Stosław Łaguna

HANZA NAD DŻWINĄ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

HANZA NAD DŻWINĄ W XIII WIEKU

Szkic historyczny.

Stosław Łaguna

Wśród upowszechnionego w czasach obecnych zamiłowania w badaniach historycznych, troskliwe poszukiwania po archiwach z każdym dniem nieledwie wyprowadzają, z ukrycia nieznane dotąd pomniki przeszłości, zaznajmiające nas częstokroć z nowemi zupełnie wypadkami, lub przynajmniej rzucająe nowe światło na znane. Jednemu właśnie z iakich odkryć Dra Napierskiego, badacza dziejów inflanckich, zawdzięczamy siedm dokumentów słowiańskich, które stanowią ważne źródło do dziejów Białorusi i Smoleńska, a tem samem niemałe mają znaczenie i dla historyi naszego kraju.

Białoruś połączona z Litwą na początku XIII wieku, weszła następnie z nią razem w skład Rzeczypospolitej; dwaj ostatni Jagiellonowie musieli długie i krwawe staczać nad Dźwiną boje, nim w końcu zwycięztwa Stefana Batorego ostatecznie ją związały z Polską. Odtąd dzieliła Białoruś jej złe i dobre losy aż do końca zeszłego stulecia.

Smoleńsk nie mniej ważną w dziejach naszych odgrywał rolę. Imię tego miasta przywodzi na pamięć dnie najpiękniejszych tryumfów wojennych i lata klęsk najsmutniejszych. Posiadanie Smoleńska zapewniało przed dwomaset laty przewagę w całej północnej Europie: nic więc dziwnego iż Rzeczpospolita nie żałowała szlachetnej krwi swoich synów dla utrzymania go pod swoją, władzą.

W roku 1654 Smoleńsk utracony został na zawsze; ale pozostała w kraju pewna część jego mieszkańców, często wzmiankowana w konstytucyach sejmowych pod nazwą exulantów smoleńskich; która składała sobie sejmiki i obierała urzędników ziemskich; pozostał tytuł województwa, pozostały godności senatorskie. Za udzielony sobie przytułek exulańci wysługiwali się krajowi gorliwie czy w polu, czy w radzie, a w jednym z nich — Franciszku Kniaźninie literatura powitała poetę.

Ale to tylko wspomnienia. Są. przecież inne, ważniejsze względy, które miłośnika dziejów krajowych skłaniać winny do bacznego rozważania historyi tych prowincyj choćby też w najodleglejsze sięgającej czasy. Chwilkę się nad tem zastanówmy. "Jeżeli się kto dobrze zastanowi nad historyą starożytną — mówi Machiawel — musi nabrać przekonania, iż rzeczypospolite powiększały się trojakim sposobem. Pierwszym jest ten którego chwycili się starodawni Toskanowie, tworząc ligę wielu rzeczypospolitych, z których żadna nie przewyższała drugich ani w powadze, ani w godności, i przypuszczając inne miasta do udziału w podbojach. Drugim sposobem jest związanie się ze sprzymierzeńcami, zachowując sobie wszakże przywództwo, stolicę rządu i chwałę przedsięwzięć: tak zawsze postępowali Rzymianie. Trzeciego środka używali Spartanie i Ateńczycy, którzy nie sprzymierzali się z sąsiadami, lecz robili ich bezpośrednio sobie podległem!" (1) Gdybyśmy koniecznie mieli się zgodzić na powyższe zdania, wahalibyśmy się w oznaczeniu, czy rozszerzanie granic naszego kraju pierwszym lub drugim sposobem się dokonywało. Ale to co wyrzekł słynny publicysta epoki odrodzenia nie da się żadną miarą do naszej zastosować przeszłości.

Połączenie różnych prowincyj z Polską było dziełem ich dobrej woli, wypływającej z sympatyi ku naszym konstytucyom i ze wspólnego interesu; prowincye więc nie zatracały w połączeniu swego miejscowego charakteru, i Rzeczpospolita nie mogła i nie chciała tych miejscowych cech zacierać. Wypiętnowały się też one nie raz w naszych dziejach, i żeby te ostatnie dokładnie zrozumieć, należy zgłębić pierwsze. Zgłębić zaś ich nie można, nie poznawszy dawniejszych dziejów tych prowincyj, kiedy jeszcze własną szły koleją, bo one to właśnie wpłynęły na urobienie miejscowego charakteru.

Temi uwagami powodowany przełożyłem na język polski siedm dokumentów, objaśniających stosunki Białorusi i Smoleńska ze związkiem hanzeatyckim, a mianowicie z Rygą, załączając na wstępie kilka słów o hanzie nad Dźwiną w XIII wieku.

* * *

Jeszcze przed podbiciem Kijowa przez Waregów, już to miasto słynęło swemi bogactwy, ludnością i rozległym handlem, jaki prowadziło z Grecyą i innemi krajami Lewantu. Kosztowne materye wyrabiane na wschodzie i rzadkie owoce ciepłych krajów sprowadzane przez morze Czarne i Dniepr, ściągały tu kupców z całej wschodniej i północnej Europy, którzy rozwozili je w różne strony. Jedni na Przemyśl ciągnęli do Krakowa i Wrocławia, gdzie były także wielkie targowiska wschodnich towarów; drudzy, przebywszy Karpaty, dążyli ku bogatej dolinie Dunaju; inni wreszcie wyprawiali się w górę Dniepru do Smoleńska. Tutaj droga rozchodziła się w dwie strony: jedna na północ, do Wielkiego Nowogrodu, równie prawie bogatego jak Kijów, a ztąd morzem do Gotlandyi; druga na zachód, korytem Dźwiny wiodła przez miasto Połock ku Bałtykowi, gdzie towary, po przeładowaniu ich na okręty, dostawiane były do znaczniejszych portów, jak głośna temi czasy na Pomorzu Wineta, lub też późniejszy Julin. Ta ostatnia jednak droga mało była w początku uczęszczaną z powodu zbiegu różnych nieprzyjaznych okoliczności. Połock, pomimo całej swojej pozycyi tak sprzyjającej handlowi, nie mógł się nim zająć, nie tyle z przyczyny ubóstwa ziemi, której był stolicą, jak raczej dla małego jej zaludnienia; wielka przestrzeń gruntów zajętą była lasami, a i ta cząstka, którą uprawiano, zbyt mały plon wydawała; — nie raz też trzeba było sprowadzać zboże z okolic bliżej morza położonych. Nieliczna ludność, rozsypana po szerokiej krainie, przy utrudnionych kommunikacyach, rzadko wydalała się z rodzinnego kąta; poprzestając na zaspokojeniu pierwszych potrzeb życia, nie troszczyła się o nabycie przedmiotów zbytkowniejszych, używanych od dawna w innych krajach. Książęta tutejsi z rodu nieprzyjaznego potomkom Ruryka, panującym w Kijowie, napadali bezustannie ich posiadłości, czem wywołując z tej strony odwet, sprowadzali na kraj im podwładny klęski wojny, zostawiającej po sobie zgorzelisko i wyludnienie. Zniszczony najazdem rolnik zajmował się przedewszystkiem zabudowaniem chaty i zebraniem koniecznego zapasu żywności. Gdzież mu wtedy było myśleć o handlu, kiedy zbywało na środkach zaspokojenia własnych potrzeb! — Zresztą Dźwina, owa główna arterya handlowa w tej stronie, przed ujściem do morza, przepływała ziemie zamieszkane przez Łotwaków i Liwów, plemiona obce językiem, wiarą i obyczajami, a będące w stanie blizkim dzikości. (2) — Była to jedna z najważniejszych okoliczności powstrzymujących rozwój handlu nad Dźwiną; nadeszła jednak chwila, w której usuniętą być miała.

Z upadkiem bogatej Winety r. 1043, Wisby stolica Gotlandyi stała się głównym punktem handlu na morzu Baltyckiem. Kupcy Pomorza, Danii, Szwecyi a nawet odległej Holandyi zaczęli stale co rok przybywać do Wisby, gdzie sprzedawali wyroby rękodzielni zachodnich kupcom z Nowogrodu, za które w zamian, oprócz surowych produktów, nabywali towary sprowadzone lądem z Azyi. Miasta Brema i Hamburg, rozszerzając ciągle w tych stronach swoje stosunki handlowe, pozakładały jednocześnie w Wisby i innych nadmorskich miastach swoje kantory. Ciągła emulacya tych miast jeszcze bardziej pobudzała kupców do wyszukiwania nowych rynków, na którychby mogli zbywać płody swej pracy i zręczności. Armatorowie bremeńscy, żeglując po Bałtyku około r. 1158, pominęli Gotlandyę i posunęli się aż do wschodnich brzegów morza; wpłynęli następnie w ujście Dźwiny i rozpoznali jej brzegi. Wkrótce po nich przybyli tu kupcy z Lubeki, i od tego czasu statki handlowe rok rocznie już przybijały do brzegów inflanckich. Korzyści mogące wyniknąć z zawiązania stosunków z przybyszami, były dla mieszczan połockich aż nadto widoczne; okazali się też dla nich przychylnymi, a książę Wołodar, zwany przez Henryka Łotwaka królem połockim, (3) pozwolił biskupowi Mejnhardowi na założenie kolonii niemieckiej nad Dźwiną (około 1191 r.). Ale istnienie nowej osady było niepewne; dla uzyskania bezpieczeństwa, dla podniesienia się handlu, trzeba było granice swych posiadłości rozszerzyć, a do tego brakowało sił odpowiednich. Okoliczności jednak posłużyły Niemcom.

Właśnie wtedy toczyły się na wschodzie ostatnie wojny krzyżowe. Zapał religijny i kupiecka chęć zysku zagrzewały pobożnych chrześcian do wyprawiania się przeciw Saracenom; lecz gdy spodziewane zyski zaczęły chybiać, papieże dla obudzenia na nowo stygnącej już gorliwości nadawali odpusty i liczne inne przywileje ludziom ślubującym walczyć w ziemi świętej z poganami. Miasta niemieckie brały dotąd udział w krucyatach; teraz gdy klęski zaczęły spadać na krzyżowców, spostrzegły one, że korzystniej będzie użyć swych sił do rozpostarcia władzy nad Dźwiną, i w tej stronie rozpocząć krucyatę. Na ich prośbę papież Celestyn III dobrodziejstwa służące krzyżownikom w ziemi świętej rozciągnął i na wojujących z poganami w Inflantach; stało się to w r. 1192 za Mejnhardowego następcy Bertolda. (4) Przywilej ten wsparł znakomicie osadę, gdyż odtąd cała północna część Europy dostarczała im wojska. Zaraz więc w roku 1198 przedsięwzięto. pierwszą wyprawę przeciw Liwom pod przewodnictwem tegoż Bertolda, a w roku następnym osada Rygi podniesioną, została do godności miasta. Pomimo to, niebezpieczeństwo ze strony pogan nie ustawało; ich napady stawały się coraz częstsze i groźniejsze, i jedyny środek ratunku widziano w utworzeniu zakonu rycerskiego, mającego, na wzór istniejących już w Palestynie, obowiązek ciągłego walczenia i nawracania zwyciężonych pogan. Tym sposobem powstał w r. 1204 Zakon Kawalerów Mieczowych. — Kiedy oni staczali w polu bitwy, biskup Albert tymczasem pracował nad polepszeniem bytu Rygi. W r. 1208 nadane jej zostały przywileje, zatwierdzone w roku 1225 w umowie między mieszczanami z jednej, a biskupem Albertem, Janem proboszczem i rycerzami z drugiej strony: miasto otrzymało w ogólności prawo gockie, a w szczególności, co do handlu — wolność od opłaty cła i od zaboru rozbitych towarów, co do sądownictwa — zwolnienie od sądów bożych przez pojedynek i przez rozpalone żelazo. Umowa ta, zawarta za pośrednictwem legata papiezkiego Wilhelma biskupa Modeny, uzyskała, w roku następnym najwyższą sankcyę od papieża Honoryusza III. Od tego czasu Ryga zaczęła się uważać za jeden z ważniejszych portów Bałtyku. Sąsiednie kraje i jej własne okolice, zarosłe odwiecznemi lasami, przedstawiały niewyczerpany prawie zapas materjałów, nieodbicie potrzebnych do budowy okrętów, jak drzewo, smoła, konopie, i ściągały do niej kupców z dalekich miast zachodu. Tutaj odbywał się wielki handel na kosztowne futra z licznie w lasach mieszkającego zwierza; tutaj wreszcie sprzedawano wosk, nierównie więcej w owe wieki ceniony, niż dzisiaj. Wszak to wytłoczyny woskowe, wyrzucane przez Łotwaków, jako rzecz na nic im nieprzydatna, miały tu przynęcić pierwszych żeglarzy. Obok monety futrzanej, wosk zastępował niekiedy pieniądze w kursie, i podobnie jak w Polsce, opłacano nim jeszcze w końcu XIII wieku niektóre kary sądowe. (5) We dwa wieki później, chociaż wiele lasów wytrzebiono, właściciel 1000 uli uważał się za średnio zamożnego; a komora połocka w ciągu dwóch lat tylko przepuściła 19, 283 kamieni wosku, co czyniło zaledwie piątą część ogólnego wywozu z całego kraju. (6) Ważność przemysłu bartniczego skłaniała prawodawców do szczególnej dlań troskliwości (7), do nieznanej w Polsce (z wyłączeniem Mazowsza) surowości dla złodziei pszczół, których po ujęciu na gorącym uczynku, na gardle karano .(8) W samych nawet traktatach zastrzegano oddzielnie własność barci, których pnie służyły często za znaki graniczne. (9)

Sława takiej zamożności Inflant rozeszła się od razu po Europie. Gotlandya, Lubeka, Münster, Greninga, Dortmen, Bremen i inne miasta w stałe weszły stosunki z Rygą. Ich interessa, tak były ściśle z sobą powiązane, że posłowie wszystkich tych grodów uczestniczyli w roku 1228 w zawarciu traktatu z Mścisławem księciem smoleńskim. Wypadek ten pozwala przypuszczać, że pomiędzy temi miastami istniał już poprzednio pewnego rodzaju związek — zarodek przyszłej Hanzy, której początek historycy dopatrują zwyczajnie dopiero w traktacie z r. 1240 między Hamburgiem i Lubeką, poręczającym wzajemną swobodę handlu, pomoc i opiekę. — Cóżkolwiekbadź, nie ulega wątpliwości, że zamożność i potęga Rygi coraz bardziej wzrastały. Z jej portu wyprowadzano morzem drzewo w masztach, deskach i żebrach do statków, bydło, mięso marynowane, wełnę surową i przędzioną, skóry baranie i kozie, futra, miód, wosk, chmiel, węgiel i popiół; znakomitym także artykułem wywozu były ryby w słodkich wodach łowione.

Ale najponętniejsze korzyści przedstawiał handel produktami wschodu, który dotąd znajdował się wyłącznie w rękach Nowogrodu. Ryżanie umieli ocenić jego ważność i założyli kantory w Smoleńsku, gdzie nabywając z pierwszej ręki towary przywiezione Dnieprem, sprzedawali je na zachodzie z ogromnemi zyskami. Na rynkach Rygi widziano cienkie tkaniny indyjskie, perły mórz wschodnich, wreszcie południowe aromaty i korzenie. W r. 1313 zjawił się na targu w Bruge szafran, pieprz, cynamon i imbier, pierwszy raz tą drogą sprowadzone do Europy. (1)

Znaczną część tych towarów ładowali Ryżanie na własne okręty. Marynarka miasta była w stanie kwitnącym, a jej czarna flaga z białym krzyżem pośrodku powiewała we wszystkich portach nie tylko Bałtyku, lecz i Oceanu. W nocy latarnia przywieszona do masztu wyróżniała jej statki od obcych, gdyż morski kodeks Rygi, aby zapobiedz uderzeniu się okrętów w ciemności, nakładał obowiązek oświecenia ich w ten sposób. (2)

Przy takich środkach szybko podnosiło się znaczenie Rygi pomiędzy portami morza Bałtyckiego. Już przed rokiem 1284 przystąpiła ona do związku hanzeatyckicgo; jakie zaś wkrótce zajęła w nim stanowisko, można z tego powziąść dostateczne wyobrażenie, iż razem z Gdańskiem, Królewcem i Rewlem zaliczoną została przez prawo związkowe do miast pierwszego rzędu, które obowiązane były do ponoszenia nadzwyczajnych kontrybucyi, w razie jeśli składki zwyczajne nie wystarczały na zaspokojenie wydatków Hanzy. (3) Ale ten świetny stan miasta wymagał wielu zachodów i starań. Im dalej w głąb' ludu zapuszczali, się kupcy, — im obszerniejsze tworzyły się stosunki, — tem więcej zależało na zachowaniu przyjaźni i pokoju z licznymi w koło sąsiadami; im bogatsze spływały z handlu korzyści, — tem pilniej potrzeba było dbać o podtrzymanie wszystkich jego żywiołów. A te żywioły Ryga czerpała od sąsiadów, którzy w każdej chwili zmienić się mogli w groźnych nieprzyjaciół. Potężni a bitni, książęta litewscy przywykli byli co wiosnę wyprawiać się za łupem; niespokojnym władzcom Połocka nie raz przychodziła ochota najechać niemiłych im "łacińskich łudzi", którem to imieniem odznaczali katolickich Niemców, Duńczyków i Szwedów; wreszcie Psków, a bardziej jeszcze Wielki Nowogród z nietajoną zawiścią spoglądały na rosnący rozgłos targu naddźwińskiego, który z niemi podzielił służący im dotąd monopol handlu azyatyckiego. W takiem położeniu rzeczy, uniknąć wojny ze wszech stron grożącej — było walnem zadaniem dyplomacyi mieszczańskiej. Ale nie łatwo było tego dokonać: bo samo istnienie rycerzy inflanckich, ślubujących wieczną walkę z poganami, było jakoby nieustającem wyzwaniem do boju, który też z małemi przerwami trwał około lat dwieście. Jeżeli wojna w czasach dzisiejszych ciężkie zadaje handlowi ciosy, — o ileż sroższe klęski sprowadzała nań w owych wiekach, gdy pierwszym celem wodza było znaczyć swe ślady mordem i zniszczeniem. Posłuchajmy jak Włodzimierz Monomach opowiada w testamencie jedną ze swoich wypraw, właśnie w okolice przyległe Dźwinie odbytą. "Tąż drogą za Wszesławem paliłem ziemie i wojowałem do Łukomla, Łohojska i Drucka......... I tejże jesieni mając za sobą Czerniechowców i Połowców Czetejewiczów najechałem Mińsk i zniszczyłem go tak, że w nim nie pozostało ani pacholęcia, ani sztuki bydła." (1) Dodajmyż tu, że Monomach uchodził za najłagodniejszego z książąt swojego czasu. Ulęknąć się takiej wojny mogło bitniejsze nawet plemię od kupczących mieszkańców Rygi; bo jeżeli walki z Litwinami i Waldemarem królem duńskim były w stanie tak silnie zachwiać mieczowym zakonem, iż w r. 1237 szukał ocalenia w opiece Krzyżaków, — Jakiegoż losu mogło się spodziewać miasto? A chociażby nieprzyjaciel nie przełamał murów miejskich, które Ryga zawdzięczała swemu dobrodziejowi biskupowi Albertowi, — to nie mniej smutne były skutki wojny. — Wojna zrywała wszelkie kommunikacye; taki sąsiad jak książę połocki albo smoleński mógł od razu zatamować dowóz towarów lądem, nie dopuścić spławu na Dźwinie, powięzić kupców i skonfiskować leżące na składach towary. Jedna taka wojna mogła zachwiać byt miasta, a przynajmniej zabić na długi czas jego zamożność. Nie pominęli też Niemcy żadnego środka, mogącego im zapewnić błogosławiony pokój. Z każdym sąsiadem zawarto traktat, odnawiany potem przy każdej, nadarzonej sposobności. Stosunki z Litwą stanęły na bardzo przyjaznej stopie, gdy w połowie XIII wieku wielki książę Mendog przyjął religię chrześciańską. Apostolstwo zakonu przyniosło mu zaraz świetne owoce w hojnych nadaniach Mendoga (2), z których Ryga nie małe także ciągnęła korzyści. Nadto magistrat był w ciągłej korrespondencyj to z biskupem, to znowu z księciem połockim (3), a posłańcy miejscy biegali często do Smoleńska. Jeden tylko Nowogród, nie mogąc przebaczyć Rydze jej olbrzymiego wzrostu, trwał w swej dawnej zawziętości. — Archiwa Rygi i Królewca dochowały tylko w części dokumenta z owych czasów, a jednak rozpatrując się w nich, jakże nam żywo staje przed oczami obraz tego życia kupiecko - dyplomatycznego.

Oto już w pierwszej ćwierci XIII wieku widzimy kupców z Rygi i wielu innych miast hanzeatyckich, osiadłych stale w Smoleńsku. Ich sklepy znajdowały się w osobnym budynku, gdzie oraz czasowo do miasta przybywający "goście" znajdują odpowiedne pomieszczenie; zkąd budynek nazwano "Gościnnym dworem." — Dwór ma swoją, kassę z powszechnych składek powstającą.; rządzi się własną, ustawą na wzór Skry Nowogrodzkiej ułożoną, a najwyższy nadzór nad jej wykonaniem powierzony "Oldermanowi" albo "Staroście Łacińskiemu." Niemcy mają. także w mieście "łacińską cerkiew", zwaną czasem przez mieszkańców "łacińską bożnicą", w której zachowane są. urzędowe wagi i miary. Drugie takież znajdowały się w cerkwi "Bogarodzicy na górze." Jeżeli waga targowa złamała się, albo była podejrzaną — sprawdzano ją z tamtemi.

Goście niemieccy wzbogacali się prędko, ale swem postępowaniem wyrobili sobie u krajowców powszechną, niechęć. Właściwy im po wszystkie czasy egoizm, dążący otwarcie do wyłącznego zagarnięcia wszelkich korzyści handlowych, ze szkodą innych narodowości, liczne wyrządzał straty kupcom miej scowym. Wspomnieliśmy dopiero o ustawie gości niemieckich; otóż ustawa ta pomiędzy rozmaitemi przepisami, dotyczącemi wewnętrznego porządku, oznaczała także kary za przewinienia członków gminy. Tak naprzykład, ten kto zaciągnął pożyczkę nie od Niemca, lecz od Rusina, Flamandczyka lub Anglika, płacił kary 10 grzywien srebra od każdej setki długu, a jeśli sam pożyczył cudzoziemcowi tracił całą wypożyczoną summę. Niemiec, który wszedł we współkę z kupcem ruskim, walijskim flamanckim lub angielskim, albo gdy przyjął ich towary na fracht, ulegał karze 50 grzywien srebra. (1)

Nic też dziwnego, że cudzoziemcy, rządzący się takiemi zasadami, zostali znienawidzeni od miejscowych kupców, i że ci ostatni starali się im różnemi sposobami szkodzić. — Często np. towary nabyte od Niemca, zwracano po niejakim czasie, domagając się oddania pieniędzy. Kupiec, narażony tem na straty, stawiał opór niesłusznym żądaniom; ztąd spór, a następnie sprawa wytacza się przed w. księcia. Niechże wyrok wypadł pomyślnie dla krajowca, to przeciwnik musiał jeszcze uiścić uciążliwe opłaty sądowe, czyli tak zwany "peresud". Gorzej jeszcze było, gdy sprawa dostała się w ręce któremu z niższych urzędników książęcych; od arbitralności jego sądu nic nie mogło zasłonić, a zesłany urzędowy exekutor, noszący tytuł "dzieckiego", aresztował gościa, a często i zakuwał w dyby (1); bywało też, że własność jego ulegała częściowo lub w całości zaborowi. Jeśli książę wyprawiał się na wojnę — nowy kłopot dla kupca, bo częstokroć jego czeladź albo i on sam gwałtem zmuszani byli do uczestniczenia w wyprawie. Nadto same zatrudnienia kupieckie ulegały wielu ograniczeniom. Niemiec przywozi towary do Smoleńska i zatrzymawszy się tu dni parę, wyrusza na głębszą Ruś, gdzie sprzedaż korzystniejsze mogła wydać rezultaty; Smoleńszczanie zatrzymują go twierdząc, że Niemcom tylko do tutejszego miasta przywozić wolno towary, a handel w dalszych ku wschodowi ziemiach, wedle ich mniemania, służy tylko kupcom miejscowym.

Nawzajem Niemcy, chcąc zagarnąć wszelkie zyski frachtu, zaprzeczali kupcom smoleńskim prawa prowadzenia towarów morzem; w najlepszym razie dozwalali na kommunikacyę nie dalej jak z Gotlandyą. Ale znowu starali się temu przyzwoleniu odebrać całą rzeczywistą wartość, nakładając wysokie cła na statki spławiane Dźwina do Rygi, lub co gorsza, wykonywając na swoją korzyść groźne w średnich wiekach, a upowszechnione w północnej Europie, prawo o rozbitkach (jus naufragii). Był to zwyczaj przywłaszczania wszelkich przedmiotów, po rozbiciu statku wyrzuconych przez wodę na brzeg, a surowy przepis nie ograniczając się towarami, poddawał nawet uratowaną z wody osadę statku w wieczną niewolę właścicielowi brzegu. Albo znowu przy ważeniu towarów w Rydze, niemiecki ważnik żąda od sprzedającego Rusina opłaty wagowego. Nieświadomy miejscowych zwyczajów, już się zgadza zapłacić, ale sprzeczka o ilość; taksa smoleńska wspomina o "kunach, skórkach i nogatach", a w Rydze tymczasem inny gatunek monety w obiegu. Ledwie że się ta sprzeczka zakończyła, już nowy powód do kłótni: oto ów sprzedawca kupuje teraz grzywnę srebra i każą mu znowu opłacać wagowe; to się sprzeciwia praktykowanym w jego ziemi zwyczajom (1), Rusin więc odmawia zupełnie opłaty i nawet obawa aby go "biryc" nie osadził w areszcie, nie jest w stanie skłonić go do zgody. Dodajmyż jeszcze szykany sądów miejskich, które obok właściwego Niemcom zamiłowania w przewlekłych formach, nie ustępowały pewnie sądom smoleńskim co do uciążliwości.

Nie brakowało tedy, jak widzimy, powodów do obustronnych niechęci, a gdy przepełniła się miara cierpliwości, wybuchała wojna, jeżeli tylko tego wyrazu użyć wolno na oznaczenie owego pośredniego położenia pomiędzy otwartym bojem w polu, a prostem zerwaniem stosunków przyjaznych; położenia, które tem dłużej trwało, że nie prędko wiodło do kroków stanowczych, a które trafnie nazwano w traktacie r. 1228 "pokojem co był niespokojny" (2). Jednakże obiedwie strony spostrzegają smutne skutki tego stanu niepewności, sprowadzającego zupełną stagnacyę w interesach; skłaniają się więc do zgody. I oto, gdy "dobry człowiek Tumasz Smolanin" zachęca społziomków do załagodzenia kłótni z Niemcami, jeden z rycerzy mieczowych "boży dworzanin Rolfo z Kaszek" skłania drugą stronę do pokoju. Jakoż wkrótce, panujący w Smoleńsku książe Mścisław mianował posłów: "swego lepszego popa Jeremieja, a z nim umnego męża Pantaleja". Ci dwaj zaraz wybrali się do Rygi, gdzie umówiszy się z mieszczanami o punkta wstępne, pojechali "na brzeg Gocki" do sławnego miasta Wisby. Tutaj stan kupiecki wydelegował do traktowania z nimi "umnych kupców Regneboda, Dietiarta i Adama", z któremi posłowie smoleńscy, usunąwszy wszelkie trudności, ułożyli warunki pokoju. Pozostawało już tylko spisać akt uroczyście i przywiesić doń pieczęcie. Dla dopełnienia tej ważnej czynności posłowie powrócili do Rygi, i tu w obec biskupa i proboszcza rygskich, Volquina mistrza kawalerów mieczowych, w przytomności miejscowych obywateli i wszystkich łacińskich kupców przystąpiono do napisania traktatu. Nauczone świeżem doświadczeniem strony, oświadczają, że "działają w dobrej wierze, bo ona jedna nadaje trwałość umowom", i stanowią przedewszystkiem, iż chcą mieć umowę niewzruszoną, tak dalece, "że chociażby, co nie daj Boże, zdarzyła się bójka albo nawet człowiek utracił życie", to nie ma wcale naruszać między nimi pokoju, lecz będzie załagodzonem w ten sposób, iżby obie strony były zadowolnione. Następnie oznaczono szczegółowe kary za różne przestępstwa, oraz moc i rodzaj dowodów; zabezpieczono niewzruszoność zobowiązań cywilnych i handlowych, tudzież raz zapadłych wyroków; wreszcie określono granice różnych opłat i podatków. Najważniejszym jednak punktem całej uwowy było zniesienie monopolu frachtu, stanowiąc natomiast zupełną swobodę dróg lądowych i wodnych, oraz wolność handlu tak cząstkowego, jak hurtownego. Żeby zaś wzmocnić powagę aktu, posłowie stron obu oświadczyli w końcu, iż ktoby szemrał przeciw niemu, uważanym będzie za złego, "lichego rnęża" (1).

"Pop Jeremi i umny mąż Pantalej" powracają teraz do kraju zadowolnieni pomyślnem spełnieniem zleconego im posłannictwa, a powracają spokojnie, gdyż oddzielny artykuł traktatu, naznaczający podwojoną karę za obelgę wyrządzoną posłowi dostatecznie ich zabezpiecza. W ślad za nimi płyną z Rygi ładowne "uczany i czółna", wiozące flamanckie płótna ze słynnych z doskonałości fabryk w Valenciennes i Poperingen (1), niemieckie różnego gatunku sukna, sól, a nawet drogie metale. Wiszące u masztów światła podczas nocy oświecają kręte koryto Dźwiny; ale pomimo to łódź rozbija się o podwodny kamień i tonie z całym ładunkiem. Właściciel chciałby uratować co można, ale za mało ma ludzi; nowy traktat zapewnia mu nietykalność osoby i własności; przybija więc do brzegu i udaje się do najbliższej włości księcia połockiego, który także zobowiązał się do ratowania rozbitków. Tu opowiada swój wypadek, prosząc o pomoc przy wyciąganiu z wody zatopionej łodzi. Po długiej pracy już łódź na brzegu, towary przełożono na inne statki; można więc w dalszą puścić się drogę, tylko owi najemnicy zatrzymują jeszcze kupca na brzegu, dopominając się za swą usługę wygórowanej zapłaty. Kupiec tedy odwołuje się do swych towarzyszów, którzy poświadczają, że cena najmu była umówiona. Po różnych tym podobnych kłopotach przybywają wreszcie łodzie do Witebska; dla jednych to już ostateczny kres podróży, innym najcięższa jeszcze pozostaje przeprawa. Tu bowiem rozpoczyna się "wołoka", to jest droga lądowa, łącząca Dźwinę z Dnieprem, którą, przy ówczesnym stanie gościńców, z trudnością tylko przebyć można. Z kilku "korabli" towary przełożone na wozy, a gdy tych nie wystarcza, resztę łodzi razem z towarami przewlec trzeba lądem aż do Dniepru (2). Na wołokę zjechało na raz wielu kupców, a każden chce być pierwszym do przeprawy; "łacińscy goście" nie chcą ustąpić Smolnianom, twierdząc, że wprzódy tu przyjechali. Rzucono więc losy; a gdy te wypadły pomyślnie dla Niemców, Smolnianie muszą ustąpić pierwszeństwa gościom, pocieszając się tem, że przewiezionymi będą, przed kupcami z Litwy i innymi cudzoziemcami, którzy według prawa ostatnie dopiero miejsca zająć mogą. Teraz trzeba prosić "Cywuna wołoki", aby nakazał przewóz. Uwiadomiony ten urzędnik o przyjeździe łacińskich gości powinien zaraz posłać ludzi z wozami dla przewiezienia ich towarów; wszelako by uniknąć zwłoki, składają, kupcy w darze "sztukę płótna dla księżnej", a samemu "Cywunowi ofiarują, parę rękawic". Ten argument przekonywa go od razu, że nie powinien kupców zatrzymywać, "bo ztąd może dla nich wyniknąć strata". Wyruszają, nakoniec wozy ku Smoleńskowi, gdzie Niemcy zatrzymać się postanowili. Tutaj przy składaniu towarów okazało się, że część ładunku zginęła w drodze; "wołoczanie" zaprzeczają temu, wiedząc, że każda taka szkoda wspólnem! siłami winna być przez nich wynagrodzona. Niemcy wytaczają, o to skargę przed starostę łacińskiego; ale wołoczanie ul rzymuja, że tylko wielki książe może takie sprawy rozstrzygać, i stawiają świadków, że towar w całości przewieźli. Na to kupcy zarzucają, że świadkowie są, sami Rusini, a na mocy traktatu, jeden ma być koniecznie "łacinnik". W tej ostateczności wołoczanie chcą, żeby Niemcy dowiedli słuszności "przez rozpalone żelazo", lub do wyboru "wyzywają ich na pole", gdzie bitwa spór rozstrzygnie; ale przeciwnicy lakonicznie odpowiadają, że wolni są w Smoleńku od tak barbarzyńskich dowodów. To już rozgniewało wołoczan zupełnie, bo przecież niejednokrotnie widziano w mieście, jak goście bili się z sobą na kije lub miecze; dla czegóż teraz nie mają przyjąć walki. Więc Niemcy tłómaczą, "że i Rusinom nie wzbronionem jest w Rydze albo na gockim brzegu bić się pomiędzy sobą dowoli; że jeżeli bitwa pomiędzy gośćmi, to i sam książe wtrącać się w to nie ma prawa", lecz że z obcymi bić się nie zwykli. Tak spór coraz zawziętszym się staje, dopóki mu sam książe końca nie położy.

Kiedy w ten sposób kupcy z godną lepszej sprawy wytrwałością gonią za groszem, — kiedy ich skrzynie wypełniają. się skórkami łasiczemi, wiewiórczemi i inną, futrzaną monetą, — panowie Inflant tymczasem starają, się im usunąć co krok napotykane przeszkody, a tem samem i własną podnieść powagę. Żaden środek nie pominięty, żadne poświęcenie za wielkie, aby dosięgnąć upragnionego celu. W razie potrzeby nie cofną się nawet przed wstrętną im dotąd wojną. Lecz to ucieczka w ostateczności; by jej uniknąć takiemu przebiegłemu dyplomacie, jak mistrz Henryk Horsnusen (1) nie zbywało na skutecznych środkach, że pomijając inne wspomniemy tylko o apostolstwie. Napomknęliśmy już wyżej o darowiznach Mendoga dla zakonu. Chojność "pierwszego króla Letowii" (2) nie znała dla rycerzy granic. Nie dość na tem, że prawie co rok nadaje im to obszerne ziemie Wangen i Carsouwe (3), to cały powiat Selen z czterech włości składający się, to nareszcie tak obszerną prowincyą jak Żmudź lub Szaława (4), — wdzięczność ochrzconego Mendoga dla swych niedawnych nieprzyjaciół wyraża się jeszcze w nadzwyczajnych pochwałach. Oni są "ukochanemi jego w Chrystusie", oni swoją "niestrudzoną pracą wyprowadzili go z ciemnoty pogaństwa i ułatwili poznanie prawdziwego światła"; ich wreszcie "wstawieniu się do stolicy apostolskiej" zawdzięcza on koronę królewską. "Jest to najużyteczniejszy w świecie zakon" (5), jak nas zapewnia Mendog. Czytając te słodkie oświadczenia przyszłego apostaty, przyznać musimy, że mistrz Zakonu godnego znalazł przeciwnika. Cóżkolwiek bądź nim nadeszła chwila zerwania, przyjaźń z Litwą przynosiła Niemcom rzeczywiste korzyści; Mendog nic im odmówić nie umiał, bo nawet całe swoje królestwo zapisał zakonowi na przypadek bezpotomnego zejścia (1). Taka niesłychana ofiara miała zupełnie złudzić Niemców, a tymczasem Mendog, zebrawszy znaczne siły, zrzucił maskę i wpadł niespodzianie do Inflant. Odtąd wojna trwała ciągle przez lat cztery i ledwie śmierć Mendoga położyła jej koniec.

Handel przez ten czas musiał znaczne ponieść klęski; należało się spiesznie starać o pokój. Z właściwą Litwą, w której wrzała wojna domowa, nie łatwo się było porozumieć, wołano więc uspokoić się od strony Połocka. Już dawniej książe Konstanty ustąpił był zakonowi pograniczne powiaty; kawalerowie wedle swego zwyczaju postarali się u papieża Urbana IV o potwierdzenie nadania, ale nim je z Rzymu nadesłano, zdaje się że zakon dał powód do zerwania, występując z jakiemiś pretensyami do ziemi połockiej, co pobudziło Rusinów do odebrania darowanej przez księcia Konstantego ziemi. Tak przynajmniej wnosić można z traktatu zawartego z księciem Gerdeniem, w którym zakon zrzeka się wszelkich praw do Połocka w zamian za ustąpioną sobie ziemię łotygolską. Poddanym ks. Gerdenia zapewnioną została wolność handlu w Rydze i na Gotlandyi; niemieccy zaś goście uzyskali ją w całej ziemi połockiej (2). Wstąpienie na tron wielkoksiążęcy Wojszełka a osadzenie Izasława w Połocku zrodziło wkrótce konieczność potwierdzenia pokoju, tem bardziej że okazał się on w wielu względach niedostatecznym. Znaczna liczba dłużników a osobliwie chłopów, przykrząc sobie w rodzinnej niewoli, szukała schronienia za granicą, będąc tam zupełnie bezpieczną, gdyż wydawanie zbiegów nie było dotąd zastrzeżone traktatem. To szczególniej skłoniło Izasława do nowej umowy z miastem Rygą i zakonem, potwierdzającej i dopełniającej niedawną ugodę Gerdenia (1).

Na północy zawiść Nowogrodu nowe zrodziła kłopoty; Inflantczyk nie mógł się tam pokazać bez niebezpieczeństwa utraty majątku a nawet i wolności. Prawo wolnego handlu i przejazdu przez posiadłości tej rzeczypospolitej służące kupcom Rygi na równi z innemi członkami związku hanzeatyckiego, było zaprzeczane z tem większem zuchwalstwem, że bezpośrednie a nader ścisłe stosunki, wiążące Nowogród z przewodniczącą w hanzie Lubeką, zapewniały mu bezkarność. Mistrz Konrad von Mandern porozumiawszy się z innymi zwierzchnikami Inflant starał się skłonić magistrat Lubeki i kupców związkowych do przerwania wszelkich operacyi handlowych z Nowogrodem. W razie przeciwnym, wedle zdania mistrza, "chrześciaństwo w Inflantach, którego rozkrzewienie tyle krwi kosztowało, narażonem będzie na wielkie niebezpieczeństwa, a to tylko dla chciwości zysków handlarskich". Wymowa mistrza nie chybiła celu: hanzeaci zażądali od Rusinów zupełnej swobody handlu nawet w razie, gdyby kto z pomiędzy nich rozpoczął wojnę z Nowogrodem (2). Rzeczpospolita zaczęła traktować, a tymczasem zakon rozpoczął kroki wojenne. Mistrz Otton uderzył na Psków, spustoszył go i obiegł zamek w tem mieście, gdy przybyli doń posłańcy Nowogrodu, ofiarując zawieszenie broni na warunkach umówionych za mistrza Volquina (3). Ten stan niepewności, pomimo nawet traktatu zawartego w r. 1270 przez hanzę z Nowogrodem, trwał około lat dziesięciu. Z listu Jana arcybiskupa Rygi i mistrza Ernesta von Raceburg do magistratu Lubeki (4) przekonywamy się, że Ryga wcale na tem nie ucierpiała; zerwanie związków z Nowogrodem skierowało drogę handlową na Rygę, a mistrz i arcybiskup dziękując Lubeczanom za to, zachęcają ich do przybywania do Inflant, zapewniając im w handlu różne przywileje.

W tem położeniu żegluga na Dźwinie jeszcze większego teraz nabrała znaczenia. Z pomiędzy mnóstwa kupców, prowadzących tą drogą swe towary, wspominają współczesne akta o Helmiku rodem z westfalskiego miasta Monasteru, jako jednym z najczynniejszych; w ciągu ostatniej ćwierci XIII wieku spotykamy się z nim kilkakrotnie, a nie małej używał on powagi u swoich, skoro wpływał do traktatu zawartego ze Smoleńskiem r. 1284 (1). Musiał to być człowiek niespokojny i chciwy nad miarę. Niedawno sam arcybiskup Rygi obwinił go o ubieganie się za nieprawemi zyskami i uciekanie się w tym celu do różnych intryg (2); teraz ma on znowu sprawę w Witebsku. O co rzeczywiście w niej chodziło, z dokładnością powiedzieć trudno; zdaje się, że Helmik dał jakiś powód Witebszczanom do pokrzywdzenia go, o co ich oskarzył przed księciem brańskim, namiestnikującym wtedy w Smoleńsku. Wezwani do sądu Witebszczanie złożyli całą winę na Niemców; według ich powieści, pięćdziesiąt Ryżan napadło tabor idący z towarem, zabili przytem jednego człowieka i zabrali dziesięć berkowców wosku. Namiestnik nie rozbierając dalej sprawy uniewinił ich i skazał zapewne skarżącego na sowitą opłatę peresudu. Helmik powróciwszy do Rygi żalił się na ten wyrok, i tyle dokazał, że arcybiskup napisał list do księcia smoleńskiego Teodora, przedstawiając mu tę sprawę w korzystnem świetle dla Westtalczyka (3). Książe Teodor, niedawno przybywszy z Jarosławia, swojej zwykłej rezydencyi, zajmował się urządzeniem spraw smoleńskich. Najważniejszą z nich było ułożenie nowego traktatu z Rygą, a Helmik był jednym z delegowanych przez miasto do tej ważnej czynności. Okoliczność ta nie była zapewne bez wpływu na obrót jego sprawy; przypuszczać nawet można, iż usunięcie księcia brańskiego z namiestnictwa w Smoleńsku było jednym z. jej skutków. Książę Teodor pragnąc przyjaźni z Niemcami, starał się we wszystkiem ich zadowolnię; sprawy, które oni mieli ze Smoleńszczanami, wnoszone były do jego sądu. Zasiadał wtedy książe na tronie otoczony wyższemi dostojnikami; pomiędzy nimi widzimy tam nowego namiestnika Grzegorza, Mojżesza pieczętarza książęcego, oraz kilku bojarów i okolniczych; widzimy tu również i kupców niemieckich, których obecność w sądzie poręcza niejako ścisłość wymiaru sprawiedliwości. Wytacza się z kolei sprawa między Birelem i Armanowiczem "o dzwon niemiecki". Książe po wysłuchaniu stron przyznaje słuszność pierwszemu, i nakazuje wydać Armanowicza i dwór jego Niemcom. "Książęcy pisarz Fedorko" spisuje w krótkości wyrok na pergaminie, pieczętarz Mojżesz zawiesza przy nim pieczęć i wręcza akt Niemcom, którzy go składają potem w magistracie Rygi (1).

Nie mogli się tedy skarżyć Ryżanie na książąt smoleńskich; Teodor dotrzymując im tak wiernie przymierza, wstępował tylko w ślady swego starszego brata księcia Hleba, a synowiec jego i następca Aleksander zaraz po objęciu władzy w Smoleńsku, pisze do rajców miejskich: "byliście w przyjaźni z ojcem moim Hlebem i ze stryjem Teodorem, tę przyjaźń i ja zachowoć pragnę" (2).

Z Nowogrodem nastąpiła w tych czasach zgoda, i kupcy rygscy handlowali tam swobodnie. Miasto nabierając z każdym dniem coraz większego wpływu w radzie hanzeatów, zaczęło nawet razem z Wisby zaprzeczać Lubece pierwszeństwa w dworze nowogrodzkim (3) Z czasem powaga Rygi do tego stopnia wzrosła, że klucz od kassy związkowej, przewiezionej po zawojowaniu Gotlandyi przez Duńczyków do Nowogrodu, przeszedł w jej posiadanie. Przewaga Rygi na tamtejszym dworze stała się tak dotkliwą, że oldermani kupców zanieśli o to skargę do magistratu Lubeki (4).

Znaleźli się zawistni i w samych Inflantach. Zakon mieczowy z nieutajoną zazdrością patrzał na szybki wzrost bogactw mieszczan, i zamyślał o przywłaszczeniu sobie zwierzchnictwa nad miastem. Nastręczyła się do wykonania tego zamiaru sposobność, gdy Ryga przyjęła stronę arcybiskupa w kłótni jego z zakonem o panowanie nad Inflantami. Przewaga sił była po stronie rycerzy; miasto więc szukać musiało sprzymierzeńców za granicami kraju, i znalazło jednego w panującym wielkim księciu Litwy. Wezwany o pomoc Witenes wtargnął niespodziewanie w posiadłości zakonne i rozpuściwszy drobne oddziały na spustoszenie kraju, sam z jednem wojskiem zdobył zamek Karkus, drugie zaś wysłał na oblężenie innego zamku, Nowym młynem zwanego. Nadciągnęła tymczasem armia zakonu pod przewodnictwem mistrza Brunona. Witenes stoczył z nim bitwę, i położywszy trupem wielu rycerzy, a w liczbie ich samego mistrza, resztę pobrał do niewoli lub rozpędził.

Dalsze wypadki tej długoletniej wojny nie wchodzą w granice niniejszej pracy; poprzestaniemy więc na wzmiance, że z czasów owego przymierza Rygi z Litwą dochował się list biskupa połockiego Jakóba do proboszcza i rajców Rygi, w którym uprasza ich o przepuszczenie żyta do Połocka (1). Dokument ten jest ostatnim w szeregu naszych źródeł, na nim więc kończymy (2).

* * *

W tak zwanem Zewnętrznem Archiwum magistratu miasta Rygi Dr. Napierski wykrył przed kilku laty jedenaście dyplomatów, spisanych na pargaminie, jedne w oryginałach, inne we współczesnych, jak się zdaje, odpisach. Akta te idą po sobie jak następuje:

1. Traktat handlowy między Aleksandrem Newskim i Wielkim Nowogrodem z jednej, a posłami niemieckimi z drugiej strony, (1257 —1259 r.).

2. Traktat pokoju między księciem Jarosławem i W. Nowogrodem, a posłami miast niemieckich, około roku 1195 zawarty.

3. List Gerdenia, księcia litewskiego, obwieszczający o zawarciu przezeń jako władzcę Połocka, pokoju z mistrzem kawalerów mieczowych r. 1264.

4. Warunki pokoju między Izasławem ks. połockim i miastem Rygą, około 1265 r.

5. List arcybiskupa Rygi do Teodora książęcia smoleńskiego (1282 — 1284).

6. Wyrok tegoż księcia Teodora w sprawie "o dzwon niemiecki", 1284 r.

7. List Andrzeja księcia Nowogrodu do Duńczyków rewelskich (1294 — 1304).

8. List Jakóba biskupa połockiego do proboszcza Rygi (około 1299).

9. Traktat handlowy między Rygą a Połockiem (około r. 1330?).

10. List Aleksandra ks. smoleńskiego do mieszczan rygskich r. 1300.

11. Przywilej Andrzeja w. ks. Nowogrodu nadany związkowi hanzeatyckiemu r. 1300.

Wszystkie te dyplomata wydrukowała w r. 1857 komisya archeograficzna, z załączeniem dokładnych podobizn. W druku użyto dzisiejszych liter ruskich, które chociaż zbliżone do słowiańskich, nie mogą ich jednak w zupełności zastąpić, szczególniej z powodu używanych w kirylickiem piśmie skróceń.

Pominąwszy cztery wymienione pod nrami 1, 2, 7 i 11 dyplomata, jako mniej nas occhodzące, pozostałe dla dogodności czytelników polskich przepisałem literami u nas urywanemi, starając się o ile można zbliżyć do oryginału. Ztąd też nie poprawiałem myłek tekstu i zachowałem znaki pisarskie, a raczej jedyną kropkę, która bez różnicy wszystkie inne zastępuje, i nie raz w środku okresu stoi. Jedyną zmianą, jakiej sobie pozwoliłem, było wypełnienie skróceń. Wydanie komisyi archeograficznej opatrzone jest krótkiemi objaśnieniami akademika Kunika; objaśnienia te, dotyczące daty aktów i osób w nich wspomnianych, chociaż mozolnie zebrane, błędne są w kilku miejscach. Wytknięcie takowych i objaśnienie ciemnych miejsc tekstu pomieściłem w przypiskach.

(1) Discorsi sopra la prima deca di T. Livio, c. VI, w tłóm. franc. 1858 r. str. 312.

(2) Charakterystyczny rys prostoty tych ludów przytacza Stryjkowski, Kron. I. 257. wyd. Warszaw.

(3) Był nim najprawdopodobniej Włodzimirz Świętosławicz książe Nowogrodu i Pskowa, który wedle kontynuat. Nestora, żył około tego czasu, a którego syn Jarosław wołował w Inflantach w r. 1191.

(4) Wedle innych źródeł, Mejnhard dopiero w r. 1196, a nawet 1199 zakończył życie.

(5) Skra Nowogrodzka z XIII wieku, porównaj art. 6 z Rzyszcz. Cod. dipl. II. 149. —

(6) L......, Polska jej rzeczy i dzieie, IV., str. 525 i następne, przytacza tęilość pod r. 1506 i 1507 z rachunków w metryce litew. zachowanych.

(7) W Statucie Lit. r. 1529 cały XIII rozdział poświęcony bartnictwu.

(8) Stat. Lit. X. 14.

(9) Porównaj niżej Akt Nr. 2, z Prawdą Ruską w rozdziało "o borti i o dubie".

(10) Roux de Rochelle, 94, 1.

(11) Ryga przyjęła najprzód kodeks wisbyjski, a w r. 1270 dołączyła doń większą część artykułów ze statntów hamburskich.

(12) Udział w zarządzie związkowym nie równo był między stowarzyszonemi rozdzielony: miasta wolne wpływały bezpośrednio z prawem głosowania, którego nie miały miasta podległe monarchom; jedne korzystały tylko z przywilejów handlowych, inne miały w swych ręku kassę, archiwum, stanowiły o przypuszczeniu do związku nowego członka i t. d. Wojnę wypowiadano za zgodą czterech miast sąsiednich; pokój zawierała cała liga, a nikomu pojedyńczo nie wolno było traktować o wyłączne dla siebie przywieje.

(13) Testament Monomacha przytacza w opisaniu Mińska Syrokomla. Tek. Wil. str. 207.

(14) Raczyń. Cod. dipl. Litw akta z lat 1253, 1255, 1257. 1259, 1260. str. 3, 7 i nast.

(15) Patrz niżej akta Nr. 1, 2. 5.

(16) Skra Nowogrodzka, art. 28, 29, 31, 103; traktat Mścisława 1228 i Akt z r. 1298 (Cod. dipl. Lubecen. Ur. DCLXXVI p. 607), w którym Ryga zobowiązuje się wypełniać Skrę Nowogr.

(17) Trakt. Jarosł. 1195, i trakt. Mścisława 1228.

(18) Traktat Mścisława 1228: "aże prodast ne dati niczego że".

(19) "Mir czto był nemirao", tamże.

(20) Wszystkie powyższe szczegóły, jak i niżej następujące wyczerpnięte z trakt. Mścisława i innych.

(21) W Sartorjusa źródłach do dziej. hanz. Akt Nro. CVI, gdzie mowa o przywozie tych płócien do Nowogrodu i Dorpatu.

(22) Zobacz n Rakowieckiego, Prawda Rus. II, 29.

(23) Stryjkowski w innem miejscu, a także i kronika Bychowca nazywa go Andrichem t. j. Andrzejem; u Naruszewicza (Hist. VII xxii.) zowie się Burhard de Hernhausen.

Chronologia mistrzów inflantckich w tej epoce bardzo jest nie pewna. Już po ukończeniu niniejszego artykułu, doszedł mię Tom III dyplomatarjusza Rzyszczewskiego, gdzie na str. 63 znajduje akt z r. 1254, w którym czytam: "Burchardus de Hornhusen vicepreceptor fratrum domus Thentonice in Pruscia....."

(24) Racz. Cod. dipl. Litv. str. 11: Myndowe dei gracia Primus Rex Lettowie.

(25) Tamże str. 7, r. 1254. Stryjkowski, I, 293, wspomina jednocześnie o budowie, zamku Karszowin na górze św. Jerzego w kurlandzkiej ziemi. Akta darowizn Mendoga pomieszczone są także, z małemi jednak odmianami w nazwiskach nadanych ziem w Lites ac res gestae Crucifer. ed. Działyń. I, II, 39 — 43.

(26) Racz. Cod. str. 11, 12 i 15: terram Schaloren, Seymeyten totam.

(27) Tamże: perutilis ordo.

(28) Tamże str. 19.

(29) Patrz niżej akt nr. 1.

(30) Roku 1268, w Cod. diplom. Lubec. akt nr. CCCV, str. 290.

(31) Roku 1269, tamże tom I nr. CCCXV, str. 297.

(32) Roku 1278, tamże nr. CCCXCI, str. 360.

(33) Tamże akt nr. 2.

(34) Sobr. gosud. gram. i dogów, II, 5, nr. 3.

(35) Akt arcybis. Jana II r. 1286, zamieszczony w Cod. dipl. Lub. I, str. 556,

(36) Patrz niżej akt nr. 3.

(37) Niżej akt nr. 4.

(38) Tamże akt nr. 7.

(39) Cod. juris dipl. Lub. nr. DCLXXVI, str. 607.

(40) Sartorius, Hans. Urkundenbuch, nr. CV, str. 221; akt powołany, wedle zdania wydawcy pochodzi z drugiej połowy XIV wieku.

(41) Patrz niżej akt nr. 5.

(42) Zamieszczony niżej pod nrem 6 traktat Potocka z Rygą niepewnej jest daty, a nawet wielkiej ulega wątpliwości czyli z Połockiem, a nie z innem miastem był zawarty.

I.

UMOWA KSIĘCIA LITEWSKIEGO GERDENIA, PANA NA POŁOCKU I WITEBSKU Z MISTRZEM KAWALERÓW MIECZOWYCH; W RYDZE 1264 ROKU (1).

Kniaź Gerdeń kłaniajetsia wsem' jem' kto widit' suju hratnotu tie ludi szto nyne żiwi sut' a tem' kto naposle priidut'. tiem' wiedomo budi (2) kak mir esmy stworili promezi mesterja i s ratfmany riżskymi. i s połoczany i wid'blany. tako kako hramotie napisano (3). tako im nado wseju zemleju otstupiti. szto est' łotygolskaja zemlja kak ne w'stupati sia na tuju zemlju. szto kniaź kostiantin dal mesterju s swojeju brateju s swoeju hramotoju i s peczafju. kako bole togo na tu zemlju ne poiskywati. werchu togo pro tu pakost' (6) szto sia w rozmir'i stworiło. kak im ot oboju storonu otstupiti (7) szto ruśkaja zemlja słowet' połoczkaja. ot toe zemli mesterju i brafi ego otstupiti s wseju prawdoju (8). werchu togo nemeczkomu gostiu w połoczskuju wolno echati i torgowati kupiti i prodati. takoże połoczanom i widibljaninu

Książe Gerdeń kłania się tym wszystkim, którzy patrzą na tę hramotę. Tym ludziom, co teraz żyją, i tym, którzy potem przyjdą (na świat) niniejszem niech będzie wiadomo, iżeśmy uczynili pokój między mistrzem i rajcami Rygskimi a Połoczanami i Witebszezanami. Według tego jak napisano w hramocie, powinni oni (t. j. Połoczanie) ustąpić z całej ziemi Łotygolskiej (4) i nie wkraczać do tej ziemi, gdyż książe Konstanty (5) dał ją mistrzowi i braci jego, z listem swoim z pieczęcią (zapewniającym) iż nie będzie nigdy rościł do niej praw. Nadto, co się tyczy poczynionych w czasie wojny krzywd, obie strony zrzekają się pretensyi. Mistrz i bracia jego ustępują z wszelkiemi prawami ziemię ruską, która się zowie połocką. Nadto, wolno będzie gościowi niemieckiemu (9) do ziemi połockiej jeździć i handlować (tam), kupować i sprzedawać; podobnież, Połoczanom i Witebszczaninowi wolno będzie gościć w Rydze i na Gockim brzegu (10); a gdziekolwiek kto komu wołno gostiti w rigu i na got'sky bereg. a gde budet' kto komu winowat w tom' gorode prawiti (11) gde tot czełowiek żiwet'. inde sud emu ne iskati. w kotoroł wołosti czełowiek izwinitsia (12) tu emu prawda dati. (13) ili wina ego (14) a staromu miru stojati. kniazia gerdenia. kniaź tyich kto po nem budet'. szto poklepani na rjezne (15) i szto słowet, łotygolskaja zemlja ot togo sia otstupili s wseju praw doju mester' takoże brat'ja ego otstupili. szto słowet' połoczskaja zemlja so wseju prawdoju. siju hramotu togdy napsana w rize koli boh był 1000. liet. i. 200. i 60. liet. i 4. liej po. rożen bożii dni. za tri dni zawini, w tem mieście należy się rozprawić, w którem ten człowiek mieszka; gdzieindziej zaś sądu nań nie szukać — jeśli w której włości ten człowiek usprawiedliwi się tam go uniewinnić, chyba że istotnie winien. A dawny pokój niech zachowa moc swoją.

Książe Gerdeń i książęta jego następcy zrzekli się ze wszelkiemi prawami tego, do czego rościli prawa i tak zwanej ziemi Eotygolskiej; podobnież mistrz i bracia jego zrzekli się tak zwanej ziemi Połockiej ze wszelkiemi prawami (16).

A akt ten spisano w Rydze w 1264 lat od bytności Boga (t. j. od narodzenia Chrystusa) na trzy dni przed świętem Bożego Narodzenia.

(1) Pierwszy ten dyplomat ważny jest pod tyra względem, że zaznajamia nas z Gerdeniem ks. na Połocku i Witebsku, o którym ani kronika Bychowca, ani Stryjkowski nie wspominają. Z dotąd znanych źródeł wiadomo jest, że wygnany przez Mendoga Towciwitł, przed śmiercią jeszcze jego znowu panował na Połocku. Pierwsza kronika Nowogrodzka opowiada pod r. 1262, że Towciwiłł, książę połocki brał udział w wyprawie książąt ruskich pod Jurjew. Wkrótce po śmierci Mendoga zaszłej na jesieni w r. 1263 ks. Towciwiił został zamordowany, "togda Litwa posadiła swój kniaź w Połot'sk" powiada pierwszy kronikarz Nowgr. pod r. 6771. Niewątpliwie więc był nim Gerdeń, a nie Izasław, jak przypuszcza p. Kunik, bo ten dla Litwy nie był "swój. " Gerdeń Gordon, według tablicy genealogicznej Lelewela, zaślubił Praksedę, córkę księcia Germunda, i był ojcem Andrzeja biskupa Tweru, zmarłego 1323 r. On to podobno jest wyliczony pomiędzy baronami i krewnymi Mendoga w akcie z 1260 r. którym Mendog de consilio yoluntate et consensu Hcredum nostrorum nostrorumque nobilium darowuje zakonowi mieczowemu całe swoje królestwo: "testes sunt.... Languinus sororius noster Lijgeyke Schawe Bixe Buneinri... Barones et consanguinei Parbusse de vere Gerdine de Nulfewege Uesegcle ibidem et Parbusse Junior de fratribus predictis fratres Sinderamus de fratribus minoribus frater Adolphus et sui socii et alij quam plures etc. " (Lites ac res gest. Crucif. I, 11 — 43; Bacz. Cod. dipl. Litv. p. 19). Wspomniany w akcie mistrz jest ten sam, którego kronika Bychowca (str. 12; zowie "Fladra Liflanski" a Stryjkowski (I, 322) "mistrzem Liflandskim Flandrą." Istotne nazwisko owego mistrza było Konrad von Mandern Cod 1263 lub 1264 do 1267).

(2) Pierwszy ustęp tego traktatu jest prawie dosłownem tłómaczeniem używanej w zachodniej Europie początkowej formuły traktatów: omnibus qui nunc sunt aut erunt, has litteras visuris vel audituris siguificamus tenore praesentium etc. Ztąd też można wnosić, że niniejszy odpis zrobiony jest nie z oryginału lecz z przekładu z języka łacińskiego; formuła przytoczona jest tak dalece obcą umowom zawieranym na Rusi, iż w żadnym ze znajomych nam traktatów, jak np. Olega i Igora z Grekami, Mścisława z Rygą i Gotlandyą, Nowgrodu z Niemcami, i w niżej zamieszczonych pomnikach wcale jej nie znajdujemy. Liczne omyłki w pisaniu, zdaje się, że jeszcze więcej domysł ten wspierają, zwłaszcza że akt datowany w Rydze.

(3) так окако грамо написано. W wydaniu Komissyi Archeograficznej, przedrukowano w ten sposób: "tako kako gramota napisana." W podobiźnie wyraz ostatni wyraźnie daje się odczytać "napisano; " dla tego skrócenie грамо czytać zapewne należy "gramotie." W pomnikach języka cerkiewnego, równie jak w przywilejach używany bywał locativus bez przyimka (np. Кыкв. лйтЬ); w traktacie ks. Jarosława z posłami niemieckiemi 1195 roku powiedziano: Aże boudet' soud knięziu Nowgorockomu Nowiegorodie etc.

(4) Ziemia Łotygolska, czyli Łotygolja leżała nad morzem na prawym brzegu Dźwiny, gdy na lewym rozciągała się długim pasem Semigolja. "... - quam Lettoniam ipsi nunc possident que in vulgari Lithwanivo rocatur Latiholij.... " (Lites ac res gest. Crucifer. III, 183). "Nekotoryje lude na imia Łatyhoły kotoryi sedeli nad berehom morskim" (kronika Bychow. str. 3). "Wszakże Kiernus z Gimbutem bratem "zaraz się swojej szkody pomścili, bo z onym gotowym wojskiem przeprawiwszy "się za Dźwinę wszystką Łotewską, albo Lotihalską, dziś zowią. Liflandską ziemię, wszerz i wzdłuż zwojowali. " (Stryjkowski I, 87).

(5) W istocie ks. Konstanty ustąpił rycerzom rzeczoną ziemię, jak się przekonywamy z bulli papieża Urbana VI 1264 roku, 20 Sierpnia, w której na prośbę zakonu zatwierdza tę darowiznę. Ale trudno zgadnąć, jakiem prawem ks. Konstanty mógł taką darowiznę robić? Z daty bulli wnosić można, że cessya ziemi zakonowi zaszła niewiele wcześniej r. 1264; tymczasem, jak okazuje cytata w pierwszym przypisku przytoczona w r. 1262 panował Towciwiłl, który zamordowany został w początku r. 1264. Kto był ten ks. Konstanty? także trudno odpowiedzieć. P. Kunik przypuszcza, że był bratem Mścisława Dawidowicza. Pierwsza kronika nowogrodzka pomiędzy książętami, którzy w r. 1262 przyjęli udział w wyprawie pod Jurjew, zamieszcza ks. Konstantego, zięcia Aleksandra; — być więc może, iż to jest jedna i taż sama osoba. Kto wie wszakże, czy owym Konstantym nie jest raczej syn Wszewłoda w. księcia Włodzimirza nad Klazmą, a wnuk Jerzego Długorękiego ? Konstanty wysłany był przez ojca w r. 1206 na objęcie księztw nowogrodzkiego i pskowskiego, i umarł r. 1219. Był on spółczesnym Alberta III biskupa Rygi, do niego więc odnosi się ustęp kroniki Arnolda: "verum inter haec prospera, non defuerunt adversa. Siquidem rex Russiae de Plosceke, dc ipsis Livonibus quandoque tributum colligere consueverat, quod ci episcopus (Albert) negabat, unde saepius grares insultus ipsi terrae et civitati supradictae faciebat. Sed Deus semper suos protegebat. " (Chron. Slav. lib. VII, cap. VIII). Bardzo być może, iż skutkiem owej bożej protekcji, Konstanty ustąpił Niemcom pewną część ziem pogranicznych, i że o tem ustępstwie list księcia Gerdenia wzmiankuje.

(6) Słowiański wyraz "pakost'" rozmaite pokrewne ma znaczenia; i tak znaczy jak w niniejszym dyplomacie krzywdę, szkodę: "i da ne pakostiat storonie toj, " niech wstrzymają się od czynienia szkód w tej okolicy (traktat Igora § 9); — używa się też w znaczeniu obelgi: "aże posłowi prigoditsia pakost 'ili popowi w wsiakoj obidie za dwa czełowieka płatiti dań. " (Traktat Mścisława z Rygą 1229); —w znaczeniu złośliwości, psoty: "A kto pakoszczami koń zarieżet, " a kto konia przez złość zabije (Ruska Prawda § 58, u Rakowiec. Tom II, str. 98); —w znaczeniu nieprzyzwoitego postępowania: "wchodia że Ruś w gorod, da ne tworiat pakosti." (Traktat Igora); — w znaczeniu przeszkody: "choditi Niem'czem' i Gtianom w Nowgorod bez pakosti nie obidim nikymże. Aże boudet' soud knięziu Nowgorockoniu Nowiegorodie ili Niemieckomu w Niemczech a w tom' mira iti gostiu domow' bes pakosti. " (Trak. Jarosł. Włodzimierzowicza 1195); —"Nowgorociu gostiti na Gockyi bereg bes pakosti. " (Trakt. Aleksandra Jarosławicza 1257 — 1259); —"Łatineskomu jest' wolno u Smolneske, kotoryi towar choczet' kupiti bez pakosti. " (Traktat Mścisława z Rygą 1228;.

(7) Interpunkcya w tem miejscu jest tak mylna, że utrudnia samo zrozumienie tekstu; w tłómaczeniu więc ostatniego zdania wcale na nią nie zważałem, idąc za główną myślą aktu.

(8) "Otstupiti s wsejii prawdoju, " przełożyłem w ten sposób: "ustępują ze wszelkiemi prawami; " — może to znaczyć także: odstąpić z całą rzetelnością, szczerością. "Prawda" wyraz czysto słowiański używany był w rozmaitych znaczeniach: prawda, prawo, kodeks, zasada, propozycya, warunek, wyrok. Oto kilka przykładów: "swoju prawdu wozmut'" (traktat Jarosława Włodzimierz. 1195); —"na sej prawdie" (tamże i w trakt. Aleksandra Jarosławicza 1257 — 1259); —"wziati jemu "tają prawda kotoraja w tom gorodie" według miejscowego prawa rozsądzić, — "tają prawda jest Rusi"—takież prawo służy Rusinom (traktat księcia Mścisława z Rygą). — "A my prawdu damy po boż'i prawdie" (list Arcybis. Rygi zamieszczony niżej). Z pomiędzy tych wszystkich znaczeń najwłaściwszem zdawało mi się to, którego w tłómaczeniu użyłem. Podobne powiedziano w tłómaczeniu Statutu Wiślickiego: "A on dół starej rzeki ma zostać przy dziedzinie ku niej przyległej ze wszystkiem pratvem." (Ustawy prawa ziemskiego wydane w Krakowie 1579, przedrukowane w Bibl. Pol. Turowskiego).

(9) "Gość," kupiec zagraniczny, gościć — handlować w obcej ziemi. Ztąd po polsku gościniec znaczył wielką drogę handlową. W dawnych czasach ludzi wyłącznie oddających się handlowi zapewne nie było; kupcy przyjeżdżający z zagranicy gościli w ziemiach Słowian tylko przez pewien czas, dopóki towarów nie wyprzedali, ztąd powstała nazwa gość.

(10) Dzisiejszą wyspę Gotlandyę nazywali dawniej Rusini brzegiem Gockim. Jej stolica Wisby prowadząca najznaczniejszy handel na Bałtyku, była zwiedzana przez kupców ruskich już na początku XII wieku; Mścisław w traktacie r. 1228 reguluje stosunki wzajemne, już oddawna istniejące. Wyrazem Got znaczącym mieszkańca Gotlandyi, nazywano często i Niemców w ogóle.

(11) "W tom gorode prawiti. " Prawiti, oprawki, odpowiada dawnemu polskiemu sprawić, t. j. rozprawić się, udowodnić. W ust. Zygmunta zamieszczonej w Ustawach prawa Ziemskiego (str. 10) czytamy: A gdyby pozwany którego świadka naganił w szlachectwie, tedy oni drudzy świadkowie, prostą powieścią mają sprawić, iż jest szlachta osiadły i na wojnę służy; a gdy go sprawią tedy ma być przyjęt za świadka. "Da aszcze kto.... sotworit kriwo, da oprawlajet" — a jeśli kto..... dopuści się czego złego, niech będzie sądzony wedle prawa (traktat Igora).

(12) "W kotoroi wołosti czcłowick izwinitsia;" wyrażenie to dwojako może być rozumiane: 1. w której włości człowiek stawi się do tłómaczenia, lub, w której włości człowiek uniewinni się. Podobne wyrażenie znajduje się w traktacie Mścisława: "Aże izwinitsia Rusin u Rizie... aże izwinitsia Łatynin u Smolneskie." Rakowiecki tłómaczy to tak: jeśli Rusin przewini w Rydze.... jeśli Łacinnik przewini w Smoleńsku nie ma być wrzucony do lochu. Sądzę, że raczej należy tłómaczyć: jeśli Łacinnik zadłuży się w Smoleńsku, nie należy go więzić; — dalej bowiem powiedziano, że jeśli nie da za sobą poręki, to można go uwięzić.

(13) "Prawda dati, " ma odpowiednie wyrażenie, "prawda wziati; " ostatni znaczy, rządzić się prawem, pierwsze zaś stosować prawo. " A naszim uradnikom dati "prawo na obie storone" — a nasi urzędnicy mają uczynić sprawiedliwość obudwu stronom, mówi Kaźmierz Jagiell. w Statucie t. 1492 § X w Zbiorze Działyń. str. 44) "wziati jemu tają prawda kotoraja w tom gorodie" (traktat Mścisława).

(14) "Iii wina ego," — chyba że istotnie winien. Podobnie w Ruskiej Prawdzie "to winy jemu w tiem niet" — to nie należy go o to winić.

(15) "Poklepani na riezne." Cały perjód wogóle niejasny, a przytoczone wyrażenie jeszcze bardziej czyni go niezrozumianym. W Ruskiej Prawdzie pod tytułem: "O poklepnoj wirie", czytamy: "Aszcze na kogo budiet poklepnaja wira to oże budiet z posłuchow toż wywiediet wiru, to ti imut' wiern".... a dalej "Oże swierżet wiru to griwna kun smietnaja otroku, a kto isklepał (i kl'pał) a tomu dati drngaja griwna," — jeżeli będzie na kogo poklepna wira, a będzie siedmiu świadków i ci jej dowiodą, to będą mieli wiarę.... "Iskaw że li posłucha, a ne nalezet, a istca nacznet gołowoju klepati, tomu dati isprawa żeliezo. Takoż i wo wsiech tiażach, i w tat'bie, i w poklepie, oże ne budet lica to togtla, dati emu isprawa żeliezo. iż newoli do poługriwny zołota. " Gdy szukając świadków, nie znajdzie ich, a oskarżonego o zabójstwo obwiniać będzie, niech będzie sądzony na dowód przez żelazo. Podobnież i we wszystkich sprawach, i o kradzież i o pretensye, gdy nie będzie lica musi być poniewolnie sądzony z dowodu przez żelazo. — Podobnie w tytule "O borodie": "a jeże bez ludej a w poklepie to nietu prodazi" — a gdy nie ma świadków, tylko proste oskarżenie, etc. W tytule "O pokłazi:" "No aszcze nacznet bolszim klepati" — a jeżeli będzie rościł prawa do większej ilości...... Z tych przytoczeń widzimy, że klepati znaczy rościć pretensye, pociągać do sądu, skarżyć i t. d. Rakowiecki utrzymuje że w Galicyi i na Wołyniu używają w mowie wyrażenia "wklepać się w co," w znaczeniu rościć do czego pretensye. Trudniej jednak odgadnąć znaczenie wyrazu riezna. W Prawdzie Ruskiej użyte wyrazy riez, riezoimstwo znaczą procent, lichwę; znaczenie to jednak niedałoby w niniejszym dyplomacie zastosować. Może riezń, riezna ma związek z wyrazem riezat' i oznacza wojnę, napad, najazd albo rabunek, — tu poklepani na rieznie znaczyłoby pretensye wojenne?

(16) Cały ten ostatni ustęp przepełniony jest licznemi błędami; — nie obejmuje on w sobie nic nowego, ale jest niby zakończeniem traktatu, powtarzająceni w krótkości wszzstkie jego warunki. Właściwy traktat kończy się potwierdzeniem dawnych umów zawartem w znanej formule "a staromu miru stojati," — która razem, albo naprzemian z obietnicą zaprzysiężenia traktatu, zwykle stoi przy końcu. Uważając ten ustęp za rekapitulacyę, przekonywamy się, że owe "poklepani na riezne" — odpowiada w samym traktacie zrzeczeniu się pretensyi z czasu wojny: "pakost' szto sia w rozmirii stworiło.... otstupiti," — co wspiera domysł w poprzedzającym przypisku zamieszczony.

II.

LIST IZASŁAWA KS. POŁOCKIEGO DO MIESZKAŃCÓW RYGI, OKOŁO 1265 ROKU (1).

Słowo (2) izjasława kniazia połoczkogo. k episkopu i k mesterju i k wseni' welnewicem' (3) i ratfmanom. wsem gorożanom. połotesk. wid'besk odno est'. a woli esmi bo Słowo Izjasława księcia połockiego do biskupa, mistrza, wszystkich ławników i rajców i do wszystkich mieszczan.

Połock i "Witebsk jedno jest; a jestem w mocy Bożej i Wojszałżii(4). i w mołszełgowe (5). a iziaslaw so mnoju odn (6). ta sem' k mne cełowati krest (7) w prawdu. lubow' imieti i mir. kak było pri perwych kniaziach połoczsky. połoczanom widblianom wołnoje torgowan'e w rize na got'skoni bere i w liub'ce. a rubeża (8) ne diejati. a komu s kym tiaża sud dati (10) bez perewoda (11). a sużenogo ne posużiwati (12). a gde komu godno tu tiażet'sia (13) poruczniki. i dołżniky. i chołopy wydati. a szto sia w rat' diejało: i w rubeżech. pro to wam ne m'szczati ni nam wam meszczati. czego sia esme otstupili w rize k tomu wam ne priiskywati. ni liudei ni zemli ni wody ni borti. na sem' że cełuite ko mnie krest po lub'wi w prawdu bez wsiakogo izwieta gowej, a Izasław i ja jedno jesteśmy. Na to mi przysięgnijcie rzetelnie: — być w przyjaźni i pokoju, jak za poprzednich książąt połockich; — mieszkańcom Potocką i Witebska wolno będzie prowadzić handel w Rydze, na brzegu Gockim i w Lubece, a nikogo nie zatrzymywać; a gdy kto będzie miał z kim ciążę (9) — rozsądzić; bez skargi oraz jeśli już kto był sądzony — nie sądzić (powtórnie); a każden niech będzie ciążony tam, gdzie należy. Rekojemców, dłużników i chłopów (zbiegłych) wydacie; a za to, co się stało podczas wojny i najazdów, nie będziecie się mścić, ani też my na was mścić się nie będziemy. Nad to, czegośmy się zrzekli w Rydze, więcej poszukiwać nie będziecie ani ludzi, ani ziemi, ani wody, ani barci (14). Na to mi przysięgnijcie, jako miłujący prawdę, bez wszelkich wybiegów.

(1) Akt niniejszy w wielu miejscach błędny, jest bez daty; kierując się jednak wskazówkami kronikarskiemi można ją bliżej oznaczyć. Przepisany on jest po dyplomacie Gerdenia na tymże arkuszu, a i w treści swej jest niejako jego powtórzeniem, gdyż żadnych prawie nowych punktów nie obejmuje; z czego słusznie wnioskować można, że jest od tamtego późniejszym. Po zabiciu Towciwiła przez Strojnata czyli Treniatę, "Litwa osadziła w Połocku swego księcia" (I-sza kronika Nowg. ) a tym był, jak widzieliśmy wyżej, Gerdeń, panujący bez wątpienia z poręki Treniaty. Trcniata na początku r. 1264 wyprawił wojska na spustoszenie Mazowsza, z czego korzystając niechętne stronnictwo zabiło go (Stryjkowski, I, 299). Nastąpiła chwila bezrządu, w czasie której właśnie w Czerwcu t. r. Bolesław Wstydliwy wyprawił się na wojnę przeciw Jaćwieży. Tymczasem Litwini, żeby położyć koniec anarchii, na zjeździe w Kiernowie wezwali na tron Wojszełga, przebywającego od śmierci ojca w Pińsku. Nim Wojszełg przybył do Nowogródka (kronika Wołyńska, 6771, i Stryjk. I, 300) i ugruntował wokoło swą władzę, upłynąć musiał ów rok 1264, skoro Gerdeń, stronnik, jak mniemam, Treniaty 22 Grudnia t. r. traktował z Rygą. Ale, jak powiada kronika Bychowca (str. 9) "Wojszełk nacza kniażyty wo wsejj zemli Litowskoj, i pocza wrahi swoja izbiwaty i izbi ich bezczyslennoe mnożestwo, a druhij rozbehoszasia karno kto widia." Temu losowi uległ zapewne Gerdeń, a Izasław po nim nastąpiwszy, pisze swe "słowo" do obywatelów Kygi, donosząc im o wstąpieniu na tron i o zależności swej od Wojszełga; co wszystko, gdy nie było, jak się zdaje, wiadome Ryżanom, wnosić można, iż list niniejszy napisany został w samym początku roku 1265.

(2) "Słowo" użyte tu w znaczeniu listu, odezwy lub manifestu, znaczy takżu czasami mowę, opowiadanie, rozkaz: "i ich słowo takowo" — i tak mówili. (List Arcyb. Ryg. zamieszczony niżej); "Słowo o pólku Igorewie" opowiadanie o wyprawie Igora; " Aże smerd' muczit smerda bez kniaża siowa. " (Prawda Ruska § 52).

(3) Wyraz "welnowici" oznacza, jak sądzę ławników. Witz, witzig, scabinus, urzędnik sądowy miejski, stojący w godności obok rajcy, assesor sędziego, a częstokroć i sam sędzia. Ztąd zapewne uformowano nieodgadnięty przez p. Jaroszewicza (O najdawniejszych prawach litewskich, w Bibl. Warsz. 1852, II, 98) wyraz Vitzkatus, użyty w liście okólnym Hermana, biskupa ezelskiego, r. 1284, w którym zatwierdzając obowiązki nowonawróconych, pomiędzy innemi tak mówi: Item de eo qui metere potest unum de quolibet Vitzkatu duas plaustras feui solwre promiserant. Scabinus znaczyło niekiedy sędziego wiejskiego. Vitkus u Ducange'a znaczy actor, exactor villae pensionum, jednem słowem yillicus t. j. starszy wsi; tamże Wista znaczy miarę roli równą dimidia hida, sen dimidium carrncatus terrae; — Fisciacus toż samo co fiscus, praedium, — a fiseus używało się pro re quae fisei est, et ad tiscuni sen ad dominium alicujus pertinet. Niemcy podbiwszy Ezelią surowo się obeszli z jej mieszkańcami. Uznając całą ziemio za własność fisku, pojedyncze jej cząstki zostawili w warunkowem posiadaniu krajowców; cząstki te mogły więc być nazwane Vitzkatami.

(4) "a woli esmi bożii, " — w temże znaczeniu używa tego wyrażenia Aleksan? der syn Kazimierza Jagiell. jako W. Książe Lit.; w liście do mieszkańców Sielca, pisanym 7 Listopada, indyktu 12, w sprawie między Semeuem, synem Aleksandra Czartoryskiego, a Jackowiczem, pisarzem W. Ks. Lit., tak się wyraża o swych zwierzch-* niczych prawach do Łohojska, do którego należał Sielec: "Toe imien'e wsc Ł" hożesk jest' w naszoi woli, bo to danina otca naszogo jego miłosti kniaziu Aleksandra. " (Zbiór aktów miast mińskiej gub. str. 1).

(5) "Mołszełgowe, " przekręcone przez kopiistę, powinno zaś być wołszełgowoi.

(6) "A iziasław so mnoju odn. " Uczony znawca dziejów p. Kunik powiada, że trudno jest zbadać co byli za jedni wspomnieni tu dwaj Izasławowie, i przypuszcza, że pierwszym z nich jest ten, o którym wzmiankuje I-sza kronika Nowogrodz. pod rokiem 6771; drugi znowu, jak się domyśla, mógł panować w "Witebsku, obadwa zaś przyznawali zwierzchnictwo Wojszełga. Sądzę raczej, że to była jedna i taż sama osoba, zwłaszcza, że kroniki nie znają drugiego Izasława. Mógł on wprzódy panować tylko w Witebsku, a ztąd być znanym Ryżanom; otrzymawszy od Wojszełga księztwo połockie po Gerdeniu, słusznie mógł pisać, że teraz Połoek i Witebsk jest jedno, i że on, książe połocki, jest tym samym, znanym już w Rydze Izasławem.

(7) Całować krzyż znaczyło u Rusinów to, co u nas przysiądz.

(8) "Rubież, rubjti" rozmaite ma znaczenia; w nmowie Kazimierza W. z książętami lit. r. 1340 powiedziano: "a gorodow u ruskoi zemły nowych ne stawiti ni sozżenoho ne rubiti dokoli mir stoit, za 2 let. A Kremianec derżati Jurju Narimuntowiczu ot kniazij litewskich i ot korola za 2 let, a goroda ne rubiti.... " (Akta do historyi Zachodniej Rusi T. I, str. 1); rubiti znaczy tu budować. Podobnież w Prawdzie Rus. "aimati emu donclieże gorod srubit" (§ 65). Rubiti znaczyło także więzić, pochwycić: "gostej pskowskich porubi i towar otnia" — mówi pod r. 1348 drugi kronikarz pskowski, co pierwszy temi słowy opowiada: " Czto biasze gostej pskowskich w Połotskie iii w Litwie, tiech pereimasze Oligerd...." Wreszcie rubież odpowiada łacińskiemu pandatio i starouiemieckiemu pandinge, areszt na rzeczy położony (Andrejewski, o traktacie Nowogrodu z Niemcami 1270 r. ). W traktacie Jarosława 1195 r.: "oże roditsia tiaża w Nicm'cech Nowgorodciu. liubo Niemczinu Nowiegorodie. to rubieżą ne tworiti na drugojc l'eto żalowati." W projekcie do trakt, Nowogr. czytamy: "Si etiam alkjua disseusio orta fuerit inter hospitem et ruthenum sedari et complanari debet secundum jura, ut cum hospes abire disposuerit ratione dissensionis nullatenus impendiatitr;" co w samym traktacie powtórzono: "vn scholen uaren eren wcch sinder hindernissc." W tym także znaczeniu powiedziano w trakt. Mścisława: " aże boudiet' Rusinu towar imati na Niemcziczi.... wziati emu ta prawda, kotoraja w tom' gorodie, a rubieżą nie diejati."

(9) Podobnież w traktacie Jarosława 1195: "Oże tiaża roditsia bes krowi." — Ciąża znana jest i w polskiem prawodawstwie; czasem znaczy rzecz zajętą, weksekucyi wyroku, a raczej środek przymusowy na nieposłusznych sądowi; Kazimierz W. w swym statucie mówi: "Gdyby kto był ciążon od panów sądowych, tak też od inszych urzędników, o winę przez nie skazaną albo też o inszą rzecz, takowy ma być ciążon na bydle i na inszych rzeczach: a tą ciążą, ci co ją wezmą, dzielić się nie mają etc. " (Ustawy prawa Ziemsk. str. 47).

(10) "Sud dati" równoznaczne z "prawda dati" (patrz wyżej przypisek 13 do aktu nr. I) rozsądzić.

(11) "bez perewoda;" perewod — skarga, oskarżenie, wodzenie po sądach. — Znaczenie tego wyrazu widoczne jest w Statucie ziemskim Kazimierza Jagiell. 1457 (kodex Działyńskiego) "aliżby perwej na sude jawnom obyczajem prawa chrest'janskoho toho chto perewodit, i też toho na kolio perewodiat, obliczne postawiwszy, skuteczne byli potiahany" — co w kodexie porycko-puławskim temi słowy przełożono: "donec prius in iuditio publico, morę juris catholici in praesentia aceusatoris et aceusati efneaciter fuerint convicti." (Zbiór praw lit. Działyń. str. 30).

(12) Począwszy ód wyrazów "a komu s kym tiaża" cały ten ustęp zaciemniony jest mylnem przestankowaniem. Wyrażenie "bez perewoda" połączone jest w tekście z myślą poprzedzającą, a oddzielone kropką od następnej; co musi być myłką przepisywacza; bo inaczej należałoby tłómaczyć: a gdy kto będzie miał z kim ciążę rozsądzić ją bez skargi; a sądzonego nie posądzać (sądzić?); co nie miałoby sensu, chyba przypuściwszy, że perewod znaczy odwłokę. — Właściwszeiu więc zdawało mi się nie zważać na znaki pisarskie a iść za związkiem myśli. Izasław chciał tu zapewne powiedzieć: jeśli kto będzie miał ciażę — należy ją rozsądzić, jeżeli zaś nie wniesiono skargi, lub jeżeli wyrok już raz zapadł, powtórnie sprawy nic sądzić. Taki sam właśnie warunek znajduje się w powoływanym już traktacie Mścisława z Rygą: "Kotoroic orudije (orędzie, sprawa) dokoneczano boudiet' u Smolnesk m'żiu Rusiju i m'żiu Łatineskim' jazykom', pered soudijamie i p'red dobrymi liudmi, bol togo ne poczynati u Rizie i na Goczkom berezie: a czto boudiet' dokonczano u Rizie i na Goczkom ber'ze per'd soudijami i p'r'd dobrymi liudmi, togo u Smolnskie ne poezinati. " — Być także może, iż lamiast "posużiwati" powinno być "peresużiwati" skazać na koszta. Czacki twierdzi, że uroki to jest opłaty sądowe w Litwie i na Wołyniu nazywano peresudami, znanemi i w Statucie Litewskim (O lit. i pol. prawach, I. 197 i II. 73). takie zwolnienie od kosztów sądowych zawarowane jest i w traktacie Mścisława: "Ni odinomu że Rusinu ne dati peresouda u Rizie, ni na Goczkom' berezie: tako Łotineskomu u Ruskoi ziemli ne dati peresouda nikomu że" (odpis z r. 1228); "Rusinu że nedati peresuda ni w Rigie, ni na got'skom beregie; ni Niemcziciu że płatiti Peresuda w Smoleńskie iii u Kniazia, iii u Tiuna, iii uradili budut' dobryi Mużi. " (odpis r. 1229). Pieresud więc znaczy to samo co w dawnem polskie'm prawie pamiętne lub przysądm (Ustawy prawa ziemskiego str. 14, 16, 18).

(13) "a gtle komu godno tu tiazet'sia". Izasław powołuje się tu widocznie na traktat Gerdenia, w którym zastrzeżona jest zasada prawnoa, actor sequitur forum rei. —

(14) Podobneż powalanie się na powyższy traktat.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej