął rozwścieczony ojciec.

I po chamsku utraktował ją rubasznymi epitetami, od których śmiała się skrycie, zasłaniając usta pięścią.

— Jeżeli przyłapię cię z tym psem, zwiążę was razem i popędzę tak przed ludzi... Zamkniesz ty gębę czy nie? Poczekaj, łajdaczko!

Podniósł pecynę ziemi i cisnął nią z odległości czterech kroków. Gruda rozbiła się dziewczynie na koku, rozsypała się po szyi, okryła ją tumanem pyłu. Ogłuszona, porwała się do ucieczki, osłaniając głowę rękoma. Ale Bambousse zdążył dosięgnąć córkę jeszcze dwiema pecynami: jedna otarła się tylko o jej lewe ramię, ale drugą wyrżnął ją tak potężnie po krzyżach, że padła na kolana.

— Bambousse! — wykrzyknął ksiądz wydzierając mu z rąk dopiero co nazbierane kamienie.

— A niechże mnie ksiądz zostawi w spokoju! — odburknął chłop. — Toć to tylko gruda miękkiej ziemi. Trzeba mi było cisnąć w nią te kamienie... Widać od razu, że ksiądz nie zna dziewuch. To twarde bestie. Mógłbym tę moją wykąpać w studni albo połamać jej gnaty pałką — i tak nie odegnałbym jej od tych paskudztw! Ale ją śledzę i niechbym ją tylko przyłapał!... Co tu wreszcie gadać, wszystkie one jednakie.

Ot i pocieszył się jakoś. Wypił spory łyk wina z płaskiej oplatanej butelki, która wygrzewała się na rozpalonej ziemi. I wybuchając znów swoim grubiańskim śmiechem:

— Gdybym miał kieliszek, poczęstowałbym księdza z miłą chęcią. — No to jak z tym ślubem?... — spytał znów proboszcz.

— Nic z tego, księże proboszczu. Przecież śmieliby się tylko ze mnie. Rozalka jest krzepka. Obstoi za chłopaka. Musiałbym nająć parobka, gdyby sobie poszła. Pogadamy wreszcie po winobraniu. Prócz tego nie mam chęci dać się okraść. Łeb za łeb, nieprawdaż?

Proboszcz tkwił tam jeszcze z pół godziny strofując Bambousse’a, prawiąc mu o Bogu, przedstawiając mu wszelkie racje, jakie przemawiały za zlikwidowaniem tego rodzaju stosunków. Stary wziął się znów do roboty; wzruszał ramionami, żartował, przystawał co i raz. Wreszcie wykrzyknął:

— Toć gdyby ksiądz chciał wziąć ode mnie worek żyta, to by mi ksiądz za nie zapłacił. No to dlaczego, proszę księdza, miałbym oddać za darmo dziewczynę?

Ksiądz Mouret odszedł zniechęcony. Wracając ścieżką dostrzegł Rozalkę, jak tarzała się z psem pod oliwką; Łobuz lizał dziewczynie twarz, a ona się śmiała. Miała rozrzucone kiecki, biła rękami o ziemię i mówiła do psa:

— Łaskoczesz mnie, bydlaku. Przestańże wreszcie! Spostrzegłszy księdza udała pomieszanie, poprawiła spódnicę i wetknęła znów kułaki w oczy. On zaś próbował ją pocieszyć obiecując, że dołoży starań, aby przekonać jej ojca. Dodał też, że tymczasem powinna okazywać posłuszeństwo, zerwać wszelkie stosunki z Fortunatem, aby nie powiększać jeszcze grzechu.

— Ach, teraz — szepnęła śmiejąc się ze zwykłą sobie bezczelnością — nie ma już żadnego ryzyka, boć już chwyciło!

Ksiądz nie zrozumiał. Odmalował przed nią piekło, gdzie smażą się nikczemne kobiety. Spełniwszy swój obowiązek, opuścił ją owładnięty ową pogodą ducha, która pozwalała mu przechadzać się bez drżenia pośród nieczystości cielesnych.

ROZDZIAŁ VII

Ranek stawał się piekący. Z początkiem wiosennych dni słońce rozpalało piekielny żar w tej rozległej koltlinie opasanej skałami. Spojrzawszy w niebo ksiądz Mouret zorientował się, że starczy mu akurat czasu, by wrócić na plebanię o jedenastej i nie narazić się na gderanie Teuse. Odmówił brewiarz, spełnił swój obowiązek wobec starego Bambousse — i wracał teraz spiesznie, popatrując z dala na popielatą ścianę kościoła, na czarny pion Samotnika przecinający błękit nieba. Obezwładniony spiekotą rozmyślał, jak udekorować wieczorem kaplicę Najświętszej Marii Panny na nabożeństwo majowe. Droga słała się miłym dla stóp kobiercem szczerego piasku olśniewającej białości.

Znalazłszy się przy Zielonym Krzyżu, miał właśnie przeciąć gościniec wiodący z Plassans do La Palud, kiedy bryczka zjeżdżająca z pochyłości przyparła go do pryzmy kamieni. Przecinał na skos skrzyżowanie dróg, kiedy dobiegło go  wołanie: „Hej, Sergiuszu! Zaczekaj, mój chłopcze!” Bryczka stanęła, wychylił się jakiś mężczyzna.

Młody ksiądz poznał swojego wuja, doktora Pascala Rougon, którego mieszkańcy Plassans, gdzie leczył ubogich za darmo, nazywali krótko „panem Pascalem”. Choć przekroczył zaledwie pięćdziesiątkę, miał włosy białe jak śnieg: długa broda i bujna czupryna okalały jego piękną twarz o regularnych rysach, tchnącą dobrocią i delikatnością.

— I cóż ty tak o tej porze brniesz przez piachy! — powiedział wesoło, pochylając się jeszcze niżej, by uścisnąć dłoń księdzu. — Nie boisz się porażenia?

— Nie bardziej niż wuj — roześmiał się ksiądz.

— O, ja mam bryczkę z budą. Zresztą chorzy nie mogą czekać. Umiera się o każdej porze, mój chłopcze.

I oznajmił, że spieszy do starego Jeanbernata, rządcy z Paradou, którego w nocy trafiła apopleksja. Chłop z sąsiedztwa, idący na targ do Plassans, wstąpił po doktora.

— Pewnie już nie żyje — mówił dalej. — Cóż, trzeba się jednak o tym przekonać. Takie stare diabły niełatwo rozstają się z życiem!

Zamierzył się batem, ale ksiądz go powstrzymał.

— Niech wuj zaczeka... Która godzina?

— Za kwadrans jedenasta.

Ksiądz zawahał się. Dźwięczał mu w uszach straszliwy głos Teuse pokrzykującej, że śniadanie ostygnie. Zebrał się jednak na odwagę i powiedział:

— Jadę z wujem... Biedak może zechce w ostatniej chwili życia pojednać się z Bogiem..

Doktor Pascal wybuchnął niepowstrzymanym śmiechem.

— On? Stary Jeanbernat! — wykrzyknął. — No, gdybyś zdołał go kiedyś nawrócić!... Ale cóż to szkodzi, jedź ze mną. Gotów ozdrowieć na twój widok.

Ksiądz wsiadł. Doktor, pożałowawszy snadź swego żartu, okazywał siostrzeńcowi wielką serdeczność, popędzając jednocześnie konia klaskaniem języka. Przyglądał się Sergiuszowi ciekawie, kątem oka, z czujnością uczonego sporządzającego notatki,, Wypytywał go dobrodusznie, krótkimi zdaniami, o tryb życia, o ciche szczęście, jakiego zażywał w Artaud.

Po każdej zadowalającej odpowiedzi pomrukiwał, pewien swego, mówiąc jakby do siebię:

— A to dobrze, tym lepiej, doskonale.

Dopytywał się ze szczególną troską o zdrowie młodego pxo-boszcza. Ten zaś, zdziwiony, zapewniał, że czuje się świetnie, że nie ma ani bólów, ani zawrotów głowy, ani też nudności.

— Doskonale, doskonale — powtarzał wuj Pascal. — Z wiosną, jak wiesz, krew się burzy. Ale ty jesteś mocny... a jakże. Ale, ale, w zeszłym miesiącu spotkałem w Marsylii twojego brata Oktawa. Wyjeżdża do Paryża; szykuje mu się piękne stanowisko w handlu. Niezły sobie wiedzie żywot ten nicpoń.

— A. jakiż to żywot? — spytał ksiądz.

By uniknąć odpowiedzi, doktor klasnął językiem. Po czym mówił dalej:

— No i wszyscy są zdrowi, ciotka Felicja, wuj Rougon i reszta... Nie wykluczone, że będziemy jednak bardzo potrzebowali twoich modłów. Jesteś świętym naszej rodziny, mój chłopcze. Liczę, że dla naszej zgrai załatwisz zbawienie.

Śmiał się, ale z taką życzliwością, że nawet Sergiusz zaczął żartować.

— Tyto że niełatwo będzie wprowadzić ich kupą do raju — ciągnął. — Nasłuchałbyś się w konfesjonale ślicznych rzeczy, gdyby podchodzili kolejno... Bo ja tam nie potrzebuję ich spowiedzi; śledzę ich z oddali, trzymam u siebie ich rejestry razem z moimi zielnikami i notatkami lekarskimi. Któregoś dnia sporządzę bajecznie ciekawą tablicę... Będzie na co popatrzeć, oho!

Zapamiętał się porwany młodzieńczym zapałem dla nauki. Urwał nagle spojrzawszy na sutannę księdza.

— Jesteś księdzem — szepnął. — I dobrześ zrobił. Księża to ludzie szczęśliwi. Zawładnęło to całym tobą talk, żeś zwrócił się wyłącznie ku dobru, nieprawdaż?... No, pewno, gdzie indziej nic znalazłbyś zadowolenia. Twoi krewniacy zaczyniali tak samo jak ty, a niemało grzeszków mają na sumieniu; dziś jeszcze sobie dogadzają. Wszystko tam jest logiczne, mój chłopcze. Ksiądz uzupełnia rodzinę. Tak zresztą miało być. Krew nasza musiała wydać na końcu taki owoc... Tym lepiej dla ciebie, tobie najbardziej dopisało szczęście. Uśmiechając się dziwnie poprawił się szybko: — Nie, to twoja siostra Dorotka miała najwięcej szczęścia.

Gwizdnął, strzelił z bata i zmienił temat rozmowy. Bryczka, wspinająca się dotychczas po dość stromym zboczu, pomykała teraz wśród dzikich wąwozów; po czym wyjechała na szeroki płaskowyż: wklęsła droga wiodła u podnóży wysokiego, nie kończącego się muru. Artaud zniknęły; znajdowali się pośrodku pustkowia.

— Już niedaleko, nieprawdaż? — spytał ksiądz.

— Oto Paradou — odpowiedział doktor wskazując na mur. — Nigdyś tu nie był? Ujechaliśmy zresztą najwyżej milę... Musiała to być wspaniała posiadłość. Mur otaczający park ma z tej strony dwa kilometry. Ale już z górą od stu lat wszystko tu rośnie jak Bóg da.

— Jakie piękne drzewa — zauważył ksiądz podnosząc głowę, zdumiony na widok przelewających się fal zieleni.

— Tak, to bardzo żyzny zakątek. Ten park to właściwie las rozpościerający się pośród wyleniałych skał... Mascle stąd właśnie wypływa. Wspominano, jeśli dobrze pamiętam, o kilku źródłach.

I w paru urywkowych zdaniach, przeplatanych wstawkami nie na temat, opowiedział dzieje Paradou, rodzaj legendy obiegającej okolicę. Za Ludwika XV pewien magnat wybudował tutaj wspaniały pałac, otoczył go bezkresnymi ogrodami pełnymi fontann, strumieni, posągów — słowem, mały Wersal zagubiony pośród głazów, spowity skwarem południa. Ale pokazał się tu tylko raz, w towarzystwie kobiety bajecznie pięknej, która zapewne tutaj umarła, bo nikt nie widział, żeby odjeżdżała. Następnego roku zamek spłonął, bramy parku zabito, strzelnice w murze zapełniły się piaskiem tak szczelnie, że od owych odległych czasów niczyj wzrok nie przedarł się w głąb tej rozległej posiadłości obejmującej jeden z wysokich płaskowyżów Garigues.

— Pokrzyw tu pewnie nie brak — powiedział śmiejąc się ksiądz Mouret. — Czy wuj zauważył, jak, bardzo czuć wilgoć wzdłuż całego muru? — Po czym, po chwili milczenia: — A do Kogo należy obecnie Paradou? — spytał.

— Licho wie — odparł doktor. — Ze dwadzieścia lat temu właściciel pojawił się ponoć w tych stronach. Tak się jednak przeraził na widok owego gniazda żmij, że więcej nie wrócił. Prawdziwym właścicielem jest ten stary dziwak Jeanbernat, strzegący zrujnowanej posiadłości; znalazł sobie jakiś kąt w kamiennym pawilonie, który całkiem się jeszcze nie rozsypał... Spójrz... czy widzisz tę szarą ruderę o oknach zarośniętych bluszczem?

Bryczka przemknęła obok magnackiej bramy skrwawionej rdzą, zabitej od wewnątrz deskami obrzuconymi zaprawą murarską. Fosy były czarne od cierni. O jakie sto metrów dalej wznosił się pawilon Jeanbernata, przylegający jedną ścianą do parku. Ale strażnik jakby umyślnie zabarykadował od tej strony swoją siedzibę. Uprawiał tylko wąski skrawek ogrodu przy drodze i żył tak, obrócony twarzą na południe, plecami zaś do Paradou, nieświadom, zda się, ogromu zieleni kipiącej za nim.

Młody ksiądz zeskoczył na ziemię i rozglądał się ciekawie, wypytując doktora, który w pośpiechu wiązał konia u żelaznego pierścienia wmurowanego w ogrodzenie.

— I ten starzec żyje samotnie w tej zapadłej dziurze? — spytał.

— Tak, sam jak palec — odpowiedział doktor Pascal. Uzupełnił jednak:

— Mieszka z nim siostrzenica, co zwaliła mu się na kark, osobliwa dziewucha, dzika... Spieszmy. Dom wygląda jak wymarły.

ROZDZIAŁ VIII

Dom o zamkniętych żaluzjach, spowity brzękiem much, które uwijały się wśród biczów bluszczu sięgających aż po dachówki, spał w południowym blasku. Błogosławiony spokój otaczał tę osłonecznioną ruinę. Doktor pchnął furtkę ogródka opasanego wysokim żywopłotem. Tam, za węgłem muru, wśród ogromnej ciszy, Jeanbernat, wysoki i prosty, kurzył fajkę spoglądając na grzędy warzyw.

— Jak to?! Pan ma nogach? Żarty się pana trzymają czy co?

— A pan toś już przyjechał mnie pochować! — odburknął szorstko starzec. — Nikogo mi tu nie trzeba. Sam puściłem sobie krew...

Urwał nagle, dostrzegłszy księdza, z gestem tak groźnym, że doktor Pascal wyjaśnił czym prędzej:

— To mój siostrzeniec, nowy proboszcz z Artaud, porządny chłopak... Do diabła, nie gnaliśmy przecież taki kawał drogi, i to w samo południe, żeby panu zrobić krzywdę, Jeanbernat.

Stary uspokoił się nieco.

— Nie życzę sobie tu klechów — mruknął. — Na sam taki widok człowiek może zdechnąć. Zapowiadam panu doktorowi, że jak będę się wybierał na tamten świat — żadnych lekarstw, żadnych księży; inaczej się pogniewamy... No, ale niech wejdzie, skoro to pański siostrzeniec.

Ksiądz Mouret, zaskoczony, nie mógł wydobyć głosu. Stał na środku alejki przyglądając się tej dziwnej postaci, owemu samotnikowi o ceglastej twarzy pociętej bliznami zmarszczek, o kończynach chudych i poskręcanych jak zwoje lin, dźwigającemu swój ósmy krzyżyk z ironiczną, zda się, pogardą dla życia. A że doktor spróbował wziąć go za puls, rozgniewał się znowu.

— Daj mi pan wreszcie święty spokój! Mówiłem, że sam sobie puściłem krew, moim własnym nożem! I teraz już wszystko w porządku... A cóż to za bydlak poleciał po pana? Doktor, ksiądz — to może od razu i karawaniarz.!... Ano, durniów nie brak, nie ma na to rady. Nie przeszkodzi nam to jednak łyknąć sobie kieliszeczek.

Wyniósł stary stolik, postawił go w cieniu, podał butelkę i trzy szklanki. Napełniwszy je po brzegi, chciał przypić. Złość jego topniała w kpiącej wesołości.

— To nie trucizna, księże proboszczu — powiedział. — Szklaneczka wina to nie grzech... Patrzcie państwo, pierwszy raz w życiu przypijam, z przeproszeniem, do czarnej kiecki. Ten biedak, ksiądz Caffin, poprzedni proboszcz, nie chciał ze mną dyskutować... Bał się.

Roześmiawszy się szeroko, ciągnął:

— Wyobraźcie sobie, chciał mnie przekonać, że Bóg istnieje... Wyzywałem go na dysputę, kiedym go tylko spotkał. A on kładł uszy po sobie i zmiatał... Możecie mi wierzyć.

— Jak to? Bóg nie istnieje! — wykrzyknął ksiądz Mouret wyrwany z milczącej zadumy.

— To już jak ksiądz: sobie życzy  — odparł drwiąco Jeanbernat. — Możemy zacząć od nowa, jeśli to księdza zabawi... Uprzedzam jednak, że jestem, kuty w tej materii. W jednym z pokojów na górze mam parę tysięcy tomów ocalonych z płonącego Paradou, wszyscy filozofowie osiemnastego wieku, kupa książek na tematy religijne... Dowiedziałem się tam pięknych rzeczy. Rozczytuję się w tym od dwudziestu lat... Do diaska! Będzie ksiądz miał z kim pogadać.

Wstał. Przeciągłym gestem wskazał horyzont, ziemię, niebo, powtarzając uroczyście:

— Nie ma nic, nic, nic... Wszystko się skończy, gdy ktoś zdmuchnie płomień słońca.

Doktor Pascal trącił lekko księdza Mouret. Mrugał oczami, przyglądał się ciekawie starcowi, kiwał głową zachęcając go do mówienia.

— To jesteś pan materialistą, mój stary? — spytał.

— Ha! Jestem tylko biedakiem — odpowiedział Jeanbernat zapalając wygasłą fajkę. — Kiedy hrabia de Corbière, mój brat mleczny, zmarł spadłszy z konia, dzieci chcąc się mnie pozbyć wysłały mnie tutaj, bym strzegł tego parku „śpiącej królewny”. Miałem sześćdziesiąt lat, sądziłem, że wszystko się dla mnie skończyło. Ale śmierć zapomniała o mnie. Musiałem znaleźć sobie jakieś legowisko... A jak człowiek żyje w zupełnej samotności, to zaczyna wszystko widzieć w cudaczny sposób. Drzewa przestają być drzewami, ziemia nabiera cech żywej istoty, kamienie opowiadają rozmaite historie. Wszystko to głupstwa. Znam tajemnice, które by was zdumiały. Cóż wreszcie robić na takim diabelskim pustkowiu? Czytałem te tomiska, zajmowały mnie one bardziej ,niż polowanie... Hrabia, który bluźnił jak poganin, często do mnie mawiał: Jeanbernat, mój chłopcze, spodziewam się, że odnajdę cię w piekle, abyś mi tam służył, bo  przecie służyłbyś mi też w niebie. Wskazał znów szerokim gestem horyzont, mówiąc:

— Słuchajcie! Nie ma nic, nie ma nic. Wszystko to czyste błazeństwo.

Doktor Pascal roześmiał się.

— Bądź co bądź błazeństwo piękne — rzekł. — Skryty jesteś, ojcze. Podejrzewam, że jakaś miłość tai się pod twoim znudzeniem. Mówiłeś przed chwilą z wielką czułością o drzewach, kamieniach...

— O nie! Zapewniam pana — szepnął stary. — Już mi to przeszło. Co prawda dawniej, kiedy pana poznałem i kiedyśmy razem zbierali zioła, byłem na tyle głupi, by kochać najrozmaitsze rzeczy wyrosłe z ziemi, tej wielkiej zwodnicy. Szczęściem, książki zabiły to we mnie... Chciałbym, żeby mój ogródek był jeszcze mniejszy; najwyżej ze dwa razy w roku wychodzę na gościniec. Spójrzcie na tę ławkę! Spędzam na niej całe dnie wpatrzony w sałatę..

— A spacery po parku? — wtrącił doktor.

— Po parku? — powtórzył Jeanbernat głęboko zdumiony. — Nie byłem tam ze dwanaście lat! Bo cóż, u licha, miałbym robić na tym cmentarzysku? To za wielkie. To głupia rzecz — te drzewa nie kończące się wcale, porosłe mchem, te pogruchotane rzeźby, te dziury, gdzie można sobie skręcić kark przy każdym stąpnięciu. Kiedym tam zaszedł ostatni raz, tak ciemno było pod liśćmi, zdziczałe kwiaty ziały takim czadem i tak osobliwe podmuchy krążyły w alejach, że obleciał mnie strach. Zabarykadowałem się, żeby park nie wtarabanił się tutaj... Ździebko słońca, grzęda sałaty na trzy stopy szeroka, wysoki żywopłot zasłaniający mi cały widnokrąg — to jeszcze za dużo, żeby być szczęśliwym. Nic — oto co bym chciał — nic a nic, coś tak ciasnego, by „zewnątrz” nie mogło zakłócić mi spokoju. Dwa metry ziemi, jeśli łaska, aby zdechnąć na leżący.

Trzasnął pięścią w stół i podnosząc nagle głos krzyknął do księdza Mouret:

— Jeszcze jeden razik, księże proboszczu. Diabeł nie siedzi na dnie butelki!

Księdza dławił niepokój. Nie czuł się na siłach, by sprowadzić na drogę wiary tego starego dziwaka, który wydał mu się osobliwie zbzikowany. Przypomniał sobie teraz rozmaite bajania kulawej Teuse o „Filozofie” — chłopi z Artaud obdarzyli takim mianem starego Jeanbernata. Strzępki skandalicznych plotek majaczyły mu w pamięci. Wstał dając znak doktorowi, chciał bowiem opuścić ten dom, gdzie, jak mu się zdawało, wdychał odór wiecznego potępienia. Ale spod owego głuchego niepokoju dobywała się dziwna ciekawość, która go powstrzymywała. Został więc i spacerował po ogródku, wkradając się wzrokiem w mrok korytarza, jakby chciał sięgnąć aż poza mury. Poprzez drzwi otwarte na oścież dostrzegał tylko czerniejącą klatkę schodową. I zawracał szukając jakiejś dziury, szczeliny, by spojrzeć przez nie na owo morze zieleni, którego bliskość odgadywał po szmerze liści, rozlewającym się szeroko i spowijającym dom jakby poszumem fali.

— A mała ma się dobrze? — zagadnął doktor biorąc kapelusz.

— Niezgorzej — odpowiedział Jeanbernat. — Nigdy jej nie ma w domu. Znika na całe przedpołudnia... A może jednak jest gdzieś na górze?

Zadarłszy głowę zawołał:

— Albino! Albino!

Po czym, wzruszając ramionami:

— No tak, to znana wietrznica... Do widzenia, księże proboszczu. Zawsze do usług łaskawego księdza.

Ale ksiądz Mouret nie zdążył podjąć wyzwania. W głębi korytarza jakieś drzwi otworzyły się nagle; plama jasności rozbłysła niespodzianie wśród czerni muru. Była to jakby wizja dziewiczej puszczy, klin wyrębu wbity w osłoneczniony bór. W tym błysku ksiądz pochwycił jasno pewne ściśle określone szczegóły: wybujały żółty kwiat pośrodku trawnika, struga wody spadająca z wysokiego głazu, ogromne drzewo pełne łopotu ptasich skrzydeł; a wszystko to zatopione, zagubione, zatracone w takim galimatiasie zieleni, w takim rozbuchaniu zieloności, że widnokrąg jak gdyby rozkwitł cały. Drzwi trzasnęły, wszystko znikło.

— A to łotrzyca! — wykrzyknął Jeanbernat. — Znów była w Paradou!

Albina śmiała się u progu. Miała na sobie pomarańczową spódnicę i wielką czerwoną chustkę związaną z tyłu; wyglądała jak wystrojona cyganka. Śmiała się dalej odrzuciwszy w tył głowę; w gardle jej wzbierała wesołość — dziewczyna radowała się kwiatami, polnymi kwiatami, które wplotła w jasne włosy, rozsypała po szyi, staniku i ramionach szczupłych, nagich, złotych, Była jak olbrzymi pachnący bukiet.

— Pięknie mi wyglądasz! — sarknął stary.. — Zatruwasz powietrze śmierdząc tym zielskiem... Nie do wiary, że ta smarkata ma szesnaście lat.

Zuchwała dziewczyna śmiała się jeszcze głośniej. Doktor Pascal, jej wielki przyjaciel, pozwolił się uściskać.

— A ty nie boisz się biegać po Paradou? — spytał.

— Bać się? A czegóż miałabym się lękać? — odparła ze zdumieniem w oczach. — Mur jest tak wysoki, nikt nie mógłby wejść... Jestem tam sama. To mój park, mój własny. Jest dość spory. Jeszcze nie dotarłam na jego kraniec.

— A zwierzęta? — przerwał doktor.

— Zwierzęta? Ależ one nie są złe i znają mnie doskonale.

— Tak ciemno jest pod drzewami...

— Co z tego, że ciemno! Inaczej słońce spaliłoby mi twarz. Przyjemnie jest w cieniu, pod liśćmi.

Wierciła się wkoło, napełniając ciasny ogródek łopotem halek, strącając ostry zapach zielska, który z  sobą wniosła. Uśmiechnęła się do księdza Mouret bez śladu zażenowania, nie troszcząc się o jego zdziwione spojrzenia, które za nią biegły. Ksiądz odszedł na bok. Ta złotowłosa dziewczyna o pociągłej twarzy wydała mu się tajemniczą, niepokojącą córą lasu, który mignął mu w kręgu jasności.

— Ale, ale, mam gniazdo kosów” — powiedziała do doktora. — Czy doktor je chce?

— Nie, dziękuję — odpowiedział doktor śmiejąc się. — Podaruj je lepiej siostrze księdza proboszcza, która uwielbia ptactwo... Do widzenia, Jeanbernat.

Ale Albina przypuściła szturm do księdza.

— Ksiądz jest proboszczem Artaud? Ksiądz ma siostrę? Odwiedzę ją chętnie... Tylko żeby ksiądz nie prawił mi o Bogu, bo wuj tego sobie nie życzy.

— Przestań się nam wreszcie naprzykrzać, idź sobie — powiedział Jeanbernat wzruszając ramionami.

Śmignęła jak kozica, rozpryskując deszcz kwiatów, i znikła. Usłyszeli trzaśniecie drzwiami, potem śmiech zza domu — śmiech dźwięczny, oddalający się, który znikał niby tupot rozhukanego zwierzęcia galopującego po łące.

— Zobaczycie, że w końcu będzie sypiała w Paradou — mruknął stary obojętnie jak zawsze. A że odprowadzał gości: — Doktorze — powiedział — jeśli w najbliższych dniach znajdzie mnie pan nieżywego, niechże pan wyświadczy mi tę oto przysługę: proszę wrzucić mnie do dołu z nawozem, ot tam, za sałatą... Do widzenia panom.

Spuścił drewnianą żerdź zamykającą otwór w żywopłocie. Błogosławiony spokój spłynął na dom stojący w południowym blasku, spowity brzękiem much, które uwijały się wśród biczów bluszczu sięgających aż po dachówki.

ROZDZIAŁ IX

Bryczka tymczasem turkotała znów po zaklęsłej drodze, która biegła wzdłuż nie kończącego się muru Paradou. Ksiądz Mouret, pogrążony w milczeniu, przyglądał się wznosząc wzrok ku grubym konarom, co wyciągnięte ponad murem wydawały się ramionami ukrytych olbrzymów. Przeróżne szmery dobiegały z parku: łopot skrzydeł, to drżenie liści, to podstępne susy zdradzane trzaśnięciem gałęzi, to głębokie westchnienia, co przyginały młode pędy — ów oddech życia, który falował wśród wierzchołków plemienia drzew. I czasem, gdy ozwał się krzyk ptaka przypominający śmiech ludzki, ksiądz odwracał głowę zaniepokojony z lekka.

— Zabawna smarkula! — powiedział wuj Pascal puściwszy lejce wolno. — Miała dziewięć lat, kiedy trafiła do tego poganina. To po jego bracie, który zbankrutował, nie pomnę już na czym. Mała, panienka już wykształcona — czytała, haftowała, rozprawiała, grała na pianinie — była gdzieś na pensji, gdy ojciec się zabił. A kokietka, że niech Bóg broni! Pamiętam, jak przyjechała w ażurowych pończoszkach, haftowanych sukienkach, ze stosem żabocików, mankiecików, falbanek... A długi miały żywot te falbanki!

Śmiał się. Bryczka omal się nie przewróciła zawadziwszy o kamień.

— No, obym tylko nie zostawił koła na tej łajdackiej drodze! — mruknął. — Trzymaj się mocno, mój chłopcze.

Mur ciągnął się dalej. Ksiądz nasłuchiwał.

— Wyobrażasz sobie — prawił doktor — że Paradou plus słońce, kamienie i osty zżarły przynajmniej jedną toaletę na dzień. Piękne fatałaszki małej wystarczyły zaledwie na parę kęsów... Teraz ubiera się jak dzikuska... Dziś była prawie wystrojona; ale zdarza się, że ma na sobie tylko koszulę i pantofle... Słyszałeś?...

Paradou jest jej. Zawładnęła nim nazajutrz po przyjeździe. Wyskakuje tam oknem, gdy Jeanbernat zamyka drzwi, i uciekając wbrew wszelkim zakazom wędruje licho wie gdzie, dociera do jakichś zapadłych kątów, jej tylko znanych... To pewne, że piękny tryb życia wiedzie na tym pustkowiu.

— Niech wuj posłucha — przerwał siostrzeniec. — Czy to nie tupot jakiegoś zwierzęcia biegnącego pod murem?

Wuj Pascal jął nasłuchiwać.

— Nie! — rzekł po chwili. — To bryczka turkocze po kamieniach... A wiesz, mała nie gra już na pianinie. Obawiam się, że nie potrafiłaby już nawet czytać. Przedstaw sobie panienkę zamienioną z powrotem w nieokiełznaną wietrznicę, spędzającą wakacje na bezludnej wyspie. Pozostał jej tylko subtelny uśmiech kokietki, do którego czasem się ucieka... Ach, gdybyś przypadkiem słyszał o jakiejś dziewczynie, którą chciano by oddać na wychowanie, to nie radzę powierzać jej Jeanbernatowi, bo ma on swoje sposoby, żeby dopuścić do głosu pierwotną naturę. Kiedy ośmieliłem się wspomnieć mu o Albinie, odpowiedział, że nie należy przeszkadzać drzewom, by rosły, jak im się podoba. Jest za naturalnym rozwojem organizmu — dorzucił. — Mniejsza o to, oboje jednak interesujący. Odwiedzam ich zawsze, ilekroć jestem w tych stronach.

Bryczka wychynęła wreszcie z zaklęsłej drogi. Tutaj mur otaczający Paradou skręcał ostro i biegł dalej, jak okiem sięgnąć, grzbietami pagórków. W chwili gdy ksiądz Mouret odwrócił głowę, by  ostatni raz rzucić okiem na tę szarą  zaporę, której nieprzenikniona surowość wprawiła go w szczególne przygnębienie, dał się słyszeć szum potrząsanych gwałtownie gałęzi, a znad muru kępa brzózek jęła jakby kłaniać się podróżnym.

— Byłem pewien, że jakieś zwierzę biegnie po tamtej stronie — powiedział ksiądz.

Choć nikogo nie zobaczyli i nic prócz brzóz kołyszących się coraz zapamiętałej, usłyszeli dźwięczny głos przerywany co chwila śmiechem:

— Do widzenia, panie doktorze. Do widzenia, księże proboszczu... Całuję drzewo, a drzewo przesyła wam moje pocałunki.

— Ach, to Albina — powiedział doktor Pascal. — Musiała biec za naszą bryczką. Przeskakiwanie przez krzaki nie sprawia kłopotu tej małej czarodziejce.

I on z kolei krzykną!:

— Do widzenia, pieszczotko... Taka duża pannica nie powinna nas żegnać w ten sposób.

Śmiech rozbrzmiał ze zdwojoną siłą, brzozy  pochyliły się jeszcze niżej, rozrzucając liście szeroko — aż na budę bryczki.

— Jestem taka duża jak drzewa, spadające liście to moje pocałunki — ozwał się głos zmieniony oddaleniem, a tak melodyjny i tak wtopiony w falujący poszum parku, że młody ksiądz zadrżał.

Droga była teraz lepsza. Gdy zjeżdżali ze stoku, ukazały się Artaud zepchnięte w głąb spalonej słońcem kotliny. Kiedy bryczka dotarła do drogi prowadzącej przez wieś, ksiądz się nie zgodził za nic w świecie, by wuj odwiózł go na plebanię.

Zeskoczył na ziemię mówiąc:

— Nie, dziękuję, wolę iść pieszo, to mi dobrze zrobi.

— Jak chcesz — powiedział w końcu doktor. Po czym ściskając go za rękę: — Ej, gdybyś miał tylko takich parafian jak Jeanbernat, to i nieczęsto fatygowałbyś się do nich. Ale cóż, sam chciałeś tam pojechać... Trzymaj się dobrze. W razie jakiegoś ambarasu czy to za dnia, czy to w nocy, przysyłaj natychmiast po mnie. Wiesz, że rodzinę leczę ,za darmo. Bądź zdrów, mój chłopcze!

ROZDZIAŁ  X

Ksiądz Mouret poczuł się lepiej, gdy został sam na piaszczystej drodze. Kamieniste pola przywracały go surowym marzeniom o życiu wewnętrznym, jakie prowadziłby na pustyni. Drzewa znad zaklęsłej drogi ochłodziły mu kark niepokojącym, wilgotnym cieniem, który wysysało teraz piekące słońce. Cherlawe drzewa migdałowe, liche zboża, skarlałe winnice, rozpościerające się po obu. stronach drogi, działały nań kojąco, dobywały z pomieszania, w jakie wprawiły go nazbyt soczyste tchnienia Paradou. I pośród oślepiającego blasku, który lał się z nieba na ową nagą ziemię, rozwiały się jak dym. Doznał żywej radości, kiedy podniósłszy głowę ujrzał na horyzoncie nieruchomą krechę Samotnika obok różowej plamy dachówek kościoła.

Ale w miarę jak się zbliżał, ogarniał go inny rodzaj niepokoju. Teuse zgotuje mu piękne przyjęcie z racji śniadania, które czekało już prawie od dwóch godzin. Wyobrażał sobie jej okropną minę, potok słów, którymi go przywita, gniewny szczęk naczyń, jaki będzie słyszał całe popołudnie. Kiedy minął Artaud, strach stał się tak dojmujący, że ksiądz zawahał się, stchórzywszy na chwilę, czy nie nadłożyć drogi i nie wejść na plebanię od strony kościoła. Ale kiedy się nad tym zastanawiał, Teuse w przekrzywionym czepku, wsparłszy się pod boki, stanęła we własnej osobie na progu plebanii. Przygarbiwszy się, musiał piąć się po zboczu, ścigany owym spojrzeniem zwiastującym burzę, które ciążyło mu na ramionach.

— Zdaje mi się, że się spóźniłem, moja zacna Teuse — wyjąkał na ostatnim zakręcie ścieżki.

Teuse zaczekała, aż stanął naprzeciw niej, całkiem blisko. Wtedy z wściekłością spojrzała mu prosto w oczy; po czym, nie rzekłszy słowa, odwróciła się, poszła przodem aż do jadalni, stukając ciężkimi obcasami, tak napięta gniewem, że prawie nie kulała.

— Miałem tyle spraw do załatwienia — zaczął ksiądz, którego przeraziło to milczące powitanie. — Biegałem od samego rana...

Ale słowa uwięzły mu w gardle pod następnym spojrzeniem, tak badawczym i gniewnym, że podcięło mu jakby nogi. Usiadł, zaczął jeść. Usługiwała mu z obojętnością automatu, ryzykując po.tłuczeniem talerzy, które ciskała z pasją. Milczenie stawało się tak groźne, że ksiądz dławiony lękiem nie mógł przełknąć trzeciego kęsa.

— Gzy moja siostra już jadła? — spytał. — Dobrze zrobiła. Powinnyście zawsze zjeść śniadanie nie czekając, jeśli coś zatrzyma mnie dłużej poza domem.

Nie było odpowiedzi. Teuse czekała, aż opróżni talerz! Wtedy czując, że nie zdoła już nic przełknąć, przygniatany spojrzeniem tych oczu, odsunął nakrycie. Ów gniewny gest podziałał na Teuse jak smagnięcie biczem, wyrywając ją z uporczywego milczenia. Aż podskoczyła.

— Ach, to tak! — wrzasnęła. — To ksiądz raczy się gniewać. Kiedy tak, to sobie pójdę! Ksiądz zapłaci mi za podróż do domu. Mam już dość Artaud, księżego kościoła i wszystkiego!

Zerwała fartuch drżącymi rękami.

— Toć ksiądz musiał spostrzec, że nie chciałam mówić... A bo to jest życie?... Tylko Cyganie tak robią, tylko Cyganie, proszę księdza proboszcza. Jest teraz jedenasta, nieprawdaż? Nie wstyd to księdzu siadać przy stole spóźniwszy się o dwie godziny? To nie po chrześcijańsku, o nie!

Po czym stając zdecydowanie naprzeciw niego:

— A właściwie to skąd ksiądz wraca? Z kim rozmawiał? Jakie sprawy mogły księdza tak długo zatrzymać?... Gdyby ksiądz był dzieckiem, oberwałby lanie jak nic. Czy to wypada, by ksiądz niby jaki bezdomny żebrak upędzał się w taki skwar po drogach?... Pięknie mi ksiądz wygląda, buty całkiem siwe, sutanna wysmotruchana! I któż ją księdzu oczyści? Kto kupi nową?... No, niechże się ksiądz wreszcie odezwie, powie, co robił! Słowo daję, gdyby się księdza nie znało, można by sobie rozmaicie pomyśleć. A chce ksiądz wiedzieć prawdę? Ja bym za to nie dała głowy. Kto jada śniadanie o takiej porze, jest do wszystkiego zdolny.

Młodemu proboszczowi lżej się zrobiło na sercu; czekał spokojnie, aż burza przeminie. Popędliwe słowa starej sługi sprowadziły nań rodzaj nerwowego odprężenia.

— Moja dobra Teuse — ozwał się — musicie najpierw z powrotem włożyć fartuch.

— Nie! Nie! — wykrzyknęła. — Wszystko skończone, ja sobie idę.

Ale ksiądz wstał i śmiejąc się przypasał jej fartuch. Broniła się mamrocząc.

— Powiedziałam przecie, że nie!... Ależ z księdza bałamut. Tyle, że przejrzałam tę grę. Wiem doskonale, że ksiądz chce mnie ugłaskać słodkimi słówkami... Gdzie ksiądz był?... A co do reszty, zobaczymy potem.

Proboszcz rad zasiadł do stołu jak człowiek, który wygrał batalię.

— Przede wszystkim — ozwał się znów — muszę coś zjeść. Umieram z głodu.

— No pewnie — szepnęła pełna litości. — I jest że tu rozum? Czy podać jeszcze ze dwa sadzone jaja? To długo nie potrwa. A, skoro to księdzu wystarczy... Ot, i wszystko już wystygło! Pomyśleć, że tak pieczołowicie doglądałam tych oberżyn... Ślicznie teraz wyglądają! Powiedziałby kto, stare podeszwy... Na szczęście ksiądz nie jest takim smakoszem jak biedny ksiądz Caffin... O, ma ksiądz swoje zalety, nie przeczę.

Usługiwała mu z macierzyńską czułością, paplając bez ustanku. Potem, kiedy skończył, pobiegła do kuchni zobaczyć, czy kawa jest jeszcze ciepła. Rozradowana pojednaniem kulała srodze, zapominając się całkiem. Zazwyczaj ksiądz Mouret unikał kawy, gdyż wywoływała u niego poważne zaburzenia nerwowe; ale ze względu na okoliczności przyjął, dla przypieczętowania zgody, filiżankę, którą mu przyniosła. A że zamarudził jakoś dłużej przy stole, Teuse siadła naprzeciw i powtórzyła cicho, jak to kobieta nurtowana ciekawością.

— I gdzież ksiądz był, księże proboszczu?

— Przecież spotkałem się z Brichetem — odpowiedział uśmiechając się. — Rozmawiałem z ojcem Bambousse...

Musiał opowiedzieć, co mówili Brichetowie, co postanowił Banibousse, jakie mieli miny, określić miejsca, gdzie pracowali. Dowiedziawszy się, jaką dał odpowiedź ojciec Rozalki, zawołała:

— O dla Boga! Toć gdyby małe umarło, ciąża nie miałaby żadnego znaczenia.

Po czym składając ręce z podziwem pełnym zazdrości:

— Ile to ksiądz musiał się nagadać, oho! ho!... Więcej niż pół dnia na tym zeszło, a rezultat byle jaki! To ksiądz wracał powoli? Słońce prażyło pewnie jak diabli?

Ksiądz wstał nie odpowiedziawszy. Zamierzał właśnie napomknąć o Paradou, poprosić o bliższe informacje. Ale obawa przed nazbyt drobiazgową indagacją, nieokreślone zażenowanie, do którego sam nie chciał przed sobą się przyznać, spowodowały, że przemilczał wizytę u Jeanbernata. Położył więc kres dalszym pytaniom, mówiąc:

— A gdzież się podziała moja siostra? Wcale jej nie słychać.

— Niech ksiądz pójdzie ze mną — powiedziała Teuse uśmiechając się, z palcem na ustach.

Weszli do sąsiedniego pokoju, wiejskiego salonu wybitego tapetą w duże szare, wyblakłe kwiaty, gdzie stały cztery fotele i kanapka, kryte włosieni. Dorotka spała na kanapce, wyciągnięta jak długa, z głową opartą o zaciśnięte pięści. Spódniczka jej zwisała odsłaniając kolana; wzniesione ramiona, gołe po łokcie, uwydatniały bujną pierś. Ciężkawy oddech dobywał się z czerwonych, rozchylonych warg, pomiędzy którymi błyskały zęby.

— Ot i śpi sobie, niebożę — szepnęła Teuse. — Nie słyszała nawet tych głupstw, które mi ksiądz wykrzykiwał przed chwilą... Do licha! Sfatygowała się niezgorzej! Niech ksiądz sobie wyobrazi, że czyściła klatki swoich zwierząt i ptaków prawie do południa... Zjadłszy śniadanie przyszła tutaj i padła jak kłoda. I ani się nie poruszyła dotąd.

Ksiądz patrzył przez chwilę na dziewczynę z  ogromną czułością.

— Niech wypoczywa tak długo, jak tylko zechce — powiedział.

— Rozumie się... Czy to nie szczęście, że jest jeszcze taka naiwna. Niech ksiądz spojrzy, jakie ma tęgie ramię. Ubierając ją myślę zawsze o tym, że będzie kiedyś piękną kobietą. Da ona księdzu siostrzeńców jak się patrzy, zobaczy ksiądz... Czy ksiądz nie uważa, że jest podobna do tej kamiennej figury w halach zbożowych w Plassans?

Miała na myśli Cybelę spoczywającą na snopach — dzieło ucznia Pugeta — wyrzeźbioną na frontonie hali targowej. Ksiądz nie odpowiedział i wypchnął ją łagodnie z salonu zalecając, by zachowywała się możliwie jak najciszej. I aż do wieczora głęboka cisza panowała na plebanii. Teuse kończyła pranie w szopie. W głębi ogródka ksiądz zapadł w nabożne kontemplacje, brewiarz zsunął mu się na kolana, a kwitnące brzoskwinie prószyły różowe płatka.

ROZDZIAŁ XI

Około szóstej, dziewczyna przebudziła się nagle. Łoskot drzwi otwieranych i zamykanych wśród wybuchów śmiechu zatrząsł całym domem i ukazała się Dorotka z rozpuszczonymi włosami, rękami nagimi po łokcie; rozległo się wołanie:

— Sergiuszu! Sergiuszu!

Spostrzegłszy brata w ogrodzie przybiegła doń, siadła na ziemi u jego stóp i zaczęła błagać:

— Chodźże obejrzeć moje zwierzaki! Pomyśl, nie widziałeś ich jeszcze. Gdybyś wiedział, jakie są teraz ładne!

Długo kazał się prosić. Kurniki przejmowały go lekkim strachem. Ale ustąpił widząc łzy w oczach Dorotki. Wtedy, nie obtarłszy nawet policzków, rzuciła mu się na szyję w porywie szczenięcej radości, śmiejąc się jeszcze głośniej.

— Ó mój złoty — wyjąkała pociągając go za sobą. — Obejrzysz kury, króliki, gołębie i kaczki, które mają teraz czystą wodę, moją kozę mieszkającą w pokoiku tak czystym jak mój... Wiesz, że mam trzy gęsi i dwie indyczki. Chodź prędko. Zobaczysz to wszystko.

Dorotka miała wówczas dwadzieścia dwa lata. Wychowując się na wsi u swojej niańki, chłopki z Saint-Eutrope, wzrosła pośród gnojówek. Dziewczyna tępa, wolna od jakiejkolwiek głębszej myśli, tucząca się tłustością gleby i swieżością wiejskiego powietrza, rozwijała się tylko fizycznie, stając się piękną samką, hożą, jędrną — jak krew z mlekiem. Przypominała oślicę wysokiej rasy posiadającą dar. śmiechu. Mimo całodziennej bieganiny zachowała cienkość przegubów, smukłą linię bioder, miejską delikatność dziewczęcego ciała; była jakby istotą pośrednią, ni to panienką, ni to chłopką, córą ziemi — o szerokich ramionach i wąskim czole młodej boginki.

Bez wątpienia owo właśnie ubóstwo umysłowe zbliżyło ją tak bardzo do zwierząt. Czuła się dobrze tylko wśród nich, lepiej rozumiały ich mowę niż ludzką, doglądała je z czułością iście macierzyńską. Nie posiadając zdolności logicznego rozumowania, miała instynkt, który stawiał ją na równej stopie z nimi. Wystarczyło, aby któreś pisnęło, a już wiedziała, co mu dolega. Wynajdywała dla nich przysmaki, na które rzucały się łapczywie. Jednym gestem godziła zwaśnione, w oka mgnieniu potrafiła rozpoznać charakter maleństwa, zły lub dobry, opowiadała o nich znakomite historyjki, krasząc je szczegółami tak obfitymi i dokładnymi, a dotyczącymi obyczajów choćby najmniejszego kurczątka, że ludzie, dla których zawsze wszystkie kurczątka są jednakowe, zdumiewali się szczerze. Podwórze stało się państwem, którym rządziła jako udzielna władczyni; państwem o ustroju nader skomplikowanym, wstrząsanym rewolucjami, pełnym istot jak najbardziej różnych między sobą, których stan cywilny znała tylko ona jedna. Ten niezawodny instynkt rozwinął się u niej tak dalece, że węchem poznawała nie zalężone jaja, a także określała z góry, jak liczny będzie miot królicząt.

Dojrzewając w siedemnastym roku życia, nie miała ani zawrotów głowy, ani nudności, jak większość dziewcząt. Kształty jej się rozrosły, czuła się jeszcze lepiej, rozkwitłe i wspaniałe ciało rozsadzało suknie. Miała teraz krągłą talię falującą swobodnie, muskularność antycznej rzeźby, bujność jurnego zwierzęcia. Powiedziałbyś, że wrosła w grunt podwórka, że silne jej i białe nogi, mocne jak dębczaki, ssały zeń soki. Ale mimo tego rozkwitu nie zjawiło się pożądanie cielesne. Kontentowała się wciąż otaczającym ją rojowiskiem. Ze stert gnoju, z parzących się zwierząt wypływała fala następnych pokoleń, pośród której smakowała w rozkoszach płodności. Jakaś część jej istoty doznawała nasycenia w niesieniu się kur; wiodła królice do samców ze śmiechem pięknej dziewczyny o zaspokojonych pragnieniach; przeżywała szczęście kobiety ciężarnej dojąc kozę. Nic pod słońcem zdrowszego! Syciła się nieświadomie zapachem i żarem życia. W owej trosce o rozmnażanie gatunków nie było ani krzty niezdrowej ciekawości; nie ona to wiodła ją ku kogutom bijącym skrzydłami, ku rodzącym samicom, ku capowi zasmradzającemu ciasną obórkę. Zachowywała spokój pięknego zwierzęcia, pogodne, bezmyślne spojrzenia, szczęśliwa, że rozpładza się jej mały światek. Czuła rozkwit własnego ciała, płodna, utożsamiająca się w tym względzie z innymi matkami jak gdyby matka wspólna, naturalna, z której palców spływała spokojnie życiodajna rosa.

Kiedy Dorotka zawitała do Artaud, nastały dla niej dni pełne kompletnej szczęśliwości. Nareszcie urzeczywistniało się marzenie całego jej życia, jedyne pragnienie, jakie nurtowało jej dziecinny, ubogi umysł. Miała swoje podwórko, kąt, który jej podarowano, gdzie mogła oddać się swobodnie hodowli. Zaszyła się więc tam, by budować klatki dla królików, kopać stawki dla kaczek, wbijać gwoździe, nosić słomę — nie przyjmując oczywista niczyjej pomocy. Tyle że Teuse musiała ją myć. Pomieszczenia gospodarskie przylegały do cmentarza; trafiało się nawet, że Dorotka musiała ścigać pomiędzy grobami jakąś ciekawską kurę, która zdołała przefrunąć przez mur. W głębi podwórza znajdowała się szopa, gdzie mieściły się kurniki i klatki królików; na prawo stada kozia obórka. Zresztą zwierzęta przebywały wszystkie razem, króliki pasły się z kurami, koza moczyła nogi w kaczym bajorku, gęsi, indyki, perliczki i gołębie przyjaźniły się z trzema kotami. Kiedy Dorotka zjawiła się koło drewnianego płotu, który chronił kościół przed szturmem tej hałastry, witała ją zawsze ogłuszająca wrzawa.

— Słyszysz je? — spytała brata jeszcze na progu jadalni. Gdy wprowadziła go za ogrodzenie i zamknęła za sobą furtkę, zwierzęta i ptactwo przypuściły do niej tak gwałtowny atak, że prawie zniknęła. Gęsi i kaczki, kłapiąc dziobami, chwytały ją za spódnicę; żarłoczne kury skakały jej do rąk, dziobiąc z całej siły; króliki cisnęły się do stóp, kicając na wysokość jej kolan; trzy koty rozsiadły się jej na ramionach, a koza beczała w obórce z żałości, że nie może przybiec.

— Dajcie mi spokój, bydlątka! — wykrzyknęła, cała rozbrzmiewająca swoim ślicznym śmiechem; łaskotały ją te pióra, łapki i dzioby.

Ale nie uczyniła nic, aby je odpędzić. Pozwoliłaby się zjeść — jak sama mówiła — bowiem to życie garnące się do niej i spowijające ją ciepłem puchu napawało ją wielką słodyczą. W końcu tylko jeden kot tkwił uparcie na jej ramieniu.

— To Mruczek — rzekła. — Ma aksamitne łapki. — Po czym, wskazując z dumą na podwórze, dorzuciła: — Spójrz, jak tu czysto!

Podwórko było rzeczywiście wymiecione, wymyte, wygrabione. Ale od brudnej wody, od ściółki obracanej widłami bił tak ostry odór zwierzęcy, że księdza Mouret zaczęło dławić w gardle. Olbrzymia dymiąca kupa nawozu piętrzyła się oparta o cmentarny mur.

— Widzisz, co za sterta! — mówiła Dorotka wprowadzając brata w zasięg dławiącego oparu. — Sama to ułożyłam, nikt mi nie pomógł... To wcale nie jest brudne. To oczyszcza. Spójrz na moje ręce.

Wyciągnęła ramiona, które obmyła po prostu w wiadrze wody, królewskie ramiona cudownie krągłe — niby białe róże wyrosłe na gnoju.

— Tak, tak — szepnął ksiądz. — Bardzoś się napracowała. Ładnie tu teraz.

Skierował się ku furtce; zatrzymała go jednak.

— Zaczekaj! Musisz wszystko obejrzeć! Ani się spodziewasz... Zaciągnęła go pod szopę, do królikami.

— We wszystkich klatkach są małe — zawołała klaszcząc z radości w ręce.

Długo opowiadała mu więc o poszczególnych miotach. Musiał kucnąć, przytknąć nos do siatki, a Dorotka udzielała drobiazgowych wyjaśnień. Matki o wielkich, trwożliwych uszach patrzyły na nich. koso, sapiące, przygwożdżone lękiem do ziemi. W jednej z klatek znajdowała się jama wysłana sierścią, a w głębi niej roił się żywy kopczyk, czarniawa, bezkształtna masa, oddychająca równo i głęboko, jakby tworzyła jedno wspólne ciało. Obok, w sąsiedniej klatce, małe o olbrzymich głowach pełzały koło nory. Jeszcze dalej mieszkały silniejsze już, podobne do małych szczurów; węszyły, kicały wyrzucając w górę zadki łyskające białą plamką ogonka. Te odznaczały się zabawnym wdziękiem małych bębnów: okrążały galopem klatkę — białe o bladorubinowych oczach, czarne o oczach jak dżety. Raptem, ogarnięte paniką, pierzchały ukazując przy każdym skoku cienkie łapki żółte od uryny i znów skupiały się tak ciasno, że nie widziałeś główek.

— To ciebie się tak boją — mówiła Dorotka — bo mnie znają dobrze.

Przywoływała je, dobywała z kieszeni skórkę chleba. Małe zbliżały się coraz śmielej, jeden po drugim, i zachodząc z boku, ze zmarszczonymi noskami, stawały na tylnych łapkach, opierając się o siatkę. Zatrzymywała je talk przez chwilę, aby pokazać bratu różowy puszek na ich brzuszkach, po czym dawała skórkę najodważniejszemu. Wtedy zbiegały się całą gromadą, tłoczyły się, prześlizgiwały, nie bijąc się jednak; niekiedy dwa albo trzy gryzły tę samą skórkę chleba; inne znów uciekały, odwracały się do ściany, by zjeść w spokoju; tymczasem matki sapały nadal w głębi klatek i, nieufne, gardziły chlebem.

— A to żarłoki! — wykrzyknęła Dorotka. — Jadłyby tak do jutra rana!... Słychać i w nocy, jak chrupią liście.

Ksiądz podniósł się, lecz ona nie przestawała się uśmiechać do swoich kochanych maleństw.

— Widzisz tqgo dużego, o tam, ten całkiem biały z czarnymi uszami... Uwielbia maki. Świetnie je umie wyszukać w całej kupie zielska... Któregoś dnia sparły go kolki. Chwyciło go to gdzieś pod tylnymi łapkami.. Wzięłam go do kieszeni, trzymałam w cieple. Od tej pory zuch z niego, że aż miło.

Wsuwała palce między oka ,siatki i głaskała króliki po grzbietach.

— Istny jedwab — powiedziała. — Wystrojone jak królewicze. A zalotne! Popatrz, ten na przykład wiecznie się myje. Zdziera sobie po prostu łapki... Ach, gdybyś wiedział, jakie są śmieszne! Udaję, że nic nie wiem, ale doskonale przejrzałam ich rozmaite chytrości. O, ten szary, który nam się teraz przygląda, tak nienawidził jednej samiczki, że musiałam ją odseparować. Dochodziło między nimi do okropnych starć. Długo by opowiadać o tym. Dość, że jak sprał ją ostatni raz, a ja przybiegłam, wściekła — cóż zobaczyłam: otóż ten łotr, wciśnięty w głąb klatki, udawał, że zdycha. Chciał we mnie wmówić, że to ona go dręczy...

Zamilkła na chwilę; po czym, zwracając ,się do królika:

— Możesz sobie słuchać, łajdak jesteś, i tyle. — I odwracając się do brata: — Wszystko rozumie — szepnęła mrugając okiem.

Ksiądz nie mógł dłużej wytrzymać w tym żarze bijącym od klatek. Życie skłębione pod sierścią wydartą z matczynych brzuchów buchało stąd przyprawiając go o zawrót głowy. Dorotka, upijająca się jakby zwolna, stawała się coraz weselsza, różowsza, cieleśniejsza.

— Do czegóż ci tak pilno? — wykrzyknęła. — Wyglądasz, jakbyś już chciał iść... A moje kurczątka?... Wylęgły się dziś w nocy.

Rzuciła garść ryżu przed siebie. Kuna zbliżyła się z powagą, nawołując gdakaniem, a za nią wysypało się stado kurcząt piszczących i biegających jak to zbłąkane ptaki. Kiedy maleństwa znalazły się pośrodku rozsypanego ryżu, matka zaczęła zaciekle dziobać go, rozrzucając pokruszone ziarna; małe dziobały przed nią z pośpiechem. Były zachwycające jak dzieci — niedopierzone jeszcze, główki miały okrągłe, oczka jak łebki szpilek, dziobki osadzone tak śmiesznie, puszek najeżony tek zabawnie, że wyglądały jak odpustowe zabawki. Dorotka śmiała się uradowana ich widokiem.

— Kochaneczki moje! — zachłysnęła się.

Wzięła dwa, po jednym do każdej ręki, całując je zapamiętale. Ksiądz musiał obejrzeć maleństwa ze wszystkich stron, a ona mówiła poważnie:

— Niełatwo jest rozpoznać koguta. Ja się nigdy nie mylę... To jest kokoszka i to też kokoszka.

Puściła je na ziemię. Inne kury nadbiegły znęcone ryżem. Wielki karmazynowy kogut o płomiennych piórach kroczył za nimi stawiając szerokie łapy z majestatyczną ostrożnością.

— Aleksander jest coraz wspanialszy — powiedział ksiądz, aby sprawić siostrze przyjemność.

Kogut nazywał się Aleksander. Przyglądał się dziewczynie roziskrzonym okiem, przekręciwszy głowę i rozpostarłszy ogon. Za chwilę przywarł do jej spódnic.

— Bardzo mnie lubi — powiedziała Dorotka. — Mnie jednej pozwala się dotknąć... To dobry kogut. Ma czternaście kur i nie trafiło się nigdy nie zalężone jajko... Prawda, Olesiu?

Pochyliła się. Kogut nie uciekł przed jej pieszczotą. Zdawało się, że fala krwi rozpłomieniła mu grzebień. Bijąc skrzydłami i wyciągnąwszy szyję zapiał przeciągle, jakby zadźwięczała trąbka spiżowa. Jego pianie rozległo się czterykroć i wszystkie koguty w Artaud odpowiedziały mu z oddali. Wystraszona mina brata ubawiła serdecznie Dorotkę.

— Ach, pękają ci bębenki w uszach! — roześmiała się. — O, to słynne gardziołko!... Ale naprawdę on nie jest zły. To kury są  złe... Przypominasz sobie tę tłustą, dropiatą, która znosiła żółte jajka? Przedwczoraj skaleczyła się w łapę. Kiedy inne zobaczyły krew, ogarnęło je jakby szaleństwo. Wszystkie upędzały się za nią, dziobały ją, piły jej krew, tak że do wieczora zjadły jej łapkę... Znalazłam ją, jak leżała  z głową wetkniętą pod kamień; siedziała cicho jak głupia i pozwalała się zżerać.

Żarłoczność kur nie gasiła wesołości Dorotki. Opowiedziała spokojnie o innych dowodach okrucieństwa: o kurczakach z porozdzieranymi kuprami i wyżartymi wnętrznościami — w końcu znajdywała z nich tylko szyje i skrzydła; o miocie kociąt pożartym w stajni w kilka godzin.

— Dałyby sobie radę nawet z człowiekiem — ciągnęła. — A odporne na ból! Ruszają się żwawo nawet ze złamaną łapą. Poranione, z dziurami, w które można by wetknąć pięść, jedzą z niemniejszą żarłocznością. Dlatego je lubię; rany zrastają im się w dwa dni, a ciało ich jest zawsze cieple, jakby miały zapas słońca pod piórami... Jeśli chcę uraczyć je specjalnie, daję im pokrajane surowe mięso. A glisty! Zaraz się przekonasz, jak im smakują.

Podbiegła do sterty nawozu, znalazła tam glistę, wzięła ją w palce bez wstrętu. Kury skakały jej do rąk. Ale ona trzymała robaka wysoko, bawiąc się ich łakomstwem. Wreszcie rozwarła palce. Kury rzuciły się, popychając się wzajem; wtedy jedna uciekła z robakiem w dziobie, a reszta pogoniła za nią. Chwytały tak robaka, traciły, odnajdywały, póki nie połknęła go jakaś kura rozdziawiwszy dziób na całą szerokość. Wtedy wszystkie znieruchomiały i przekręciwszy szyje, łyskając okrągłym okiem, czekały na nową glistę. Dorotka, uszczęśliwiona, nawoływała je po imieniu, czuliła się do nich, ksiądz zaś cofnął się o kilka kroków, stropiony tą intensywną żarłocznością, stanowiącą tu sens życia.

— O nie, wcale mnie to nie zachwyca — powiedział do siostry, kiedy chciała, by zważył w dłoni kurę tuczoną specjalnie. — Odczuwam jakiś niepokój dotykając żywe zwierzę.

Próbował się uśmiechnąć; ale Dorotka nazwała go tchórzem.

— Jak to! A moje kaczki, gęsi, indyki! Jakżebyś sobie poradził, gdybyś musiał tego wszystkiego doglądać?... Kaczki — to dopiero brudasy! Słyszysz, jak kłapią dziobami w wodzie? A kiedy zanurzają głowy, widać tylko ogony sterczące jak kliny. Indyki i gęsi też” nie są łatwe do prowadzenia. Proszę, czy to nie zabawne, jak maszerują — jedne całkiem białe, inne całkiem czarne — wyciągając długie szyje? Rzekłbyś, panie i panowie... Ale nie radziłabym ci zawierzać im choćby palca. Ucięłyby go równiutko, za jednym zamachem... Mnie, jak widzisz, całują po rękach!

Zamilkła nagle, gdyż koza wypchnęła w końcu, z radosnym beczeniem, nie domknięte drzwi obory. W dwóch susach zwierzę znalazło się przy dziewczynie i przyklękło tuląc do niej rogaty łeb. W spiczastej brodzie kozy i w skośnych jej oczach ksiądz wypatrzył grymas diabelski. Ale Dorotka objęła ją za szyję, ucałowała w głowę — igrała ze zwierzęciem paplając, że będzie je ssać. — Ileż razy mi się to już przydarzyło — mówiła. Jeśli chciało jej się pić, szła do obórki, kładła się i ssała. — Popatrz, pełno tu mleka — dodała podnosząc ogromne wymię kozy.

Ksiądz spuścił oczy, jakby zobaczył coś nieprzystojnego. Przypomniał sobie widzianą niegdyś w klasztorze świętego Saturnina w Plassams kamienną kozę spółkującą z mnichem. Rzeźba ta zdobiła wylot rynny. Kozy śmierdzące capem, kapryśne i uparte jak dziewczęta, a podstawiające każdemu swoje rozdyndane wymiona, były dlań zawsze istotami piekielnymi, lepkimi od lubieżności. Dorotka dopiero po kilku tygodniach wybłagała pozwolenie na zakup kozy. A nasz proboszcz, ilekroć zajrzał na podwórko, unikał dotknięcia długiej jedwabistej sierści zwierzęcia, chronił sutannę przed jego rogami.

— No dobrze, zwrócę ci już wolność — powiedziała Dorotka spostrzegłszy jego wzrastające niezadowolenie. — Ale przedtem muszę ci jeszcze coś pokazać... Przyrzeknij, że mnie nie skrzyczysz. Nie mówiłam ci o tym, bobyś się nie zgodził... Gdybyś wiedział, jaka jestem rada!

Przybrała błagalną pozę składając ręce i opierając mu głowę na ramieniu.

— Jakieś nowe głupstwo — powiedział uśmiechając się mimo woli.

— Chcesz zobaczyć, powiedz! — mówiła z oczami błyszczącymi radością. — Nie będziesz się gniewał?... On jest taki ładny!

Pobiegła do szopy i otworzyła niskie drzwiczki. Mały prosiak wyskoczył jednym susem na podwórze.

— Mój cherubinek! — zawołała, oczarowana do głębi widokiem prosiaka umykającego z chlewu.

Prosiątko było urocze, różowiutkie, ryj miało mokry od pomyj, obwódki z tłuszczu osadziły mu się wokół oczu, wiecznie bowiem taplało się w korycie. Dreptało potrącając kury, zawracało nagle, aby wyjadać rzucane im jadło, zataczało galopem kręgi po ciasnym podwórzu. Uszy kłapały mu po oczach, chrząkało z ryjem przy ziemi; uwijając się tak na cienkich nóżkach, przypominało zabawkę na kółkach. Ogonek wyglądał jak skręcony szpagat, na którym je wieszano.

— Zabierz to zwierzę! — zawołał ksiądz mocno niezadowolony.

— Sergiuszu, mój złoty! — prosiła znów Dorotka. — Nie gniewaj się. tak... Spójrz, jaki ten kochaneczek niewinny. Będę go myć, utrzymywać w czystości. To Teuse wyprosiła go dla mnie. Teraz przecież nie można go zwrócić... Spójrz, patrzy na ciebie, obwąchuje cię. Nie bój się, przecież cię nie zje.

Przerwała parsknąwszy niepohamowanym śmiechem. Oszołomiony prosiak podbił nogi kozie, a koza się przewróciła; i znów zaczął biegać, kwicząc, tarzając się i siejąc postrach na całym podwórku. Aby go uspokoić, Dorotka dała mu miskę pomyj. Zanurzył się w nich po uszy, bulgotał, chrumkał, a skórę jego przebiegał krótki dreszcz. Ogonek rozprostował się i opadł.

Ksiądz Mouret słuchał z nieopisanym wstrętem chlupotania brudnej wody. Od pierwszej chwili dusił się tutaj, paliły go ręce, policzki i piersi. Odwrócił zwolna głowę, czując w tym smrodliwym tchnieniu cuchnące ciepło królików i drobiu, lubieżny fetor kozy, mdły i tłusty odór świni. Powietrze jakby nabrzmiało tu płodnością, która zbytnio ciążyła  na jego dziewiczych ramionach. Wydało mu się, że Dorotka urosła, poszerzała w biodrach i że machając muskularnymi rękami zamiatała spódnicą ten potężny odór, od którego omdlewał. Ledwie zdążył otworzyć furtkę, stopy lepiły mu się do kamieni tak jeszcze wilgotnych od nawozu, iż wydawało mu się, że go trzyma uścisk ziemi. I nagle stanął mu przed oczyma obraz Paradou: rozłożyste drzewa, czarne cienie i oszałamiające zapachy. Nie mógł obronić się przed nim.

— Ależ jesteś teraz czerwony — rzekła Dorotka dogoniwszy go za ogrodzeniem. — Rad jesteś, żeś to wszystko widział?... Słyszysz, jak lamentują?

Zwierzęta spostrzegłszy, że Dorotka odchodzi, zaczęły miotać się po zagrodzie i piszczeć rozpaczliwie. Zwłaszcza prosiak kwiczał z przeciągłym jazgotem, jakby ostrzono piłę. Dorotka kłaniała im się, przesyłała pocałunki końcami palców, śmiała się widząc, jak stłoczyły się u płotu niby zalotnicy. Po czym, przytulona do brata, idąc z nim do Ogrodu:

— Chciałabym mieć krowę — szepnęła mu do ucha, zarumieniona.

Spojrzał na nią z odmownym gestem.

— Nie, ach, nie teraz — odparła żywo. — Pomówimy o tym kiedy indziej... Znajdzie się trochę miejsca w oborze. Piękną, białą krówkę w rude łaty. Przekonasz się, jakie doskonałe mleko będziemy mieli. Koza, no cóż, to w końcu jest za mało... A gdy krowa się ocieli...

Jęła tańczyć klaszcząc w ręce, a ksiądz odnalazł w niej tchnienie podwórza, które zagarnęła ku sobie spódnicami. Toteż zostawił ją w głębi ogrodu, siedzącą na ziemi w blasku słońca, przy ulu; pszczoły niby złote kule hurkotały jej po szyi, po gołych ramionach, we włosach — nie gryząc jej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Tego ranka na podwórku plebanii była wielka krzątanina. Miejscowy rzeźnik zabił w szopie wieprza imieniem Maciek. Kiedy Maćka wykrwawiano, rozentuzjazmowana Dorotka trzymała go za nogi i całowała po grzbiecie, by nóż mniej dawał mu się we znaki — i tłumaczyła wieprzowi, że teraz umrzeć musi, skoro tak się utuczył. Nikt nie dorównał Dorotce, kiedy trzeba było uciąć łeb gęsi jednym zamachem siekierki lub też nożyczkami otworzyć kurzą gardziel. W miłości swojej do zwierząt nader dzielnie godziła się na każdą rzeź. „To konieczne — powiadała. — Dzięki temu powstaje miejsce dla rosnącej młodzi.” I weseliła się jak nigdy.

— Gotowa się panienka nabawić choroby — burczała bez przerwy Teuse. — Któż to widział tak się przejmować biciem wieprzka. Taka panienka czerwona, jakby tańcowała cały wieczór.

Ale Dorotka klaskała w ręce, uwijała się i była ogromnie zajęta. A Teuse aż nogi wrastały w krzyże — jak mawiała. Od szóstej rano przetaczała swoje olbrzymie cielsko z kuchni na podwórze. Musiała robić kiszki. Ubijała krew różowiącą się pad jaskrawym słońcem w dwóch szerokich misach kamiennych. I nigdy nie skończy, boć panienka wzywa ją wciąż dla byle głupstwa. Trzeba dodać, że w momencie gdy rzeźnik wykrwawiał Maćka, Dorotka wchodząc do obory zaznała potężnych wzruszeń. Liza, krowa, cieliła się akurat. Tak to Dorotka straciła w końcu z nadmiernej radości głowę.

— Jedno odchodzi, drugie przychodzi! — zawołała podskakując i zataczając piruety. — Ale chodźże tu, Teuse, chodź i zobacz!

Była jedenasta. Chwilami śpiew dolatywał z kościoła. Ucho chwytało szept pełen rozpaczy, zmieszany głos modlitwy, z której wzbijały się niespodzianie strzępy zdań łacińskich rzucanych pełną piersią.

— Chodźże tu, chodź! — powtórzyła Dorotka po raz dwudziesty.

— Muszę teraz dzwonić — odburknęła stara sługa. — Nigdy z tym nie skończę... Czego panienka chce jeszcze?

Lecz nie wysłuchała odpowiedzi. Wpadła między stado kur, co łakomie piły krew z misek. Rozgoniła stado kopiąc je z wściekłością. Po czym przykryła miski, powiadając:.

— A tak, zamiast mnie nudzić popilnowałaby lepiej panienka tych łajdaczek... Jeśli panienka nie będzie mieć na nie oka, kiszki przepadną, rozumnie panienka?

Dorotka śmiała się. Wielkie rzeczy, że kury napiły się trochę krwi! Krew jest tucząca. I już chciała zaprowadzić Teuse do krowy. Teuse wyrwała się jednak:

— Muszę dzwonić. Pogrzeb zaraz wyjdzie. Toć panienka rozumie.

W tejże chwili głosy w kościele zabrzmiały donośniej, przechodząc w ton przeciągły i żałobny. Nader wyraźnie zadudniły czyjeś kroki.

— E, co tam, chodź, zobacz — nalegała Dorotka popychając ją fał  oborze. — Powiedz mi, co mam zrobić.

Krowa, leżąca na podściółce, odwróciła głowę wodząc za nimi wielkimi oczyma. Dorotka twierdziła, że krowa z pewnością czegoś chce. Może potrafiłaby ulżyć jej w cierpieniach. Teuse wzruszyła ramionami. Czy to zwierzęta nie dają sobie same rady? Nie trzeba jej się naprzykrzać, i basta. Kierowała się już wreszcie ku zakrystii, lecz mijając szopę krzyknęła znowu:

— O, proszę, o, proszę! — tu pogroziła pięścią. — A to ci szelma!

W szopie Maciek, czekając aż go opalą, leżał jak długi na grzbiecie, z nogami do góry. W szyi otwór po nożu był jeszcze całkiem świeży, perliły się krople krwi. A bielutka kureczka, niezmiernie z wyglądu subtelna, zdziobywała krople krwi — jedną po drugiej;

— A cóż takiego! Niech się uraczy! — powiedziała z prostotą Dorotka.

I nachyliwszy się dodała klepiąc wieprzka po bombiastym brzuchu:

— Tak, tak, mój grubasie, tyłeś razy podżerał im zupę, że niech teraz one wyjedzą ci trochę szyi.

Teuse zdjęła szybko fartuch i spowiła nim szyję Maćka. Następnie pobiegła co tchu i znikła w kościele. Główne drzwi skrzypnęły właśnie na zardzewiałych zawiasach, fala śpiewu rozpłynęła się w powietrzu pod spokojnym słońcem. I magle dzwon począł bić rytmicznie. Dorotka klęcząc przy wieprzu klepała go nadal po brzuchu, a gdy dzwon zabrzmiał, uniosła igłowe nie przestając się uśmiechać. Słuchała. Po czym widząc, że jest sama, rozejrzała się chytrze i wśliznęła się do obory, zamykając drzwi za sobą. Szła krowie w sukurs.

Bramka cmentarna otwarta na roścież, by przepuścić trumnę. zwisała z muru na poły wyrwana. Na pustym polu słońce drzemało wśród zeschłego zielska. Kondukt wszedł, wyśpiewując ostatni werset Miserere. I zaległa cisza.

— Requiem aeternam dona ei Domine — podjął z powagą ksiądz Mouret.

— Et lux perpetua luceat ei — dodał brat Archangiasz rycząc niczym organista.

Na czele kroczył Wicek w komży, niosąc oburącz bardzo wysoko potężny krzyż, niegdyś posrebrzany, dziś już na poły prześwitujący miedzią. Za Wickiem postępował ksiądz Mouret w czarnym ornacie — głowę trzymał prosto, wzrok miał utkwiony gdzieś w dali; śpiewał i nawet nie zadrżały mu wargi. Dzierżył zapaloną świecę, która niemal niewidocznie znaczyła się wśród dziennego światła gorącą kroplą. O dwa kroki za nim, dotykając go prawie, sunęła trumna Albiny niesiona przez czterech chłopów na noszach z desek pomalowanych na czarno. Trumna, zbyt skąpo nakryta przykrótkim całunem, ukazywała w nogach biel świeżej sosny, wśród której łebki gwoździ skrzyły się stalowo. Na całunie rozsiano kwiaty — garście białych róż, hiacyntów i tuberoz — wzięte z łoża zmarłej.

— Uważajcie! — krzyknął brat Archangiasz, kiedy chłopi przechylili nieco nosze, by  mogły przejść nie zaczepiając o bramę. — Wywalicie wszystko na ziemię!

I podtrzymywał trumnę grubym łapskiem. W braku kościelnego sam niósł kropielnicę; zastępował również organistę, gdyż polowy stawić się nie mógł.

— A wy także tu chodźcie — powiedział odwracając głowę. Był to drugi kondukt: malec Rozalki umarł był w przeddzień na konwulsje. Malca chowali rodzice, stara Brichetowa, Kaśka i dwie rosłe dziewuchy — Ruda i Liza. Niosły we dwie trumienkę, trzymając ją po dwóch końcach.

Raptem głosy przycichły. Zaległo znów milczenie. Dzwon bił bez przerwy, niespiesznie, jak gdyby czymś urażony. Kondukt przeciągnął przez cały cmentarz, kierując się w stronę kąta, jaki tworzył mur kościoła z Ogrodzeniem podwórka. Szarańcza wzbijała się w powietrze, jaszczurki kryły się szybko w szczelinach. Skwar, nadal ciężki, przygniatał szmat tej tłustej ziemi. Szelest trawy łamiącej się pod stopami miał w sobie coś z tłumionego szlochania.

— Zatrzymajcie się tu — powiedział zakonnik zastępując drogę dziewuchom, co niosły trumienkę. — Zaczekajcie, przyjdzie wasza kolej. Nie potrzebujecie deptać nam po piętach.

I dziewuchy postawiły trumienkę na ziemi. Rozalka, Fortunat i Brichetowa zatrzymali się pośrodku cmentarza, lecz Kaśka poczęła się skradać za bratem Archangiaszem. Grób Albiny wykopano na lewo od grobu księdza Caffin — grobu, którego biały kamień zdawał się iskrzyć w słońcu srebrzystym pyłem. Między bujnymi kępami zielska ział świeży dół, wykopany rankiem; z brzegu wysokie chwasty, podcięte łopatą, chyliły łodygi; na dno spadł jakiś kwiat plamiąc czerń ziemi czerwonymi płatkami. Kiedy ksiądz Mouret podszedł bliżej, pulchna ziemia jęła osuwać mu się spod stóp; musiał się cofnąć, by nie wpaść do dołu.

— Ego sum... — zaintonował basem, który zapanował nad lamentami dzwonu.

Podczas antyfony obecni instynktownie popatrywali ukradkiem na dno pustego jeszcze grobu. Wicek postawił krzyż na brzegu, na wprost księdza Mouret, i trącając butem ziemię przyglądał się ubawiony, jak spadała cienkimi smużkami; rozśmieszyło to również Kaśkę, która wychylała się zza niego, by widzieć lepiej. Chłopi postawili trumnę na trawie. Rozprostowywali ramiona, a tymczasem brat Archangiasz przygotowywał kropidło.

— A pódziesz, Łobuz! — wykrzyknął Fortunat.

Wielkie czarne psisko, zajęte właśnie obwąchiwaniem trumny, zrejterowało niechętnie. — Dlaczego przyprowadzono tu tego psa? — zawołała Rozalka.

— E, tam, sam przyleciał za nami — odpowiedziała Liza śmiejąc się w kułak.

Wszyscy gwarzyli półgłosem, zgromadzeni wokół trumienki malca. Rodzice zapominali się chwilami, lecz milkli, przypomniawszy sobie, że trumienka stoi u ich stóp.

— A ojciec nie zechciał przyjść? — zapytała Rozalka. Stara Brichetowa wzniosła oczy do nieba.

— Kiedy mały umarł, obiecywał, że wszystko porozwala — mruknęła. — O, to niedobry człowiek, niedobry, mówię to, Rozalko, w twojej obecności... O mało mnie nie udusił krzycząc, że go okradziono, że dałby morgę ornego pola, gdyby mały umarł na trzy dni przed ślubem.

— Nie można było przewidzieć — rzekł chytrze dryblasowaty Fortunat.

— A niech się stary ciska! — dodała Rozalka. — I tak już jesteśmy po ślubie.

Wymienili uśmiechy ponad trumienką, błyszczały im oczy. Liza i Ruda trąciły się łokciami. Wszyscy stali się znów bardzo poważni. Fortunat podniósł pecynę ziemi, by przepędzić Łobuza, który szwendał się wśród starych nagrobków.

— No to już zaraz, koniec — szepnęła cicho Ruda.

Nad grobem ksiądz Mouret domawiał ostatnich słów De Profundis. Podszedłszy wolnym krokiem do trumny wyprostował się i popatrzył na nią chwilę — nie drgnęła mu nawet powieka. Wydawał się w tej chwili majestatyczny, tak bardzo zmieniała go pogoda malująca się na twarzy. Nachyliwszy się wziął garść ziemi i rozsypał ją na trumnie w kształt krzyża. Recytował głosem tak dobitnym, że nie zatraciła ,się ani jedna sylaba:

— Revertitur in terram suam unde erat, et spiritus redit ad Deum qui dedit illum.

Obecnych przebiegł dreszcz. Liza, zastanowiwszy się chwilę, powiedziała ze smutkiem:

— A jednak to niewesołe, jak człowiek pomyśli, że i na niego przyjdzie kolej.

Brat Archangiasz podał proboszczowi kropidło. Ksiądz Mouret raz i drugi pokropił trumnę. Wyszeptał:

— Requiescat in pace.

— Amen — odpowiedział Wicek i brat Archangiasz jednocześnie, pierwszy tak cienko, drugi takim basem, że Kaśka musiała przytkać sobie usta, by nie zachichotać.

— Nie, nie, to nie takie wesołe — ciągnęła Liza. — I nikogo nie ma na tym pogrzebie. Gdyby nie my, cmentarz byłby pusty.

— Gadają, że odebrała sobie życie — powiedziała stara Brichetowa.

— A tak, wiem to — przerwała jej Ruda. — Brat Archangiasz nie godził się, żeby pogrzebano ją w poświęcanej ziemi. Ale ksiądz proboszcz odpowiedział, że wieczność jest dla wszystkich. Byłam przy tym... A niechta; Filozof powinien był przyjść.

Lecz Rozalka uciszyła je, szepcząc:

— No, to patrzajcie! Filozof już tu!

Istotnie, Jeanbernat wchodził na cmentarz. Zmierzał prosto ku gromadce skupionej wokół grobu. Zbliżał się jak zwykle krokiem rześkim i tak elastycznym, że nie czynił żadnego hałasu. Stanął za bratem Archangiaszem, nie odrywając przez chwilę oczu od jego karku. I kiedy ksiądz Mouret kończył modlitwy, starzec dobył spokojnie noża z kieszeni, otwarł go i jednym zamachem odciął mnichowi prawe ucho.

Nikt nie zdążył mu przeszkodzić. Zakonnik ryknął z bólu.

— Lewe następnym razem — oświadczył z flegmą Jeanbernat rzucając ucho na ziemię.

I odszedł. Wszyscy osłupieli tak dalece, że nikt nawet nie pognał za nim. Brat Archangiasz osunął się na stertę świeżej ziemi wykopanej z dołu. Zrobił tampon z chustki do nosa i przytknął go do rany. Jeden z chłopów, co przynieśli trumnę, chciał go zabrać, odprowadzić do domu. Lecz odmówił gestem. Pozostał na miejscu, rozwścieczony, baczny — chciał być świadkiem, jak Albinę spuszczą do grobu.

— Teraz nasza kolej — rzekła Rozalka wzdychając lekko.

Ale księdzu Mouret nie spieszno było odejść od grobu: spoglądał, jak chłopi owiązują sznurami trumnę, by bez wstrząsów opuścić ją w dół. Dzwon dźwięczał bez ustanku; lecz Teuse zmęczyła się już widać, dźwięki bowiem stawały się coraz leniwisze, jak gdyby złościła je przydługa ceremonia. Słońce przypiekało coraz mocniej. Cień Samotnika przesuwał się zwolna między trawami porastającymi garby grobów. Ksiądz Mouret musiał się cofnąć, by nie przeszkadzać grabarzom, i wtedy wzrok jego padł na marmurowy nagrobek księdza Caffin, owego kapłana, który kochał, a teraz jakże spokojnie śpi pod kobiercem kwiatów polnych.

Po czym nagle, kiedy deski trumny spuszczanej do grobu chrzęściły ocierając się o węzły sznurów, straszliwy harmider wzbił się z podwórka za murem. Koza beczała. Kwakały kaczki, gęgały gęsi, indyki bulgotały bijąc skrzydłami. Kury opiewały chórem zniesione jajo. Słychać było nawet kicanie królików, od którego trzęsły się deski klatek. I ponad tym hałaśliwym życiem ludku zwierzęcego górował dźwięczny śmiech. Zaszeleściły spódnice, Dorotka z gołą głową, z zakasanymi rękawami, z twarzą pokraśniałą od triumfu, wsparła się dłońmi o krawędź muru. Widać wspięła się na kupę nawozu.

— Sergiuszu! Sergiuszu! — zawołała.

W tejże chwili trumna Albiny sięgnęła dna grobu. Wyciągnięto liny. Jeden z chłopów rzucił pierwszą garść ziemi.

— Sergiuszu! Sergiuszu! — zawołała głośniej, klaszcząc w dłonie — krowa ma byczka!