Johann Wolfgang Goethe

HERMAN I DOROTA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ELEGIA

PIEŚŃ PIERWSZA

PIEŚŃ DRUGA

PIEŚŃ TRZECIA

PIEŚŃ CZWARTA

PIEŚŃ PIĄTA

PIEŚŃ SZÓSTA

PIEŚŃ SIÓDMA

PIEŚŃ ÓSMA

PIEŚŃ DZIEWIĄTA

HERMAN I DOROTA

Johann Wolfgang Goethe

tłum. Franciszek Mirandola

ELEGIA

Więc to grzech mój, że niegdyś Propercjusz zapał mój budził,
Że Marcjalis mi też, śmiałek ten, druhem się stał?
Żem nie cisnął w kąt starych pisarzy, by szkole służyli,
Ale każdy z nich rad ze mną w latyński szedł kraj?
Że się staram podglądać pilnie przyrodę i sztukę,
Że się nie dam zwieść z nazw żadnej, ni żadnej z wiar skuć?
Że mnie, człeka, nie zmienia ucisk wiążący żywota,
Że obłuda mój wstręt budzi, najlichsza z wszech mask?
O te winy, którymi tak chętnie parałaś się, Muzo,
Gmin obwinia mnie, gdyż we mnie dostrzega li gmin.
Ha, co więcej, i człowiek lepszy, poczciwy i zacny,
Innym chciałby mnie mieć, Muzo, lecz paniąś mi ty!
Bo ty jedna, jedyna, jeszcze wewnętrzną wciąż młodość
W pełni wskrzeszasz mi sił i obiecujesz po kres.
Podwój jednak, bogini, odtąd swą świętą troskliwość!
Ach, nie spływa już dziś z czoła bogaty mi włos:
Tedy wieńców potrzeba, by łudzić siebie i innych;
Wszak i Cezar się sam stroił z potrzeby we wian.
Jeśli mi przeznaczyłaś liść lauru, niech się zieleni
Na gałęzi, aż ktoś lepszy go uszczknie niż ja;
Ale róże mi wplataj obficie w wieniec domowy;
Wnet, jak lilia, wśród nich srebrny przewinie się włos.
Żona żar niech roznieci, gotując na czystym ognisku;
Niechaj chłopak wśród gry pilnie rzuca weń chrust!
Nie skąp wina w pucharze! Wejdźcie, rozmowni druhowie,
Jednomyślni, gdyż już wieńce czekają tu was.
Zdrowie męża nasamprzód, co wreszcie od miana Homera
Śmiało wyzwolił nas i w drogę pełniejszą nas zwie.
Gdyż kto ważył się walczyć z bogami? I kto z tym Jedynym?
Lecz Homerydą być, choćby ostatnim, to cześć.
Posłuchajcież najnowszej pieśni! Raz jeszcze wypijmy!
Wino przekupi mi was, przyjaźń i miłość — wasz słuch.
Sam was do Niemców prowadzę, do cichszego mieszkania,
Gdzie, z przyrodą twarz w twarz, ludzko chowa się człek,
Niech nam duch towarzyszy poety, co swoją Luizę
Szybko z druhem jej cnym, nam ku uciesze cnej, splótł.
Także czasów smutne obrazy przywodzę przelotem,
Ale w zdrowy niech ród wstąpi zwycięski znów duch.
Jeślim śpiewając, wytoczył łzy z oczu waszych i radość
Wlał wam w dusze, to niech wasza przygarnie mnie pierś!
Mądra niech będzie rozmowa! Mądrości nas ostatecznie
Uczy stulecie, wiek; kogóż nie ćwiczył bo los?
Spójrzcie teraz radośniej wstecz na owe cierpienia,
Choćby pogodny wasz sąd zbędnym coś uznać tu miał!
Ludzi poznaliśmy przecie i ludy; pozwólcie nam tedy,
Serc poznawszy swych treść, radość z przyczyny tej czuć.

PIEŚŃ PIERWSZA

KALLIOPE. PRZEZNACZENIE I WSPÓŁCZUCIE

„— Nigdym jeszcze nie widział rynku i ulic tak pustych...
Miasto jak wymiecione! Niczym wymarłe! Ma lichy
Pozór gródka, gdzie żyje ledwie z pół setki mieszkańców.
Wielką moc ma nad ludźmi prosta ciekawość: ot, pędzą,
By oglądać korowód smutnych uchodźców zza Renu.
Chociaż stąd do gościńca, którym przeciąga, z godzinka
Drogi — gapie tam gnają w skwarze południa, w kurzawie...
Stokroć milej tak tu posiedzieć niż oczy wytrzeszczać
Na tę ciżbę nędzarzy, co ocaloną część mienia
Wlokąc, odkąd rzucili piękne swe ziemie za Renem,
Ciągną ku nam w wędrówce przez ten szczęśliwy zakątek,
Przez rozliczne odnogi tej urodzajnej doliny.
Dobrześ, żono, zrobiła, żeś tam — za serca podszeptem —
Wyprawiła Hermana z jadłem, z napitkiem, z bielizną
Starą... Biednych wspomagać — to obowiązek bogatych.
Jak ten młodzik powozi! Jak mu cugowce posłuszne!
Bardzo zgrabnie wygląda nowy nasz powóz; we czworo
Można siąść w nim wygodnie, biorąc stangreta na kozioł —
Dziś pojechał sam Herman. Z jaką swobodą zakręcił!”
Tak właściciel gospody Pod Złotym Lwem na przyrynku
Podgadywał do żony, siedząc u bramy domostwa.
Żona — wielce roztropna, skrzętna gosposia — odrzekła:
„— Nigdy nie mam ja, mężu, starej bielizny na zbyciu —
Zawsze może się przydać; kiedy jej nagle potrzeba,
Przepłać, a nie dostaniesz. To tylko dziś tak ochoczo
Dałam wszystko co calsze z koszul, powłoczek domowych:
Tam dzieciaki i starcy świecą podobno golizną!
Nie wiem, czy mi przebaczysz, żem ograbiła i ciebie,
Nade wszystko — żem wzięła szlafrok z tej cennej indyjskiej
Bai w kwiaty, flanelą cienką podszyty od spodu —
Ale już prześwitywał, krój miał też zbyt staromodny”.
Zacny Karczmarz z uśmiechem przyjął jej zafrasowanie:
,,— Szkoda tego szlafroka; był on istotnie z prawdziwej
Bai wschodnioindyjskiej, jakiej już nigdzie nie kupi...
Był, lecz nie ma go — basta! Zresztą, już w nim nie chodziłem.
Dziś żądają, by człowiek surdut na co dzień przywdziewał
(Lub bekieszę) i buty — precz z papuciami, z szlafmycą!”
„— Spójrz!” — przerwała mu żona. — „Oto wracają niektórzy
Z tych, co żądni widoku biegli; snadź pochód już przeszedł.
Popatrz, ile to pyłu każdy z nich dźwiga na butach!
Jak to płoną im twarze! Pot aż chustkami ścierają.
Lepiej, że nas tam z nimi skwar nie wyprażył na drodze;
Po co cierpieć, że inni cierpią? — Wystarczy posłuchać”.
Dobry ojciec rodziny odrzekł jej na to dobitnie:
„— Rzadko taka pogoda tuż przed żniwami się trafia;
Szczodre zbiory to wróży — tak jak przed sianokosami
Susza: niebo jest jasne, żaden go nie ćmi obłoczek,
Choć od wschodu zawiewa skądś takim chłodkiem rozkosznym.
Właśnie trwałej pogody kłosy przerosłe czekały...
Jutro ziarno obficie zacznie się sypać spod kosy”.
Gdy wymawiał te słowa, coraz liczniejsze i gęstsze
Grupki mężczyzn i kobiet rynkiem zdążały do domów.
Pędem bruki przemierzył (również od strony gościńca)
Możny sąsiad z przeciwka — kupiec najpierwszy w tym mieście,
Wraz ze swymi córkami, powozem, który sprowadził
Sobie z Landau, zajechał przed tylko co odnowiony
Dom swój. Ruch wszędzie wszczął się — ludny to bowiem był gródek,
Rękodzielni miał sporo i rzemieślniczych warsztatów.
Zżyte stadło pod karczmy bramą siedziało beztrosko,
Czyniąc luźne uwagi o mijającej ją ciżbie,
To znów milknąc... Aż wreszcie zacna Karczmarka rzuciła:
„— Patrzcie! Toż to sam Pleban wraca, a z nim i nasz sąsiad,
Imć Aptekarz: na pewno zechcą się z nami podzielić
Wszystkim, co tam widzieli — choć niewesoły był widok”.
Tamci dwaj się zbliżyli i, pozdrowiwszy”” przyjaźnie
Gospodarzy, przysiedli obok na ławach drewnianych,
Kurz strzepując z trzewików, twarze wachlując chustkami.
Pierwszy, wnet po wymianie nader uprzejmych powitań,
Zabrał głos imć Aptekarz; mówił z wyraźnym przekąsem:
„— Ludzie, ot! jak to ludzie (nie ma w tym względzie wyjątków),
Radzi patrzą na bliźnich, których dotknęło nieszczęście,
Lub — na przykład — na pożar, co czyjś dobytek pochłania,
Lub na mękę zbrodniarza prowadzonego na szafot.
Toteż tłumnie stąd biegli, by się przypatrzyć nędzarzom
Z własnej ziemi wygnanym; ani świtało im w głowach,
Że pojutrze, ba! jutro mogą podobny los dzielić!
Karygodna to płochość, choć człowiekowi wrodzona”.
Godnie odparł mu na to Pleban — człek światły, szlachetny,
Chluba miasta, młodzieniec, ale jak mąż już dojrzały,
Obeznany już z życiem, usposobieniem swych wiernych,
Przeniknięty do głębi Pisma świętego wzniosłością
(Gdyż objawia nam los i mniemań człowieczych omylność),
Ale nieobojętny także na świeckie co lepsze
Księgi: ,,— Nigdy nie zwykłem ludzkim przyganiać skłonnościom,
Które matka-natura wszczepia niewinnym swym dzieciom.
Tam, gdzie wiedza i mądrość dobrnąć nie zawsze są w stanie,
Ślepy instynkt dociera w swoim szczęśliwym uporze.
Gdyby dla nas ciekawość tylu nie miała powabów,
Czyby człek kiedykolwiek pojął harmonię, co splata
Z sobą wszystko na ziemi? Nęci go najpierw co nowe,
Później użytecznego szukać zwykł bez utrudzenia,
Wreszcie tego, co dobre: wciąż się więc wznosi, uświęca.
Z młodu własna mu płochość jest towarzyszką wesołą,
Co zasadzki zataja, ślady naprędce zasklepia
Każdej krzywdy bolesnej, jaką na drodze swej spotka.
Chwała mężom, co w samo lat swych dojrzałych południe
Ową płochość zdołają w umysł stateczny przetworzyć;
Co w nieszczęściu i w szczęściu żądni postawić na swoim:
Dobro wydoskonalać, zło zaś poddawać naprawie”.
Tok tych uwag oględnie, lecz niecierpliwie przerwała
Gospodyni: „— No, jak tam było? Okropniem ciekawa”.
„— Niepodobna — z naciskiem odparł jej na to Aptekarz —
Rychło czoło rozchmurzyć, gdy się to wszystko widziało...
Któż by zawrzeć mógł w słowach wielość postaci tej nędzy?
Jeszcze szliśmy łąkami, gdyśmy kłąb kurzu dostrzegli
W dali — czoło pochodu pośród pagórków ginęło;
Zrazu trudno się było w całym chaosie rozeznać...
Gdyśmy w końcu na drogę w ukos przez pola wiodącą
Wyszli, wnet nas ogarnął natłok piechurów i wozów.
Można było do woli oczy nasycić widokiem
Tej biedoty i stwierdzić, ile goryczy w tułactwie,
Ile w zamian słodyczy w życiu wyrwanym zagładzie.
Smutno było oglądać to ochędóstwo wszelakie,
Niegdyś wypełniające zaopatrzony dostatnio
Dom, gdzie rządny gospodarz rzecz każdą składnie umieszczał,
Żeby mieć ją pod ręką, gdy się okaże potrzebna...
Teraz tkwiło to wszystko w kupie na wozach i wózkach,
Ładowane w popłochu, więc byle jak i gdziekolwiek:
Drzwi od szafy, a na nich sito i derka wełniana,
W jakimś cebrze — poduszki, zaś prześcieradło na lustrze.
Groza niebezpieczeństwa wręcz pozbawiła tych kmiotków
Przytomności — jak nas okrągło dwadzieścia lat temu
Pożar: brałeś drobiazgi, wszystko cenniejsze — zostało.
Oni też zabierali, bez należytej rozwagi,
Lada sprzęt gospodarski, którym swe konie i woły
Przeciążyli: dziurawe beczki i klatki, i kojce.
Baby (nawet dzieciaki) ledwie już dysząc dźwigały
Wory, kosze, toboły pełne domowych rupieci:
Jak to trudno się rozstać z każdym szcząteczkiem chudoby!
Tedy w pyłu tumanach naprzód ciągnęła tułacza
Brać bez ładu ni składu. Kto zbyt zdrożone miał konie,
Pragnął jechać powoli; inni na oślep przed siebie
Parli — podniósł się lament bab tratowanych, dzieciarni;
Psów skomlenie i ryki krów przywtarzały żałośnie
Jęki starców i chorych, którzy na zwałach piernatów
Chybotali się ciężko w takt ociężałych furmanek.
Wtem spod jednej furmanki aż na skraj drogi z warkotem
Potoczyło się koło — wóz nagle runął do rowu...
Wywrócony w rozpędzie, rozmiótł daleko po polu
Wniebogłosy wrzeszczących ludzi, lecz wyszli bez szwanku,
Chociaż z fury wraz z nimi szafy smyrgnęły i paki...
Świadek tego wypadku mógł się zaiste spodziewać,
Że ich ciężkie te skrzynie zgniotą niechybnie na miazgę.
Wóz więc legł połamany... Nikt się ofiarom z pomocą
Nie pokwapił — pędziły wozy, pędzili też piesi;
Każdy myślał o sobie, fala do przodu go pchała.
Pognaliśmy więc sami w stronę, gdzie starcy i chorzy
(Co i w domu, w swych łóżkach ból ledwie znieść byli w stanie)
Tak na gołej, ot, ziemi leżąc pokotem jęczeli
W tej straszliwej spiekocie, pył aż im gardła zatykał...”
Oberżysta — człek ludzki, rzekł przeto z wielkim wzruszeniem:
„— Oby Herman tam dotarł, biednych pokrzepił, przyodział!
Sam ich widzieć bym nie chciał: zbyt bym nad bólem ich bolał...
Jak dobiegły tu słuchy o nieszczęśników tych losie,
Posłaliśmy im zaraz własnych okruchy dostatków,
By choć paru z nich wspomóc; to nas jak gdyby koiło.
Lecz przestańmy już wskrzeszać te utrapione obrazy,
Bo mi troska znienacka serce gotowa omotać —
A obrzydła mi bardziej niż najdotkliwsze cierpienie!
Chodźcie, proszę, do salki tej w głębi domu: tam chłodniej;
Tam ni słońce nie wziera, ani cieplejszy nie wnika
Wiew, bo mury za grube. Żona przyniesie nam winka
Z latek osiemdziesiątych: trunek w sam raz na frasunek.
Tutaj pić, przy tym much brzęczeniu wśród szklanek — nie sposób”.
Więc schronili się w głąb gospody, by cieszyć się chłodem.
Wniosła pani Karczmarka wino klarowne i jasne
W kryształowej karafce, wniosła na tacce cynowej
Trzy zielone pucharki godne reńskiego nektaru.
Wnet obsiedli mężczyźni gładszy niżeli zwierciadło
Stół kolisty na nogach na kształt toczonych filarów.
Zadźwięczały kieliszki, gdy się wesoło trącili
Oberżysta i Pleban; trzeci z kompanii się spóźnił —
Trwał w zadumie. Gospodarz jął go zapraszać uprzejmie:
„— Nuże, panie sąsiedzie, duszkiem! Ustrzegła nas dotąd
Dobrotliwa Opatrzność, więc i w przyszłości strzec będzie.
Co tu gadać! Od czasu tego groźnego pożaru,
Który srodze nas zgnębił, Bóg poi serca weselem,
W swojej pieczy nas trzyma — niby ogrodnik, co wzrokiem
Trzyma jabłko przepyszne na ulubionej jabłonce...
Czemuż miałby się teraz nagle odwrócić, pomocy
Zbawić? Czasu utrapień dał nam wszechmocy swej próbę;
Miałbyż gród ten kwitnący, obywateli rękami
Podźwignięty z popiołów — czemu On sam błogosławił —
Zburzyć teraz powtórnie, wszelkie niwecząc starania?”
Pleban, zbożność wcielona, rzekł mu łagodnie, z powagą:
,,— Dochowujcie tej wiary, trwajcie przy swym przeświadczeniu!
Wśród powodzeń do głosu ono rozsądek dopuszcza,
W klęsce — niesie pociechę, błogą ożywia nadzieją”.
W męskie słowa gospodarz ujął stateczne swe myśli:
„— Z jakimż w sercu podziwem zawszę witałem toń Renu,
Kiedy w czasie podróży dane mi było go ujrzeć!
Wielką zdawał się rzeką, pierś aż rozpierał wielkością;
Anim jednak pomyślał, że jego brzegi czarowne
Jutro staną się wałem, który Francuzom zagrodzi
Drogę, a jego nurty — grobem dla srogich najeźdźców.
I przyroda nas ma w obronie, i dzielni współbracia,
I sam Bóg nawet: zwątpić o tym nikomu nie wolno...
Ręce mdleją wojakom, iści się sen o pokoju!
Gdy nadejdzie więc wreszcie utęsknionego dzień święta,
Gdy rozebrzmią w kościołach dźwięki organów i dzwonów,
Gdy spiżowy głos trąb przywtórzy wzniosłemu Te Deum —
Oby w dzień ten i syn mój zdążył, wielebny Plebanie,
Przed ołtarzem, przed wami z oblubienicą się stawić,
By to święto szczęśliwe, w całej ojczyźnie święcone,
Dla mnie stało się kiedyś i rodzinnego dniem święta...
Żal aż patrzeć: ten młodzik, w domu tak sprawny we wszystkim,
Nierad z domu się rusza, stroni jak dziwak od ludzi —
Jakby ich towarzystwo małą mu było uciechą;
Ba! Nie ciągną go nawet młode, zalotne dziewczęta,
Ani pląsy wesołe — tak przecież lube młodzieży”.
Mówiąc ucha nastawiał. Wnet tętent koni posłyszał,
Turkot kół coraz bliższy... Powóz na rynek się wtoczył
I, ot, z głuchym dudnieniem wjeżdżał we wrota gospody.

PIEŚŃ DRUGA

TERPSYCHORA. HERMAN

Ledwie młodzian dorodny stanął na progu komnatki,
Wnet go Pleban ukradkiem zmierzył badawczym swym wzrokiem,
Kształtną postać o żywych ruchach ogarnął spojrzeniem
Mędrca, który stan duszy z byle pozoru odgadnie,
Po czym rzekł, uśmiechnięty, głosem płynącym wprost z serca:
— „Wracasz innym zupełnie człowiekiem! Nigdy dotychczas
Tyle w ruchach rześkości i ognia w oczach nie miałeś.
Rad nam wracasz, wesoły; widać, żeś godnie rozdzielił
Dary — w zamian zyskując błogosławieństwa biedaków”.
Młodzian słowa Plebana przyjął spokojnie, z powagą:
— „Czy się godnie sprawiłem, nie wiem; lecz tak, jak mi serce
Doradzało, zrobiłem — com zaś uczynił, opowiem.
Pani matko, tak długo w starej grzebałaś bieliźnie,
Przebierając ją skrzętnie i w zgrabny wiążąc tobołek,
Flaszki z winem i piwem też pakowałaś tak długo,
Że gdym wreszcie przed bramę i na gościniec wyjechał,
Już tłum mieszczan z powrotem płynął z żonami i dziećmi
Mnie naprzeciw — daleko był już korowód uchodźców,
Więc bez długich namysłów kłusem ruszyłem ku wiosce,
W której mieli podobno zostać na popas i nocleg.
Gdym tak kluczył wśród polnych dróg i popędzał wciąż konie,
Jakiś wóz wpadł mi w oko: z bierwion masywnych był zbity,
Zaprzężony w dwa woły rosłe i silne jak rzadko.
Obok wozu szerokim krokiem stąpała dziewczyna,
Z ręką twardo na dyszlu, parą tych stworzeń potężnych
Z męską wprawą kierując, chód ich miarkując do. woli.
Gdy zoczyła mnie z bliska, statecznie ku mnie podeszła,
Szczerym słowem witając: „Dziś my nędzarze, wszelako
Jeszcze wczoraj inaczej działo się z nami i jeszcze
Nie zwyczajną mi rzeczą prosić o wsparcie obcego,
Co niechętnie próśb słucha, byle się pozbyć natręta.
Ale trzeba: jak mus, to mus! Tu, ot, leży na słomie
Tylko co po połogu żona sąsiada-bogacza,
Którą z wozem, z wołami uprowadziłam ciężarną.
Ledwie iskra w niej życia, jechać musimy więc stępa.
Dziecię świeżo powite nagie śpi w matki ramionach
I niewiele nam nasi przynieść zdołają pomocy,
Jeśli nawet we wsi, gdzie nocleg urządzić wypadnie,
Zastaniemy ich jeszcze — wszak mogą umknąć nam stamtąd!
Panie, macie wy może płótna zgrzebnego choć skrawek —
Ofiarujcie go biednym! Dom wasz tu chyba gdzieś blisko?”
Przy tych słowach dziewczyny twarz położnicy znad słomy
Blada ku mnie wejrzała z błaganiem... Spiesznie odrzekłem:
„Niebo zsyła czasami światło natchnienia na dobrych,
Na odległość wyczują biednych współbraci niedole...
Oto dała mi matka — jakby w przeczuciu potrzeby
Waszej — ten tu tobołek, nagich kazała przyodziać!”
Rozwiązałem w lot sznur — i wręczyłem owej dziewczynie
Szlafrok ojca, a także płótno i lniane koszule.
Dziękowała radośnie: „Ten, kto szczęśliwy — wołała —
W cuda wierzyć nieskory; w biedzie dopiero zaznaje
Człowiek boskiej opieki, która dobrego ku dobru
Wiedzie. Niech wam Bóg czyni, co wy nam, panie, czynicie!”
Położnica z weselem brała do rąk krajki płótna,
Miękką baję szlafroka palców dotykiem pieściła.
„Spieszmy — rzekła jej młódka — w stronę tej wioski już bliskiej,
W której nocleg obrali nasi zdrożeni krajanie;
Tam uszyję dziecięciu wszystko, co pilnie mieć musi”.
Pozdrowiła mnie grzecznie, raz jeszcze podziękowała,
Popędziła zwierzęta... Wóz ruszył — ja stałem w miejscu
Z napiętymi lejcami w dłoniach, dręczony rozterką,
Czy mam kłusem do wioski dotrzeć i rozdać prowianty
Pozostałym uchodźcom, czy tu od razu, na drodze
Oddać wszystko dziewczynie, by ona tym się zajęła.
Serce rozporządziło, by za dziewczyną podążyć;
Wkrótce ją dogoniłem i zawołałem ochoczo:
„Matka, dobra dziewczyno, nie tylko płótna mi dała,
Żebym nagich przyodział, jak nakazuje to cnota —
Lecz dodała mi jeszcze prowiant i różne napoje;
Sporo tego wszystkiego mam na pakownym swym wozie.
Chęć mnie bierze, by zaraz w twoje też ręce te dary
Złożyć czyniąc w ten sposób zadość matczynym zleceniom —
Ty rozdzielisz to z myślą, ja bym na trafie polegał”.
Na to rzekła dziewczyna: „Jak najroztropniej zużyję
Wasze dary; z uciechą przyjmą je głodni, łaknący”.
Otworzyłem więc migiem zasobne pudło powozu,
Wyciągałem zeń tłuste szynki i ciężkie kołacze,
Flaszki z winem i piwem — wszystkom podawał dziewczynie,
Rad podawać tak wiecznie, lecz w skrzyni wnet było pusto.
Ułożywszy zapasy na wozie przy położnicy
W dalszą drogę ruszyła, ja zaś pognałem ku miastu”.
Herman skończył opowieść; głos zabrał sąsiad wymowny:
,,— Stokroć szczęsny — powiedział — kto w tej godzinie popłochu
I zamętu spokojnie siedzi u siebie za piecem;
Komu żony i dzieci trwoga do boku nie tuli!
Stokroć szczęsny się czuję; za nic bym nie chciał się dzisiaj
Ojcem zwać, o małżonki i dziatek los się turbować.
Nieraz sam też myślałem: nuż trzeba będzie stąd ujść gdzieś! —
Spakowałem co lepsze rzeczy, pieniądze, klejnoty
Mojej matki nieboszczki — dotąd leżące bezpiecznie.
Coś by przyszło zostawić... co by dać losom na pastwę?
Bo i zioła, korzenie pieczołowicie zbierane —
Towar tani, a jednak żal by go było postradać!
Gdybyż chociaż prowizor został, to byłbym spokojny...
Jeśli całą gotówkę i siebie człek uratuje,
Wszystko uratowane; samotnym lżejsza tułaczka”.
Młody Herman w odzewie z mocą nań natarł: „— Sąsiedzie,
Z innej gliny my ludzie, ganię wasz pogląd na rzeczy!
Czyż to godne człowieka — w szczęściu czy w losu dopustach —
Myśleć tylko o sobie, cierpień, radości nie dzielić
Z resztą obywatelstwa, serca ku innym nie skłaniać?
Chętniej niż kiedy indziej dziś bym się właśnie ożenił:
Wielu dobrym dziewczynom trzeba dziś mężów-obrońców,
Wielu mężom — cnych niewiast, współtowarzyszek niedoli”.
Na to Karczmarz z uśmiechem: „— Miód ci z ust płynie, mój synu!
Słowa równie roztropne rzadko dawałeś mi słyszeć!”
Zacna pani Karczmarka żwawo się wdała w rozmowę:
„— Świętą rację masz, synu! Przykład z rodziców snadź bierzesz.
W niewesołych my czasach serca oddaliśmy sobie;
Najsmutniejsze godziny najściślej nas zespoliły.
W poniedziałek to było — wiem najdokładniej, bo w przeddzień
Straszny pożar obrócił w zgliszcza to całe miasteczko.
Lat dwadzieścia minęło; była niedziela jak dzisiaj,
Pora sucha, gorąca; wody tu w studniach zabrakło!
Ludzie w strojach odświętnych szli na dalekie przechadzki
Albo za rogatkami w karczmach siedzieli i młynach.
Wtem na skraju miasteczka ogień rozpłonął... Pożoga
Szybko wbiegła w ulice, na kształt wichury się niosła,
Pochłaniając stodoły twardo spęczniałe od ziarna,
Ogarniając ulice aż po sam rynek, więc także
Ten obecny nasz dom i dom mój rodzinny tuż obok.
Mało ocaliliśmy. Smutna tę noc przesiedziałam
Na pastwisku pod miastem, skrzyń i pościeli pilnując.
W końcu zmogła mnie senność; kiedy zaś dzień nowy świtał
I zbudziła mnie ranka rzeźwość słoneczna, ujrzałam
Zgliszcza, dymy i mury nagie, i czarne kominy.
Serce we mnie struchlało... Słońce wschodziło jak zwykle,
Lecz wspanialsze niż zwykle, i niosło sercu otuchę.
Poderwałam się, biegłam, żeby zobaczyć, co z domem,
Co z mieszkaniem się stało, czy ulubione kokoszki
Uszły śmierci (dziecinne wciąż jeszcze było me serce).
Jęłam błądzić wśród gruzów, po rumowiskach dziedzińca,
Wkoło jeszcze dymiły opustoszałe budynki...
Wtedy ciebie spotkałam, czegoś szukałeś w ruinach —
Konia wam przywaliło w stajni: żarzące się belki
W krąg leżały na ziemi, po koniu śladu nie było...
Zamyśleni i smutni staliśmy długo oboje
Twarzą w twarz, bo ów płot, co nasze zagrody oddzielał,
Runął; ty mnie za rękę mocno ująłeś i rzekłeś:
„Skąd ty tutaj, Elżbietko? Stopy tu sobie poparzysz;
Gruzy jeszcze gorące — żar przez podeszwy mnie piecze”.
I na ręce mnie wziąwszy przez pełne czadu podwórze
Mnie przeniosłeś w to miejsce, gdzie stała brama sklepiona,
Tak jak stoi do dzisiaj: pożar oszczędził ją jedną.
Gdyś mnie stawiał na nogi, pocałowałeś mnie nagle
(Ja się nie opierałam) i powiedziałeś znacząco:
„Popatrz! Dom leży w gruzach... Zostań i pomóż mi dom ten
Odbudować, a w zamian ja twemu ojcu pomogę”.
Nie pojęłam tych słów, dopókiś ty w swaty nie przysłał
Swojej matki nieboszczki; wnet ślub wzięliśmy, szczęśliwi.
Dotąd jeszcze pamiętam te belki na wpół zwęglone,
Czuję radość sprzed lat i widzę wschód słońca wspaniały —
Bo ów dzień dał mi męża; bo na popiołach i zgliszczach
Jałowego pustkowia młodość ma dziecię poczęła.
Toteż cieszę się, synu, że w swej naiwnej ufności
Masz ochotę się żenić w dniach takich klęsk żywiołowych
I żeś w swaty słać gotów czasu tej wojny, wśród ruin”.
Zacnej swej połowicy Karczmarz pospiesznie wpadł w słowa:
„— Sama myśl jest chwalebna, prawda brzmi w twoich wspominkach,
Cała smutna ta powieść wiernie odtwarza czas przeszły;
Ale dzisiaj czas inny — nie każdy jest zniewolony,
By budować od nowa życie z niczego i z niczym;
Udręk naszej młodości nie każdy musi doświadczać;
Są i tacy szczęśliwcy, którym rodzice oddają
Dom bogaty, zasobny: niech go rozszerzą, ozdobią!
Gospodarstwo zakładać — to najtrudniejsza rzecz z trudnych:
Tego, siego potrzeba, a wszystko coraz to droższe;
Toteż baczy gospodarz, by grosz do grosza lgnął stale.
Mam nadzieję, Hermanie (spraw, bym się nie rozczarował),
Że mi w dom narzeczoną z pięknym posagiem wprowadzisz;
Zawszeć dzielny mężczyzna wart jest posażnej dziewczyny!
Bardzo błogi to obraz, gdy w próg za miłą żoneczką
Wnoszą kosze i skrzynie użytecznego dobytku.
Nie na darmo od dawna matka tam przygotowuje
Prześcieradła dla córki z płótna cienkiego, mocnego,
Nie na darmo też chrzestni srebra nanieśli jej w darze,
Ojciec złoto po sztuce wpuszcza w szufladę kantorka:
Przecież grubym tym złotem, srebrem i całym dobytkiem
Kiedyś będzie się cieszył młodzian — wybrany panienki.
O! ja wiem, jak przytulny żonie dom męża się wyda,
Gdy w nim własne swe sprzęty w kuchni, w pokojach zastanie,
Swoją kapę na łóżku, swój obrus ujrzy na stole...
Tylko pannę z posagiem chciałbym tu mieć za synową!
Biedna w oczach mążowskich za popychadło uchodzi,
Za służącą, co weszła w dom z zawiniątkiem prostaczym...
Źle, gdy porze miłości daje mężczyzna przemijać;
Bardzo tedy, Hermanie, mnie byś starego ucieszył,
Gdybyś wkrótce pod dach mój młodą synową wprowadził —
Z tego, ot, zielonego domu w najbliższym sąsiedztwie.
Toż to bogacz — ten sąsiad! Jego warsztaty i składy
Wzbogacają go co dnia, zewsząd pieniądze mu płyną;
Trzy tam córki wszystkiego — piękne posiądą dziedzictwo!
Ta najstarsza, wiadomo, już zaręczona; lecz średnia
I najmłodsza to jeszcze panny do wzięcia (czy długo?).
Synu, gdybym był tobą, tobym nie zwlekał ni chwili
I już dawno bym sobie wziął którąś z nich — jak twą matkę”.
Głos rozsądku w Hermanie siłą ojcowskich nalegań
Wstrząsnął: „Niegdyś ja także widziałem przyszłą swą żonę
W jednej z córek sąsiada. Wspólne mieliśmy dzieciństwo
I przy studni na rynku zabawialiśmy się razem;
Nieraz — dawne to sprawy — przed chłopców nieokrzesaniem
Ja musiałem je bronić. Gdy były już doroślejsze,
Unikały (i słusznie!) dzikich igraszek na dworze.
Wychowane są dobrze, na pewno! Czasem bywałem —
Jako stary znajomek — tam u nich: chcieliście tego;
Lecz czy mogłem być kiedy w ich towarzystwie wesoły,
Skoro stale z ich strony znosić musiałem docinki:
Że za długi mam surdut, z szorstkiego sukna, w kolorze
Ordynarny, a włos — pod nożyce, zbyt przylizany.
W końcu przyszło mi na myśl, żeby wystroić się na kształt
Tych kupczyków-fircyków, co goszczą tam co niedziela,
Łaszki niby jedwabne latem obnosząc na grzbiecie.
Połapałem się w porę: to wszystko były z ich strony
Zwykłe kpinki dziewczyńskie, jednak zraniły mą dumę,
A co więcej: bolałem, że nikt mych dobrych intencji —
Zwłaszcza wobec najmłodszej, Minchen — po prostu nie widzi.
Gdy ostatnio z wizytą szedłem tam w dzień Wielkiej nocy,
Nowy surdut (co odtąd w szafie zgnieciony się kurzy)
Wdziałem, włosy starannie ufryzowałem jak inni.
Chichotały, gdy wszedłem — nie brałem tego do siebie;
Minchen przy fortepianie siedziała; był też ich ojciec,
Śpiewu córki z zachwytem słuchał i sypał żartami,
Ja nie bardzo wiedziałem, o czym i o kim pieśń mówi —
Wciąż o jakiejś Paminie i o zalotnym Taminie —
A nie chciałem uchodzić za milczka, więc gdy skończyła,
Zagadnąłem o pieśni treść i o jej bohaterów.
Cisza naraz zapadła; pan domu z drwiącym uśmieszkiem
Rzekł: „Kochasiu, a wiesz choć, kto to są Adam i Ewa?”
Prysło przykre milczenie: zachichotały panienki,
Chłopcy śmiechem parsknęli, za brzuch aż trzymał się stary...
Upuściłem ze wstydu kapelusz, tamci zaś długo
Jeszcze śmieli się, śmieli, śpiewano dalej i grano;
Ja pognałem do domu, upokorzony, markotny,
Surdut w szafie zamknąłem, palcami, ot, wygrabiłem
Włosy i poprzysiągłem: nigdy już tam moja noga
Nie postanie — bo po co? Dziewczyska próżne, nieczułe
I podobno mam u nich dotąd przezwisko: Tarnino”.
Na to żachnie się matka: „— Nie powinieneś, Hermanie,
Brać tych głupstw tak poważnie — przecież to wszystko dzieciaki.
Minchen złote ma serce, słabość do ciebie wyraźną
I pytała o ciebie niedawno. Ją właśnie wybierz!”
Zafrasował się Herman: „— Tak mi przedziwnie głęboko
W sercu drzazgi przykrości tkwią, że już nigdy jej więcej
Nie chcę przy fortepianie widzieć ni słuchać jej pieśni”.
Gniewu gromkim wybuchem Karczmarz wyznanie to przyjął:
,, — Żadnej z ciebie pociechy! Zawsze twierdziłem i twierdzę,
Że jedynie do roli, do koni ciągnie synalka;
Że objawia on tylko upodobania parobka!
A człekowi jak ja nie sługi, lecz syna potrzeba,
By się chlubić potomkiem w obywatelskim mógł gronie.
Dawniej mnie nadziejami próżnymi matka łudziła,
Kiedy czytać i pisać z większym się trudem uczyłeś,
Niźli inni koledzy... Zawsześ ostatnim był uczniem!
Tak to bywa, gdy w człeku nie ma ni szczypty ambicji,
Gdy nie żywi pragnienia, by wciąż się w górę piąć, w górę...
Żebym ojcu zawdzięczał tyle, co ty mnie zawdzięczasz,
Żeby szkół mi nie skąpił, opłacał nauczycieli,
Dziś znaczniejszą osobą byłbym, nie skromnym karczmarzem!”
Herman wstał i powoli ku drzwiom się zaczął kierować
Milcząc. W ciszy komnatki grzmiał tylko ojca wzburzony
Głos, co ścigał go mściwie: „— Z oczu mi zejdź, uparciuchu!
Gospodarstwem się zajmij, przestanę łajać cię; ale
Wybij to sobie z głowy, że ja ci kiedyś pozwolę
Ciemną chłopkę wprowadzić do domu w roli synowej!
Nauczyło mnie życie, jak się do ludzi odnosić —
Umiem panie i panów wielmożnych tak gościć, żeby
Czuli zadowolenie, i obcym schlebiać usłużnie;
Lecz i mnie się należy coś: raz chcę wreszcie synową
Mieć tu gładką, przymilną, co by me trudy słodziła...
Niech mi na fortepianie gra; najprzedniejsze persony
Miejskie niechaj się u mnie zbierają chętnie i często —
Tak, ot, jak co niedziela bywa u mego sąsiada!”
Zamilkł; syn cicho klamkę u drzwi nacisnął wychodząc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIEŚŃ TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ ÓSMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ DZIEWIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej